Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Wulang Dalêm P.B. IV, Angabèi IV, c. 1900, #1315

Katalog:Wulang Dalêm P.B. IV, Angabèi IV, c. 1900, #1315
Sambung:-

Sêrat Wulang Dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana kaping sakawanJudul berdasarkan pada daftar isi.

1. Dhandhanggula

1. sakamantyan kumabangkit-bangkit | lir sarkara wasitaning sastra | sasmita karaharjane | mring sagung anak putu | ingkang karsa mangrancang kapti | sira puruhitaa | saniskarèng kawruh | mring jana kang wus nimpuna | ing sarasa sarahsèng kamuksan kaki | kanggo ing kene kana ||

2. lamun sira puruhita kaki | kang sumôndha mamrih wahyèng gita | sadarganên turidane | ywa kongsi kênèng sirung | marang ingkang sira guroni | mandar anora raga | ywa sira kalimput | sanggya surasèng kang nyata | dimèn sira antuk wilasa kang sidhi | wasitaning pandhita ||

3. dêdalane kawruhana dhingin | patang prakara sira wikana | aywa kasusu kalape | gagasên rahsanipun | yèn tumpangso asalah dalih | nglimput kaliru tômpa | têmah salah surup | kang kaliru surupêna | supayane wruh unggyaning ala bêcik | ywa kongsi katlanjukan ||

4. lan dununge kang kawan prakawis | abang irêng kuning lawan pêthak | pangwasane dhewe-dhewe | kang têlu ngurung laku | kang sawiji luwih prayogi | yèn têlu binuwanga | jagad [jaga...]

--- 172 ---

[...d] yêkti suwung | kang siji kalawan apa | jumênênge yèn tan ana kang ngrusuhi | marmane kawruhana ||

5. wong nèng donya kang lumrah tan mikir | Allah iku dêdalaning mulya | lamun bênêr pangêtrape | bôngsa tri prakarèku | agung niksa marang sawiji | lamun wus kinawruhan | anggêpe angratu | nanging kang durung nyurasa | ala iku liwat luwih nora sudi | tuna ing uripira ||

6. nanging ta dèn awas sira kaki | rèhning mêngko akèh wong kang bisa | bêbasan bêbangus bae | angungasake catur | tutur liyan nora pinikir | mung cature pribadya | lumaku rinungu | carita patang prakara | êdat sipat asma apngal lawan malih | irêng bang kuning pêthak ||

7. lan dununge ing sawiji-wiji | nora môntra-môntra yèn gênaha | gunêm ngèlmu ngalih rame | balik rahsaning ngèlmu | nora kêna sira kukuhi | êndi ingkang andadra | iya iku suwung | yèn wong anom mêngko nora | rêbut unggul gunême angalah isin | ngukuhi kawruhira ||

8. layak bae kang mangkono kaki | sabab gurune [guru...]

--- 173 ---

[...ne] kaya mangkana | wirang yèn kalah ngèlmune | lan gaibing Hyang Agung | iku nora nganggo pinikir | mung ngèlmu garêjêgan | kadya nglurug padu | iku kang padha ginulang | watarèku yèn padha rêrasan ngèlmi | wêkasan pan sulaya ||

9. salin gunêm ing ngèlmu wus lali | ngatokake wicaksananira | anuruti kuwanène | angingêr kêris cancut | sarirabang lir mêtu agni | bisa warna sakawan | bungah yèn ginunggung | kadya Radèn Jayajatra | yèn ginunggung praptèng pêjah dèn andhêmi | iku guru samangkya ||

10. lamun sira durung anglakoni | ing pratingkah kang kaya mangkana | nanging sirèku ywa kagèt | gagasên rahsanipun | aja dumèh iku tan bêcik | sayêkti bêcik uga | yèn sira wus surup | mangkas-mangkas iku sapa | lawan sapa kang bisa amalih warni | nyatakna kang waspada ||

11. ingkang bisa bawana bawani | owah gingsir ing sariranira | siya yèn tan wruh êmpane | môngka kang wêruh iku | tunggal dhapur kang dèn kawruhi | kang bisa malih warna | sayêkti mung iku |

