Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Javaansche Brieven, Roorda, 1845, #676

Katalog:Javaansche Brieven, Roorda, 1845, #676
Sambung:-

Javaansche Brieven,

--- 0 ---

Berigten, Verslagen, Verzoekschriften, Bevelschriften, Proclamaties, Publicaties, Contracten, Schuldbekentenissen, Quitanties, Processtukken, Pachtbrieven En Andere Soortgelijke Stukken; Naar Handschriften Uitgegeven Door T. Roorda

Amsterdam, Johannes Müller 1845.

--- iv ---

Gedrukt bij C. A. Spin & Zoon.

--- v ---

Voorberigt.

Het zal niet noodig zijn, met vele woorden het nut en belang te betogen van de hier volgende verzameling voor ieder beoefenaar van de taal en van de instellingen, zeden en gewoonten der Javanen, inzonderheid voor hem, die dor de beoefening hiervan zich we

--- vi ---

en gebruiken van een volk, dat zich daarin zoo zeer van andere volken onderscheidt. Maar ook de taal en stijl in zulke stukken verschillen aanmerkelijk van de taal en den stijl, zoo als die gewoonlijk in boeken worden aangetroffen. En niet slechts het ong

De stukken zijn in deze verzameling naar de tijdorde gerangschikt. Aan eenige Piagem's van den Soesoehoenan, die zonder

--- vii ---

dagteekening zijn, no. 26 en volgenden, heb ik bij andere dergelijke stukken eene plaats aangewezen. Een paar malen is in die rangschikiing naar de tijdorde bij vergissing een misslag begaan, maar in de inhoudsopgaaf verbeterd.

Uitgezonderd allen het eerste, zijn al de andere stukken uit het laatste tijdvak der geschiedenis van Nederlandsch Indien, sedert de herstelling van het Nederlandsch bewind, na de Engelsche tusschenregering, in 1816; en vele daarvan zijn ook als bronnen e

Ik heb hier niets meer bij te voegen, dan openlijk mijn dank te betuigen aan de drie Heeren, aan wier goedheid en vriendelijkheid ik het grootste gedeelte der in deze verzameling opgenomene [opgeno...]

--- viii ---

[...mene] mene stukken, en nog meer andere voor de uitgaaf minder geschikte, verpligt ben: aan den Heer General-Majoor Baron NAHUIJS VAN BURGST, wiens naam in deze stukken zoo menigvuldig gelezen wordt, en aan de Heeren J. F. C. GERICKE en C. F. WINTERSR te Soeraka

DELFT, 10 Agustus 1845. T. ROORDA.

--- 1 ---

1. Sêrat Prajangjeanipun Ingkang Sinuhun Pakubuwana Kaping Sakawan kalayan Guphrêmèn Inggris.

Sarèhning ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, sampun kenging panggodhanipun têtiyang ingkang sakalangkung dening awon. Angojok-ojoki, tuwin amulang pirêmbag awon. ngantos kenging apus. Kalampahan sampun asasêratan. Saha apitêpang awon. Kalayan kangjêng su

--- 2 ---

sultan. Inggih kacêpêng, kalayan malih sarèhning ingkang sinuhun kangjêng susuhunan sampun angangkêni têmên-têmên. Wit ingkang dados margi sasêratan rêmbagan wau punika, saha ingkang sinuhun kangjêng susuhunan sampun amasrahakên sadaya têtiyang amulang pigupêrnèmèn. Inggris. Sampun dados sukapirênaning galihipun kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Prakawis ingkang punika, karsanipun kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Amung anêdha gêntosipun wragad bêlanjaning pêrang, ingkang saprayogènipun. Saking ingkang wau kêpêksa, botên kengi

--- 3 ---

Prakawis kaping 1

Inggih kangjêng Kumpni Inggris. Kalih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan ing Surakarta, ing salami-laminipun badhe bêdhami, sarta apawongsanak ingkang botên pêdhot-pêdhot.

Prakawis kaping 2

Ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Asanggêm badhe tumuntên anglêpasakên sadaya prajuritipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Kang sami wontên ing mangke punika, namung kantuna prajurit sèwu, ingkang nami prajurit sinêlir, kalayan malih ingkang sinuhun

Prakawis kaping 3

Sarèhning kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Sampun anggalih ênggènipun adamêl wragading pêrang, kang ing têmbe punika, sarta [sar...]

--- 4 ---

[...ta] wit saking kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Ingkang sampun angaubi dhatêng ingkang sarira ingkang sinuhun kangjêng susuhunan saha nagarinipun. Punapa malih wit saking pangrêksanipun ing pulo Jawi sadaya, pramila ingkang sinuhun kangjêng susuhunan asanggêm têm

Prakawis kaping 4

Sarèhning ingkang sinuhun kangjêng susuhunan sampun angyêktosi ing salêbêting galih, yèn saupaminipun kauntunganipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan kacêpênga sarta karekaa ingkang sae, kalayan wagêd ingkang anyêpêng, sampun tamtu pamiyosipun mindhak.

--- 5 ---

sampun kantos amanggih pitunan. Pramila kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Kalayan sukapirênaning galih, apêparing yatra dhatêng ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Kalih wêlas lêksa ringgit ing dalêm sataun-taunipun. Kalayan malih ing kangjêng gupêrnèmèn Inggr

Prakawis kaping 5

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan asanggêm, amiturut ing sakarsanipun kangjêng gupêrnèmèn Inggris, aprakawis sarang burung ingkang sami wontên nagarinipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Punika kasaosna sadaya, sabab kangjêng gupêrnèmèn Inggri

Prakawis kaping 6

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan asanggêm dhatêng kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Mênggah sakathahing kajêng jatos [jato...]

--- 6 ---

[...s] ingkang wontên salêbêting nagarinipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Punika kasaosna sadaya ing salami-laminipun. Namung kangjêng gupêrnèmèn Inggris piyambak ingkang adarbe melik. Sarta ingkang anguwasani, botên kenging kamunasika dhatêng ing saliyan

Prakawis kaping 7

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, ajêng adamêl rêrekan ingkang lêrês. Ingkang têtêp ing pêparentahanipun nagari, supados dadosa arjanipun tuwin kasênênganing nagari, supados rêrekan punika kenginga kalampahakên ingkang sae, pramila ingkang sinuhu

Prakawis kaping 8

Mênggah sakathahing têtiyang ing liyanipun, ingkang sami agêgriya ing nagarinipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, sanadyan jinis saking pundi-pundi, ingkang dede têtiyang Jawi, punika anggêp wontên bawah pêparentahanipun ing kangjêng gupêrnèmèn Inggri

--- 7 ---

suka lêganing kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Residhènipun kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Ing sakenging-kengingipun. Saupami pêrlu amasthi piyambake tumut angrencangi saking prakawis punika, supados têmên-têmên amanggiha adil.

Prakawis kaping 9

Sampun tamtu yèn ing bawah pêparentahaning nagarinipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, akathah warnining ukum ingkang dipun lampahakên dhatêng tiyang dursila, kadosta ukum ingkang amêsi asat dhatêng ing têtiyang, kakêthok tangan sukunipun, kapêrung, k

Prakawis kaping 10

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, ing tembe malih boten susah mawi anglêbêtakên pamiyosaning nagarinipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Ingkang dhatêng kangjêng gupêrnèmèn, bôngsa pêthak. Ing kalabêtan kang kalawan kapêksa, tuwin ingkang kab

Prakawis kaping 11

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan asanggêm botên pisan-pisan. Yèn kenginga piyambakipun adamêl rêrekan ing salampah solahipun nagari, punapa malih ing saliyanipun [sali...]

--- 8 ---

[...yanipun] ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Inggih botên kenging ugi, kalayan malih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, botên kalilan adamêl ukum tuwin pêparentahan ingkang anglangkungi andadosakên ing katunanipun. Tuwin amêmalangi dhatêng lêlampahan grami, ing s

Prakawis kaping 12

Sakathahing loji-loji, karêtêg-karêtêg. Sarta margi-margi, badhe kadamêl sarta karêksa dening prayayinipun kangjêng gupêrnèmèn Inggris satunggil. Sarta ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, ingkang amêdalakên balônja wragadipun sadaya.

Prakawis kaping 13

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan asanggêm botên kenging anyaèni kitha ingkang lami, punapa malih yèn saengga kenging yèn adamêla kitha anyar malih.

Prakawis kaping 14

Bilih kangjêng gupêrnèmèn Inggris, karsa amundhut dhatêng ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, punapa malih ingkang awarni tatêdhan. Punika ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, asanggêm ingkang têmên-têmên. Tumuntên anyaosêna kalayan sukaning galih, atêtulu

--- 9 ---

Prakawis kaping 15

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan angangkêni, yèn kangjêng gupêrnèmèn Inggris, punika ingkang andarbèni panguwasa kang agêng piyambak. Atas ing pulo Jawi sadaya, punapa malih kangjêng gupêrnèmèn Inggris. Ingkang andarbèni adil, ingkang andarbèni m

Prakawis kaping 16

Kangjêng tuwan ingkang agêng, ingkang wicaksana, litnan gupêrnur jendral sarta radipun, bilih asuka uninga dhumatêng ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Ingkang pêrlu karsa anêtêpakên, parentah rêrekan samukawisipun. Ing pandamêlan salêbêting nagarinipun

Prakawis kaping 17

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan asanggêm. Ing samangsanipun [sa...]

--- 10 ---

[...mangsanipun] kangjêng gupêrnèmèn Inggris pêrlu anggalih asuka pemut pamulang dhatêng ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Sêdya agêng ngindhakakên ing kauntunganipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Tuwin angindhakakên saking cacêpênganipun ingkang sinuhun kangjêng

Prakawis kaping 18

Pêpatih ing kratonipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Punika ing têmbenipun malih amasthi kangjêng gupêrnèmèn Inggris ingkang anêtêpakên punapa ing sakarsanipun. Kalayan malih, kangjêng gupêrnèmèn Inggris kenging amocot pêpatih, punapa ing sakarsanip

Prakawis kaping 19

Inggih ingkang sinuhun kangjêng susuhunan asanggêm. Botên purun arêrêmbagan utawi asasêratan kalayan sakathahing ratu ing nagari liyanipun. Sanadyan dhatêng raja bôngsa [bông...]

--- 11 ---

[...sa] pêthak. Utawi raja-raja ing nagari sabrang, sanadyan agami punapa-punapa, kang nglangkungi malih dhatêng ratu Jawi saliyanipun. Tuwin wadana-wadana Jawi ingkang sami wontên bawah pêparentahan. Yèn botên sampun têrang angsal wawênangipun kangjêng gupêrnèmè

Prakawis kaping 20

Bilih mênawi pambagenipun bumi têngahan ing nagari Jawi, kang ing mangke punika, antawisipun kangjêng Kumpêni Inggris kalayan ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, sarta kangjêng sultan ing Mêntawis, ing salah satunggil, bilih-bilih wontên pakèwêdipun ing s

Prakawis kaping 21

Sakathahing prajangjean ingkang sampun katêtêpakên ing

--- 12 ---

salêbêting sêrat kuntrak ingkang rumiyin, sarta pundi ingkang botên kaicalakên ing salêbêting sêrat kuntrak punika, punika sadaya inggih taksih têtêp ungêl-ungêlanipun.

Prakawis kaping 22

Sêrat kuntrak punika amasthi tumuntên kalêksanan, sarta kaidenan dening kangjêng tuwan ingkang agêng ingkang wicaksana, kangjêng tuwan gurnadur Jendral Lorêtmito ing dalêm rad, sampun sami kasukanan tôndha asta, sarta kaêcapan dening kangjêng tuwan ingkan

Ingkang pratôndha Kangjêng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping sakawan.

2. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman [Ngabdurahma...]

--- 13 ---

[...n] Sayidin Panatagama ingkang akadhaton nagari Surakarta Adiningrat, dhatênga ing anak prabu Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping sakawan, Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama Khaliphatullah, ingkang angrênggani kadhaton nagari ing N

Sasampuning kadya punika awiyos, anak prabu akintun sêrat dhatêng ing kula, inggih sampun kula tampèni, punapa sawiraosing sêrat sampun kula tupiksani sadaya, anak prabu asuka uninga dhatêng kula, yèn ing mangke anak prabu anglujêngiamilujêngi (dan di tempat lain). tingkêbipun putra kula Bok Ratu Kancana, ing dintên Kêmis tanggal kaping 17 wulan Ruwah puniki, kang punika anak prabu inggih sakalangkung suka pirêna saha ing panarima kula dhatêng anak prabu.

Kalih ingkang taklim raka ijêngandika putra kula Ki Adipati Anom Amangkunagara katura dhatêng anak prabu, kalih ingkang pangabêkti rabi kula Bok Ratu Kancana dhatêng ing Ratu Agêng, ingkang salam donga dhatêng rayi kula Bok Ratu Ibu, ingkang salam donga d

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Saptu,

--- 14 ---

tanggal kaping 19, wulan Ruwah taun Be, angkaning warsa 1744.

3. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat, dhatênga ing anak prabu Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping

Sasampuning kadya punika awiyos, sarèhning anak prabu anglujêngi tingkêbipun putra kula Bok Ratu Kancana, kula asuka panjurung warni yatra satus reyal. Awarni cindhe kalih kayuh, punika anak prabu sakalangkung dening kêdhik, amung dadosa pratôndha kemawon

Kalih ingkang taklim raka ijêngandika putra kula Ki Adipati Anom Amangkunagara katura dhatêng anak prabu, kalih ingkang pangabêkti rabi kula Bok Ratu Kancana dhatênga Ibu [I...]

--- 15 ---

[...bu] Ratu Agêng, ingkang salam donga dhatêng rayi kula Bok Ratu Ibu, ingkang salam donga dhatêng rayi kula Bok Ratu Mas. Ingkang salam donga dhatêng putra kula Bok Ratu Kancana, punapa saèsthining manah, kawrat ing dalêm sêrat.

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat. Ing dintên Sênèn tanggal kaping 21 wulan Ruwah taun Be, angkaning warsa 1744.

4. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Dhatênga ing anak prabu Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping

Sasampuning kadya punika awiyos, anak prabu akintun sêrat dhatêng kula, inggih sampun kula tampèni, punapa saungêling sêrat sampun kula tupiksani sadaya, anak prabu asuka uninga dhumatêng kula, yèn ing mangke garwa ijengandika [i...]

--- 16 ---

[...jengandika] putra kula Bok Ratu Kancana ambabar miyos kakung, wondening pambabaripun ing dintên Sênèn wanci jam pitu enjing, tanggal kaping 25 wulan Sawal ing taun Be puniki.

Ingkang punika anak prabu, sakalangkung suka pirêna saha panarima kula dhatêng anak prabu, wondening pandonga kula dhatêng wayah kula, ingkang mugi-mugi pinanjangêna ing yuswa, sarta kasarasan ing salami-laminipun.

Kalihdening ingkang taklim raka ijêngandika putra kula Ki Adipati Anom Amangkunagara katura dhatêng anak prabu, kalih ingkang pangabêkti rabi kula Bok Ratu Kancana dhatêng Ibu Ratu Agêng, ingkang salam donga dhatêng rayi kula Bok Ratu Ibu, ingkang salam d

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Kêmis tanggal kaping 28 wulan Sawal taun Be, angkaning warsa 1744.

5. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta [Su...]

--- 17 ---

[...rakarta] Adiningrat. Dhatênga ing anak prabu Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping sakawan, Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama Khaliphatullah ingkang angrênggani kadhaton nagari ing Ngayogyakarta Adiningrat. Ingkang mugi pinanjangêna ingk

Sasampuning kadya punika awiyos anak prabu, sarèhning anak prabu asuka uninga dhatêng kula pambabaripun garwa ijêngandika, putra kula Bok Ratu Kancana, kula asuka panjurung patumbasing êmpon-êmpon satus reyal. Kalih warni mori badhe pasatan sakayuh, punik

Kalihdening ingkang taklim raka ijêngandika putra kula Ki Adipati Anom Amangkunagara katura dhatêng anak prabu, kalih ingkang pangabêkti rabi kula Bok Ratu Kancana dhatêng Ibu Ratu Agêng, ingkang salam donga dhatêng rayi kula Bok Ratu Ibu, ingkang salam d

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat ing dintên Sênèn tanggal kaping 3 wulan Dulkangidah taun Be, angkaning warsa 1744.

--- 18 ---

6. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Dhatênga ing anak prabu Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping

Sasampuning kadya punika awiyos, anak prabu akintun sêrat dhatêng kula, inggih sampun kula tampèni, punapa saungêling sêrat sampun kula tupiksani sadaya, anak prabu asuka uninga dhumatêng kula, yèn ing mangke putra ijêngandika wayah kula, kêkasih Pangeran

Kang punika anak prabu, inggih sakalangkung jumurung saha ing panarima kula dhatêng anak prabu, wondening pandonga kula dhatêng wayah kula Ki Adiapati Anom Amêngkunagara, ingkang

--- 19 ---

mugi-mugi lulusa, pinanjangêna ingkang yuswa, sarta kasarasan ing salami-laminipun.

Kalihdening ingkang taklim raka ijêngandika putra kula Ki Adipati Anom Amêngkunagara katura dhatêng anak prabu, ingkang salam donga dhatêng putra ijêngandika wayah kula Ki Adipati Anom Amêngkunagara, ingkang pangabêkti rabi kula Bok Ratu Kancana dhatêng I

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat. Ing dintên Kêmis tanggal kaping 18 wulan Bêsar ing taun Be, angkaning warsa 1744.

7. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang kadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Dhatênga ing anak prabu Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping

--- 20 ---

Ingkang mugi-mugi pinanjangêna ingkang yuswa dening Allahu tangala, salamêt ing donya rawuh ing ngakherat, sarta kasarasan ing salami-laminipun.

Sasampuning kadya punika awiyos. Sarèhning anak prabu akintun sêrat dhatêng kula, inggih sampun kula tampèni, punapa saungêling sêrat sampun kula tupiksani sadaya, anak prabu asuka uninga dhatêng kula, yèn ing mangke eyang ijêngandika paman Pangeran Arya

Kang punika anak prabu, inggih sakalangkung pangungune manah kula, dene ing mangke kula asuka panglayad dhatêng anak prabu, ing sapatilare eyang ijêngandika paman Pangeran Arya Dipasônta, mugi jinêmbarna ing kuburipun.

Kalihdening malih ingkang taklim raka ijêngandika putra kula Ki Adipati Anom Amangkunagara katura dhatêng anak prabu, ingkang salam donga dhatêng putra ijêngandika wayah kula Ki Adipati Anom Amangkunagara, ingkang pangabêkti rabikula Bok Ratu Kancana dhat

--- 21 ---

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat. Ing dintên Jumungah tanggal kaping 4 wulan Mulud ing taun Jimakir, angkaning warsa 1746.

8. Pèngêt. Layang manira piagêm. Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat kagadhuha marang Babah Caosing, marmane Babah Caosing manira gadhuhi layang piagêm. Dene manira gawe bêkêl, ana kagungan manira bumi desa tanah Sukawati, ing Kêbakkramat, karya 4 sapad

Sarta manira wis anampani dhuwite Si Babah Caosing, kèhe 200 ringgit. Sumurup êmpingan, pajêge kagungan manira bumi desa karya sajung mau, lawase wolulas pasokan sangang taun sangang oyod. Sah ênggèn manira mundhut ngêmping pajêg, nuli Si Babah Caosing wi

--- 22 ---

Si Babah Caosing ênggone anampani bumi ing Kêbakkramat karya sajung irêngan. Besuk yèn Si Babah Caosing arêp anempokake bumi, iya amasrahna irêngan. Dene dhuwit pagunungan sajung sareyal, ing sabên Pasa Mulud, Si Babah Caosing asoka marang manira dhewe, a

Kala dhawuh Sênèn tanggal kaping 9 wulan Sawal taun Alip, angkaning warsa 1747.

--- 23 ---

9. Pèngêt. Layang ingsun Kangjêng Ratu Kancana, ing Surakarta Adiningrat, tumêkaa marang sira adhi mas Pangeran Adipati Mangkuadiningrat, ing Pamêkasan.

Sawise salam donganingsun marang ing sira wiyose, sira angaturi layang marang ing panjênêngan ingsun iya uwis ingsun tampani, sarta uwis ingsun kauningani, apa ing saunine layangira, ing mêngko sira angunjuki pariksa marang ing panjênêngan ingsun, yèn kak

Kang iku iya bangêt ing pangungun ingsun, muga jinêmbarna ing kubure, dene adhi-adhi ajêng iya uwis ingsun tuturi, padha abangêt pangungune. Lan maninge ingsun titip marang sira anake lanang, yèn parêng sira lêstarèkna apa ing sapêpancène kakangira Arya S

Tinulis nagari ing Surakarta Adiningrat. Ing dina Sênèn tanggal [tang...]

--- 24 ---

[...gal] ping 28 sasi Sawal ing taun Alip. Angkaning warsa 1747.

10. Undhang-undhang

Kangjêng Tuwan Litnan Kolonèl Ridrênaus, residhèn ing Surakarta angaturi dhumatêng para tuwan ingkang anyêpêng padamêlaning guphrêmèn, sarta para tuwan upsir, punapa malih tuwan kang mrêdika, ingkang sami agêgriya ing paresidhenan Surakarta, ingkang sarta

Sampun andadosakên parêngipun kangjêng tuwan kang wicaksana ghuphrênur jendral ing dalêm rad, angganjar nama kaurmatan dhumatêng Kangjêng Pangeran Ariya Prabu Prangwêdana, nama Pangeran Adipati Arya Mangkunagara, pratôndha sangking sampun andadosakên parê

--- 25 ---

jendral ing dalêm rad, sarta andadosakên pratôndha ganjaran sangking têmên-têmênipun, Kangjêng Pangeran Ariya Prabu Prangwêdana, dhumatêng kangjêng ghuphrêmèn Nidrêlan India, ananging nama pakurmatan wau badhe botên kenging katurunakên dhumatêng ingkang ganêdahakên (dan di tempat lain). mênggah saening pratingkahipun, yèn dipun dugi sampun pantês atampia sih punika.

Amargi sangking pranatanipun kangjêng tuwan kang wicaksana guphrênur jendral ingkang sakalangkung saking prayoginipun, yèn nama kaurmatan punika badhe botên kaparingakên dhumatêng sanèsipun, amung têdhak-têdhakipun Kangjêng Pangeran Ariya Prabu Prangwêdan

Pranatan punika amêsthi badhe anêmêni rêmên dhumatêng ing kautamèn, sarta anêbihi ing lampah awon.

Pangeran Adipati Arya Mangkunêgara, ingkang sawêg kaangkat punika, badhe kaparingan pratôndha kaurmatan awarni [awar...]

--- 26 ---

[...ni] yatra mas satunggil, mawi kasêrat mungêl sababipun kaangkat, sarta sangking gênging sihipun kangjêng tuwan ingkang wicaksana guprênur jendral.

Ingkang punika mênggah gènipun anêdahakên ing têmên-têmênipun Kangjêng Pangeran Arya Prabu Prangwêdana dhumatêng kangjêng guprêmèn ing India, ingkang kasêrat ing yatra mas wau pintên-pintên atus taun, badhe taksih katapis sarta kenging kaungêlakên ing têd

Punapa malih sampun andadosakên parêngipun kangjêng tuwan kang wicaksana ghuphrênur jendral sangking Nèdrêlan India, amaringi pratôndha kaurmatan dhumatêng putranipun Kangjêng Pangeran Ariya Prabu Prangwêdana, jalêr têtiga, Pangeran Arya Surya Mantaram, R

Kangjêng tuwan residhèn, botên susah mawi anglairakên suka pirênanipun, gènipun atampi parentah sangking kangjêng tuwan ingkang wicaksana guphrênur jendral, mênggah ênggènipun amaringakên ganjaran, dhumatêng têtiyang Jawi ingkang agêng sarta ingkang têmên

--- 27 ---

Ing wusananipun kangjêng tuwan residhèn anglairakên ingkang dados pamujinipun, supados para pageran sarta wêdana samia amêndhêt tuladha, sangking pangangkatipun ing dintên punika, sarta mênggah ing kaèngêtanipun, prêluning prakawis ingkang sampun kalampah

Kangjêng raja kang maha aghung ing nagari Nèdrêlan, ingkang mugi pinanjangna ing yuswanipun, saha wakilipun kangjêng raja kang maha agung wau, Kangjêng Tuwan kang Wicaksana Ghuphrênur Jendral Baron Phan dêr Kapèlên, ingkang mugi-mugi pinanjangna ing yuswa

11. Ingkang sêrat saha ingkang salam taklim. Kangjêng Pangeran Adipati Anom Amangkunagara, sudibya rajaputra narendra Mataram. Ing Surakarta Adiningrat. Kaatura ingkang rayi Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping sakawan. Senapati ing Ngalaga Ngabd

--- 28 ---

Khaliphatullah, ingkang angrênggani kadhaton nagari ing NgaogyakartaNgayogyakarta. Adiningrat. Ingkang mugi-mugi pinanjangêna ingkang yuswa dening Allahu tangala, salamêt ing donya, rawuh ing ngakherat. Sarta kasarasan ing salami-laminipun.

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula angaturi uninga dhatêng kangjêng sultan. Yèn ing mangke kangjêng uwa ijêngandika, rama kangjêng susuhunan dhatêng ing jangji, atilar donya kondur ing rahmatullah, amargi saking gêrah sarira sadaya, wondening sedanipun

Kalihdening ingkang salam donga Ibu Kangjêng Ratu Kancana dhatêng ibu ijêngandika Kangjêng Ratu Ibu, ingkang salam donga dhatêng Kangjêng Ratu Mas. Ingkang salam donga dhatêng rayi kula Bok Ratu Kancana, ingkang pangabêkti rabi kula bok ratu kadipatèn sêp

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat. Ing dintên Sênèn tanggal kaping 23 wulan Bêsar, taun Alip. Angkaning warsa 1747.

--- 29 ---

12. Punika ingkang sêrat sangking Kangjêng Pangeran Adipati Arya Amangkunêgara, dhumatêng ingkang saudara Kangjêng Tuwan Litnan Kurnèl Nais. Kala kula awit panggih sapisan, kalayan kangjêng sunan ingkang suwargi, amargi sangking pangeran ngabèi, amanggihidalêm. gêrah, tumuntên Kangjêng Pangeran Arya Buminata, kalayan Pangeran Adinêgara, lumêbêtipun dhatêng panêpèn, sami katimbalan. Tumuntên kangjêng sunan dhawah ngêndika dhatêng kula, padha ngumbea wedang, nginang-nginanga, lan aja kowe kabêsturon thole, [tho...]

--- 30 ---

[...le,] sêmangsane kowe malêbu, aja kowe taha-taha banjura bae, wis thole kowe padha alêlungguhana karo Kyai Buminata, aku durung kêlar lungguh suwe-suwe, lajêng kangjêng sunan kundur, botên antawis dangu kula mantuk.

Tumuntên antawis nêm dintên, kula amirêng yèn kangjêng sunan gêrahipun sangsaya sangêt, lajêng kula sowan malêbêt malih, ing wanci enjing, jujug kula ing panêpèn. Lajêng angunjuki uninga, tumuntên kula katimbalan lumêbêt ing dalêm agêng prabayêksa, salêbê

Sarêng kula cêlak pangêndika dalêm dhawah dhatêng kula, thole aku ora nyana bisa katêmu karo kowe manèh, dhèk mau aku ngising, sawise ngising aku nuli ngadêg, bacut sêmaput pandêlênganaku pêtêng, thole têkêmên sikilku kiye, sarêng kula têkêm lajêng kula s

--- 31 ---

adhimu si dipati, mupung aku misih jumênêng, lajêng ngêndika dhawah dhatêng radèn ayu dipati ingkang sêpuh, pangêndikanipun kangjêng sunan, êbèng kowe angujunga mênyang kangmasmu, sarêng sampun dèn ayu dipati kang sêpuh wau angujungi dhatêng kula, tumuntêamangsuli. inggih sêndika yèn panjênêngan sampeyan andhahar unjuk kula ingkang lêrês. Tumuntên kangjêng sunan ngandika, iya thole dipati bênêr kangmasmu, tumuntên pangeran dipati amangsuli wicantên dhatêng kula, inggih mêkatên kangmas lêsêrlêrês. timbalan sampeyan. Tumuntên kangjêng sunan dhawah ngandika, uwis thole padha kowe angumbe-ngumbea wedang, nginang-nginanga, aku takturu, lajêng kula ngunjuk wedang, kalayan kangjêng pangeran dipati, antawis kalih êjam, kangjêng sunan têksih sare, kula pam Antawis kalih dintên, kantos kêlajêng sedanipun kangjêng sunan, kula botên kantos pinanggih malih. Anamung sapunika pratelanipun.

--- 32 ---

13. Awit ingkang nama kangjêng raja

Sarèhning ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama, ingkang kaping sakawan ing Surakarta Adiningrat, sampun surud kala tanggal kaping 1 wulan Oktobrê punika, utawi tanggal kaping 23 wulan Jawi Bês

--- 33 ---

dening kangjêng raja ingkang maha agung ing nagari Nèdrêlan, Prinis Phan Oranyênasao, sarta grut Hèrtoh sangking Luksêmburêh.

Ingkang punika inggih mêngkatên ugi mênggah ing prajangjianipun kados ingkang sampun katamtokakên sarta ingkang kaprajangjehakên dhatêng ingkang sinuhun kangjêng susuhunan wau, wontên ing sawarninipun sêrat kuntrak, utaminipun ingkang katitimangsan tangga

--- 34 ---

Surakarta tanggal ping 10 wulan Oktobrê 1820, utawi tanggal ping 1 wulan Sura taun Ehe 1748.

Undhang-undhang

Awit ingkang nama kangjêng raja.

Sarèhning kangjêng tuwan residhèn ing Surakarta, kala tanggal kaping sadasa wulan Oktobrê puniki, sampun angangkat kang kalihan kaurmatan dhatêng ing Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Anom Mangkunagara, dados susuhunan sangking sakathahe tanah-tanah ing Sur

Ingkang sarta awit dening kangjêng tuwan ingkang wicaksana gurnadur jendral ing dalêm rad sampun amarêngi anêtêpakên sarta angangkat ingkang saèstu, dhatêng ing kangjêng susuhunan wau, saha anglampahakên kumisi supados angaturana uninga dhatêng ingkang si

--- 35 ---

Mila para tuwan-tuwan ingkang kajumênêngakên kumisaris ing bab ingkang kasêbut ing ngajêng wau, ing mangke nglimrahakên mênggah têtêpipun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping gangsal ingkang saèstu dado

Sampun têlas wontên ing nagari Surakarta, kala tanggal kaping 31 wulan Oktobrê 1820, kadamêl dening para tuwan-tuwan kumisaris wau.

15. Sarèhning kangjêng tuwan ingkang wicaksana gurnadur jendral ing salêbêting rad, sampun amarêngi awit ingkang nama kangjêng raja ingkang maha agung ing nagari Nèdrêlan, ingkang saèstu andarbêni tanah punika, angangkat sarta anêtêpakên dhatêng ing kula,

--- 36 ---

Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping gangsal, ananging kula mawi prajangji, inggih ugi kados kang sampun dados prajangji sakathahing kawajibanipun rama kula Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman

Sarta sarèhning mêngkatên ugi prajangjian kula ênggèn kula anglampahi kalayan panrima pêparentahan kang kagêntosakên dhatêng ing kula.

Pramila ênggèn kula anêrangakên punapa saèsthining manah kula, ing sapunika kula saha para priyayi agêng-agêng ing salêbêting karaton sami anandhani sarta supaos, punapa malih angêcapi, kalih êcap kula ing bab kang mungêl ing ngandhap punika.

Ingkang kaping sapisan, kula matur sarta angangkêni, yèn ênggèn kula anggadhuh sapalih ing ngatase tanah Jawi kados ingkang sampun kawêngku dhatêng rama kula, ing sasedanipun punika botên ênggèn kula tampi sangking panguwasa kula piyambak. Ananging sangki

Ingkang kaping kalih, kula matur sarta angangkêni, yèn tanah ingkang kasêbut ing nginggil wau namung kagadhuhakên dhatêng ing kula sawabsabab. punika kangjêng guphrêmèn andarbèni panguwasa amundhut malih gêgadhuhan kula wau sangking ing kula, bilih kula botên [bo...]

--- 37 ---

[...tên] anglêksanani prajangjian saha kawajiban kula, ingkang sampun katamtokakên ing dalêm sawarnènipun sêrat kuntrak, utawi sêrat prajangjean ingkang sampun kadamêl tuwin ingkang badhe kadamêl, ing têmbenipun.

Ingkang kaping tiga, kula aprajangji bilih punika kapundhut sangking ing kula, kula amêsthi badhe anganyarakên sarta anêtêpakên sawarnènipun sêrat kuntrak kalih kangjêng guphrêmèn.

Ingkang kaping sakawan kula aprajangji ingkang têmên-têmên, botên badhe angewahi sakathahe pêparentahan, prakawising nagari punika kados ingkang sampun kalampahan, sarta kula badhe andêdahakên dhatêng kangjêng guphrêmèn, sangking dening têmên-têmên rumakê

Ingkang kaping gangsal, kula aprajangji yèn kula badhe apratela dhatêng tuwan residhèn ing ngriki, mênggah sawarnining prakawis agêng ingkang kula kauningani sarta ingkang prêlu kauningakakên ing kangjêng guphrêmèn, ingkang punika kula inggih badhe pirêmb

Ingkang kaping nêm, kula aprajangji badhe anandhani sarta angêcapi kalih para priyayi agêng ing sêrat tatêdhakan têtiga wau katêtêpakên dening kangjêng guphrêmèn, ingkang satunggil badhe kakintunakên dhatêng kangjêng guphrêmèn ing nagari Batawiyah, [Batawi...]

--- 38 ---

[...yah,] ingkang satunggil dhatêng tuwan residhèn ing ngriki, wondene ingkang satunggil malih kula rawati piyambak.

Kadamêl sarta sinêrat ing Surakarta Adiningrat kala ping 31 wulan Oktobrê taun 1820, utawi tanggal ping 23 wulan Jawi, Sura, taun 1748.

Pratôndha Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping gangsal.

Pratôndha Radèn Dipati Sasradiningrat.

Pratôndha kawula Radèn Tumênggung Arungbinang.

Pratôndha kawula Radèn Mas Riya Sasrakusuma.

16. Pèngêt. Ingkang sêrat Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, dhumatênga marang andika paman Sultan Cakraadiningrat, ing Madura.

--- 39 ---

Sasampuning salam kula wiyose, kula asuka uninga dhatêng paman sultan, yèn raka andika rama ingkang sinuhun kangjêng susuhunan dhatêng ing jangji, atilar donya mantuk ing rahmatullah, amargi saking gêrah sarira dalêm sadaya, wondene sedane ing dintên malê

Lan malih kula asuka uninga dhatêng paman sultan, ênggèn kula kaangkat anggêntosi jumênêng nata, anama Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, kaping gangsal. Dening saudara kula Tuwan Litnan Kulnèl Ridêr Mistêr

Kalihdene ibu Kangjêng Ratu Kancana lajêng kula saosi nama Kangjêng Ratu Agêng, putra andika garwa kula bok ratu kadipatèn sêpuh kula angkat nama Kangjêng Ratu Kancana, putra andika bok ratu kadipatèn anom kula angkat nama Kangjêng Ratu Mas.

--- 40 ---

Lan malih ingkang salam donga Ibu Ratu Agêng dhatênga andika paman sultan, sarta dhatêng bibi Ratu Ayunan, kalih ingkang salam garwa kula Kangjêng Ratu Kancana, sarta Kangjêng Ratu Mas dhatêng bibi Ratu Ayunan.

Sinêrat ing dintên Rêbo tanggal ping 1 sasi Saphar taun Ehe angkaning warsa 1748.

17. Pèngêt. Layang ingsun Kangjêng Ratu Agêng, Ratu Ibu dalêm ing Surakarta Adiningrat, dhawuha marang sira, adhi Ariya Cakraningrat.

Sawise salam ingsun marang ing sira adhi, sira angaturi layang ing panjênêngan ingsun, iya uwis ingsun tampani, sarta uwis ingsun kawruhi, anadene sira angaturi uninga marang ing panjênêngan ingsun, yèn ing mêngko rabinira atinggal donya mulih ing rahmatu

Lan maninge sira angaturake ing karepotanira, saking dening anakira akèh, sarta sira anyumanggakake ing awakira marang ingsun. Iya uwis ingsun tarima, sarèhning sira anyumanggakake ing awakira, kang iku adhi mungguh

--- 41 ---

karsaningsun, prayoga sira anyuwuna pamit marang ing guphrêmèn. Mênyang nagara ing Surakarta, yèn wis olèh kalilan ing pamitira, tumuli sira angaturana uninga ing panjênêngan ingsun. Anuli ingsun angaturake marang panjênêngan dalêm anak prabu ingkang sinu

Tinulis ing dina Sênèn, tanggal kaping 22 sasi Sawal, taun Ehe, angkaning warsa 1748.

18. Pèngêt. Layang ingsun Kangjêng Ratu Agêng, ing Surakarta Adiningrat, sarta salam donganingsun, dhawuha marang sira, adhimas Pangeran Adipati Mangkuadiningrat. Kang atêtunggu kagunaganing guphrêmèn, ing nagara Pamêkasan. Sarta taklime putraningsun Bok

Ing sawise salam donganingsun adhimas adipati, sira ngaturi layang wêwangsulan marang panjênêngan ingsun, iya wus tumêka, sarta wus ingsun tupiksani, sawirasane layangira wêwangsul, aprakara pamundhut ingsun marang rabine adhimas Arya Sasrawinata, muwah a

--- 42 ---

Maludin. Loro anake wadon Dèn Ajêng Saripa, têlu anake saka ing sêlir, kang aran Radèn Sudin, kang iku adhimas iya sira saosake, kairid ing salakune si biyung Jayapurwaka, ing saiki wus padha têka ing nagara Surakarta Adiningrat. Sarta padha salamêt kabèh

Lan maninge sira angaturi uninga marang ingsun, yèn Si Ngabèi Jayapurwaka, wus tinêkakake ing jangji, mulih marang ajal. Ana ing Pamêkasan. Amarga lara pêpanas. Kang iku adhimas, bangêt pangungun ingsun, dene ajale Si Jayapurwaka ana ing sajrone anglakoni

Karodene adhimas adipati, sira angaturake pangabêkti, arupa barang, kaya kang kasêbut ana ing sajroning layang lêmpitan. Iya wus têka ing ingsun kabèh, lan wus ingsun tampani, liwat saka dadi suka pirênaningsun.

Anadene kang dadi lawase bocahira, ora ingsun ulihake tumuli, sabab lagi ana ambah-ambah lêlara, dadi galih ingsun sumêlang, manawa bocahira lara ana ing dalan.

Wusana adhi mas, ingsun mundhut kiriman brambang putih.

Tinulis ing nagara Surakarta Adiningrat, tanggal ping 30 sasi Dulkangidah, taun Ehe, angkaning warsa 1748.

--- 43 ---

19. Pèngêt. Layang ingsun piyagêm Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhake marang kawulaningsun wong Cina Babah Ke, marmane ingsun gadhuhi layang ingsun piyagêm. Dene amajêgi kagungan ingsun bumiadate. kang uwis kalakon. Dene pajêg têlung atus reyal anggris ing sataune iku, mêtua tatêngahan. Ping pindho sataun. Ing bakdane garêbêg Mulud angladèkna kagungan ingsun pajêg satus sèkêt reyal anggris. Ing bakdane garêbêg suwasa angladèkna kagungan ingsun pajê

--- 44 ---

sangang taun, amêsthi kagungan ingsun bumi desa ingsun jabêl. Anadene Si Babah Ke ênggone tômpa ing mêngko bumi sawah irêngan, besuk ing tempone iya ngaturna kagungan ingsun bumi sawah irêngan. Dene yèn ana têtanduran kang durung tuwa, utawa durung kêna k

Pacuan-pacuan sakèhe kawulaningsun, padha sira ngestokna unine layang ingsun piyagêm. Kang ingsun gadhuhake marang kawulaningsun wong Cina Si Babah Ke, taha yèn tan angèstokna, atanapi yèn amaidoa, kaplaksanaa marang sakèhe nayakaningsun, ana ing alun-alu

Kala dhawuh pangandika dalêm ing dintên Sênèn, tanggal kaping wolu, ing wulan Rabingulawal, ing taun Jimawal, angkaning warsa 1749.

--- 45 ---

20. Pèngêt. Layang ingsun piyagêm Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhake marang kawulaningsun wong Cina Si Babah Ke, marmane ingsun gadhuhi layang ingsun piyagêm, dene amajêgi kagungan ingsun b

--- 46 ---

desa, atawa yèn anganiaya marang sawijining wong desa, apadene yèn angèthèrake kagungan ingsun pajêg. Sanajan durunga tutug ing jangjine rolas taun, amêsthi kagungan ingsun bumi desa ingsun jabêl. Ing mêngko Si Babah Ke atômpa bumi sawah irêngan. Besuk in

Pacuan-pacuan sakèhe kawulaningsun, padha sira angèstokna ing saunine layang ingsun piyagêm, kang ingsun gadhuhake marang Si Babah Ke, taha yèn tan angèstokna, atanapi yèn amaidoa, kaplaksanaa marang sakèhe nayakaningsun ana ing alaun-alun ing Surakarta A

Kala dhawuh pangandika dalêm, ing dintên Sênèn, tanggal kaping kalih likur, wulan Rabingulawal, ing taun Jimawal, angkaning warsa 1749.

--- 47 ---

21. Ingkang sêrat pratôndha Kyai Ngabèi Jayapraceka, kacêpênga dhatêng ingkang saudara Babah Ngantèn Cinoan.

Mila Babah Ngantèn Cinoan kula cêpêngi sêrat pratôndha, dene kula anyambut gadhahanipun yatra 300 ringgit. Wondene ingkang kula saurakên sambutan kula yatra 300 ringgit punika, pamêdalipun gêgadhuhan kula siti dhusun ing Ngirisakikil, salêbêtwukire, sapad

Ing sapunika Babah Ngantèn Cinoan atampi siti cêmêngan, enjingbenjing. inggih mantuk dhatêng kula cêmêngan, dene yèn tanêm tuwuhe taksih katanggêlan, kula inggih angantosakên ing sapangundhuhe, ananging tanêm tuwuh wau, ingkang wontên têgil, utawi kang wontên padhusunan, sami amanuta oyodipun ing pantun. Kalihdene Babah Ngan [N...]

--- 48 ---

[...gan] anêgora kajêng taun, ambibarna tiyang alit. Punapadene anganiayaa tiyang ingkang tanpa dosa, yèn ngantos saha nêrak ing prajangji punika, sanajan dèrènga dumugi ing wolung taun, amêsthi siti dhusun kula dhadhal, sambutan kula yatra tigang atus ringgit sap

Dene pêpacaking parentah Babah Ngantèn Cinoan, êmpun dika wani-wani angadêgake ngabotohan. Lan êmpun purun-purun angingu angubungi tiyang lampah awon. Kampak kecu maling sasamine, punapadene kandhêg kampiran, yèn kantosan katitik katur ing parentah, amêst

Kang iku sarupane wong bumi desa ing Ngirisakikil, kang milu ing manira, padha pituruta marang parentahe Babah Ngantèn Cinoan. Taha yèn tan angèstokna, atanapi yèn amaidoa, amêsthi nêmu bilai kang luwih abangêt.

Sahing prajangji Sênèn tanggal kaping 27 wulan Rabingulakir, taun Jimawal, angkaning warsa 1749.

--- 49 ---

22. Punika ingkang sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah sangking Pangeran Pakualam. Kaatura ingkang saudara, Kangjêng Tuwan Litnan Kulnèl Ridrê Nais. Sasampuning kadya sapunika awiyos, kula anêdha pitulung dhumatêng saudara, mugi kaatura ing kangjêng t

Kala rumiyin kula sampun anêdahakên têmên-têmên kula dhumatêng kangjêng guphrêmèn Nèdrêlan. Sarêng kula têksih anyêpêng parentah ing Ngayogyakarta, kala timuripun kangjêng sultan. Pramila kenging saudara pitados. Yèn kula botên badhe kirang malês katêmêna [katêmê...]

--- 50 ---

[...na]

Sinêrat ing dintên Sênèn tanggal ping gangsal wulan Jumadilawal ing taun Jimawal angkaning warsa 1749.

23. Pèngêt. Nawalaningsun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhake marang kawulaningsun wong Cina Si Babah Ongke, marmane ingsun gadhuhi nawalaningsun. Dene ingsun gawe kawulaningsun wong juru kê

--- 51 ---

bênêr, amêsthi ingsun buwang saka ing sabêt saponira, dene kang dadi lêlungguh dêmang sawijine sawah anyakikil, yèn ana prakarane wong desa, iya Si Dêmang Jayarumêksa lan Si Dêmang Jagarumêksa saha ngawruhana, kang sarta dêmang loro iku anyôngga apa-apa i

Pacuan-pacuan sakèhe kawulaningsun, padha sira angèstokna ing sauni-unine nawalaningsun, kang ingsun gadhuhake marang Si Dêmang Ongke, taha yèn tan angèstokna, atanapi yèn amaidoa, kaplaksanaa marang sakèhe nayakaningsun, ana ing alun-alun ingsun ing Sura

Kala dhawuh pangandika dalêm ing dintên Sênèn, tanggal kaping

--- 52 ---

sangalas, wulan Jumadilawal, taun Jimawal, angkaning warsa 1749.

24. Punika sêrat paturanipun abdi dalêm tiyang Citên Ajana sêdaya, sarta sambahsêmbah. sungkêmipun abdi dalêm Citên Jana sêdaya, konjuka dhatêng kangjêng tuwan bêsar residhèn ing Surakarta, saha risidhèn ing Ngayogyakarta, wiyosipun sawêg ing wulan Jumadilawal tanggal ping pitu wingking punika, wiwitipun tanah Bagêlèn sêdaya anglangkungi rêrintên. dalaludalu. sami batênbotên (dan di tempat lain). rumaos gadhah gêsang, anglangkungi kasusahanipun. Katuju tuwan bêsar inggal tindak mêdal dhatêng tanah Bagêlèn piyambak, angêradin tanah Bagêlèn sarta nyêpêngi tiyang awon-awon sêdaya, punika tanah Bagêlèn, rêja kêrtanipun langkung sangking wau-wau, wit stiyang. Citên bungahipun kados tiyang sampun pêjah, gêsang malih sangking pitulungipun tuwan bêsar, yèn wênanga kados sami ngangkên bapa, sangking batên sagêdipun mangsuli [mangsu...]

--- 53 ---

[...li] sihipun tuwan bêsar dhatêng abdinipun sêdaya, sami saklangkung-langkung trimakasihipun, kalih sawêrnine tiyang Citên, tôndha tanganipun sami wontên sangadhapesangandhape. sêrat punika, ing Jana tanggal ping 20 Jumadilakir 1749.

25. Pèngêt. Kang sêrat pratôndha Radèn Angabèi Purwakusuma, kacêkêla marang saudara Babah Kwikmasing, marmane saudara Babah Kwikmasing anyêkêl layang manira pratôndha, dene manira utang dhuwite kèhe 140 ringgit, dene kang manira saurake ing saudara Babah

--- 54 ---

Babah Kwikmasing atômpa bumi irêngan, yèn wis tutug ing jangji nêm taun, rolas pasokan, iya muliha irêngan. Saupama katanggungan durung tuwa, utawa durung kêna kaundhuh, manira nyarantèkake rampunging pangundhuhe, lan manèh Babah Kwikmasing misih kêna ing

Parentah manira marang sarupane wong bumi desa ing Wêdani sajung, [sa...]

--- 55 ---

[...jung,] ing Pamriyan sabau, tuwa anom lanang wadon, padha pakênira apituruta amêmanuta, apa barang kang dadi parentahe Babah Kwikmasing kang bênêr, sapa kang ora manut ing parentahe, atawa ora angèstokake, tuwin amaido unine layang manira parentah kiye, amêsthi k

Kalane anampani bumi desa ing Wêdani sajung, ing Pamriyan sabau, ing dina Rêbo, tanggal ping 25 ing sasi Jumadilakir taun Jimawal 1749.

26. Pèngêt. Nawalaningsun, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhake marang Si Ngabèi Sumadirja, marmane ingsun gadhuhi nawalaningsun, dene kulawisudha ingsun junjung lungguhe saka ing ngisor, ing

Ing Selagung, gawening wong: 24

--- 56 ---

Ing Selagung, lêgok pasanggrahan: 24

Ing Kêpuh Turus, Sobrah Manjung Gêbang: 24

Ing Tajung Sajèn, Beralirik: 24

Ing Majêlag, Bera Tangkisan Jati: 10

Ing Plasagandhu Magêrusum Bêbrangkal Kauman: 24

Ing Jayan Karangnôngka Kiringan: 24

Ing Mundhon Bakungan Putat: 12

Ing Jambu Janti Jagadipan Têgalampèl: 12

Ing Jêthis Karangmaja, Sampang Larangan: 10

Ing Sumbêr Talêbuk Garut Candhi, Wêdhapandhês: 12

Gunggung gawening wong: 200

Iku dèn sônggaa ing sagawe-gawene wêdanane kawulaningsun mantrining wong sèwu, aja owah kaya kang uwis kalakon. lan ingsun kawenangake Radèn Tumênggung Jayanagara iku, yèn anganggo-anggoa apa ing saanggon-anggone wêdanane kawulaningsun mantrine wong sèwu.