--- 174 ---

aranana loro nyata | aranana sawiji têmên sawiji | mung limput-linimputan ||

12. kang akarya iku kang nglimputi | ênggonira anèng kalimputan | sulap padhanging srêngenge | upamane sirèku | anon sorotira hyang rawi | kang môngka iku sulap | dadya lamuk-lamuk | mangkono upamanira | wong nyurasa rêrasan kang dèn rasani | ingkang mèlu rêrasan ||

13. pasabane sok anggung nasabi | roh ilapi kang wanuh wus lawas | datan wruh lamun uripe | malah Ki Alip Tamsur | yèn lumaku anggung anjawil | ananging tan uninga | yèn iku Hyang Agung | marma padha binudia | ing wong urip aywa katungkul sirèki | dèn wruh ing uripira ||

14. urip iku sapa kang nguripi | lamun sira nora ngawruhana | siya-siya ing uripe | sayêktine Hyang Agung | nora pisah ing sari ratri | lumaku lênggah nendra | tan bênggang sarambut | aja maning kaya sira | nadyan kutu-kutu walang taga sami | rinêksa ing Hyang Suksma ||

15. rèhning ananira kang nganani | ananira saking [sa...]

--- 175 ---

[...king] nora nana | nanging ana kahanane | anane tanpa wujud | wujudira ingkang mujudi | duk sira durung ana | anane ngandhanu | yèn sira ayun uninga | pasêmone wujuding Hyang Maha Sukci | tingkahe wong sêmbahyang ||

16. utamane wong urip puniki | nglakonana srengat nabi kita | salat jakat wruh Islame | lan saraking jêng rasul | sira wajib padha nglakoni | lamun tan ngawruhana | dadi nora manut | wirayate sri narendra | lawan sapa kang arsa agawe napi | prayoga sêmbahyanga ||

17. kaping lima sadina sawêngi | lan pantêse sira ngelingana | marang uripira dhewe | tagbir miwah yèn sujud | wruha ingkang sira sujudi | yèn sira wisuh toya | aja pijêr wisuh | wêruha kang jênêng toya | aja sira katungkul amuji dhikir | puji katur mring sapa ||

18. lawan sira aja gawe napi | unine kitab sira rasakna | aja pijêr ngunèkake | yèn tan wruh rahsanipun | tanpa gawe sira angaji | angur sira macaa | prênesan wong ayu | balik sira maca kitab | bêcik bisa lapal [lapa...]

--- 176 ---

[...l] makna amuradi | kaping pat rasanira ||

19. nadyan lapalira sundhul langit | yèn tan bisa maknane punika | sanadyan bisa maknane | kapriye muradipun | nadyan sira bisa muradi | yèn tan wruh rahsanira | yêkti nanjuk-nanjuk | lapal makna murad rasa | papat iku kasêbut ing dalêm dalil | pantoge anèng rasa ||

20. rasa iku kang luhur pribadi | nanging aja katungkul mring rasa | dèn pundhuh angrasakake | dèn bisa karya ukum | kukum iku kawan prakawis | sapisan ukum wênang | pindho wajib iku | kaping têlu ukum ngadat | kaping pate ukum mokal iku kaki | tan kêna piniliha ||

21. siya-siya lamun sira pilih | ukum papat pan wus darbèkira | sira tan wruh pangukume | mangkene lire kukum | kukum wênang puniku kaki | iya jêng nabi kita | wakiling Hyang Agung | winênang ngaku Hyang Suksma | lan winênang murba misesa sakalir | gêmah rusaking badan ||

22. kaping pindho ingkang ukum wajib | nabi kita wajib ngawruhana | marang ingkang mênangake | utawane awêruh | iya ingkang nêbut Hyang Widi | dene [de...]