Anadene wêwalêr ingsun marang ing sira, aja sira wani-wani anglakoni pagawean ngabotohan. Amadati, apalacidra, angubungi wong durjana, lan sabarang kang kalêbu panggawe ala, aja sira anglakoni, têka kongsi anglakoni, amêsthi yèn sira anêmu bilai.

Pacuan-pacuan sakèhe kawulaningsun, padha sira angèstokêna, ing saunine nawalaningsun, kang sun gadhuhake marang Radèn Tumênggung Jayanagara, taha yèn tan angèstokêna, [angè...]

--- 57 ---

[...stokêna,] atanapi yèn amaidoa, kaplaksanaa ing sakèhe para nayakaningsun, ana ing alun-alun ingsun ing Surakarta Adiningrat, sarta konjuka ing ingsun.

27. Pèngêt. Nawalaningsun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhake marang Si Kudanirmala, marmane ingsun gadhuhi nawalaningsun, dene ingsun kulawisudha, ingsun junjung lungguhe saka ngisor, ingsu

Ing Juwiring, gawening wong: 12

Ing Juwiring: 12

Ing Juwiring Baturan Sèdhèngpasiran: 12

Ing Manjung Dhukuh Kalibuthak: 12

Tanjung ing Krajan: 6

Ing Magêru Bugêl Kêdhungjambal: 5

Ing Kuwarangan Palêmahan JithisJêthis. : 12

--- 58 ---

Ing Gendhongan Sidawayah Wiro: 12

Ing Ngukir Kawi Mundhon: 5

Ing Jêthis Sênêng: 2

Ing Ngasinan Waru Karanganyar: 10

Gunggung gawening wong: 100

Iku dèn sônggaa ing sagawe-gawene mantri kaliwone kawulaningsun wong sèwu, aja owah kaya kang uwis kalakon, lan ingsun kawênangake Radèn Ngabèi Wôngsanagara iku, yèn anganggo-anggoa apa ing saanggon-anggone mantri kaliwone kawulaningsun wong sèwu.

Anadene wêwalêr ingsun marang ing sira, aja sira wani-wani anglakoni pagawean ngabotohan, amadati, apalacidra, angubungi wong durjana, lan sabarang kang kalêbu panggawean ala, aja sira wani-wani anglakoni, têka kongsi anglakoni, amêsthi yèn sira anêmu bil

Pacuan-pacuan sakèhe kawulaningsun, padha sira angèstokna, ing saunine nawalaningsun, kang ingsun gadhuhake marang Radèn Ngabèi Wôngsanagara, taha yèn tan angèstokna, atanapi yèn amaidoa, kaplaksanaa ing sakèhe para nayakaningsun, ana ing alun-alun ingsun

--- 59 ---

28. Pèngêt. Nawalaningsun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhake marang Mas Ngabèi Prajawijaya, marmane ingsun gadhuhi nawalaningsun. Dene ingsun gawe mantri panèwune kawulaningsun wong sèwu, s

Ing Pêpandheyan, gawening wong: 8

Ing Candhi Lêdhok Saratakan: 8

Ing Patikan: 3

Ing Putat Kiringan Samapura: 7

Ing Ngêluk: 4

Iku disônggaa ing sagawe-gawene mantri panèwune kawulaningsun wong sèwu, aja owah kaya kang uwis kalakon. Lan ingsun kawênangake Mas Ngabèi Prajawijaya iku, yèn anganggo-anggoa ing saanggon-anggone ing mantri panèwune kawulaningsun wong sèwu, anadene wêwa

--- 60 ---

Pacuan-pacuan sakèhe kawulaningsun, padha sira angèstokna, ing saunine nawalaningsun, kang ingsun gadhuhake marang Mas Ngabèi Prajawijaya, taha yèn tan angèstokna, atanapi yèn amaidoa, kaplaksanaa ing sakèhe para nayakaningsun, ana ing alun-alun ingsun in

29. Pèngêt. Nawalaningsun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhake marang Si Ngabèi Wôngsadiwirya, marmane ingsun gadhuhi nawalaningsun, dene ingsun gawe mantrine kawulaningsun wong sèwu, sarta i

Ing Jontakan Sarèn, gawening wong: 4

Ing Sobrah Buntalan: 4

Ing Jêthis Sênêng Tawèn: 5

Ing Ngêpoh Jambu: 4

Ing Tapèn Ngêmplak: 3

Gunggung gawening wong: 20

Iku dèn sônggaa ing sagawe-gawene mantrine kawulaningsun wong sèwu, lan ingsun kawênangake Si Ngabèi Wôngsadiwirya [Wôngsa...]

--- 61 ---

[...diwirya] iku, yèn anganggo-anggoa, apa ing saanggon-anggoning mantrine kawulaningsun wong sèwu, anadene wêwalêr ingsun marang ing sira, aja sira wani-wani anglakoni pagawean ngabotohan, amadati, apalacidra, angubungi wong durjana, lan sabarang kang kalêbu panggawe

Pacuan-pacuan sakèhe kawulaningsun, padha angèstokna, ing saunine nawalaningsun, kang ingsun gadhuhake Si Ngabèi Wôngsadiwirya, taha yèn tan angèstokna, atanapi yèn maidoa, kaplaksanaa ing sakèhe nayakaningsun, ana ing alun-alun ingsun ing Surakarta Adini

30. Kangjêng Pangeran Adipati Arya Mangkunêgara, andarbèni panuwun ing Kangjêng Tuwan Litnan Kurnèl Ridrê Ibrêt Gerar Nais, saha residhèn ing karaton dalêm Surakarta Adiningrat.

Ingkang kula suwun, lulusipun kados dening kala panjenenganipun kangjêng guprêmèn Inggris, samunduripun abdi kula jêksa ingkang sowan ênyaosakênanyaosakên. sabarang prakawisipun abdi kula ing nêgari, utawi abdi kula tiyang ing

--- 62 ---

dhusun-dhusun, wontên ing pradata dalêm, kula sampun kalilan anyaosakên sabarang prakawisipun abdi kula tiyang ing dhusun-dhusun. Kalilan kula anyaosakên wontên ing kantor kimawon. Mênggah lajêngipun prakawis wau, abdi kula ingkang kalêrês mênang, punapa

Ingkang kaping kalih sarèhning kula sampun kalilan, abdi kula tiyang ing dhusun-dhusun rumêksa kagungan kula kabandaran. Ingkang sampun dados bawah kula piyambak. Botên mawi katurunan rumêksanipun dhatêng tiyang ing dhusun-dhusun bawah ing Surakarta, mêka [m...]

--- 63 ---

[...êka] kula piyambak. Yèn panuju amanggih cilaka kêkecon utawi kapandungan, inggih lajêng angunjuki uninga ing kangjêng tuwan residhèn. Tumuntên kangjêng tuwan residhèn amaringana upas apêpriksa dhatêng kabandaran wau, akanthia kalayan abdi kula piyambak. Botên

Ingkang kaping tiga sarèhning kula sampun kalilan anyaèni margi-margi ingkang sampun dados bawah kula piyambak. Sapintên-pintêna panjangipun ing margi, punapadene pakèwêdipun ing margi, inggih abdi kula piyambak, ingkang anyaèni, botên susah katulungan sa

--- 64 ---

utawi sangking dhusun bawah ing Ngayugjakarta, makatên ugi abdi kula tiyang ing dhusun inggih botên têtulung dhatêng tiyang dhusun bawah ing Surakarta, dhatêng tiyang dhusun bawah ing Ngayugjakarta, punika mênggah rumêksanipun ing margi-margi wau, mênawi

31. Pèngêt, layang manira piyagêm, Kangjêng Pangeran Ariya Bêlatèr manira gadhuhake marang Si Krêtadiwirya, marmane Si Krêtadiwirya manira gadhuhi layang manira piyagêm, dene manira dadèkake, bocah manira dêmang ana bumi desa ing Dhompyong, salêbakwukire

Iki arane desane siji-sijine.

Ing Dhompyong karya: 12

Ing Kêmuda karya: 12

--- 65 ---

Angladèkêna kagungan manira pajêg ing dalêm sataun 240 sêtm. Mêtua têngahan ping pindho sataun. Bakda Pasa angladèkêna 120 sêtm. Bakda Mulud angladèkêna 120 sêtm. Iku dèn kasôngga ing salêladène kabèh, aja owah kaya kang uwis kalakon. Kang sarta Si Dêmang

Kala sinêrat ing dintên Sênèn tanggal ping 8 wulan Ruwah taun Jimawal ôngka 1749.

--- 66 ---

32. Pèngêt. Ingkang sêrat sarta ingkang salam donga, Kangjêng Pangeran Angabèi, ingkang sinatriya wontên salêbêting nagari dalêm ing Surakarta Adiningrat. Sayogya tumêkaa marang adhimas Radèn Mas Arya Kusumaningrat. Ingkang nagara ing Juwana, tanah pasisi

Sauwise salam donga marang adhimas, uwis mara anampani layang para, dhawuh saka ing ngasta dalêm ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Sarta uwis mara tupiksani apa saunine layang para kabèh, yèn ing mêngko para angomah-omahake adhi para Radèn Mas Arya Côndpatêlêsaning. pangantèn

--- 67 ---

loro, sabuk loro, ikêt siji. Titi.

Tinulis ing dina Sêtu tanggal ping 6 sasi Bêsar, ing taun Jimawal, ôngka 1749.

33. Pèngêt. Layang ingsun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, kang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat.

Kang dhihin salam ingsun tumêkaa marang sira adhi mas Arya Kusumaningrat, ing Juwana, sawise salam ingsun wiyose, sira angaturi layang panjênêngan ingsun. Iya uwis ingsun tampani, sarta uwis ingsun tupiksani, ing saunine layangira, anadene sira angunjuki [angunj...]

--- 68 ---

[...uki]

Tinulis ing dinê Rêbo tanggal ping sapisan, sasi Mukharam, taun Je, angkaning warsa 1750.

34. Ingkang sêrat pratôndha tulus miyos saking iklasing manah suci, saking Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping gangsal. Ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Ingkang andarbèni tah talatah

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kangjêng eyang akintun sêrat dhumatêng ing panjênêngan kula, ingkang kasêrat ing Bêtawi kaping 20 wulan Dhesèmbêr taun 1822, inggih sampun kula tampèni, punapa saungêling sêrat sampun kula tupiksani sadaya, kangjêng eya

--- 69 ---

kala kaping 6 wulan Dhesèmbêr punika, saha kangjêng eyang tuwan guphrênur jendral sampun aparentah, yèn karaton ing Ngayogyakarta kagêntosakên dhumatêng Pangeran Adipati Anom Amêngkunagara, sampun kaèstokakên saha kajumênêngakên, kala kaping 19 wulan Dhesgangsal. Awit ingkang nama parentah agêng ing India, sarta mênggah cap ing karaton ing nagari Ngayogyakarta wau, kaasta dhumatêng residhèn ing Ngayogyakarta, angantos ing diwasanipun kangjêng sultan.

Ingkang punika inggih sakalangkung tarima kasih kula dhumatêng kangjêng eyang, ingkang dados karsanipun kangjêng eyang, inggih anglulusakên anama Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping gangsal.

Kalihdening kula saha rabi kula Bok Ratu Mas, angaturi tabe akathah-kathah, kaatura ing eyang kangjêng tuwan guphrênur jendral, saha dhumatêng garwanipun eyang, punapa saèsthining manah kawrat ing dalêm sêrat.

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Rêbo tanggal kaping 10 wulan Rabingulakir ing taun Jhe, angkaning warsa 7750.1750.

--- 70 ---

35. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Dhatênga ingkang putra Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kapinggangsal. Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama Khaliphatullah, ingkang angrênggani kadhaton nagari ing Ngayogyakarta Adiningrat, Ingkang mugi-mugi pinanjangêna ingkang yuswa dening Allahu tangala, salamêt ing donya rawuh ing ngakherat, sarta kasaras

Sasampuning kadya punika awiyos anak prabu, sarèhning anak prabu akintun sêrat dhatêng ing kula, inggih sampun kula tampèni, punapa saungêling sêrat sampun kula tupiksani sadaya, anak prabu asuka uninga dhatêng kula, sarèhning rama ijêngandika kangjêng su

--- 71 ---

ing taun Jhe, angkaning warsa 1750, sarta têtiyangipun anak prabu sadayanipun, inggih sampun sami ngangkêni, sawab punika, mila anak prabu ing mangke asuka uninga mênggah punika dhumatêng ing kula, kalayan angajêng-ajêng supados ênggènipun anak prabu dhat

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Jumungah tanggal kaping 12, wulan Rabingulakir ing taun Jhe angkaning warsa 1750.

--- 72 ---

36. Atur tabe kula saha kaurmatan akathah-kathah, Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat. Katur Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilaphri, residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya punika wiyosipun, kula angaturi uninga ing kangjêng tuwan residhèn. Yèn utusan kula priyayi panèwu jêksa nagari, akalihan jêksa pradata, sakancanipun. Ingkang kakanthèkakên lurah upas Kartayuda, kautus angupadosi panunggilanipun Pangeran

Mênggah siti dhusun ing Dodol. Ingkang kasêbut wontên ing sêrat parentahipun kangjêng tuwan residhèn. Kagalih

--- 73 ---

dipun dhoki dhatêng Radèn Topèng, Radèn Jôntrakusuma, Kyai Ragausik. Bawah ing Pace botên wontên dhusun ingkang wasta mêkatên, inggih wontên siti dhusun wasta ing Dodol. Ananging bawah ing Madiun. Utusan kula akalihan lurah upas Kartayuda lajêng sami luma

Tumuntên utusan kula wau angsal pawarti saking dêmang dhusun ing bale panjang, bawahipun kangjêng guprêmèn. Yèn Radèn Topèng sapanunggilanipun kala ing dintên Jumungah tanggal kaping 24 wulan Bêsar ing taun Je 1750, dhatêng wontên ing dhusun Balepanjang panginggahi (dan di tempat lain). ing Grobogan. Sarêng sampun nyipêng sadalu wontên ing dhusun Balepanjang, enjing lajêng mangkat sakancanipun sadaya, lampahipun ngalèr ngilèn enggal utusan kula akalihan lurah upas sami angodhol lampahipun Radèn Topèng, sabên wontên dhusun dipun kèndêli,

Sarèhning sampun antawis ing ngupadosipun. Utusan kula akalihan lurah upas pun Kartayuda sami rêmbag mantuk, dumugi ing dhusun Wora-wari, tanah ing Saosragi angsal [angsa...]

--- 74 ---

[...l] pawarti, yèn Radèn Topèng sapanunggilanipun sampun sami kacêpêng wontên ing Kadhiri, kang sarta Pangeran Serang sampun nungkul dhumatêng kangjêng guphrêmèn. Wondening ingkang suka pawarti mêkatên punika dêmangipun ing dhusun Wora-wari, kala panyêpêngipun

Sinêrat ing dintên Slasa tanggal kaping 1 wulan Sura taun Dal, angkaning warsa 1751.

37. Ingkang sêrat saha ingkang taklim, Kangjêng Pangeran Ariya Buminata, ingkang minôngka wakil ing panjênêngan Kangjêng Pangeran Adipati Anom Amangkunagara, sudibya raja putra narendra Mataram ing Surakarta Adiningrat. Ingkang sayogi kaatur ingkang wayah

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Ingkang sinuhun kangjêng sultan asuka sêrat dhumatêng kula, inggih sampun kula tampèni, [ta...]

--- 75 ---

[...mpèni,] saha sampun kula tupiksani ing saungêlipun ing sêrat sadaya, wondening ingkang sinuhun kangjêng sultan, asuka panglayat saking sedanipun kangjêng uwa dalêm ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Kalayan ingkang sinuhun kangjêng sultan asuka pakêkintun yatra

Kalih ingkang pangabêkti Kangjêng Ratu Mas Ing Surakarta, tuwin Ratu Pambayun, dhumatênga ingkang ibu Kangjêng Ratu Agêng, dhumatênga Kangjêng Ratu Mas, kalayan ingkang salam donga Kangjêng ratu Mas, Ratu Pambayun, dhumatênga ingkang rayi Kangjêng Ratu Ka

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat. Ing dintên Jumungah tanggal kaping 9 wulan Mukharam ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

38. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang kaping nêm. Ingkang kadhaton [kadhato...]

--- 76 ---

[...n] nagari ing Surakarta Adiningrat. Sayogi kaatura ing yayi prabu, Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama Khaliphatullah, ingkang angrênggani kadhaton nagari ing Ngayogyakarta Adiningrat. Ingkang m

Sasampuning kadya punika awiyos. Sarèhning kangjêng rama kula ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping gangsal sampun swargi, atilar donya kondur ing rahmatullah, ing sapunika Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilaphri, residhèn ing Surakarta A

--- 77 ---

uninga dhatêng yayi prabu, ingkang sinuhun kangjêng sultan. Wondening pangajeng-ajêng kula, ênggèn kula angasta kaprabon punika, mugi andadosakên suka pirênaning galihipun rayi prabu, punapadening supados taksih, anêtêpi kados ingkang sampun kalampahan, p

Kalihdening ingkang pangabêkti Ibu Kangjêng Ratu Mas, kaatura eyang jêngandika Kangjêng Ratu Agêng, akalihan Kangjêng Ratu Mas. Ingkang salam donga Ibu Kangjêng Ratu Mas, dhumatênga ibu jêngandika Kangjêng Ratu Kancana, punapa saèsthining manah kawrat ing

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Rêbo tanggal kaping 11, wulan Mukharam ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

39. Punika ingkang sêrat pratôndha tulus miyos ing manah ingkang suci, saking Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang kaping nêm. Ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Ingkang andarbèni tah

--- 78 ---

kaatura ingkang panjênêngan eyang Kangjêng Tuwan Ingkang Agêng Ingkang Wicaksana Ghodêr AlègsandêrAlèksandêr. Gherar Pilip Baron pan dêr Kapèlên. Guphrênur jendral ing Nèdêrlan India, ingkang mugi-mugi pinanjangêna ingkang yuswa, wilujêng sarta kasarasan ing salami-laminipun, sanêgari têtiyangipun sadaya.

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kula angaturi uninga ing panjênênganipun kangjêng eyang, yèn kula sampun kajumênêngakên nata, saking pangangkatipun Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri, residhèn ing Surakarta Adiningrat. Kala ing dintên Sênèn tanggal kapi

--- 79 ---

Tuwan Lèklèrêk, residhèn nagari ing Magêlang, tiga Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri, residhèn ing Surakarta.

Ingkang punika kangjêng eyang, inggih sakalangkung dados suka pirênanipun ing manah kula, saha sampun kula lampahi, kalayan pitêpang kula ingkang têmên-têmên. Punapa ing saêrèhipun kangjêng tuwan kumisaris tiga wau, inggih sampun sami kalampahan sadaya, s

Kalihdening malih kangjêng eyang tabe kula, kaatura ing kangjêng eyang miphro, saha ingkang tabe akathah-kathah ibu Kangjêng Ratu Mas, kaatura ing panjênênganipun eyang kangjêng tuwan ingkang agêng ingkang wicaksana guphrênur jendral, saha kaatura ing kan

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Sênèn tanggal kaping 23 wulan Mukharam, ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

--- 80 ---

40. Ingkang sêrat saha sêmbah bêkti sumungkêm kaulakawula (dan di tempat lain). rayi dalêm Kangjêng Pangeran Ariya Buminata, ingkang minôngka wakiling Panjênêngan Kangjêng Pangeran Adipati Anom Amangkunagara, Sudibya Rajaputra Narendra Mataram ing Surakarta Adiningrat. Kaatura ingkang raka Kangjêng Pangeran Ariya Mangkubumi, ingkang [in...]

--- 81 ---

[...gkang] êbok-êmbok sadaya sami konjuka ing panjênêngan dalêm, saha panêdha kula, ingkang mugi-mugi panjênêngan dalêm pinanjangêna ingkang yuswa dening Allahu tangala, sarta sih pamulènipun kang agêng-agêng ingkang sami kasarira ing kangjêng guphrêmèn rat phan Ind

Sasampunipun kadya punika wiyosipun kyai, kaula saha putra dalêm Pangeran Ariya Purabaya, Pangeran Angabèi, sami angaturi uninga ing panjênêngan dalêm. Yèn ing mangke rayi dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping gangsal, dhatêng

Ing nalika sangêtipun gêrah rayi dalêm ingkang sinuhun kyai, andhawuhakên pangandika wasiyat wawêling dhumatêng kula, tuwin dhatêng pun Adipati Sasradiningrat. Punapa malih dhatêng putra dalêm Pangeran Ariya Purabaya, Pangeran Angabèi, dhawah ing pangandi [pa...]

--- 82 ---

[...ngandi] piyambak. Nama Rahadèn Mas Saphardan, sawêg yuswa nêm bêlas taun. Ingkang bibi anakipun Tumênggung Cakradipura kang wuragil, kang nama Radèn Rara Kalinthing, patut saking sadhèrèkipun Mangkupraja.

Saundur kaula saking ngarsa dalêm, kaula sadaya lajêng sami adamêl sêrat pratela, punapa sadhawahipun rayi dalêm kangjêng sinuhun susuhunan wasiyat wau, dhatêng Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilaphri residhèn ing Surakarta Adiningrat. Saha katura ing kangjêngdening. Kangjêng Tuwan Residhèn Hèndrik Magilapri, saking ingkang pangawasa kangjêng tuwan ingkang agêng ingkang wicaksana guphrênur jendral, saha rat phan India sadaya, wayah dalêm kaangkat katêtêpakèn jumênêng ratu ing Surakarta Adiningrat. Anama Kangjêng Susuh [Su...]

--- 83 ---

[...suh] ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, kaping nêm. Sarta punapa ingkang dados paurmating panjênêngan ratu botên ewah kados adat ingkang sampun kalampahan. Kalênggahakên ing dhampar wontên pandhapi, anuntên miyos wontên bangsal witana sitinggil. Sant

Mênggah ingkang kapopohan pratikêl, botên aliya saking kaula, kalih pun Adipati Sasradiningrat. Ing salajêngipun wondene ingkang kaula saosakên dhumatêng Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri, residhèn ing Surakarta Adiningrat, ingkang supados dadosa kanthi, k

Kalihdening kaula angunjuki uninga ing panjênêngan dalêm, mênggah putra-putra dalêm Kamangkubumèn ingkang sampun sami ngajal tuwin rayi-rairayi-rayi. dalêm garwa dalêm. Punika pratelanipun. [prate...]

--- 84 ---

[...lanipun.] Putra dalêm Radèn Ajêng Kaedah, Radèn Ayu Sasradiwirya, Radèn Mas Sapingi, Radèn Mas Basar, putra dalêm Radèn Mas Ariya Singa Brajanata, Radèn Ajêng Siti Janih, rayi dalêm Radèn Ayu Danuningrat. Garwa dalêm adhi ajêng Radèn Ayu Panggung, kalihdening putra

Kalihdening malih kyai, kaula angunjuki uninga ing panjênêngan dalêm. Kala sapêngkêr dalêm dhatêng Batawi, panjênêngan dalên atilar wawratan, ingkang wawrat pun Bok Dayaasmara, ing sapunika sampun kaula sahi, kaula piyambak ingkang aningkah, rarenipun mêd

Kaping kalihipun kaula angaturi pakêkintun pasatan awarni sinjang bathik wiyar kawan wêlas, sarung bathik pitu, sarung

--- 85 ---

bangbangan nênêm. Sarung lurik satunggil, dhêsthar bathik kalih wêlas, sinjang ciyut sakawan, kêthelan kêkalih, sangkêlat badhe rasukan, ingkang ijêm gangsal elo, biru gangsal elo, cêmêng gangsal elo. Ingkang saking putra dalêm Bok Ratu Pambayun, sinjang

Kalayan malihipun kyai, tabe kaula ingkang akathah-kathah dhumatênga saudara Kangjêng Tuwan Mistêr Phitêr Markis, guprênur ing pulo Ambon.

Sinêrat ing dintên Rêbo tanggal kaping tiga likur, wulan paphar,Saphar. ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

--- 86 ---

41. Ingkang sêrat saha ingkang pangabêkti, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang kaping nêm. Ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Kaatura ingkang eyang Kangjêng Pangeran Ariya Mangkubumi,

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula angaturi uninga ing panjênêngan dalêm, yèn ing mangke rayi dalêm, kangjêng rama Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang kaping gangsal, sampun swargi

Kaping kalihipun eyang kula angaturi uninga ing panjênêngan dalêm, yèn kula sasampuning kaangkat anama Pangeran Adipati Anom Amangkunagara Sudibya Rajaputra Narendra Mataram, ing Surakarta Adiningrat, saking panguwasanipun kangjêng tuwan ingkang agêng ing

--- 87 ---

dintên Ngakhad tanggal kaping 18 wulan Mukharam, ing taun Dal puniki, antawis sadalu kula kaangkat malih, dening kangjêng tuwan residhèn, saking panguwasanipun eyang kangjêng tuwan ingkang agêng ingkang wicaksana, gurnadur jendral. Anggêntosi karatonipun

Kalihdening ingkang sêmbah bêkti putra dalêm ibu kangjêng Ratu Mas, kaatura ing panjênêngan dalêm. Ingkang sêmbah bêkti wayah dalèm sadhèrèk kula putra-putri sadaya, kaatura ing panjênêngan dalêm. Ingkang pêngabêkti rayi dalêm eyang Kangjêng Pangeran Ariy

--- 88 ---

Angabèi, kaatura ing panjênêngan dalêm. Kalih ingkang salam donga raka dalêm eyang Pangeran Ariya Pamot, eyang Pangeran Ariya Singasari, sêmbah bêktinipun rayi dalêm eyang Pangeran Ariya Panular, rayi dalêm eyang Pangeran Ariya Adinagara, rayi dalêm eyangrayi. dalêm kangjêng rama, ingkang sampun sami kagêm, awarni dhêsthar sadasa, nyamping sadasa, paningsêt sadasa, rasukan têtiga, sarung lurik kêkalih, kaatura ing panjênêngan dalêm.

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Kêmis tanggal kaping 24 wulan Saphar ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

42. Punika ingkang sêrat, pratôndha tulus miyos saking iklasing manah ingkang suci, saking Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama [Panata...]

--- 89 ---

[...gama] ingkaingkang. kaping nêm, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat, ingkang andarbèni tah talatah ing nuswa Jawi sadaya kalayan ingkang kaurmatan. Saha ingkang tabe akathah-kathah kaatura Ingkang Panjênêngan Kangjêng Eyang Tuwan Ingkang Agêng Ingkang Wicaksana [Wi...]

--- 90 ---

[...caksana] ing wulan Jumadilakir tanggal kaping kawan wêlas ing dintên Akhad taun Dal punika. Kalayan malihipun, mênggah garwa kawula lajêng kawula angkat anama Kangjêng Ratu Mas. Wontên dene wayah ijêngandika Ibu Kangjêng Ratu Mas, kawula saosi nama Kangjêng Ratu A

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Kêmis tanggal kaping nêm, wulan Jumadilawal ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

43. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping nêm. Ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Sayogi kaatura ing yayi prabu [pra...]

--- 91 ---

[...bu] ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan Amêngkubuwana ingkang kaping gangsal, Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama Khalipatollah, ingkang angrênggani kadhaton nagari ing Ngayogyakarta Adiningrat. Ingkang mugi pinanjangêna ingkang yuswa dening Alla

Sasampuning kadya punika awiyos yayi prabu, kula angaturi uninga dhumatêng yayi prabu, yèn ing mangke panjênêngan kula akarsa mawi krami, ingkang kula kêrsakakên putranipun uwa ijêngandika rama Pangeran Angabèi, anama Radèn Ajêng Khusiyah, kaping kalihipu [kali...]

--- 92 ---

[...hipu] Agêng, dhumatênga ibu ijêngandika Kangjêng Ratu Kancana, punapa saèsthining manah kawrat ing dalêm sêrat.

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Jumungah tanggal ping kalih wêlas, wulan Jumadilakir ing taun Dal angkaning warsa 1751.

44. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping nêm, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. sayogi kaatura ing yayi prabu Ingkang Sinuhun Kangjêng SulKhaliphatollah. ingkang angrênggani kadhaton nagari ing Ngayogyakarta Adiningrat. Ingkang mugi pinanjangêna ingkang yuswa dening Allahu tangala, salamêt ing dunya rawuh ing ngakherat. Sarta kasarasan ing salaminipun. Sasampuning kadya punika awiyos yayi prabu, sarèhning [sarèhn...]

--- 93 ---

[...ing] Uwos kalih èwu wolung atus tompo, maesa sèkêt nêm iji, sarèm sèkêt nêm rêmbat, lisah sèkêt nêm rêmbat. Ingkang punika inggih ugi dados pratôndha ing sih trêsnanipun yayi prabu dhumatêng ing kula, punapadening dhumatêng bok ayu ijêngandika, sakalangkung pi

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Akhad tanggal kaping wolu likur, wulan Jumadilakir, ing taun Dal angkaning warsa 1751.

45. Ingkang sêrat, saha ingkang bêkti, Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping nêm. Ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Kaatura ingkang eyang Kangjêng Pangeran Ariya [A...]

--- 94 ---

[...riya] Mangkubumi, ingkang mugi pinanjangêna ingkang yuswa sarta kasarasan ing salami-laminipun, wilujêng ing dunya rawuh ing ngakerat. Sasampuning kadya punika awiyos eyang, kula angaturi uninga ing panjênêngan dalêm. Yèn ing mangke panjênêngan kula akarsa amawputri. ijêngandika rama Pangeran Angabèi, anama Radèn Ajêng Khusiyah, kaping kalihipun eyang, kula amakramèkakên wayah dalêm sadhèrèk kula sêpuh èstri, Radèn Ajêng Khabibah mijil saking putra dalêm Ibu Kangjêng Ratu Mas. Angsal wayahipun putra ijêngandika uwa Pa

--- 95 ---

kaijabakên aningkah sarêng sami sadintên. Salêbêting wulan Jumadilakir tanggal kaping sangalas ing taun Dal puniki, lajêng sami kula namakakên radèn ayu, Radèn Ajêng Maknawiyah nama Radèn Ayu Sêpuh, Radèn Ajêng Balênyik, nama Radèn Ayu Anèm. Kalihdening m ingkang sampun pinarêng

--- 96 ---

wontên jodhonipun. Sampun sami kaijabakên ing paningkahipun. Putra ijêngandika paman Radèn Mas Dama, angsal Radèn Ajêng Satimah, putranipun eyang Pangeran Arya Adinêgara, putra ijêngandika bibi, Radèn Ajêng Jaenapsiyah, angsal têtilaranipun eyang Radèn Ay

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat. Ing dintên Kêmis tanggal ping kawan likur, wulan Rêjêp, ing taun Dal angkaning warsa 1751.

46. Punika ingkang sêrat Kangjêng Gusti Pangeran Arya Purabaya ingkang sinasriagêngsinatriyagêng. ing nagari Surakarta Adiningrat, saha ingkang taklim sayogi katur panjênênganipun ingkang paman Kangjêng Sultan Cakraningrat, ingkang pilênggah wontên ing kagunganipun kangjêng gupêrmèn nagari ing Mandura. Wiyosipun ing sêrat, kula angaturakên mênggah kaw [ka...]

--- 97 ---

[...w] sampeyan adhi ajêng, saha kawilujênganipun wayah sampeyan Radèn Ajêng Maknawiyah, wayah sampeyan Radèn Mas Sarjana. Ingkang sarta kula angaturakên taklimipun putra sampeyan adhi ajêng. Dhumatêng bibi Kangjêng Ratu Ayunan, saha dhatêng bibi Kangjêng Ratu M

Sasampunipun kadya sapunika kula angaturakên ingkang dados lampahipun utusan kula, abdi sampeyan pun Nini Sebajaya kalayan pun Ngabèi Sumajaya sakancanipun, pêrlu naming kula utus angintun sêkar lisah kalayan sela, dhumatêng pasareyanipun eyang-eyang ingk

Kasêrat ing nagari Surakarta Adiningrat, tanggal kaping 20 wulan Ramêlan, ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

--- 98 ---

47. Punika ingkang sêrat Kangjêng Gusti Pangeran Arya Purabaya ingkang sinatriyagêng ing nagari Surakarta Adiningrat, saha ingkang taklim, katur dhumatêng ingkang paman Pangeran Adipati Mangkuadiningrat, ingkang pilênggah wontên kagunganing kangjêng guprê

Salam taklimipun putra sampeyan bok ayu Kangjêng Ratu Pambayun, saha taklimipun putra sampeyan adhi ajêng, dhumatêng bibi radèn ayu.

Sasampuning kadya sapunika awiyos, kula angaturakên pratelanipun mênggah ingkang dados lampahipun utusan kula abdi sampeyan pun Nini Sebajaya kalayan pun Ngabèi Sumajaya sakancanipun, punika pêrlu naming kula utus angintun sêkar kalayan lisah dhumatêng pa

--- 99 ---

ingkang dhatêng pasarean ing Sumênêp, sakathah-kathahipun kula sumanggakakên panjênênganipun paman pangeran adipati, utusan kula sagêda wangsul wontên nagari ing Pamêkasan kimawon, kalihdening kula nyuwun kintun kapal kore, ingkang sayogi pantês kula tump

Kasêrat ing nagari Surakarta Adiningrat, tanggal kaping 21 wulan Ramêlan, ing taun Dal, angkaning warsa 1751.

48. Pèngêt. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping nêm, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Sayogi kaatura ing yayi prabu Ingkang Sinuhun Kangjêng Sul [Su...]

--- 100 ---

[...l] tampèni, saha sampun kula tupiksani, ing saungêling sêrat sadaya, dening yayi prabu angaturi uninga dhumatêng ing kula, yèn ing mangke eyang ijêngadika buyut, eyang kangjêng ratu kilèn, dhatêng ing jangji, atilar dunya kondur ing rahmatullah, ingkang dadogêrah (dan di tempat lain). sarira sadaya, wontên dening patilaripun ing dalêm Salasa wanci jam tiga langkung tigang mênut. Tanggal ping kawan wêlas, wulan bêsar ing taun Dal puniki, ingkang punika yayi prabu inggih sakalangkung pangungunipun ing manah kula, dene ing mangke kula ang

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Sêlasa tanggal ping salikur, wulan Bêsar ing taun Dal angkaning warsa 1751.

--- 101 ---

49. Punika ingkang sêrat pratôndha tulus miyos saking iklasing manah ingkang suci saking Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama ingkang kaping nêm, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Ingkang andayuswa. wilujêng sarta kasarasan ing salami-laminipun, sanagarinipun, satêtiyangipun sadaya. Risampuning kadya punika rêke wiyosipun, eyang kangjêng tuwan ingkang agêng ingkang wicaksana, gurnadur jendral. Kawula angaturi uninga ing panjênênganipun kangjêng eyang

--- 102 ---

ijêngandika Bok Ratu Mas ing mangke sampun kawula patêdhakakên dhumatêng wayah ijêngandika rama, Pangeran Angabèi, sarhasarta. tatêrangan mênggah ing agami, ing dalêm wulan Sapar taun Be punika, punapa saèsthining manah kawrat ing dalêm sêrat.

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Sênèn tanggal ping kawan likur wulan Sapar ing taun Be angkaning warsa 1752.

50. Pèngêt. Ingkang layang manira Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri, residhèn ing Surakarta, dhawuha ing pakênira Mas Tumênggung Ranadirja ing Bayalali, kang amakili lêlakoning bupati ing Karanggêdhe.

Liring layang, manira wus anampani layang pakênira, kang katitimangsan ping 4 sasi JanawariJanuwari (dan di tempat lain). iki, kang iku pakênira manira lilani mangkat mênyang Salatiga, anampani winih pari sacukupe, saka ing tuwan asistèn residhèn ing Salatiga, supaya katandura ana ing gagatan. Ananging pakênira amuriha, pangêdume winih pari marang wong cilik kalerehan pakêni [pa...]

--- 103 ---

[...kêni] utang, supaya kênaa kabalèkake marang tuwan asistèn residhèn ing Salatiga, kang iku pakênira lan Radèn Ngabèi Prawirataruna, manira jibahake panyaure pari iku mau, môngsa panèn kang dhisik dhewe.

Mungguh ing prayoga pakênira, Radèn Ngabèi Prawirataruna kang mênyanga ing Salatiga, iku manira borongake ing pakênira.

Surakarta ping 10 Janawari 1825.

51. Pèngêt iki layangku pangwyasapangwasa (dan di tempat lain). padhang Radèn Tumênggung Mêrtalaya, Radèn Tumênggung Wiryakusuma, trang Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Anom Suryènglaga Senapati pangiriding prang, sarta kaidèn Kangjêng Gusti Panêmbahan sêkalihan. Kagadhuha marang adhi Tumênggung Prawiradigdaya, marmanemogok. parentah adhi Tumênggung Prawiradigdaya, dirêmpaka, dikêthoka êndhase dijarah rayaha sarajakayane. Kasrat dintên [di...]

--- 104 ---

[...ntên] Rêbo Paing tanggal pisan sasi Sura ing tataun. Wawu akaningangkaning. warsa 1753.

Sajabaning titi masa parentahku mênyang adhi Prawiradigdaya, sarupaning sapasar padha diurêpna, aja onaana. dipupu beyane gêjabaning pêsapon. Karo yèn ana wong begal padha Jawa, poma padha dhikêthokadikêthoka. êndhase.

52. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah saking Mas Rônggawarsita, kaatura ing Kangjêng Tuwan Sukêtaris Dhegrut. O. Sasampunipun katur tabe kula wiyosipun tuwan. Kula angaturakên tabe kurmat salamêt dhatêng ing sarawuh sampeyan saking nagari Bat [Ba...]

--- 105 ---

[...t] dhanganipun ing karsa sampeyan. Kula anuwun dhawah sampeyan.

Kêmis ping 10 Mukharam Wawu ôngka ... 1753.

53. Punika ingkang sêrat saha ingkang pangabêkti Radèn Tumênggung Bratadiningrat ingkang atêngga kagungan dalêm kitha pun Toyamas. Sayogi katur ing panjênêngan sampeyan Kiyai Lurah Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat. Mugi pinanjangna ingkang yuswa deni

Sasampuning kadya punika wiyosipun, kawula nuwun mugi sampun dados duka sampeyan dhumatêng badan kawula, ing salamènipun kawula mantuk sangking nagari, dumugi wontên pun Toyamas kawula sampun utusan kaping kalih ngunjuki uninga ing panjênêngan sampeyan. S

Kalihdening kawula ngaturi uninga ing panjênêngan sampeyan, atampi sêrat pêparingipun Kangjêng Tuwan IndrakHèndrik (dan di tempat lain). Magilaphri,

--- 106 ---

residhèn ing Surakarta Adiningrat. Mênggah angsulan kawula sêrat pratelanipun ing ngandhap punika.

Kawula sampun atampi paringipun kangjêng tuwan bêsar, sêrat ingkang kaitimôngsakatitimôngsa. 16 Dhesèmbêr 1825 ingkang mungêl ing sêrat, kangjêng tuwan aparing uninga dhatêng kawula, yèn saklangkung andadosakên pangungunipun tuwan pirsa kabar, yèn sampun wontên sawêtawis dintên punika, kawula aprang kalih kraman ingkang wontên ing Toyamas. Kawula

Ingkang punika mênggah pêngajêng-ajêngipun tuwan, amung sapisan punika kemawon. Kangjêng tuwan atampi pratela sangking kawula mêkatên wau, saha kangjêng tuwan sampun pitajêng yèn kawula amêsthi ing kêkêndêl kawula, supados sampun ngantos anglingsêmi bupat

--- 107 ---

ing pênggalih kawula, punapa botên anglangkungi ing tiwasipun. Ingkang supami pun kraman angantosa angawonakên pun Toyamas.

Mênggah prakawis ingkang kasêbut ing ngajêng punika wau, kangjêng tuwan dèrèng ngaturi uninga dhumatêng ingkang sinuhun kangjêng susuhunan.

Sabab kangjêng tuwan sampun anamtokakên, yèn amêsthi andadosakên sangêt botên parêngipun, saha kawula amêsthi badhe manggih ingkang botên prayogi, wondening bilih kangjêng tuwan atampi pratela malih, kawula botên tumêmên amurih anggêpuk ing kraman. Amêsth

Ingkang punika mênggah atur kaurmatan kawula ing kangjêng tuwan residhèn, ing nalika dintên Ngahad Lêgi tanggal ping 23 wulan Rabingulakir ing taun punika, kraman brandhal ingkang badhe anggitik pun Prabalingga, dipun pêthukakên dhatêng dêdamêl ing Prabal

--- 108 ---

nusul. Sarêng wanci jam tiga kawula mundur dhatêng pamondhokan. Saha badhe têpang kalih Radèn Tumênggung Cakrawêdana, dèrèng ngantos dumugi pangeran brandhal tumênggung brandhal anututi dhatêng lampah kawula, mêdal lèr sapalih mêdal kidul sapalih wanci ja

Mênggah atur kawula ingkang kathah-kathah kawrat wontên ing sêrat pèngêtan. SêratiwunSêratipun. kula saosakên kunjuka ing kangjêng tuwan residhèn, saha konjuk ing panjênêngan sampeyan Kiyai Lurah Kangjêng Radèn Adipati Sasraadiningrat.

Ing Toyamas Ngahad tanggal kaping 20 wulan Jumadilakir Wawu taun ndangkaôngka. 1753.

--- 109 ---

54. Sêrat sarta ingkang tabe akathah kathah, saking Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri, residhèn ing Surakarta, dhumatêng Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat.

Sasampuning kadya punika awiyos, sarèhning prakawis sawarnining pasitèn bawah Surakarta, ing sapunika sampun ragi wontên tatanipun malih, kenging wiwit amariksani sakathahing kori kabandaran pêkên warung sapanunggilanipun. Pundi ingkang prêlu kapêksa, ing

1. Kori kabandaran pêkên rangkah sapanunggilanipun. Ing satunggil-tunggil pasitèn, salêbêting wontên rêrêsah, punapa inggih karêsahan. Wondening bilih wontên ingkang tumut karêsahan, kapratelakna samining satunggil-tunggilipun.

2. Wiwit karêsahan kori kabandaran sapanunggilanipun wau, sarta sapintên lamine gènipun rêsah.

3. Mênggah sawarnining bandar kori pêkên sapanunggilanipun, [sapanunggilani...]

--- 110 ---

[...pun,] ingkang sami dipun rêrêsahi wau, taksihipun sagêd amupu banggi, dumugi ing wulan punapa.

4. Kèndêlipun ing rêrêsah kori kabandaran sapanunggilanipun wau kala punapa, punapa dene wiwit ing wulan punapa, sawarnining bandar gènipun sami sagêd amupu banggi.

5. Kori kabandaran pêkên rangkah sapanunggilanipun, ing pundi ingkang sami kesah tiyangipun ngantos ing sapunika botên kadhatêngan tiyang, kang sarta botên pisan kapupu bangginipun.

Panêdha kula, mugi ijêngandika amundhuta tumuntênipun ing atur papriksan para bupati môncanagari, prakawis kang kasêbut ing ngajêng wau sadaya, punapa malih ijêngandika dhawahi kang têrang pisan ing pamariksanipun. Supados kula sagêda anggalih sawarniningsêsanggèn.

Wondening panggenan pamupu banggi, botên kabawah bupati môncanagari, ingkang cakêt ing nagari Surakarta, punika panêdha kula, mugi ijêngandika piyambak, ingkang amratelakna dhumatêng kula.

Surakarta ping 18 Janawari 1826.

--- 111 ---

55. Ingkang sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri, residhèn ing Surakarta, dhumatêng Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat.

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula asuka uninga dhatêng ijêngandika, yèn ing nagari ngriki awisan tiyang sade sêndawa mimis akalihan sela api, ing pêkên utawi kasade rêrukunan. Supados kraman utawi tiyang awon sapanunggilanipun sampun ngantos sagêd ang

Sanajan sampun awisan, kula inggih ugi sumêrêp, yèn asring taksih wontên tiyang anêrak ing awisan wau punika, kados dèrèng lami ing Kalathèn wontên tiyang Jawi satunggil purun-purun asade sêndawa, tuwin panunggilanipun. Mila panêdha kula dhatêng ijêngandi

Surakarta ping 18 Janawari 1826.

--- 112 ---

56. Punika ingkang sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilaphri, residhèn ing Surakarta, katur ingkang saudara Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping nêm ing

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kula angaturi uninga dhumatêng saudara, wontên saking sawatawis dintên laminipun, kula sampun apirêmbagan kalihan Kangjêng Panêmbahan Buminata, Kangjêng Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara, saha Kangjêng Radèn Adipati S

--- 113 ---

Kangjêng tuwan residhèn ing Ngayogyakarta asuka uninga dhumatêng kula, yèn ing dintên Sênèn kaping 23 wulan Janawari punika, utawi tanggal kaping 14 wulan Jumadilakir, wakilipun kangjêng sultan timur Pangeran Murdaningrat sarta Pangeran Suryaningrat. Putr

Awit dening punika kula kamipurun agadhah panyuwun dhumatêng saudara, ingkang mugi andhawahna parentah dhumatêng Panêmbahan Buminata kalihan Radèn Adipati Sasradiningrat. Sami mangkata dhumatêng ing Kalathèn, ingkang sarta kaparingana sêrat. Mungêl yèn ki

Awusana kula anyaosakên tatêdhakanipun sêrat panguwasa kula, ingkang kula cêpêngakên dhumatêng Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara.

Surakarta kaping 18 Janawari 1826.

--- 114 ---

57. Punika ingkang sêrat pratôndha lulus miyos saking iklasing manah ingkang suci, saking Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama ingkang kaping nêm, ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adining

Risampuning kadya punika rêke wiyosipun eyang kangjêng tuwan ingkang wicaksana kumisaris jendral, akintun [akintu...]

--- 115 ---

[...n] sêrat dhumatêng ing panjênêngan kula ingkang kasêrat nagari ing Batawiyah ping 9, wulan Phèbêrwari taun 1826, inggih sampun kula tampèni saha sampun kula tupiksani ing saungêlipun ing sêrat-sêrat sadaya, wontên dening kangjêng eyang asuka uninga dhumatêng badhe anindakakên ing panguwasanipun agêng kangjêng

--- 116 ---

raja kang maha agung ing nagari Nèdêrlan. Kados dipun sarirani piyambak dhumatêng kangjêng raja kang maha agung wau, ingkang punika eyang kangjêng tuwan kumisaris jendral, inggih têmên-têmên badhe anggalih samubarang prakawis ingkang kula galih prêlu, kan

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Akhad tanggal ping kalih wêlas, wulan Rêjêp ing taun Wawu angkaning warsa 1753.

--- 117 ---

58. Atur taklim kula Radèn Tumênggung Yudanagara, ingkang sêmbah bêkti Radèn Tumênggung Jayanagara, kaatur ing kiyai lurah Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat.

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kula ngunjuki uninga ing panjênêngan sampeyan. Kala ing dintên Ngahad tanggal ping 16 wulan Siyam punika, wanci jam pitu enjing rama jêngandika Radèn Riya Cakrawinata, kadhawuhan ing saudara sampeyan Kangjêng Tuwan Resi200. tindhihipun Radèn Mayor Jayawinata, ambêkta maryêm kêkalih, agêng satunggil alit satunggil. Dumugi ing rêdi Tawing wanci jam sanga, lajêng tanglêd prang rame, maryêm agêng mungêl kaping 23, maryêm alit mungêl kaping 10, ungêlipun sênjata alit anglangkungisangking. kidul angêpang dhatêng pasanggrahan kula, abdi dalêm prajurit ingkang [ing...]

--- 118 ---

[...kang] kantun sami angajêngakên piyambak-piyambak. Dèrèng ngantos tanglêd, botên antawis dangu kraman sami bibar botên kantênan purugipun. Wondening abdi dalêm bupati ingkang dhèrèk dhatêng rêdi Tawing, Radèn Tumênggung Jayanêgara, sakaliwon panèwu mantrinipun.

Kalihdening malih kula ngunjuki uninga, mênggah dhaharipun rama jêngandika radèn riya, saabdi dalêm prajurit. Kacadhong [Kaca...]