--- 177 ---

[...ne] kang ukum ngadat | mangkene liripun | nabi kita ngawruhana | mring adate Abubakar Ngumar Ngali | kapat Bagendha Ngusman ||

23. iku lamun nora dèn kawruhi | sayêktine ambubrah sarengat | yèn wus kinawruhan kabèh | yaiku kang sinêbut | ing jênênge wêruh jêng nabi | dene kang ukum mokal | puniku liripun | mokal têtêlu yèn owah | upamane ilanga salah sawiji | jumênêng lawan apa ||

24. marma ana mêrtabat prêmati | têlung prakara kèhing martabat | kukum têlu kono gone | kukum mokal puniku | mung kinarya amratandhani | patraping tri prakara | ywa kongsi kalimput | mangkono upamanira | nadyan silih jumênênge sri bupati | kukum patang prakara ||

25. dununging kukum kawan prakawis | nora mêtu kang patang prakara | kukum kang wênang tablège | ngalam arwah puniku | wênang nganggo ala lan bêcik | ukum wajib ing alam | ijêsam dumunung | kawajiban tur uninga | pan sabarang Pangeran gone miyarsi | ing kono marganira ||

26. ukum ngadat ingkang andarbèni | mapan [mapa...]

--- 178 ---

[...n] iya anèng alam mingsal | amêruhana adate | sabarang kang dinulu | warna rupa rèh kang dumadi | lamun nora wêruha | tuna ing pandulu | kaping pate ukum mokal | dumununge anèng alam insan kamil | kamil cahyaning Suksma ||

27. lawan mokal lamun dèn uripi | lawan mokal yèn tan nguripana | mapan ta ana nyatane | mungguh tininggal iku | badanira tan bisa mosik | mokal yèn nguripana | Ki Agêng Lip Tamsur | nyatane ana kang karya | sayêktine kamil iku ana kasih | mokal yèn sinêrtua ||

28. marang ukum sira aja pangling | sabab ana unine kang kitab | patang prakara cacahe | batal karam puniku | ingkang aran najis lan sukci | sukur yèn wus uninga | lamun durung wêruh | takona para ngulama | aja sira kalayu mèlu ngarani | dèn gambuh kawruhira ||

2. Gambuh

1. têgêse karam iku | dudu wong kang mangan cèlèng bulus | nadyan kurma pitik iwèn kêbo sapi | yèn tan sah pamanganipun | iku karam ingkang manggon ||

2. têgêse batal iku | dudu wong kang sêmbahyang kapentut |

--- 179 ---

sêmbahyanga yèn durung wruh jroning batin | iku batal têgêsipun | wus mupusa bêcik turon ||

3. maknane najis iku | dudu wong kang kagêpok ing asu | nadyan sira kaki kawutahan warih | iku luwih najis agung | apa kang ginawe wisoh ||

4. iya wisuha banyu | aja banyu kang mêtu ing watu | nênuwuna mring malekat Jabarail | iku siranggo wawisuh | sampurnane têka kono ||

5. lamun sirarsa pangguh | lan malekat Jabrail tumurun | saratana busana kang sarwa langking | paringe toya lir êbun | iku banjur gonên wisoh ||

6. lamun sira wus wisuh | poma den ngati-ati dèn emut | aja kongsi kapêcak ing banyu malih | manawa sira kacêgur | kali banjir pasthi layon ||

7. pitutur kang satuhu | poma sira aywana katungkul | pakumpulan gêguyon raina wêngi | jroning guyu dipun emut | dèn sukur maring Hyang Manon ||

8. guyu kang

--- 180 ---

tan tuwajuh | iku ngêdohake marang wahyu | basa wahyu nugraha Kang Maha Sukci | marang ing raga kang wujud | poma sira dèn waspaos ||

9. wruha kang tunggal wujud | lan nêdyaa widagda ing kalbu | aja bungah ginunggung marang sasami | watêke wong karêm gunggung | malêndhung saengga dheyot ||

10. apa lire malêndhung | kayadene wong kang adol gêndhung | nêdhêng padha jagongan sami alinggih | tan wigih wus ngrasa unggul | tan wruh jugule angradon ||

11. dene kang padha gunggung | saking wêgah mulat polahipun | tan rinasa panggunggunge nganggo wadi | wadine wong akèh lumuh | pangrasane iku kawon ||