--- 119 ---

[...dhong] uwos kawit kala wontên Magêlang, ing dalêm sadintên sêkatos, tiyang satunggilipun. Upsir 4 kati, kapitan 10 kati, mayor 10 kati, rama jêngandika radèn riya 25 kati, satunggil saradhadhu 1 kati, Wlandi urdhênas 5,

Kula piyambak 50 kati, kaliwon kula 20 kati, kônca panèwu mantri sami 4 kati, tiyang satunggilipun abdi dalêm suranata juru singanagara inggih sami 4 kati, tiyang satunggilipun. SarêmSarêng. ing dalêm sadintên satunggil satêngah kati, pêndhak sadasa dalu tampi ulam ing dalêm sadintên tampi, pêdhèt kalih gudèl 5 iji.

Kalihdening ing dintên Sênèn ping 17 rama jêngandika nyambut yatra malih dhatêng Tuwan Residhèn Magêlang, kathahipun 1000 rupiyah, inggih lajêng dipun aturi dhatêng saudara sampeyan, lajêng dipun bage saabdi dalêm prajurit, awit dèrèng nampèni blônja sang

Sinêrat ing Manorèh ing dintên Slasa ping 18, ing wulan SiyaSiyam. taun Wawu, ôngka 1753.

59. Punika ingkang sêrat pratôndha tulus miyos saking iklasing manah suci saking Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana [Pa...]

--- 120 ---

[...kubuwana] Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama ingkang kaping nêm. Ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Ingkang andarbèni tah talatah ing nuswa Jawi sadaya, saha ingkang tabe akathah-kathah dhumatênga ingkang eyang Kangjêng Tuwan IngkaApril. 1826, inggih sampun kula tampèni saha sampun kula tupiksani saungêlipun ing sêrat sadaya, wontên dening kangjêng eyang asuka uninga dhumatêng ing panjênêngan kula, yèn bapa tuwan residhèn ing Surakarta, ing sawêtawis dintên punika dhatêng wontên nagari in

--- 121 ---

eyang, ingkang dados pamujinipun eyang, ingkang mugi-mugi panjêngan kula enggala sênggang pisan. Kalihdening malih kangjêng eyang asuka uninga dhumatêng ing kula, yèn sakalangkung andadosakên parênging galihipun eyang, saking dening padamêlanipun abdi kul

--- 122 ---

Ing dalêm samabarangsamubarang. prakawis, kados ingkang sampun kalampahan ngantos dumugi ing mangke, mênggah punika panjênêngan kula kenging anamtokakên badhe atampi ing panrimanipun kangjêng guphêrmèn. Ingkang punika eyang kangjêng tuwan ingkang agêng ingkang wicaksana guphêrnur jendra

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Rêbo tanggal ping sangalas, wulan Siyam ing taun Wawu angkaning warsa 1953.

--- 123 ---

60. Sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah Radèn Rôngga Prawirasêntika, ingkang tatêngga nêgari dalêm ing Madiun kitha Tunggul Wanakarta, katur Kangjêng Tuwan Indrik Magilaphri risidhèn ing Surakarta Adiningrat. Sasampuning kadya punika wiyosipun, kula an

Kasêrat ing dintên Rêbo tanggal ping 24 wulan Ramlan taun Wawu angkanipun ing warsa 1753.

--- 124 ---

61. Pèngêt layang manira parentah Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilaphri, residhèn ing Surakarta lan Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat. Dhawuha marang sarupaning lurah bêkêl lan wong cilik ing desa Kalak sabawahe kabèh.

Liring layang manira parentah, sarèhne manira wus anggalih prêlu, amurih kang dadi kauntungane kangjêng guphrêmèn, lan aja têtêp ing wong tanah ing Kalak. Dadi bumi desa ing Kalak iku ing mêngko manira pêthal. Wus ora kalèrèh marang upsindêr ing Rongkok.Rongkob (dan di tempat lain). Ananging manira lèrèhake marang kang dadi upsindêr ing Pacitan. Lan manira kumpulake karo tanah ing Pacitan, anganti ana karsane kangjêng guphrêmèn amrênata mungguh prakara iku.

Mulane sarupaning lurah bêkêl lan wong cilik ing dhesadesa. Kalak sabawahe, ing mêngko manira paringi wêruh, yèn desa ing Kalak mau ing saiki wus ora kabawah ing Rongkok manèh, kakumpulake karo tanah ing Pacitan. Kang iku parentah manira ing pêkênira kabèh, mungguh upsindêr ing Pacitan, kang sarta Kyai Tumênggung [Tumênggu...]

--- 125 ---

[...ng] Lakonana ing sabarang parentahe, lan padha milua anggarap pagaweane kangjêng guphrêmèn kang dhigarapdigarap. wong ing Pacitan, endi kang bakal didhawuhake marang upsindêr ing Pacitan, lan Kyai Tumênggung Jagakarya.

Surakarta ping 17 sasi Juli 1826, utawa tanggal ping 12 Bêsar 1753.

62. Sampuning katur ingkang sêmbah bêkti kawula, Mas Kapitan Ngabèi Jayapranata, kauningana ing panjênêngan sampeyan.

Kala ing dintên Sêlasa Pon kagungan dalêm siti pun dhêkah, kainggahan bêrandhal saking ing wukir, pangagêngipun bêrandhal anami Tumênggung Suradipura, putranipun Pangeran Mangkudiningrat ing Ngayogya, sadhèrèkipun Pangeran Natapraja, bêkta dêdamêl sèwu ti

--- 126 ---

kula têksih wontên ing wana kemawon. Kula nyaosi kabar duka sampeyan takyinipun. Tuwan Paolis Ngrongkob dipun cêpêng ing brandhal. Ingkang dipun utus nyêpêng tiyang Sambiradin. Kalih Pôncakaryasa, tiga Pôncawêrna, sami sabiyantu Pôncakaryasa, Pôncawêrna k

Kula nyaosakên kabar malih, pun Pôncasurèngga saunduripun pêrang nyandhang tatu, dipun bêktibêkta. tiyang Pacitan. Sarêng wontên ing Kakab pêjah, Mas Jayasêntika kabêkta dhatêng Pacitan, lajêng dipun gêdhong, pramila mêkatên tiyang ing Pacitan ingkang pêjah pêrang tiyang walungwolung. dasa punika, botên tarima rumaosipun dipun lêbêtakên ing ngloropan. Nêdha tulung dipun batoni,bantoni. sarêng dugi ing Sêmbuyan inggih lêsêr prang kalayan bêrandhal. Brandhalipun dêmang Kamangkunêgaran, punika rumaosipun tiyang Pacitan wau, pramila Mas Jayasêntika botên kênging ucul. Wondèntên Kumpni Pacitan inggih wilujêng, wondèntên Kiyai Jagakarya rêmba

Punika atur kawula Kyai Pôncaprabawa, sinêrat ing malêm [ma...]

--- 127 ---

[...lêm] Rêbo Wage wulan Sapar taun Jimakir, wontên ing rêdi Gadhing 1754.

63. Ingkang sêrat sarta ingkang tabe Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara, saha ingkang tabe kangmas Gusti Kangjêng Panêmbahan Buminata, ing Surakarta Adiningrat. Dhumatênga kang saudara Tuwan Phan Plisingêt upsindêr ing Pacitan. Sampuning kadya punika wiyos

Inggih sampun kula tupiksani sawiraosing sêrat sadaya, inggih ugi sakêlangkung tarima kasih kula dhatêng saudara, wondèntên saudara amêrsabenakên mênggah prakawisipun abdi kula pun Pranayuda, amurih kula wau egala ngrampungi kang dados paukumanipun saha eenggala. kula lilani mantuk. Sarèhning piyambakipun dados rêdi, ingkang punika saudara pun Pranayuda wau sampun kula rampungi pacot. Kaidèn ing saudara jêngandika kangmas Gusti Kangjêng Panêmbahan Buminata, awit margi sangking gènipun angèthèrakên ladosanipun paospasokan. ing wulan [wula...]

--- 128 ---

[...n] Siyam Jimakir puniki, saha sampun mantun dados rencang kula dêmang, saudara sumêrêp angistokêna utawi ambiyantoni, mênggah panggantunge siti ing Kêbon Agung kang lèr gadhuhanipun Ngabèi Pranayuda, mênggah lênggahipun ing parêdèn igihinggih (dan di tempat lain). taksih lulus, sawab ingkang paring palênggahan rêdi kangmas Gusti Kangjêng Panêmbahan. Ananging pun Pranayuda punika wau kula dèrèng suka mantuk dhatêng ing dhusun. Sawab dening sadèrènge rampung ing prakawis anak sadhèrèkipun yèn adamêl ribêd èwêd ing dh

Sinêrat ing Surakarta Rêbo ping 6 wulan Sawal Jimakir taun, ôngka 1754.

Kangjêng Pangeran Arya Adinagara. Ta.

--- 129 ---

64. Ingkang sêrat saha ingkang tabe, sangking ingkang saudara Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara, têrang ing saudara Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri, risidhèn ing Surakarta Adiningrat. Têrang kangmas Gusti Kangjêng Panêmbahan Buminata, sayogya dhumatêng sangintunakên. badhe dêmang pun Kêrtasêntana ing Bodhag. Ingkang anggêntosi ing lêlampahanipun Dêmang Sêtradipraya ing Wiyantên siti kalih jung, ing wusananipun saudara botên kadugi nanêm. Awit margi sangking dèrèng têrang ing saudara, Kangjêng Tuwan Hèndrik Magilapri r

--- 130 ---

parêng ambiyantoni utawi sami paring pratôndha cap. Saudara igih tumuntên anjurung angèstokêna, mênggah ancêpipun dêmang pun Kêrtasêntana wontên ing Wiyantên môngsa barong saudara, kalihdene punapa saudara têka botên suka kabar, utawi asuka sêrat. Mênggah

Sênèn kaping 3 wulan Dulkangidah Jimakir taun, ôngka 1754.

KajêngKangjêng (dan di tempat lain). Pangeran Ariya Adinagara. Ta.

65. Ingkang sêrat saha ingkang tabe, sangking ingkang saudara Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara, sayogi dhumatêng ingkang saudara Tuwan Pan Plisingên upsindêr ing Pacitan. Sasampuning kadya ing sapunika, wiyosipun.

Sarèhning kula tapitampi. atur pratelanipun rencang kula dêmang ing Panggul Radèn Suradiwirya, awit margi sangking anggènipun anampèni, ing gadhahan kula walêd paos ing Panggul wulan [wula...]

--- 131 ---

[...n] Mulud Jimakir puniki, ananging warni pantun kathahipun tiga wêlas amêt. mênggah etangipun gadhahan kula walêd paos siti kalih jung ing Panggul. Ingkang dipun lampahi Dêmang Jayasêmita, kawit ingetang wulan Mulud Mwawhu dumugi ing wulan Mulud Jimakir, kathtêtumpakan. saudara.

Sinêrat ing Surakarta Sêtu kaping 7 Dulkangidah Jimakir. Ôngka 1754.

Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara. Ta.

66. Ingkang sêrat sarta ingkang tabe sangking ingkang saudara, Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara, ing Surakarta Adiningrat. Sayogi dhumatêng ingkang saudara Tuwan Pan Plisingên upsindêr ing Pacitan. Sasampuning kadya ingkang sapunika wiyosipun.

Sarèhning kula mirêng kabar ingkang dèrèng yakim.yakin. Mênawi pun Pranayuda wau agadhah ambêk, purun-purun amêdalakan yatra pambutut dhatêng siti kalih jung ing Kêbon Agung lèr, ingkang sampun dados ing gêgantunganipun saudara, ingkang punika [puni...]

--- 132 ---

[...ka] saudara tumuntên aputusana niti pirsa dhumatêng tiyang siti dhusun kalih jung ing Kêbon Agung lèr ingkang sampun dados gêgantungan wau, mênawi pun Pranayuda wau sayêktos agadhah ambêk purun-purun. Kados ungêlipun sêrat kula ingkang sampun kasêbut ing ngajpurun. ambaèkakên dhawahipun saudara ingkang sampun têrang iing (dan di tempat lain). parentah agêng, utawi têtêp anggènipun adamêl risaking gadhahan kula siti dhusun. Ingkang punika saudara mênggah wêdalipun yatra pambutut siti gantungan. Ingkang sampun katampèn dhatêng pun Pranayuda wau sapintêna angsalipun, inggih kapundhut kagantunga d

Ingkang kalihdene mênggah siti kalih jung ing Kêbon Agung lèr, ingkang sampun dados ing gêgantunganipun saudara, mênggah wêdalipun paos ing wulan Siyam Jimakir puniki, lêrêsipun igih ugi saudara, ingkang punika saudara mênggah ing ungêlipun sêrat kula ing

Ing wusananipun kula angituni pêksi dara gondhok kalih, dhumatêng saudara,

--- 133 ---

ing SurakartêkênmisSurakarta Kêmis. kaping 27 wulan Dulkangidah Jimakir taun, ôngka 1754.

Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara. Ta.

67. Ingkang sêrat saha ingkang taklim Radèn Ngabèi Sindusastra patih ing Kapurbayan, sayogi katur dhatêng ingkang rayi Mas Tumênggung Jagakarya ingkang pilênggah nagari ing Pacitan. Sasampuning kadya sapunika wiyosipun kula ngaturi uninga dhatêng adhimasadhi mas. tumênggung kula dipun kèn mangsulakên.

Kalihdening malih kala Kyai Ngabèi Jagamêrta taksih wontên Pacitan. Kula kadhatêngan sêrat gugatipun kônca rêdi ing lorog Mas Dêmang Kartasudira. Mungêling sêrat, pun Suraniti katêrka ngingu pandung. Malah kalêpatanipun Suraniti sampun asok dhêndha dhatên [dh...]

--- 134 ---

[...atên] Kartasudira taksih botên tarima. Kêdah nyuwun paukumaning parentah ingkang dhatêng pun Suraniti. Wondening sêratipun Mas Dêmang Kartasudira wau, lajêng katur ing sampeyan dalêm kangjêng gusti, kangjêng gusti sakalangkung dukanipun. Kagalih manawi pun Sura

Dhawuh dalêm kangjêng gusti, lêrês lêpatipun Dêmang Suraniti, lajêng kawêsesakakên pisan dhatêng prikônca rêdi Mas Dêmang Kartasudira.

Wondene ingkang wau, kula sampun utusan saha mawi sêrat paring uninga dhatêng Kyai Ngabèi Jagamêrta paring uninga mênggah atur gugatipun prikônca rêdi dhatêng Dêmang Suraniti wau, sarta andhawahakên ingkang dados dêduka dalêm wau, ananging sêrat kula kapê

Punika rêmbagipun Kyai Ngabèi Jagamêrta, kenging botên kula dipun kèn ngaturi sêrat pratela dhatêng adhi mas tumênggung sarta dhatêng Tuwan Sêplingên, mila kula inggal ngaturi sêrat pratela. Ingkang punika katuripun dhatêng Tuwan Sêplingên kula sumanggaka

Manawi prikônca rêdi botên sagêd angrampungi ingkang dados dêduka dalêm dhatêng pun Suraniti wau punika, sakathah-kathahipun inggih kula sumanggakakên ing adhi mas tumênggung. [tumêng...]

--- 135 ---

[...gung.] Sêmantên malih manawi adhi mas tumênggung botên sagêd ngrampungi ingkang dados karsa dalêm, pun Suraniti kula suwun naming kagiringa lumêbêt dhatêng nagari kimawon.

Kasêrat ing Surakarta kaping 28 Dulkaidah Jimakir, ôngka 1754.

Sajawining titimôngsa: ingkang bêkta sêrat punika inggih tiyang lorog, sami gadhah atur panuwun, kula tulak dhatêng rêdi utawi dhatêng adhi mas tumênggung.

68. Kawula abdi dalêm Ngabèi Sôntaprawira, mantri magêrsantun ing Sêsela ingkang agêng mugi konjuka ing sangandhapipun sampeyan dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Amangkunêgara, ridêr kulnèl kumêndham.

Ingkang kawula aturakên gusti, kala ing dintên Kêmis Kêliwon tanggal kaping gangsal wêlas ing wulan Dulkangidah, ing taun Jimakir punika. Yèn abdi dalêm kônca kawula lurah prajurit, anami pun Singamênggala. Kacêpêng dhatêng pun Jayapranata. Dêmang dhipisingantos. dumugi ing sapunika. Mênggah prakawisipun kadakwa, yèn bêrandhal ing salêbêting pagriyanipun [pagriyani...]

--- 136 ---

[...pun] Jayapranata piyambak, ingkang punika salamènipun wontên ing kawula. Abdi dalêm pun Singamênggala wau dèrèng wontên gugat sêrêgipun dhatêng ing kawula. Utawi malih panyêpêngipun inggih botên mawi atêpang rêmbag kalayan kawula. Dene anilar adat ingkang samptêntrêm. kèndêl anggènipun sami brandhal. Ing mangke sarêng abdi dalêm pun Singamênggala kacêpêng prakawis anggènipun dados bêrandhal, sangêt rongak-rongakipun abdi dalêm tiyang alit sêdaya. mila kawula inggal angunjuki uninga ing sampeyan dalêm.

--- 137 ---

Sinêrat ing dintên Rêbo tanggal kaping 3 wulan Bêsar taun Jimakir ôngka 1754.

69. 1. Aturipun Babah Gampang.

Atur kawula tiyang Cina pun Babah Simgampang, tukang pak apwunapyun. ing Kêdhungwiyar tanah ing Sêmbuyan, kawula nyuwun adil priksanipun ing parentah agêng ing kadipatèn Kamangkunêgaran, aprakawis gènipun nyêpêng cêmêngan pêtêng kônca kawula tiyang Cina pun Babah Sênèn, wontên pêkên pun Wulu, gadhahanipun Kyai Dêmang Braja

--- 138 ---

2. Aturipun tiyang Cina Babah Sênèn tukang pak ing Wulu.

Atur kawula Babah Sênèn tukang pak cêmêngan ing Wulu kaatura Lurah Babah Gampang tukang pak agêng ing Kêdhungwiyar, wontên dene ingkang kawula aturakên kala ing dintên Ngahat Lêgi ing Sasi Sawal tanggal kaping 17 ing taun Jimakhir. Angkaning warsa 1754, k

1. Jayuda Bandar ing Wulu.

2. Kyai Wôngsadipura ing Wulu.

--- 139 ---

3. Dêmang Sôntamênggala ing Sambiradin.

4. Kyai Sutadrama ing Têrung.

5. Singasuta ing Nglangse.

6. Mas Surasêntika ing Nglaran.

Wondene cêmêngan ingkang kawula cêpêng wau, inggih lajêng dipun gantung dhatêng prêpat mônca gangsal ingkang sami anyaidi. Atur kawula aing. ngajêng punika sêdaya, mênggah lajêng katuripun ing parentah agêng, ing nêgari Surakarta. Kawula sumôngga Lurah Babah Gampang tukang pak ing Kêdhungwiyar.

Katur ing parentah kala ing dintên Sêlasa Lêgi, ing sasi Dulkaidah tanggal kaping 17 ing taun Jimakhir, angkaning warsa 1754.

Kula Babah Gapang.Sênèn.

3. Paturanipun Dêmang Brajakartika.

Atur kawula Kyai DêmaDêmang. Brojangkartika, ing Sambiradèn. Kawula kapriksa ing parentah agêng, kawula tinêrka agadhah cêmêngan. Ingkang dipun sade dhatêng Biyang Cèkli, wontên ing pêkên pun Wulu, lajêng dipun cêpêng dhatêng tiyang Cina awasta pun Babah Sênèn. Pak apyun ing Wulu, ka

--- 140 ---

kawula dipun kèn anêpangi dhatêng pun Babah Sênèn, anêbus ing gadhahanipun cêmêngan Biyang Cèkli wau punika, kêlampahan kawula amanggihi dhatêng Babah Sênèn, wontên ing griyanipun Ki Sutamênggala ing Wulu, kalihan Biyang Cèkli inggih kula bêkta, lajêng kakimawon (dan di tempat lain). dhatêng ing kawula, sarèhning Babah Sênèn sampun batên suka, lajêng kula mantuk liya punika kawula batên uninga, naming punika atur kawula.

4. Aturipun Biyang Cèkli.

Kala ing dintên SanènSênèn. tanggal ping 22 wulan Bêsar taun Jimakir ôngkaning warsa 1754, kawula Kyai Nursewan, anyêrati aturipun Biyang Cèkli, ing ngandhap punika aturipun kaatura. Kawula kapriksa ing parentah agêng, ing ngandhap punika atur kawula.

Atur kawula Biyang Cèkli, griya kawula ing dhusun Sêmugih kawula dipun têrka awadiawade (dan di tempat lain). apyun pêtêng dhatêng Babah Sênèn.

--- 141 ---

Kawula inggih yêktos lajêng kawula matur dhatêng Babah Sênèn. Yèn apyun punika gadhahanipun Kyai Dêmang Brojakartika ing Sambiradin, dêrmi kemangwon kawula wadi wit saking parentahipun Kyai Dêmang Brojakartika ing Sambiradin. Lajêng kawula dipun printahiSambiradin. yèn gadhahan sampeyan apyun dipun cêpêng dhatêng Babah Sênèn, lajêng Kyai Dêmang Brojakartika pautusan dhatêng ing Wulu ingkang dipun utus. Ki Singamênggala, lajêng Ki Singamênggala dhatêng ing Wulu, anêdha ing gadhahanipun apyun Kyai Dêmang Brojakartikagadhahan. kula, lajêng dipun têdha dhatêng Kyai Dêmang Brojakartika.

Wondèntên lajêng-lajêngipun kawula batên priksa, naming punika atur kawula.

--- 142 ---

5. Sêrat Aturipun Sêksi.

Kala ing dintên Sêlasa tanggal kaping 16 ing wulan Bêsar taun Jimakir, angkaning warsa 1754.

Kawula Kyai Nursewan, anyêrati paturanipun sêksi Ki Sutamênggala. Ing ngandhap punika aturipun.

Atur kawula Ki Sutamênggala ing dhusun Wulu. Kala ing dintên Lêgi kawula atampi pisaidipun Babah Sênèn suwang. Sabab pun Babah Sênèn wau anyêpêng apyun pêtêng. Ingkang gadhah apyun wau Biyang Cèkli, griyanipun ing Sêmugih bawah ing Ngayogya. Punika aturip

--- 143 ---

Yèn Ki Brojakartika têmên-têmên sagêda kêpanggih kalih kula. Lajêng Brojakartika dhatêng sami têpangan wontên ing Wulu. Panggihan kalih Babah Sênèn, sarta kawula lajêng Brojakartika atakèn dhatêng Babah Sênèn, napa nyata dika nyêkêl apyun kang digawa Biyaudur-uduran. karo Si Babah Sênèn kawitane wêruh apyunku dicêkêl Si Babah Sênèn. Têka ing kowe mulane wêruh sabab kadola ing pasar Biyang Cèkli botên ngakên wade, dangu diya-diniya lajêng Brojakartika mantuk Biyang SèkliCèkli. inggih mantuk sampunipun samimak Biyang Cèkli wau, lajêng utusan dhatêng i griya kawula ing Wulu, ingkang dipun utus Ki Tawôngsa, têmbungipun utusan Ki Kêrtawôngsa wau, Biyang Cèkli anêbut batên têrima, yèn kula gadhah sêmangancêmêngan. dipun cêpêng dhatêng Babah Sênèn. Tanpa dosa wontênanawontêna. ing pundi-pundi inggih gadhahan kula inggih kula têndha,têdha. lajêng Babah Sênèn utusan dhatêng Sambiradin abucal pisaid. Dhatêng Ki Sôntamênggala, lajêng utusan malih dhatêng ing Têrung dhatêng Ki Sutadrana, igih [i...]

--- 144 ---

[...gih] abucal pisaid, nutênnuntên. Babah Sênèn mantuk sangking Wulu dhatêng ing Kêdhungwiyar, lajêng wangsul dhatêng ing Wulu malih abêkta Ki Trimalêksana, sarêng dumugi ing Wulu Ki Trimalêksana wau, lajêng utusan dhatêng ing Sambiradin, amanggihi dhatêng Brojakartika Ki Brojakartika suwênsanjangipun. ingkang èstri kesah dhatêng barisan Tawangrêngja, lajêng Ki Trimalêksana kalih Babah Sênèn sami mantuk dhatêng Kêdhungwiyar, wondèntên apyun kalih têngah wawrat wau kagantung dhatêng prapat têtiga, ing Sambiradin. Kalih prapat ing Têrung tiga prapat ing W

Naming punika uninga kawula sampun têlas atur kawula.

Wah atur kawula Jayuda ing Wulu. Bandar.

Wah atur kula Dêmang Sôntamênggala ing Sambiradin bawah ing Surakarta.

Wah atur kawula Mas Surasêntika ing Nglaran bawah Kamangkunêgaran.

Tiyang tiga punika aturipun inggih sami kados paturipun Ki Sutamênggala ingkang sampumsampun. mungêl ing nginggil wau punika, kalayan sami purun anyanggi supaosipun.