12. nuli agawe umuk | sila tumpang kandhane agupruk | wong mangkono tan pantês dipun cêdhaki | bêcik singkirana iku | jêr maido mring Hyang Manon ||

13. sanadyan iku wêruh | kêna uga ingaranan durung | titikane anèng solah muna-muni | angakua bisa mabur | sayêkti nèng ngisor palon ||

--- 181 ---

14. lêlabuhan ingkang wus | kanggo ing jaman kuna rumuhun | nora nana wong mangkono antuk gaib | nanging ana pantêsipun | wong mangkono jaga obrol ||

15. marma wong urip iku | dèn padha wêruh marang panuju | têgêse panuju ingkang wruhing liring | yèn tan enak rasanipun | ywa age-age linakon ||

16. manawa kênèng siku | marang pawong sanak liyanipun | luwih abot tan nganggo sasami-sami | wong mangkono lamun lampus | pantês tinabêla ing ron ||

17. puniku nyatanipun | wong kang kêna dukane Hyang Agung | cinêmplungkên sajroning naraka agni | aja naraka ing besuk | iku naraka kang katon ||

18. polah kang nora patut | nora pantês lamun sira turut | nora wurung rusak awake pribadi | marmane wong urip puniku |Lebih satu suku kata: marmane wong urip iku. sabarang dipun pitados ||

19. polah kang nora jujur | iku wajib lamun sira singkur | ungkurêna ywa kongsi bisa kawijil | ujubêna kang tuwajuh | kang wajib [wa...]

--- 182 ---

[...jib] wêruh Hyang Manon ||

20. mula wong urip iku | dèn padha karêp marang ing ngèlmu | ala bêcik ngèlmu iku dèn kawruhi | karana atunggal wujud | mung kacèk êmèl lan batos ||

21. dene ingkang wis wêruh | datan arsa panggawe kang luput | sabab urip siji kanggo wong sabumi | tarlèn andhap sarta luhur | kacèk uga kang wus wêroh ||

22. maknane kang wus wêruh | kang andulu iya kang dinulu | upamane ron suruh amung sawiji | nadyan seje warnènipun | ginigit tunggal saraos ||

23. iku pralambangipun | kalamun sira arsa satuhu | tumamèng anèng madyanirèng jaladri | apa kang katon sirèku | wawasên ingkang sayêktos ||

24. yèn sira dulu alun | dudu iku ingkang sira dulu | bêcik uga ombaking alun pinikir | wong iku dèn kaya alun | gumulung tan pisah ênggon ||

25. jêmbaring samodra | tanpa têpi anglangut kadulu | suprandene maksih gung manungsa iki | alas jurang kali gunung | nèng raganira wus kaot ||

--- 183 ---

26. tan prabeda puniku | jagad katon lan jagadirèku | wus tinimbang jagad gêdhe jagad cilik | suprandene wong puniku | sok sêsak sasamining wong ||

27. apa margane iku | luwih abot tan bisa lumêbu | sabab kêbak kabêbêg kaleban agni | singa mara pan katunu | luwih nistha wong mangkono ||

28. yèn sira durung sumurup |Lebih satu suku kata: yèn sira durung surup. têgêse jagad cilik lan agung | jagad cilik jênênging manungsa iki | jêng nabi panutan iku | yèn jagad gêdhe Hyang Manon ||

29. manungsa kang wus putus | jagad gêdhe lan cilik kawêngku | jaba jêro ngisor dhuwur andarbèni | yèn maksih miliha iku | sêmang-sêmang mring Hyang Manon ||

30. mangkana kang wus putus | patrape wong anggilut mring ngèlmu | iya patang prakara kang dèn rasani | winanuhkên alanipun | kang bêcik kinira awon ||

31. yèn sira apanuju | padon lan wong môndra sudibyanung | lan sanggyaning atapa [a...]