YeYèn. Kyai Brojakartika awade apyun pêtêng, amargi apyun ingkang dipun wade dhatêng Biyang Cèkli.

--- 145 ---

6. Paturan Panrimahipun Babah Gampang.

Atur kawula pun Babah Gampang, kaatura dhumatêng ing parentah agêng, ing Kadipatèn Kamangkunêgaran.

Ingkang kawula aturakên ingkang awit sangking atur gugat kawula, dhatêng pun Dêmang Brojakartika, kawula manut trima punapa ingkang dados pangadilan dalêm ing Kamangkunêgaran.

Punika tôndha asta kawula, kawula pun Babah Gangpang.Gampang.

7. Sêrat Badhe Karampungan ing Prakawis.

Atur kawula Ngabèi Suradikrama. Mupakat sakônca kawula abdi dalêm pinisêpuh ing Kadospatèn Kamangkunêgaran sêdaya.

Sampun kawula anêpangakên ing atur gugatipun tiyang China pun Babah Simgampang. Dhatêng Dêmang Brojakartika ing dhusun Sambiradin bawah Surakarta ing mangke dados rèhing Kamangkunêgaran. Awit sangking gugatipun tiyang Cina pun Babah Sênèn, pak apyun alit

--- 146 ---

apyun sawadhahipun bagêm satunggil. Kala panyêpêngipun apyun sawadhahipun wau, amargi sangking tanganipun bakul, awasta Biyang Cèkli. Ingkang dados pitajêngipun wau Dêmang Brojakartika, nalika apyun kacêpêng sawadhahipun wau, Biyang Cèkli sagêd andhatênga

Sarêng kawula priksa Dêmang Brojakartika sabab ginugat wau, aturipun mungkir.

Anuntên pun Babah Simgampang kawula kèn andhatêngakên sêksi bayinatipun, ing nalika pun Babah Sênèn anyêpêng apyun, ing sadhatêngipun sêksi bayinat wau, lajêng kawula priksani.

Aturipun inggih sami kadosdèntên atur gugatipun Babah Simgampang.

Ingkang amargi sangking gugatipun Babah Sênèn, saha sami purun angurêbi imbar supaosipun, angsalipun anêksèni ing pangakênipun wau Dêmang Brojakartika.

Ing mangke Dêmang Brojakartika têtêp kawon, sabab karêbahan sangking sêksi bayinatipun pun Babah Sênèn têtêp mênang. Sabab, akanthi cêksisêksi. bayinat, pun Dêmang Brojakartika têtêp kawon, sakawonipun Dêmang Brojakartika, kapatrapan [kapatra...]

--- 147 ---

[...pan] dhêndha arta. Dèntên mênggahing patrapanipun inggih ugi kadosdèntên ungêl-ungêlanipun kagungan dalêm sêrat undhangipun kangjêng gupêrmèn.

Ingkang sampun sami kalimrahakên saha kagadhuhakên dhatêng Ondêr Paktêr sakancanipun ing nêgari dalêm bawah Surakarta.

Wondèntên ing têmbe wingking mênawi pun Dêmang Brojakartika anggadhahi atur, ingkang tunggil kalayan prakawis punika, sampun botên kadamêl dados, sabab sampun kadamêl rampung ing ngajêng wau punika.

Sêdaya atur kawula ing nginggil wau punika, ing mangke punapa ingkang dados parêngipun kêrsa dalêm.

70. Pèngêt, ingkang sêrat, sarta ingkang tabe pakurmatan sangking Kangjêng Pangeran Aryanatapura ingkang jumênêng sinatriya wontên salêbêting nagari dalêm karaton ing Surakarta Adiningrat. Dhumatênga ingkang saudara Tuwan Phan Phisingên upsindêr ing Pacit [Pa...]

--- 148 ---

[...cit] ing kadipatèn ing Kabuminatan. Tuwin pun Dêmang Kartasudira sami wontênipun, dene lalêrêsan wau, pun Martadipura botên angsal sêrêg gugatipun. Sawab kawastanan salaya, wiwit lan wêkasanipun, awit dene ungêling sêrat gugat siti kalih jung, piyambake amung

Ing Surakarta ping walu likur bêsar Jimakir ôngka 1754.

--- 149 ---

71. Ingkang sêrat saha ikangingkang (dan di tempat lain). tabe kathah-kathah, sangking ingkang saudara Radèn Mas Ariya Prawirabrata, ingkang palênggah panêgari dalêdalêm. ing Ponaragi,Panaragi (dan di tempat lain). dhatênga ingkang saudara tuwan Pan Plisingên upsindêr, ingkang palênggah panêgari Pacitan. Sasampuning kadya sapunika awiyosipun, saudara asuka sêrat inggih sampun dhatêng kula, saha kula tupiksani sawiraosipun ing sêrat kula inggih sampuna mangêrtos sadasênjata. pitulung tiyang ingkang sagêd adamêl baita, tiyang tanah ing Ngawi, inggih sakêlangkung tarima kasih kula saudara, wondening tanah kula pun Ponaragi botên wontên tiyang ingkang sagêd damêl baita, wondening kula asuka pirêmbag dhatêng saudara, tiyang Ngawianuntên enggalipun. punika pirêmbag kula dhatêng saudara, ingkang punika wontên pakèwêdipun tiyang dede bawah kula, priyogi asukaa sêrat dhatêng tuwan-tuwan ingkang wontên Ngawi inggih saklangkung dening prayogi.

Sinêrat Pranaragi Rêbo ping 15 Sura Alip taun, ôngka 1755.

--- 150 ---

72. Atur tabe kula kaurmatan ingkang akathah-kathah, Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara, kaatura ing saudara Kangjêng Tuwan Kurnèl Naès, residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Ingkang kula aturakên aprakawis Tuwan Kapitan Sêtrandorop, gènipun anggadhuh kagungan dalêm siti dhusun ing Nglaban karya satus kalêbêt anakipun kalih, kula pundhuti yatra pasumbang wolung prangkat saprangkatipun siti sajung bayaripun kalih ringgit, ingkatunggil. taun kala mantu Pangeran Natapura, kaping tiga kala ing taun Wawhu sinuhun mantu Pangeran Adikusuma, kaping sêkawan kala ing taun Jimakir sinuhun mantu Pangeran Danupaya.

Sumantên malih mênggah pamundhut kula yatra pasumbang piyambak, kala ing taun Dal kula mantu anak kula Dèn Ajêng Cuki, kaping kalih kala ing taun Be jumênêngipun anak kula Dèn Ayu Anèm. Kaping tiga kala ing taun Wawu kula mantu anak kula Dèn Ajêng Sarag. [Sara...]

--- 151 ---

[...g.] Sêtrandorop mopo botên purun anyukani.

Ingkang kalihdene Tuwan Kapitan Sêtrandorop agadhah panuwun dhatêng ing kula mênggah panyêpêngipun kagungan dalêm siti dhusun ing Nglaban karya satus kasuwun lajêngipun. Sagah anyukani yatra bêktèn dhatêng ing kula kathahipun 500 ringgit, ananging nyuwuntempo. sangang taun kawrata wontên ing sêrat saha mawi cap. Ingkang punika inggih sampun kula sukani ing sapanêdhanipun Tuwan Kapitan Sêtrandorop punika wau, wondening yatra 500 ringgit, ingkang sumêrêp bêkti punika wau Tuwan Kapitan Sêtrandorop sampun kula sêrêbotên. kalampahan panêdha kula dhatêng Tuwan Kapitan [Kapita...]

--- 152 ---

[...n] Sêtrandorop ingkang sampun kasêbut ing ngajêng wau sadaya, kula botên suka botên narima mênggah rampungipun sambutan kula dhatêng Tuwan Sêtapêl Sêmit saetangipun ing sarêman. Utawi yatra pasumbang ingkang wolung prangkat ingkang tasih wontên Tuwan Kapitan

Kasêrat Ngadinagaran kaping 23 Saphar Alip, ngukaôngka. 1755.

Kajêng Pangeran Ariya Adinagara. Ta.

73. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah, Kangjêng Pangeran Mayor Ariya Cakradiningrat ing Kadhiri, katura ingkang saudara Kangjêng Tuwan Kolnèl Ridrê Abrêt Gerarnaus, saha residhèn ingkang palênggah nagari ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning ingkang kadya punika wiyosipun, kula sampun anampèni saha anupiksani paringipun sêrat saudara, sêrat undhang ingkang katitèn ing Surakarta ping 1 Oktobêr, ing taun puniki, sarta punapa saungêling sêrat kula sampun mangartos sadaya, wondene sau

--- 153 ---

sêrat undhang, paringipun kangjêng tuwan ingkang wicaksana, gunggung sêrat undhang 8 wau sêrat undhang 8 sangking printahipun saudara, kula kakêrsakêkan mêradinakên utawi anglimrahakên dhumatêng sawêrnènipun sabawah kula tanah Surakarta, utawi tanah NgayoAnanging. prikônca môncanagari bawahing Ngayogya dèrèng ngantos kula wradini sêrat undhang wau, sawab dene sarêng kula utus dhatêng Pangeran Rôngga Prawiradiningrat ing Madiun. Wangsulanipun Pangeran Madiun sabawahipun sampun kaparingan piyambak. Kadidene sêrat undtumuntên. dhatêng pundi purugipun.

--- 154 ---

Sinêrat ing Kadhiri kaping 4 Wulan Rabingulakir ing taun 1755.

Kangjêng pangeran mayor ing Kadhiri.

Kalihdene malih saudara, sangêt panuwun kula ing saudara ingkang mugi saudara kagungana dhawah ingkang sangêt. Yèn kang supami wontên satunggiling tiyang kesahan dhatêng nagari liyanipun. Ingkang mugi samia bêkta sêrat pas ing nagarènipun piyambak-piyamba

Ing wusana kula atur tabe ing saudara, sarta pakurmatan ingkang kathah-kathah. Punapa malih tabe kula katura tuwan sukêtaris.

Ing kadhiri kaping 4 Rabingulakir taun 1755.

Jêng pangeran mayor ing Kadhiri.

--- 155 ---

74. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, saking ingkang saudara Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Ariya Kusumayuda, ingkang sudigbya sinatriya panagari dalêm kadhaton ing Surakarta Adiningrat. Ingkang anglampahi ayahan dalêm anglurugi kraman santNais (dan di tempat lain). risidhèn ing Surakarta Adiningrat.

Sasampunipun ingkang kadya punika wiyosipun kula asuka uninga dhumatêng saudara, mênggah agènanggèn. kula anglampahi ayahan dalêm sadhatêng kula wontên kagungan dalêm siti dhusun ing Lowanu, kula lajêng adhêdhawah kalihan abdi dalêm prikônca mantri Gladhag, pun Ngabèi Singawijaya, kalayan pun Dêmang Wôngsacitra, kula kanthèni rèh têlukanipun tiyang dhusu

Wondene angkat kula saking dhusun ing Lowanu, saabdi dalêm sadaya ing dintên Kêmis wanci jam gangsal enjing tanggal kaping wolulas ing wulan Rabingulakir taun Alip punika, sarêng kula dumugi dhusun ing Brengkelan wanci jam pitu enjing,

--- 156 ---

kula kèndêl angêntosi sadhatêngipun saudara kula, Tuwan Kolnèl Kalèrês. Sarêng wanci jam kalih siyang, saudara kula Tuwan Kolonèl Kalèrês dhatêng, kula tumuntên mangkat saabdi dalêm sadaya, kalih saudara kula Tuwan Kolonèl Kalèrês, sakancanipun Walandi pr

--- 157 ---

Sarêng jam satêngah wolu enjing kula mangkat kalih tuwan kolonèl. Dumugi dhusun ing Wanasantun bawahing Ngayugya panggenan kraman, kula kalih tuwan kolonèl sami kèndêl. Pun dhusun sampun pinanggih suwêng, pun griya lajêng kabêsmi, kalih tuwan kolonèl têlalêrêp (dan di tempat lain). nyipêng wontên pagriyanipun bêkêl pun Udalêksana.

Sarêng wanci jam satêngah sadasa enjing, kula kalih tuwan kulnèl sami mangkat. Dumugi dhusun ing Kalapagada wanci jam gangsal siyang, kula kalih tuwan kolonèl sami lêp. Nyipêng kalih dalu wontên pagriyanipun tiyang alit pun Suralêksana. Sarêng wanci jam s

--- 158 ---

jam satêngah tiga siyang, kula kalih tuwan kolonèl lêrêp wontên pagriyanipun bêkêl pun Mêtalêksana. Sarêng jam satêngah sadasa enjing, kula mangkat kalih tuwan kolonèl. Dumugi dhusun ing Sêmawung, wanci jam satêngah sêkawan sontên. Kula lêrêp kalih tuwanapêpanggihan. kalih Pangeran Adipati Arya Mangkudiningrat, kalih Pangeran Arya Surya Mataram, tiga Pangeran Arya Prangwadana, kalayan putra Maduntên Radèn Mas Ngabdul Samad. Wondene abdi dalêm prajurit sami baris wontên pêkên Sêmawung, sami kurmat tambur salomprèt. Dencindhe. ijêm, akalung krêga salaka, endhongipun renda jêne, wangkinganipun kalih ingkang satunggil kaanggar wontên ngajêng, sabêtipun bangkol ponthang, mawi sêpatu cênthang kados sêpai, tumpakanipun tandhu kepang kaplêngkungakên, karêmbat tiyang wolu, tumpakanipu [tum...]

--- 159 ---

[...pakanipu] Mataram, kalih Pangeran Arya Prangwadana, sami cara Jawi, sarêng wanci jam satêngah kalih samia bibaran. Kula lajêng mangkat apisah kalih Tuwan Kulnèl Kalèrês. Kula dipun kanthèni Walandi litnan kêkalih, wondene namanipun ingkang satunggil Tuwan Yasledhah

Kalihdening ing dintên Sênèn wanci jam satêngah sadasa enjing, tanggal kaping kawan wêlas, wulan Jumadilawal punika, kula dipun inggahi kraman, wondene kathahipun antawis tiyang nêm atus. Ingkang anumpak kapal tiyang wolung dasa, satanduripun nênên.nênêm. Mênggah pangajêngipun kraman sêkawan, namanipun Radèn Tumênggung Danukusuma, kalih Jayasudarga, tiga Krêta Pangalasan, sêkawan pun Rêsapraja, lajêng kula pêthukakên wontên sakidulipun dhusun ing Loning, sakidulkilènipun ing pasanggrahan kula, kula lajêng [la...]

--- 160 ---

[...jêng] sasaradhadhu. Wondene mriyêm kula mungêl kaping sanga, sanjata sunapan mungêl kaping gangsal atus salikur, antawis dangu, pun kraman lajêng mundur lumajêng amara kalih, ingkang sêpalih lumajêng mangilèn. Ingkang sapalih lumajêng mangidul dhumatêng dhusun

Kalih ing dintên Rêbo wanci jam pitu enjing tanggal kaping nêm bêlas, kula dipun igahiinggahi. kraman malih, kathahipun antawis tiyang sèwu, pangajêngipun tiga, satunggal Radèn Tumênggung Danukusuma, kalih pun Jayasudarga, tiga pun Kêrtapangalasan, satandaripun nênêm. Wondene ingkang numpak kapal kathah, punika lajêng kula pêthukakên wontên sakilèndangu. pun kraman mundur lumajêng, tumuntên kula saabdi dalêm prikônca prajurit utawi tuwan litnan sasaradhadhunipun sami ambujêng, ngantos dumugi ing rêdi Jêblug, wondene kraman ingkang kacêpêng kêkalih, [kêka...]

--- 161 ---

[...lih,] ingkang kacêpêng pêjah, namanipun Rôngga Pringgasêntika, wondene ingkang kacêpêng gêsang salajêng kula kèn anancang wontên nguwit kajêng pêlêm, tumuntên kula kèn nyanjata kalih saradhadhunipun tuwan litnan, sarêng sampun pêjah sirahipun kula kèn kêthok, s

Wondene abdi dalêm kônca prajurit utawi saradhadhu, anggènipun bujung ngantos dumugi dhusun ing Gêmbor Padhana, ingkang bujung mangidul ngantos dumugi dhusun ing Singalaba, ingkang bujung mangilèn ngantos dumugi dhusun ing Trêsina, wondene mriyêm kula mun

Sinêrat ing dintên Sêptu tanggal ping 19 wulan Jumadilawal taun Alip ôngka 1755.

--- 162 ---

75. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah, sangking ingkang saudara Radèn Mas Ariya Prawirabrata, ingkang palênggah nêgari dalêm ing Ponaragi, saha katur ingkang saudara Tuwan pan Plisingên upsidrê ingkang palênggah nêgari dalêm Pacitan.

Sasampunipun kadya sapunika awiyosipun, kula inggih sampun anampèni sêrat sangking saudara, ingkang katitimangsan Pacitan kaping 22 Dhisèmbêr taun 1827, saha sampun kula tupiksani sawiraosipun ing sêrat. Wondening ingkang mungêl ing sêrat ingkang kathah-kdintên. Sênèn. Mênawi wontên kakiranganipun sangking sakêdhik kula mentak apunipunampunipun. saudara.

--- 163 ---

Sinêrat ing Ponaragi Sênèn kaping 5 DimadilakirJumadilakir (dan di tempat lain). Alip taun 1755.

76. Sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawira Adiningrat ingkêng apalênggah panêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingkêng mêdanani sagung para bupati bangwetan bawahing Ngayugyakarta Arja Pangongangan.

Sasampuning kadya sapunika awiyos, kula suka wuninga dhumatêng saudara, yèn priyayi kônca kula bupati, Radèn Tumênggung Yudakusuma Munèng, kalih anakipun Radèn Panji Yudaasmara, sapunika supe pêngabdènipun ratu, utawi dhatêng kangjêng guprêmèn. Amangsul d

--- 164 ---

wau Radèn Tumênggung Yudakusuma, anêdha bantu badhe gêbag ing Kartaarja malih, wondening brandhal bêbantu sangking Rajêgwêsi wau sapunika sampun majêng wontên dhusun ing Barèng dhusun bawah kula ing Madiun pal watês siti Jipang, dêdamêlipun antawis kalih

Kaping 7 Jumadilakir Alipya 1755 Prawiradiningrat.Alip.

77. Sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat. Ingkang palênggah panegari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingkêng mêdanani sagunging para bupati bangwetan bawah ing Ngayugyakarta Adiningrat. Dhum

Sasampuning kadya sapunika awiyos, kula suka wuninga dhatêng saudara, ingkêng wau kula kadhawahan timbalanipun Kangjêng Tuwan Kurnèl Naus. Yèn kula kêdhatêngan mêngsah kraman. Kula kakêrsakakên nêdha pitulung dhumatêng saudara, utawi dhatêng priyayi kônca

--- 165 ---

sapunika brandhal ing Rajêgwêsi sampun ngancik dhusun ing Krompol. Bawah kula ing Madiun. Cêlak kalih dhusun ing Karangpoh kapêrnah saklèripun. Badhe gêbag pun Kartaarja, brandhal wau antawis tigang èwu, sêmantên punika panggenanipun botên tunggil, ingkênPrawirabrata. sangking prakawis punika.

Madiun Jumungah tanggal kaping 8 Prawiradiningrat, wulan Jumadilakir Alip 1755.

--- 166 ---

78. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah, sangking ingkang saudara, Radèn Mas Ariya Prawirabrata, bupatos agêng ingkang palênggah nêgari dalêm kitha Ponaragi, katur ingkang saudara Tuwan Pan Plisingên, upsindêr ingkang palênggah nêgari dalêm Paci

Sasampunipun kadya sapunika awiyosipun, kula sampun anampèni pakitunipunpakintunipun. sêrat saudara, ingkang katitimangsan Pacitan kaping 19 Dhisèmbêr taun 1827, saha sampun kula tupiksani sawiraosipun sêrat, kula inggih sampun amangêrtos sadaya ingkang mungêl salêbêting sêrat sadaya, anaming botên liyan saudara andangu pakabaran ing sapunsapunika. pun Madiun anglangkungi sangking rêsah, awit dening brandhal, kula inggih sakêlangkung tarima kasih kula.

Wondening kula inggih angaturi pakabaran dhatêng saudara, mênggah brandhal ingkang wontên Madiun. Ingkang dados pêngagêngipun brandhal Radèn Tumênggung Yudakusuma Munèng, kalih anakipun satunggil awasta Yudaasmara, punika ingkang bêdhah pun Rajêgtosan Bal

--- 167 ---

brandhal wau ing dintên Jumungah kaping 2 Dimadilakir punika, lajêng tanglêd kalih Pangeran Madiun. Brandhal mundur dhatêng Patoman. UtawisWatawis (dan di tempat lain). dintên brandhal lajêng mundur dhatêng Rajêgtosan upados rencang malih sarêng sampun angsal rencang dipun utawis kathahipun kalih èwu, punika lajêng badhe gêbag Madiun malih, kèndêl wontên dhusun Kopol salèripun Kawispoh, punika Pangeran Madiun batên kèndê [kènd...]

--- 168 ---

[...ê] wondening sapunika brandhal sampun têbih wangsul dhatêng Rajêgtosan malih, wondening saudara badhe asuka bantu dhatêng kula inggih sakêlangkung tarima kasih kula, kados inggih botên wande yèn kula kawratan anêdha bantu dhatêng saudara, kalih anak kula jal

Kalih saudara suka uninga bejing Kêmis badhe dhatêng Ponaragi inggih sakêlangkung tarima kasih kula, kalih kula sakêlangkung pangajêng-ajêng kula.

Ponaraga ping 13, Dimadilakir Alip taun ôngka 1755.

79. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah sangking ingkang saudara Radèn Mas Ariya Prawirabrata, ingkang palênggah nêgari dalêm ing Ponaragi, katur ingkang saudara Tuwan Pan Plisingên upsindêr ingkang palênggah panêgari dalêm Pacitan.

Sasampuning kadya sapunika awiyosipun kula tampi kabaran sangking Madiun, yèn sapunika brandhal majêng malih wontên dhusun pun Tawun sawetanipun Ngawi, dipun atawis kathahipun brandhal kalih èwu, ingkang wonwontên (dan di tempat lain). Cangakan brandhal kalih bêlah èwu, wondening kulkula. katimbalan majêng dhatêng Madiun [Madiu...]

--- 169 ---

[...n] saprayayi kônca sadaya, wondening kula anuwun bantu dhatêng saudara. Dhatênga Ponaragi dalah pun larog panggul ingkang mawi pun Pranaragi suwêng kalih kula ngitunakên sêrat sangking Madiun.

Sênèn ping 19 Dimadilakir ping Alip taun.

80. Atur tabe kawula ingkang kathah-kathah, saha pakurmatan ingkang mêdal manah sukci, Pangeran Mayur Ariya Cakradiningrat ing Kadhiri, sayogi konjuka ing Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Hèndrik Markus Dhêkok. Kumêndur sangking bintang agêng, ing nagari

Sasampunipun ingkang kadya punika wiyosipun. Kawula ngunjuki uninga ing kangjêng tuwan jendral. Ing salêbêtipun 15 dintên, Tuwan Komasaris Dhiyar, utiwiutawi. Tuwan Pitnaus. Wontên ing nagari Kadhiri botên kakirangan. Satunggiling prakawis sadaya wilujêng, sarta kadhatêngan kasênênganipun ing galih. Punapa malih Tuwan Dhiyar ing mangke sampun saklangkung pêrsobatipun dhumatêng kawula, utawi dhumatêng anak-anak [anak-ana...]

--- 170 ---

[...k] Sawab dene wau Tuwan Naus nèm. Putranipun sobat kawula ingkang sampun tanpa wangênan. Kalihdene Tuwan Dhiyar wau, salamènipun wontên ing Kadhiri, kathah pangandikanipun ingkang dadosakên kasênênganipun ing manah kawula, punapa malih punapa ingkang dados p

Sinêrat ing Kadhiri kaping 3 wulan Rêjêp ing taun 1755.

81. Iki layang manira krampungan adil pirukun patut, Gusti Kangjêng Panêmbahan Buminata dhawuha marang pakênira Jayawigati Sêlomprèt. Marmane pakênira kadhawahan adil pirukun patut, dene pakênira anyêkêl [anyê...]

--- 171 ---

[...kêl] marang duwèk pakênira pêndhok suwasa kang ilang kêmalingan, katêmu ana ing tangane tukang mas, banjur kajêdhêg diakoni marang bok tukang gendhong, wis bênêr panyêkêl pakênira pêndhok mau.

Kang iku krampungan manira adil pirukun patut, pakênira kabênêr anampani marang pêndhok pakênira suwasa kang ilang kêmalingan mau, têka ni tukang gendhong, mungguh duwèk pakênira kang ilang kêmalingan panunggalane pêndhok mau, pakênira kabênêr olèh supata

Kala dhawuhing krampungan Kêmis ping 21 Rêjêp ing taun Alip ôngka 1755.

82. Punika atur kula pun Trunayuda: griya kula ing dhusun Pêlumbon, kala ing dintên Sêlasa tanggal kaping 8 wulan Jumadilawal ing tatuntaun. Alip ôngka 1755 kula mantuk sangking kraman anjujug pagriyan kula dhusun ing Pêlumbon anuntên kula lapur dhatêng Ki Sawijaya pêngawakipun Mas Dulrahman ing Logantung, sagah kula dipun tanggêl prakawis [praka...]

--- 172 ---

[...wis] antuk kula, ing kalujênganipun,kawilujênganipun. ananging kula kapundhutan yatra kathahipun 8 rupiyah lajêng kula saosi yatra pananggung wau, sarêng wulwulan. Rêjêp tanggal kaping 6 ing dintên Rêbo kula kapundhutan yatra malih kathahipun 10 rupiyah rèhning kula kêpengin kumpul sanak sêdhèrèk kula inggih kula saosi malih dhawahipun inggiinggih. yatra pananggêl malih.

Sarêng dintên Kêmis tanggal ping 21 wulan Rêjêp kula kapundhutan malih yatra kathahipun 200 ringgit kula botên gadhah kula mopo, anuntên dhawah malih ya wis yèn ora duwe aku jaluk sèkêt bae, kula taksih mopo nuntên dhawah mundhut salangkung ringgit, kulasowan. sarêng kula dhatêng gadhahan kula pêndhok mas bunton wawrat satail langkung sêka rêgi tigang dasa gangsal reyal Anggris, dipun pêndhêt tanpa sêrap, kula têdha sêpindhah ping kalih dhatêng Mas Ngabdulrahman ing Logantung botên suka dhawah dipun kêdah dipun

--- 173 ---

83. Atur tabe kawula ingkang kathah-kathah, saha pakurmatan ingkang mêdal manah sukci: Pangeran Mayor Ariya Cakradiningrat ing Kadhiri, sayogi konjuk ing Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Hèndrik Markus Dhikok,Dhêkok (dan di tempat lain). kumêndur sangking bintang agêng ing nagari Nèdrêlan Gitnis, guphrênur jendral ing Nèdrêlan India.

Sasampunipun ingkang kadya punika wiyosipun, kawula ngunjuki wuninga ing kangjêng tuwan guphrênur jendral, yèn ing mangke Tumênggung Yudakêsuma ing Munèng, ingkang tumut ngraman sampun têluk dhatêng ing kawula, Tumênggung Yudakêsuma wau mêrgènipun têluk d

Sinêrat ing Kadhiri kaping 22 wulan Rêjêb ing taun Alip, ôngka 1755.

--- 174 ---

84. Pèngêt. Layang manira parentah Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Angabèi ing Surakarta Adiningrat. Dhawuha marang pakênira Dêmang Kartasudira ing Nglorog.

Liring layang kang dhawuh ing pakênira Kartasudira, yèn ing saiki pakênira manira timbali lumêbu marang ing nagara sarta pakênira anggawaa kêkarèn pakênira, dhuwit pajêging sasi bakda garêbêg Mulut, taun Alip kang lumaku iki, kèhe sèkêt reyal arupa Anggri

Katulis ing Surakarta Adiningrat, Sêptu ping 23 sasi Rêjêp, taun Alip ôngka 1755.

85. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, sangking ingkang saudara Radèn Mas Ariya Prawirabrata, ingkang palênggah nêgari dalêm ing Ponaragi, saha katur ingkang saudara Tuwan Pan Plisingên upsindêr ingkang palênggah nêgari dalêm Pacitan.

--- 175 ---

Sasampuning kadya sapunika awiyosipun, kula ngaturi uninga dhatêng saudara, yèn kula tampi sêrat sangking Pangeran Madiun. Yèn sapunika brandhal wetan pun brubuh tanah salèr Magêtan. Kabar badhe gêbag MatêtanMagêtan. PaospatiMaospati. punapa malih Purwadados. UntawisAntawis (dan di tempat lain). kathahipun brandhal sangang atus, pêngagêngipun Sasradilaga, wondening saudara sampeyan tuwan kumêndam kalih anak kula Radèn Aryabrata dhatêng Madiun, angkatipun kala ing dintên Akad tagaltanggal. kaping 23 Rêjêp puniki, kawuningana saudara, ingkang mugi saudara utusana bantu dhatêng Ponaragi, yèn sampun dhatêng Ponaragi kula ingkang gadhah panimbang.

Ponaragi ping 24 Rêjêp Alip, 1755.

86. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, sangking ingkang saudara Kangjêng Radèn Mas Ariya Prawirabrata, bupatos agêng ingkang palênggah nêgari dalêm ing Ponaragi kitha Tugu Arjawinangun. Katur ingkang saudara Tuwan Pan Plisingên upsindêr ingka

Sasampuning kadya sapunika awiyosipun, kula ngaturi uninga dhatêng saudara, kala ing dintên Sêtu kaping tigang dasa wulan Rêjêp kapêngkêr punika saudara sampeyan Tuwan Kumêndham [Kumê...]

--- 176 ---

[...ndham] Sênorbês, tanglêd kalayan brandhal ingkang wontên Kamagêtan. Angsalipun tanglêd wontên dhusun Babadan sakidul kitha Magêtan. Angsalipun tanglêd wanci jam kalih wêlas ngantos jam tiga, brandhal kaplajêng, ingkang pêjah pitu utawis kathahipun brandhal nêm aUnduripun. brandhal dhatêng dhusun Pacalang ditêndintên. Salasa prayayi kônca kula bupatos tiga, kula bantokakên dhatêng Magêtan. Sarêng prayayi kônca dhatêng Magêtan brandhal lajêng mundur, kawêrtos lajêng dhatêng Rajêgtosan malih, wondening sapunika prayayi kônca kadhawahan mudur malih dhatêng Ponaragi, sapun

PonaPanaraga. Jumungah ping 6 RuwaRuwah. Alip taun 1755.

87. Sêrat saha ingkêng tabe akathah-kathah, Pangeran Rôngga Arya Prawira Adiningrat. Ingkêng tatêngga nêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Katur ing Kangjêng Tuwan Kurnèl Ibrêt Girar Naus risidèn ing Surakarta Adiningrat, komasaris nêgari Ngayu

--- 177 ---

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun kangjêng tuwan, kula ngaturi wuninga ing panjênêngan sampeyan, rikalanipun kraman wontên tanah ing Kêmagêtan, sêntana kula wasta pun Mangunsêntika, kalih Prawiradilaga, kula pinta pêcambêng wontên mêrgi salèripun Kêmagkênging. kacêpêng kraman. Kalih pisan lajêng dipun ipuk dipun arêm-arêmi namakakên tumênggung, wondening salêbêtipun titimôngsa punika sêntana kula kêkalih wau sampun mangsul sowan dhatêng kula malih sarta angaturakên cêpênganipun sêrat piyagêm sangking kraman. Gèkitha. Tunggul, antawis gangsal êpal kalih ing Ngawi, kula inggih sampun suka wuninga dhatêng tuwan kumêndham ing Ngawi, kalih kawuningana ing panjênêngan sampeyan, kula tampi tiyang sangking ing Rajêgtosan. Ingkêng wau nama tumênggung kraman, ingkêng wau wasta"wasta Wiradikara" tertulis dobel. griyanipun dhusun Lêgundhi bawahing Madiun, dados Tumênggung nama Nitinêgara, pun Jadikara griyanipun Lêgundhi, nama Pôncanêgara, Sasrataruna [Sasratar...]

--- 178 ---

[...una] griyanipun Panolan namanipun Tumênggung Rataatmaja, punika sami sowan ing kula, sumêja ngusi gêsang saha sampun ngaturakên sumpah, wondening sapunika sampun kula prênahakên bale pagriyanipun. Mila botên kula aturakên panjênêngan sampeyan tiyangipun sami t

Sinêrat ing Purwadados kaping 6, Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat. Wulan Ruwah Alip akaôngka. 1755.

88. Kawula Rahadèn Rôngga Diwirya, ingkang kapitajêngan amirsani kagungan dalêm siti pangrêmbe ing Trênggalèk. Katur ing Kangjêng Tuwan Upsindêr Pan Plisingên, ingkang apilênggah nêgari dalêm ing Pacitan.

Sasampunipun ing sapunika awiyosipun kula angunjuki wuninga ing panjênêngan sampeyan, sarèhning kula sampeyan krêsakakên rumêksa kagungan dalêm siti pun Trênggalèk. Ing sapunika inggih sampun kêpanggih wilujêngipun. Dèntên angsal kula baris sampun lulakula. bibarakên. nanging kula kantunakên tiyang ingkang grêdhu kimawon, têksih kula tênggakakên wontên pun Bendha, tampingipun kalih siti pun Ngrawi Kêlangbrèt. Mila kula bibarakên barisan kula, kula sampun putusan [putusa...]

--- 179 ---

[...n] dhatêng Ngrawi Kalangbrèt, tiyang tiga wastanipun Wiradrana, kalih Nayatirta, tiga Nayakrama, punika ingkang kula utus nêlik. Wondèntên pratelanipun dhatêng kula inggih sayêktos ingkang wau pun Ngrawi Kêlangbrèt sami baris. Ingkang dipun jagèni TumênggungKalangbrèt (dan di tempat lain). Sarêng kula nimbangi baris, lajêng kabibarakên barisipun pun Ngrawi Kêlangbrèt wau, nanging sapunika inggih têksih ajagi wontên salêbêtipun kitha kimawon, ingkang dipun jagèni inggih Tumênggung Bona.

Ingkang kaping kalih kula matur ing panjênêngan sampeyan, yèn Radèn Ngabèi Wiradipura Trênggalèk, suka pratela dhatêng kula badhe dhatêng nêgari Sala, punika nêdha rencang dhatêng kula, punapa kula paringi punapa botên. Kula sumôngga ing panjênêngan sampe

Sinêrat ing Trênggalèk Sêptu tanggal ping 7, Ruwah taun Alip ôngka 1755.

--- 180 ---

Ing wulan Ruwah punika ingkang nama sikune tiyang alit ingkang lêpat. Mesa satunggil, lêmbu kalih, dèntên sapunika inggih têksih kula rimati.

89. Atur kawula Radèn Mas Riya Lêmbusari, katur Kangjêng Tuwan Kulnèl Ridrê Mistêr Aibrêt Gerarnaus, residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Ingkang kawula aturakên ing kangjêng tuwan residhèn sangking sangêt ing karepotanipun badan kawula, manawi parêng ing karsanipun ing kangjêng tuwan residhèn, kawula nuwun angabdi kakêrsakna dados pudhak utawi saradhadhu, punapa ingkang dados ing karsanipu

90. Punika ingkang sêrat saha atur tabe sungkêm kawula. Rahadèn Tumênggung Sasradiningrat ingkang sawêg wontên ing nagari [na...]

--- 181 ---

[...gari] Rajêgwêsi. Kaatura ingkang saudara Kangjêng Tuwan Pitrê Èbèrtus Ridrê Baron Pan Lawik Pan Pap, residhèn ingkang apalênggah ing kantor agêng nagari Sêmarang.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun, kawula sampun tampi pêparing sampeyan sêrat wangsulan. Ingkang katitimangsan tanggal kaping 2 sasi Marêt punika, saha kawula sampun sumêrêp saungêlipun kagungan sampeyan sêrat sêdaya prakawis badhe pênuwun kawula polè

Rajêgwêsi tanggal kaping 6 sasi Marêt 1828. Radèn Tumênggung Arya Sasradiningrat.

--- 182 ---

Kalihdening malih, kawula mêling ujukunjuk. ing panjênêngan sampeyan, yèn dhangan saking kêrsa sampeyan wontên satunggil tiyang awêsta pun Rêsadiwirya, ingkang wau patih Tunggul. Punika yèn dhangan kêrsa sampeyan badhe suwita dhatêng kangjêng gupêrmèn, inggih tunggila kalih kawula mênggah damêlipun

91. Punika ingkêng sêrat saha ikang sukêmsungkêm. kawula akathah-akathah sangking ingkang saudara Radèn Tumênggung Arya Sasradiningrat. Ingkang lagya won ing nêgari Ngrajêgtosan, bawah gupêrmèn ingkang mugi kaatur ingkang saudara Kangjêng Tuwan Pitêr Èbèrtus Baron Pan Lawik Pan Pab, ridêr sangking bitangbintang. alit, saha residhèn ikang pilênggah nênggari Sumawis.

Sasampune kadya ikang punika awiyos, kawula ngaturi kabar samwatênsamantên. kawula ing Ngrajêgtosan, adiabdi (dan di tempat lain). sampeyan tiyang ing Ngrajêgtosan agêng alit sêpuh anèm. Igih [I...]

--- 183 ---

[...gih] sampun sami seba dhatêng ing kawula sêngdaya,sêdaya. punapa malih sami matur dhatêng ing kawula, kawula dipun purih griyoa wontên ing tanah Ngrajêgtosan. Kadugi yèn wantênwontên. ecanipun manahipun yèn kawula sagêssagêd (dan di tempat lain). griya ing tanah Ngrajêgtosan. Ikang punika atur kawula mêngkatên punika ikang mugi sampeyan galih ikang sayêktos, kawula badhe matur Tuwan Astin kawula ajrih kawula ering dhatêng tumênggung punapadene patih, yêngtosipunyêktosipun. tumênggung patih punika dhatêng kawula mila gadhah butajêngan. Mila èngtanda wulu disertai taling. makemangke. manah kawula wontên susahipun. Dene kawula nata tiyang gagriya dipun jagani dhatêng patih Wiranênggara, mila panuwun kawula dhatêng ing pajêngnênganpanjênêngan (dan di tempat lain). sampeyan mugi wontêna pirsa sampeyan matur dhatêng kangjêng tuwan genral. Punapa kawula dipun wêngnangakênwênangakên. punapa batên, yèn kawula nata tiyang ikang sami kesah-kesah punika, Ikang punika yèn sampun têrang ikang dados kêrsanipun kajêng tuwan bêsar mugi kawula nuwun kaparingana sêrat, ikang têrang wondene yèn kawula sampun kaparingan sêrat ikang têrang kawula badamêl. rêja dhatêng bawahipun kangjêng gupêrmèn, igih mugi kawula sampun kakêrsakakên wantên ing tanah Ngrajêgtosan, atur kawula mêngkatên punika kajêng tuwan, saking têngmêng-têngmêngtêmên-têmên (dan di tempat lain). kawula dhatêng kajêng gupêrmèn, dene kawula kadalmêlkadamêl. sae dhatêng kajêng gupêrmèn, mila kawula sangêt mirma kawula, wondene tuwan atin punapadene tuwan kulnèl igih kalilan,

--- 184 ---

yèn kawula ngundanga tiyang ikang sami kesah-kesah punika, patih ikang batên kenging samonipun butajêngan kimawon. Mila yèn batên wantên kêrsa sampeyan mirma dhatêng ing kawula batên wande gèsèh kimawon, ikang punika sangêt atur kawula punika kangjêng tuw

Ngrajêgtosan kaping sulawe Jawi Ruwah, taun Alip 1755. Sasradiningrat

Kajawènipun titimasa kangjêng tuwan bilih wontên sih sampeyan kawula nuwun kitun lakên kalih pasêmèn, badhe kawula damêl pêngagepêngangge. kawula, kalih yèn pajêngnêngan sampeyan kagungan tapitopi. ikang sampun kagekangge. kawula nuwun badhe kawula ageangge. jimat prang, mila kawula purungpurun. matur mêngkatên saking têngmêng-têngmêng kawula dhatêng pajêngnêngan sampeyan, pangraos kawula igih ugi pajêngnêngan sampeyan tiyang sêngpuhsêpuh. kawula, batèn wantên malih ikang damêl rêja ikang damêl risak kajawi pajênêngan sampeyan, dhatêng ing kawula, ingkang punipunika. bilih wontên alat kawula mugi ikang agung aputên, sampeyan dhatêng ing kawula kalih kawula ngaturi uninga yèn tiyang èstri kawula ikang won ing Kêrtasana ngajal, wondening ikang kathah-kathah igih sampun dhatêng ing NgrajênggtosanNgrajêgtosan. sêngdaya recang-recangrencang-rencang. kawula punapadene anak kawula.

--- 185 ---

92. Sasampuning sêmbah sungkêm kawula, akathah-kathah dhumatêng sapeyan,sampeyan. wiyosipun kula sampun napèninampèni. sêrat saking sapeyan. Kêng mawi titimôngsa Surapringga Kêmis kaping 19 wulan Ruwah taun punika, 1755.

Punapa saraosipun igih sapunsampun. kula tupiksani sadaya, punapa ikêng dados dhawah sapeyan igih sêndika, sasampuning sêndika, igih talah salamènipun kula sapeyan tilar sangêt ngêrdatos kula, têmahan sapunika sapeyan dhawah dikakakên matukmantuk. dhatêng griyanipun tiyang sêpuh kula, botên sagêd suwirtasuwita. sanèsipun sapeyan. Kalih malih kula sapun anglapahianglampahi. anak-anak. Ikêng sudi dhatêng badan kula sitên. Panuwun kawula parêng batên parênga kula dhèrèk sapurug sapeyan. Sapun ikêng tumêka sakit tumêka pêjah kula lampahi, mênawi sapeyan batên anglilani paturan kula punika, panjênêngan sapeyan tega pêjah kula, snumpal. kèli kula nusul sapurug sapeyan.

Titi. Mas Ajêng.

--- 186 ---

Sinêrat Surakarta Adiningrat, dintên Akad kaping 29 wulan Ruwah taun Alip 1755.

93. Sêrat saha ingkêng pangabêkti Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat, ingkêng tatêngga panêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingkêng mêdanani sagunging para bupati bangwetan bawah ing Ngayogyakarta Adiningrat. Katur ing Kangjêng Rahadè

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun, kula ngaturi wuninga dhumatêng panjênêngan sampeyan, kraman sakbibaripun sangking tanah ing Kêmagêtan, manggèn wontên dhusun ing Kacangan. Saha lajêng kaungsir dhumatêng Tuwan Kaptin Tèn Tanapên sakprajuritipun. UtawiRajêgwêsi. kraman kêplajêng, plajêngipun ura, lajêng manggèn wontên dhusun ing Klina, sakesahipun sangking dhusun ing Klina, nglurugipun pun Sasradilaga wau ngidul ngetan, rencangipun namung tiyang sêdasa, ingkêng punika kawuningana ing panjênêngan sampeyan, salêbêt [sal...]

--- 187 ---

[...êbêt] sanèsipun têksih sami apacak baris. Saha angupadosi kraman wau punika.

Sinêrat Kartaarja, Saptu tanggal kaping 29 Ruwah taun Alip angkaning warsa 1755.

94. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah saking ingkang wayah Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Ariya Kusumayuda ingkang sudigbya sinatriya wontên salêbêtipun ing panagari dalêm kadhaton ing Surakarta Adiningrat. Ingkang sawêg anglampahi ayahan da

Sasampunipun ingkang kadya sapunika kula sampun anampèni paringipun sêrat eyang ingkang katitimangsan ing dintên Sêtu tanggal kaping 28 wulan Ruwah ing taun Alip punika saha sampun kula tupiksani punapa saungêlipun ing sêrat sadaya. wondene eyang aparing [apa...]

--- 188 ---

[...ring] Magêlang, saha lajêng eyang wontên ing Magêlang, anguwasani punapa ing sêdayanipun. Ingkang punika sakêlangkung ing panuwun kula. Kalayan malih eyang adhêdhawah, kula kadhawahan pitulung tiyang kuli dhumatêng saudara kula Tuwan Kulnèl Kalèrês. Mênggah kat

Kalayan malih kula angaturi uninga eyang, kala ing dintên Jumungah tanggal kaping 12 ing wulan Siyam punika, kula angsal têlukan tiyang karaman satunggil, lênggahipun rôngga awasta Mas Rôngga Singapatra, dhusunipun ing Toyagêsang.

Kasêrat ing Kêdhungmaesa, ing dintên Akad tanggal ping 14 wulan Siyam ing taun Alip, ôngka 1755.

--- 189 ---

95. Sêrat saha ingkang tabe akangah-kangah,akathah-kathah. RadènaRadèn. Tumênggung Sasrakusuma, bupati nêgari dalêm Kartasana Bèrbêk kang kitha Toyamirah, kaatur ing Kangjêng Tuwan Ridrê Kornèl Naus risidhèn ing nêgari dalêm Surakarta Adiningrat, saha kumisarisipun kangjêng gupêrmèn ingkang nguwasani ing nêgari dalêm Ngayogyatupiksani. sapaijêmanipun ing sêrat sêdaya, timbalan sampeyan ingkang kawrat ing srêrat, panjênêngan sampeyan tampi kabar yèn wontên tumênggung kraman wasta Radèn Prawirakusuma, manggèn wontên kitha kula ing Bèrbêk, saha kula angêkahi dhatêng pun Prawirakusuma, kapu

--- 190 ---

jibahakên kangjêng tuwan panjênêngan sampeyan matêdhani srêrat ingkang katitimangsan Surakarta tanggal kaping 7 wulan April taun 1828, timbalan sampeyan ingkang krawrat ing sêrat nginggil wau punika inggih nuhun sêndika sêtampi kula patêdhan sampeyan sêragêtêripun. manah kula, sawab panjênêngan sampeyan tampi kabar sulaya kalih kayêktosanipun. Panjênêngan sampeyan kagêngan palimirma dhatêng kula sakêlangkung sangêt panuwun kula ing panjênêngan sampeyan, wondening pun Prawirakusuma Tumênggung kraman sênalika nungkuli

Kasêrat ing barisan dhusun Dhurèn dintên Jumungah tanggal kaping 9, wulan Sawal taun Alip 1755.

Radèn Tumênggung Sasrakusuma.

--- 191 ---

96. Sêrat saha ingkêng tabe akathah-kathah, Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat. Ing Madiun, katur ing Kangjêng Tuwan Ridrê Kulnèl Aibrèt Gèrarnaus. Residhèn ing Surakrêta, sarta kumasarisipun ing kangjêng gupêrnêmèn ingkêng nguwasani nagari ing Ngayogy

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun kula sampun tampi saha anupiksani, pêparing sampeyan srat ingkang katitimangsan Surakêrta, April 1828. Ingkêng mungêl pêparing sampeyan srat yèn panjênêngan sampeyan tampi kabar trang, yèn Sasradilaga, manggèn wontên PTunglur (dan di tempat lain). rencangipun tiyang sawêlas. Tiyang sêmantên punika kêng kantênan namanipun amung kalih, 1. Mas Ngisa, 2. Radèn Sasraatmêja, anakipun Tumênggung Bèrbêg. Ingkêng kathah-kathah panjênêngan sampeyan batên sumrêrêp. Sakesahipun sangking dhusun Tunglur, lajêng [la...]

--- 192 ---

[...jêng]

Kêmagêtan. Saha atampi srat sangking Radèn Ngabèi Sasradirja mungêl ngintuni apyun. Wawrat kawan kati, pun Sasradilaga sipêng sêdalu, wontên dhusun Ngutêr bawah Madiun. Nuntên tampi srat malih sangking patih Madiun. Mungêl ing srat angentuni ubat mimis sa

Punapa ingkang kasêbut pêparing sampeyan srat kula sampun mangêrtos. ingkêng punika inggih sakêlangkung panuwun kula, wondening kula sampeyan kêrsakakên nitipriksa, yêktos kalih batênipun. Ingkang kasêbut ing ngajêng wau punika, yèn yêktos kula kakrêsakak [kakrêsa...]

--- 193 ---

[...kak] sawêg kabar wontên siti dhusun Ngêbêl bawah Pranaragi, wondening saklampahipun pinisêpuh kula wau, pemutanipun sampun kula aturakên ing panjênêngan sampeyan. Wondening tiyang ingkêng kêpondhokan wasta pun Prayadrona,Prayadrana. dêmang ing Tunglur, siti bawah ing Bèrbêg. Ing saktampi kula sêrat pêparing sampeyan. Kula inggih lajêng nitipriksa, ananging dèrèng trang mênggah yêktos botênipun. Ing samangsanipun sampun têrang, gèn kula niti priksa, tumuntên kula anêtêpi sakungêlipun

Sinêrat Kartaarja, Sênèn tanggal kaping 13.