--- 184 ---

[...tapa] tuwin maharsi | myang pawong sanak sadulur | kang pratistha tuwa anom ||

32. kang wus pratamèng kawruh | pituture rum manis rinungu | lir mangrêmih arume rêrasan ngèlmi | pami pradôngga munyarum | kandhih dening ngêsing kang wong ||

33. dene kang padha ngrungu | kang wus karêm rosing siji iku | kêkês tyase rumôngsa luhira mijil | kemutan pratingkahipun | nèng donya sok gawe awon ||

34. panggawe ala iku | donyakerat yèn nganti kapatuh | tangèh lamun nêmua pitutur bêcik | mring Pangerane tan wanuh | tangèh wêruha Hyang Manon ||

35. lali yèn tunggal dhapur | pan kalingan mring ki tukang padu | lan katarik mring dêmang tukang manasi | rara melikan kang nuntun | nuduhkên panggawe awon ||

36. jalma mangkono iku | uga padha karsane Hyang Agung | nanging dudu dêdununge dèn lakoni | Hyang Suksma paring pituduh | nanging taksih salah dudon ||

37. ana dumukanipun | donyakerat iki têgêsipun | wêwalêsan bae babo dipun eling |

--- 185 ---

rèhning wong urip puniku | tan wêruh nêmahi layon ||

38. ala bêcik puniku | pan iya mêtu saking sirèku | anambaka alaning liyan sirèki | balik alaning wong ngèlmu | tan mêtu saka ing kono ||

39. kapriye pratingkahmu | yèn sira tinggal lakuning ngèlmu | nora wurung kalurung gonira urip | sanadyan sira wus ngèlmu | yèn tan laku dadi awon ||

40. basa kang aran laku | dudu wong kang cêgah mangan turu | pan wong cêgah turu watêke yèn lami | kancilên salin pandulu | tan durung asalah tonton ||

41. kang cêgah mangan iku | lir pandhita kang dhahar kayu gapuk |Lebih satu suku kata: lir pandhita dhahar kayu gapuk. apa sira melik dadi ulêr turi | swargane mung dadi kupu | tan wurung binadhog bidho ||

42. dene kang cêgah turu | dudu mêlèking netra satuhu | iya netra kang anèng têlênging batin | iku mêlèk sajêgipun | prapta sujalma yèn layon ||

43. kang cêgah dhahar iku | datan arsa panggawe kang rusuh | bab kang patang prakara dipun nastiti | tutupana kang barukut | ywa kongsi bisa [bi...]

--- 186 ---

[...sa] kawiyos ||

3. Mijil

1. kawêdhara iku bilaèni | mêmurung lêlakon | angrêrusak sabarang panggawe | lir rêksasa krura angajrihi | sabarang kaèksi | têmahan rinêngu ||

2. poma kêkêrên dipun arêmit | dunungna kang manggon | ywa sulaya prihên kawêdhare | ujubêna sariranirèki | wayang anèng kêlir | gyanira lumaku ||

3. lamun ana osikirèng galih | kaki dèn waspaos | obah osik ana kang agawe | iku sira ulatana kaki | dununge kang osik | dèn bisa kapangguh ||

4. pralambange osikirèng batin | yêktine tan adoh | lah badhenên têtulisan kiye | ingkang aran sah iku kang êndi | ingkang irêng mangsi | kêrtas ingkang pingul ||

5. dene iya ingkang amêngkoni | jro tulis kang katon | ulatana sapucuking êpèn | kang durung wruh narka lamun mangsi | kang uningèng gaib | gumawang andulu ||

6. nanging tanpa gatra tanpa warni | tan kenging ginêpok | mung satêngu binubut gêdhene | suprandene bisa angêbaki | warata sabumi | iya tanpa dunung ||

7. sayêktine barang kang

--- 187 ---

kaèksi | kono gone manggon | ngalih ênggon tan ana ênggone | sakêdhepan ngalih ping sakêthi | têgêse mung siji | apan iya iku ||

8. lan sing prapta kang sira tingali | tan kakung tan wadon | aranana wadi ta yêktine | iya wanita endah kang warni | yèn sira arani | lanang yêkti kakung ||

9. lawan luwih guna luwih sêkti | kamantyan waspaos | samubarang têrang paningale | nora kêna kumlêsêk wus uning | nadyan jroning batin | Hyang Suksma wus wêruh ||

10. tanpa cipta dènnya wruh ing batin | tan netra yèn anon | tanpa karna ing pamiyarsane | tanpa grana mambu gônda sidik | lawan bisa angling | iya tanpa tutuk ||

11. kang dèn angge wus anèng sirèki | sira tan rumaos | pangrasamu darbèkira dhewe | nora wêruh kang sira ulati | siyang lawan ratri | jumênêng nèng ngriku ||

12. yèn tan lawan karsaning Hyang Widhi | obah osiking wong | kaya priye gone matrapake | yêkti kaya rêca nèng wadari | pralambanging urip | lir angganing prau ||

13. ingkang anèng [a...]

--- 188 ---

[...nèng] têngahing jaladri | lêlakon ing kono | prau iku sapa nglakokake | yêkti saking karsaning Hyang Widi | nadyan si kamudhi | pan manut ing banyu ||

14. pasthi kaya mangkono wong urip | yèn sira maido | nyatakêna iya prau kuwe | êntasêna saking jroning warih | yêkti nora mosik | pan kari galundhung ||

15. lamun sira anggêguru kaki | mawanga ponang wong | kang wus ana sairib-iribe | piwulange kang ngampat mring gaib | solah muna-muni | panêngêran agung ||

16. mapan akèh ngèlmuning Hyang Widi | tan kêna dèn uwor | warna-warna manungsa kawruhe | upamane sang nata tinangkil | duk prapta ing kori | angungak andulu ||

17. mantri ingkang jaga anèng kori | tinarka sang katong | ajrih mulat sangêt sumungkême | wênèh ana mulat mring bupati | tinarka sang aji | sêmbahe sumrikut ||

18. wênèh ana mulat mring ki patih | ingayap ponang wong | ginarêbêg sagung punggawane | panyanane sang sri narapati | kang mangkono kaki | mèdêm marang kawruh ||

--- 189 ---

19. kang ngulati marang sri bupati | wong jroning kadhaton | dadak mêtu ngulati ratune | nora wêruh yèn sri narapati | tunggal jroning puri | dhèwèke wus wanuh ||

20. pan mangkono yèn wong ulah ngèlmi | kèh salah padudon | dudu padon dadakan dinalèh | nora wêruh kang sira ulati | siyang lawan ratri | wus anèng sirèku ||

21. satuhune kawruh kang sayêkti | tan tinggal Hyang Manon | datan ana tilase luwange | anglimputi ing rèh kang dumadi | tan kêna pinilih | ika iki iku ||

22. sabab lamun sira milih kaki | nora bisa dados | bali marang asalira dhewe | talitinên dèn bisa kapanggih | poma sira kaki | ywa mutung ing kalbu ||

23. lan dununge kang kawan prakawis | takokna kang manggon | aja kongsi kaliru surupe | kèh arane kang kawan prakawis | karana yèn sisip | pamurunging laku ||

24. ingkang abang upamane gêni | murup ngobong-obong | yèn tan bisa kaki panyirêpe |

--- 190 ---

jagad iki sayêkti kabêsmi | malekat Ngijrail | nunggil karsanipun ||

25. ingkang sidik iya ati kuning | kasêngsêm mring wadon | mêmelikan ing kono dalane | ambêbawur mring cipta kang bêcik | malekat Mingkail | nunggil karsanipun ||

26. dene iya ati ingkang langking | santosa kinaot | mung ngrêrusak sabarang panggawe | datan arsa panggawe kang bêcik | malekat Jabrail | nunggil karsanipun ||

27. dene iya ati ingkang putih | sayêkti kinaot | ati jinêm têrang saciptane | kalêstarèn panggawe kang bêcik | malekat Israpil | kang nunggil jumurung ||

28. poma sagung anak putu mami | dèn samya rumaos | rubedèng tyas kawruhana kabèh | datan liyan mung catur prakawis | poma dèn nastiti | ywana salah surup ||

--- 191 ---

...