Wulan Sawal taun Alip, ôngka 1755.

Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat.

--- 194 ---

97. Sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, Pangeran Rôngga Arya Prawira Adiningrat. Ingkêng atatêngga nêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingkang mêdanani sagung bupati bang wetan bawah ing Ngayugyakarta, katur Kangjêng Tuwan Ridrê Kurnè

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun. Kula ngaturi wuninga ing panjênêngan sampeyan. Kula sampun tampi srat wêwangsulanipun Radèn Tumênggung Sasrakusuma ing Bèrbêg. Gèn kula nitipriksa bab prakawis Prayadrana Dêmang dhusun ing Tunglur bawah ing Bèrbêg. WoWondening. sêrat wangsulan sangking Radèn Tumênggung Sasrakusuma wau, lalêpehanipun inggih kula aturakên ing panjênêngan sampeyan. Asarêng tugil sakulês kêlayan sêrat. Ingkêng kaurkatur. panjênêngan sampeyan punika, wondening pun Prayadrana Dêmang ing Tunglur inggih sowan kula dhatêng ing Madiu,Madiun. kula priksani paturanipun. Inggih kados ungêlanipun sêratipun Radèn Tumênggung Sasraksuma mêkatên.

--- 195 ---

Sinrêrat ing Madiun kaping 28.

Wulan Sawal Alip 1755

Pangeran Rôngga Arya Prawiradididangrat.

Sêrat saha ingkang taklim. Radèn Tumênggung Sasrakusuma,bupati nêgari dalêm Kartana Bèrbêk kitha Toyamirah, kaatur Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat. Ingkang palênggah nêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingkang madanani sagutimbalan. sampeyan ingkang kawra ing sêrat. Panjênêngan sampeyan matêdhani paresa dhatêng ing kula, yèn panjênêngan sampeyan tampi sêrat patêdhanipun saudara sampeyan Kangjêng Tuwan Kurnèl Naus ing Surakarta, yèn kangjêng tuwan risidhèn tampi kabar, sawêg dèrèngipu [dèrèng...]

--- 196 ---

[...ipu] kalêbêt anak kula, kêjawi punika botên sumêrêp namanipun. Sakesahipun sangking ing Tunglur, kèndêl dhusun ing Gênêng dhusun bawah ing Bèrbêk. Prayadrana Tunglur wau tut wingking lajêng dipun sukani pêdhang satunggil, gènipun wontên dhusun Gênêng antawis 2anitipriksa. yêktos utawi batênipun. Yèn yêktos inggal tumuntên kula cêpênga, sangking prakawis punika botên kenging botên kula anêtêpana satibalansatimbalan. sampeyan ingkêng kasêbut ing ngajêng wau, yèn yêktos utawi botên, inggal kula amangsulana sêrat ing panjênêngan sampeyan. Sangking prakawis punika, ingkêng supados kenginga sampeyan saosakên saudara sampeyan kangjêng tuwan residhèn. Ki lurah panjênêngan s

Timbalan sampeyan ingkang kawrat ing sêrat ing nginggil wau punika, inggih nuwun sêndika, wondene pun Prayadrana punika sarêng kula kawit pacak baris, batên kantun-kantun kalih sapurug kula, ingkang kula utus nyaosakên sêrat ing panjênêngan sampeyan, kala

--- 197 ---

pirsa, tumut kula baris wontên dhusun Wilisan, wondene ingkang nama Sasraatmaja punika pun Sawal, punika inggih sêmantên ugi batên kantun sakpurug kula, anak kula ingkang wontên Ngayogja pun Admajumêna punika dugi kula dhèrèk. Sawab punika prayayi nyutrarama. Wondene pun Prayadrana inggih kula saosakên kauningana ing panjênêngan sampeyan.

Kasêrat Bèrbêk dintên Sêtu tanggal kaping 24 wulan Sawal taun Alip 1755.

Radèn Tumênggung Sasrakusuma.

98. Sêrat saha ingkêng tabe akathah-kathah Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat, ingkêng tatêngga nêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingkêng mêdanani sagung para bupati bangwetan bawah Ngayugyakarta Adiningrat. Katur Kangjêng Tuwan Idrê [Id...]

--- 198 ---

[...rê] Adiningrat. Saha komasarisipun ing kangjêng guprêmèn ingkang angrèh nêgari Ngayugyakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun, kula ngaturi wuninga ing panjênêngan sampeyan. Kula tampi srêrat sangking Tuwan Kapitan Pandhêming, kumêndham ing Ngawi, tuwan kumêndham ing Ngawi tampi srêrat kêlahipun Tuwan Sênarbus kumêndham ing Pranaragi, yèn Tuwnyimpêni. dhatêng tiyang Jipang kathahipun 8 iji kengkenanipun Sasradilaga sawêg suka sêrat dhatêng kula rumiyin. Tiyang kêng kalunas wontên Ngawi, ingkêng punika kangjêng tuwan. Sarèhning pun Sasradirja wau sampun têrang mênggah kalêpatanipun, ing sapunika dipun p

--- 199 ---

Sasradirja wau agadhah cipta ingkêng batên prayogi, ingkêng punika kula sumôngga pênggalih sampeyan.

Ing Madiun kaping 28 wulan Sawal Alip 1755,

Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat.

99. Sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat, ingkang tatêngga nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangongangan. Kaatur ing Kangjêng Tuwan Ridêr Kolnèl Aibrêt Girarnaus, risidhèn ing nagari Surakarta Adiningrat, saha kumisaris

Sasampunipun kadya sapunika, kula anyaosi priksa ing panjênêngan sampeyan, sarèhning Radèn Tumênggung Sasranagara, ondêr kolèktur Grobogan ingkang sampun lèrèh, ingkang sawêg wontên kula sampun lami angsalipun wontên kula, saha ing pundi purug kula ngluru [nglur...]

--- 200 ---

[...u] kang wêtawis anyêkapi, pramila ing mangke kajawi sangking kêrsa sampeyan, bilih parêng andadosakên lêganipun galih sampeyan, wau Radèn Tumênggung Sasranagara, kula suwuna pandamêl nama bupati, gantosana Radèn Tumênggung Cakradiwirya, ingkang sampun tilar

Kasêrat Kartaarja tanggal ping 30 wulan Sawal Alip 1755.

Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat.

100. Dhumatêng Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat ing Madiun.

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula sampun anampèni [ana...]

--- 201 ---

[...mpèni] sarta nupiksani sêratipun saudara ingkang katitimangsan ping 13 lan ping 14 sasi Mèi punika, ingkang punika sakalangkung ing tarima kasih kula dhatêng saudara, prakawis gènipun anyêpêng pun Sasradirja, mênggah pun Sasradirja ing sapunika sampun wontên ing

Wondening ingkang dados pikajêngan kula, badhe agadhah unjuk dhumatêng kangjêng tuwan ingkang wicaksana kumisaris jendral, supados pun Sasradirja kabucala saking ing tanah Jawi.

Kalihdening malih kula sampun parêng, yèn pun Tumênggung Sasranagara saudara dadosakên bupati wontên ing Goranggarèng amawi lênggah siti ing Magêtan. Kados ingkang sampun kasêbut ing sêratipun saudara katitimangsan ping 14 sasi Mèi.

Mênggah prakawis punika ing dintên benjing-enjing kula badhe kintun sêrat dhumatêng kangjêng tuwan residhèn ing Ngayogya, supados lajêng kaparingana piyagêm saking nagari ing Ngayogyakarta.

Dèrèng lami prajurit Wêlandi pêrang malih kalih kraman. Wondening ingkang kabandhang dhatêng prajurit Wêlandi warni bêndera kêkalih gadhahanipun Pangeran Dipanagara.

--- 202 ---

Kangjêng tuwan kang wicaksana litnan guphrênur jendral sampun ayasa bètèng wontên ing Bligo kalih ing Bantul karang, mênggah kraman ing sapunika sami manggèn wontên sakilèning Praga.

Wusananipun saudara apitajênga saking dening sih trênatrêsna. kula aprasobatan kalih saudara.

Surakarta ping 22 Mèi 1828.

Kolonel Nahuijs

101. Sêrat sasaha. ingkang tabe kula kathah-kathah, Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat. Ingkang tatêngtatêngga. nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangongangan. Kaatur ing Kangjêng Tuwan Ridêr Kolonèl Aibrêt Gêrarnaus, risidhèn ing nêgari dalêm Surakarta Adiningrat, saha umisariskumisaris (dan di tempat lain). ingkang anguwasani nêgari dalêm ing Ngayogyakarta Adiningrat. Sasampunipun kadya sapunika awiyos kula inggih sampun tampi saha anupiksani sapaijêmanipun sêrat sampeyan sêdaya, ingkang katitèn tanggal ping 23 wulan April kawingking punika, panjênêngan sampnungkul. ing kangjêng gupêrmèn, [gupêr...]

--- 203 ---

[...mèn,] utawi dhatêng kangjêng sultan, saibu garwa sêntonasêntana. sêdaya, kaping kalih kraman ingkang wontên kiwa têngênipun ing Bêdhoyo, kaping tiga prakawis panuwun kawula Kabupatèn Munèng, badhe kula tugilakêntunggilakên. sanèsipun kabupatèn. Kaping sêkawan, mugi wontêna panuwun kula ing sampeyan prakawis Radèn Tumênggung Sasranagara ondêr kolèktur ing Grobogan kang sampun lèrèh. Ing wusana kula pitajênga sangking trisna sampeyan. Kaping gasalgangsal. sarêng sêrat sampeyan punika sampun katutup, sampeyan tampi kabar yèn kraman sami kawon prangipun kalih saudara sampeyan Tuwan Litnan Kolonèl Lêwin, Pangeran Dipanagara nalika punika nidhihi piyambak sarta kêplajêng, ingkang punika sapunapa timbalan sampesêdaya. inggih sakêlakung panuwun kula ing panjênêngan sampeyan, saha pamuji kula mugi lêstantuna mênang prangipun wadya prajurit gupêrmèn kawona pun kraman. Inggala kêrta nêgarènipun ratu wondening prakawis kêrsa sampeyan Radèn Tumênggung Sasranagara, kula inggi [ingg...]

--- 204 ---

[...i] sawab kula kèn angegalakênangenggalakên. panggarapipun bèntèng ing Kartaarja, inggal dipun dados, mila adi sampeyan pun Sasradiwirya, ingkang kula pitajêngi sowan ing panjênêngan sampeyan sumêrêpa dados pulmakipun Radèn Tumênggung Sasranagara, anampenana katrisnan sangking kêrsa sampeyan. Kalih

Kartaarja tanggal ping 30 wulan Sawal Alip 1755.

Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat.

102. Sêrat saha ingkang tatetabe. kawula kathah-kathah Radèn Tumênggung Sasranagara, ondêr kolèktur ing Grobogan ingkang sampun lèrèh, ingkang sawêg wontên nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangongangan. Kaatur ing panjênêngan sampeyan Kangjêng Tuwan Ridêr Kolnèl Aibrêt Gerarnaus, risidhèn in

--- 205 ---

Sasampunipun kadya ingkang sapunika kawiyosipun, kawula inggih sampun tampi saha amriksani sapaijêmanipun patêdhan sampeyan sêrat wangsulan dhatêng kawula punika sadaya, ingkang katitèn tanggal ping 23 wulan April kapêngkêr punika, yèn panjênêngan sampeya [sa...]

--- 206 ---

[...mpeya] pramila saudara sampeyan, Kangjêng Pangeran Rôngga, utusan kimawon dhatêng adi sampeyan anak kawula pun Dêmang Sasradiwirya, sumêrêpa dados pulmak kawula, anyadhong anampèni sangking sih trêsna kawilasan dhumatêng jasad kawula. Wondening sarat patêdhan sa

Kartaarja Kêmis tanggal ping 15 Mèi 1828.

Kawula pun Sasranagara.

103. Dhatêng Radèn Tumênggung Sasranagara.

Sasampuning kadya punika awiyos, kula sampun anampèni sêrat ing jêngandika kang katitimangsan ping 15 Mèi punika, saking putra ijêngandika pun Dêmang Sasradiwirya, sarta punapa saungêling sêrat kula sampun sumêrêp.

Kula inggih sampun parêng ijêngandika asulur dhumatêng putra ijêngandika sowan ing panjênêngan kula, awit ijêngandika sawêg kapambêngan ing padamêlan.

Mênggah putra ijêngandika waguwau. kula dhawahi mantuk ing dintên benjing-enjing, asarêng kalih sêrat punika, kang sarta kula

--- 207 ---

bêktani pisungsung awarni uwang tiga bêlah rupiyah, lèmèk patilêm Wêlandi satunggil. Sinjang sutra satunggil, sarta bênang mas ing sawêtawis, sadaya punika dados pratôndha saking parênging manah kula dhatêng sakathahing lêlampahan ijêngandika.

Ing dintên punika kula inggih akintun sêrat dhatêng saudara kula Kangjêng Pangeran Rôngga ing Madiun, yèn kula sampun parêng, ijêngandika dadosakên bupati wontên ing Goranggarèng.

Ingkang punika pamuji sarta pangajêng-ajêng kula, ijêngandika têmên-têmêna gènipun anyêpêng lêlampahanipun dhupatibupati. wontên ing Goranggarèng sarta mugi ijêngandika kaganjara mindhak ing kalênggahanipun.

Mênggah parentah kula dhatêng ijêngandika, têmên-têmêna ing pangabdinipun dhatêng Kangjêng guprêmèn Nèdrêlan. Sarta dhatêng kangjêng sultan ing Ngayogya, punapadening anglampahana ing sabarang parentahipun Kangjêng Pangeran Rôngga ing Madiun ingkang kalay

Yèn ijêngandika angestokakên ing parentah kula punika, ijêngandika kenginga anamtokakên ing sih trêsna kula.

--- 208 ---

Surakarta ping 22 Mèi 1828.

Kolonel Nahuijs

104. Sêrat saha ingkêng tabe akathah-kathah, Pangeran Rôngga Arya Prawira Adiningrat ingkêng tatêngga nêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingkêng mêdanani sagung para bupati bangwetan bawah ing Ngayugyakarta Adiningrat, katur Kangjêng Tuw

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun kangjêng tuwan, kula ngaturi wuninga ing panjênêngan sampeyan, sakêplajêngipun brandhal sangking Rajêgtosan, purugipun dhatêng siti ing Saosragi, utawi ing Kupurbrubuh ing Kêmagêtan. Sarèhning ing Madiun ngajêngakên mêmêngsah. tanah ing bangwêtan sampun kapêngkrêkapêngkêr. ing brandhal, dados kula gadhah parentah dhatêng priyayi kônca bupati bangwetan, Radèn Tumênggung Sasrakusuma Bèrbêg. Radèn Tumênggung Sasranêgara Gudhean, Radèn Tumênggung PrigakusumaPringgakusuma (dan di tempat lain). ing Ngrawa, Radèn Tumênggung Mangundirona ing Kalangbrèt. Sami kula aturi dhatêng ing Madiun, wondening priyayi kônca ing sanèsipun kula pinta jagèni nêgari, sabab rêbad cêkapipun nêgari bangwêtan sampun kantos [ka...]

--- 209 ---

[...ntos] sêpên. Wau radèn tumênggung ing Bèrbêg. Kalih Tumênggung Gudhean inggih dhatêng ing Madiun. Dene Radèn Tumênggung Ngrawi, ing Kalangbrèt botên dhatêng, sakêplajêngipun brandhal wontên tanah ing Kêmagêtan. Wangsul dhatêng tanah Jipang malih manggèn wontênenggalakên. Gènipun dhatêng Madiun. Wondening Radèn Tumênggung Sasrakusuma, Radèn Tumênggung Gudhean utawi priyayi Madiun utawi Kêmagêtan, sami baris wontên dhusun sukonipun rêdi Kêndhêng ingkêng kidul siti bawah Madiun. Radèn Tumênggung Sasrakusuma baris wontên dhusnyanggi. pragatan utawi wêdalan dhatêng Ngawi utawi ing Kartaarja, sangêt kèthèripun. Dados kula gadhah parentah malih dhatêng priyayi kônca, Radèn Tumênggung Natadiwirya, Radèn Tumênggung Prigakusuma, Radèn Tumênggung Sumadipura, Radèn Tumênggung Mangundirona Kalsêsanggèn. Punika sami mangsuli srat kimawon dhatêng kula, utawi dhatêng Radèn Tumênggung Sasrakusuma, wangsulanipun piyambakipun batên sagêd sowan, sabab kuwatos tilar nêgari, sangking pêmanah kula kangjêng tuwan. [tuwa...]

--- 210 ---

[...n.] Tanah bangwetan batên wontên kuwatosipun. Pêdamêlan ing Madiun ngêlangkungi kèthèr, lajêng kula utusan malih dhatêng Radèn Tumênggung Sasrakusuma, utawi kula suka srat dhatêng Tumênggung Ngrawi ing Kalangbrèt, punika sami mangsuli srat dhatêng kula, utawi

Ingkêng punika kangjêng tuwan kula nuwun priksa ing panjênêngan sampeyan, dene wangsulanipun Radèn Tumênggung Prigakusuma, Radèn Tumênggung Mangundirona, kadospundi ingkêng dados pênggalih sampeyan, punapa pêkajênganipun priyayi [priya...]

--- 211 ---

[...yi] kônca kêkalih wau, yèn mila èstu wontên paturanipun priyayi kônca kados mêkatên. Kula sumagasumôngga. pênggalih sampeyan.

Kalihdening kawuningana ing sampeyan, sadèrèngipun Radèn Tumênggung Sumadipura Kartasana wontên ing Madiun, kula tampi srat pêkabaranipun sangking Tuwan Kapitan Pandhêming kumêndham ing Ngawi, sarêng Radèn Tumênggung Sumadipura dhatêng ing Madiun kula pit [pi...]

--- 212 ---

[...t] risidhèn ing Rêmbang, amriksani ing sêkathahipun priyayi kônca kula bupati bawah kula sêdaya, kêlampahan Radèn Tumênggung Prigakusuma, Radèn Tumênggung Mangundirona, punika sami dados têtanggêlan kula, ing wusana sapunika gadhah kajêng kados mêkatên. Ingk

Ing dintên Sêtu tanggal kaping 10.

Wulan Sêla taun Alip, 1755.

Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat.

Sêrat saha ingkang taklim, Radèn Tumênggung Sasrakusuma, bupati nêgari dalêm Kartasana Bèrbêg kitha Toyasirah, katur ing Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat. Ingkang palênggah nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangungangan. Saha ingkang mêdanani s

Sasampuning kadya ingkang sapunika wiyosipun, ki lurah panjênêngan sampeyan matêdhani sêrat inggih sampun dhatêng ing kula, saha sampun kula tupiksani sapaijêmanipun ing sêrat sêdaya, tibalantimbalan (dan di tempat lain). sampeyan ingkang kawrat ing

--- 213 ---

sêrat, sampeyan mudhut egalipun sêntona sampeyan priyayi kônca bupati, ingkang sami sampeyan tibali kantos ambal kaping sêkawan utawi kaping gangsal. Angsal sampeyan matêdhani sêrat dhatêng kula tansah nyêndikani kimawon. Batên wontên kawêkasanipun. Punikpunika. ampungan sami têngga nêgari, kuwatos dening brandhal sapunika kraman sampun batên wontên. Timbalan sampeyan ingkang kawrat ing sêrat ngigilnginggil. wau punika, kula inggih nuwun sêndika.

Kasêrat barisan dhusun Kurèn Sêlasa tanggal kaping 29 wulan Ramêlan taun Alip, 1755.

Sajawènipun titimôngsa kula nyaosakên sêrat wangsulanipun anggèr Radèn Tumênggung Pringgakusuma, kalih pun anak Tumênggung Mangundirana, patêdhan sampeyan sêrat ingkang katitimangsan tanggal kaping 15 salêbêtipun wulan Ramêlan punika.

--- 214 ---

Sêrat saha ingkêng pangabêkti, Radèn Tumênggung Pringgakusuma, ingkêng tatêngga nêgari dalêm Ngrawi, kaatur ingkêng eyang, Radèn Tumênggung Sasrakusuma, ingkêng tatêngga nêgari dalêm ing Bèrbêg.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun kula inggih sampun tampi pêparing sampeyan sêrat, ingkang katitimangsan Slasa tanggal ping 8 wulan Siyam Alip, paijêmanipun batên amung sampeyan anglajêngakên sêrat kêkalih, srêrat patêdhanipun wayah sampeyan Ki Lurahsangking. pênggendholipun tiyang alit, sêmangsanipun batên watênwontên. watosipun manah kula, igih tumuntên kula sowan.

Ngrawi tanggal ping 25 wulan Siyam Alip, 1755.

--- 215 ---

Sêrat sasaha. ingkêng pangabêkti, Radèn Tumênggung Mangundirona,Mangundirana (dan di tempat lain). ingkêng tatêngga nêgari ing Kalangbrèt, katur Ki Bêkêl Radèn Tumênggung Sasrakusuma, ingkêng tatêngga nêgari dalêm ing Kartasana Bèrbêg kitha Toyamirah.

Sasampuning kadya sapunika awiyos, kula sampun tampi pêparing sampeyan srat. Kêng katitimangsan ditêndintên. Sêlasa tanggal kaping 8 wulan Ramêlan Alip 1755, wondening ijêmanipun ing srêrat, sampeyan ngajêngakên srat kêkalih, pêparingipun wayah sampeyan Ki Lurah Kangjêng Pangeran Rôngga Prawiradiningrat, saha sampun kula tupiksani sêrat kêkalih wau, paijêmanipun

Sinrêrat ing Kalangbrèt, Akad tanggal kaping 27, wulan Ramêlan Alip, 1755.

--- 216 ---

sêrat saha ingkang taklim, Radèn Tumênggung Sasrakusuma, bopati nêgari dalêm KartasonaKêrtasana. Bèrbêg kang kitha Toyamirah, kaatur ing Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat, ingkang palênggah nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangungangan. Saha ingkang mêdanani sagung para bopati môncanêgari bangwetan bawah nêgari dalêm Ngayogjakarta AdiningrInggih. kula lajêngakên dhatêng sêntona sampeyan priyayi kônca bupati bangwetan sêdaya.

--- 217 ---

Kasêrat ing barisan dhusun Durèn, Sêlasa Wage tanggal kaping 29, wulan Ramêlan taun Alip 1755.

Radèn Tumênggung Sasrakusuma 66, Matal Mawulu Jagur Gurujaya.

Sêrat saha ingkêng pangabêkti Radèn Tumênggung Prigakusuma, ingkêng tatêngga nêgari dalêm ing Ngrawi, kitha Tulungagung, kaatura ingkêng eyang Radèn Tumênggung Sasrakusuma, ingkêng atatêngga nêgari dalêm Kartasana, Bèrbêg kitha Toyamirah.

Sasampunipun kadya sapunika wiyosipun, kula ikêng sampun tampi pêparing sampeyan sêrat, ingkêng katitimangsan ing dintên Rêbo tanggal kaping 14 wulan Sawal taun Alip 1755, wondening paijêmanipun ing sêrat mênggah ladosan kula maesa lêmbu dhatêng Ngawi, pusapintêna. petang kula, angsal kula botên anyaosi, punika botên kenging botên, kula sampeyan kêrsakakên bakta sarêsarêng. akatangkat. kula dhatêng Kartaarja, ingkêng punika ki bêkêl, kula igih nuwun sêndika, tumuntên kula igih badhe ngladosakên.

Sinêrat ing Ngrawi tanggal kaping 17, wulan Sawal taun Alip, 1755.

--- 218 ---

Sêrat saha ingkêng pangabêkti Radèn Tumênggung Mangundirana, ikêng tatêngga nêgari dalêm ing Kalangbrèt, kaatur ikêng rama Radèn Tumênggung Sasrakusuma, ikêng tatêngga nêgari dalêm ing Bèrbêg.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun, kula inggih sampun tampi pêparing sampeyan srêrat, ingkêng katitimangsan Rêbo tanggal ping 14 wulan Sawal Alip 1755, wondening paijêmanipun sêrat, mênggah ladosan kula pragatan maesa lêmbu dhumatêng Ngawi, punika samp

Slasa tanggal ping 20 Sawal Alip 1755.

Sêrat saha ingkêng pangabêkti Rahadèn Tumênggung Mangundirona, ingkang atêtêngga panêgari dalêm, ing Kalangbrèt. Kaatur ing Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawira Adiningrat. Ingkang apalênggah pan nêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan. Saha ingk

--- 219 ---

Sasampuning ingkang kadya sapunika wiyosipun, ki lurah kula ingkang sampun tampi, pitêdhan sampeyan sêrat ingkang katitimangsan ing dintên Isnên tanggal kaping 13 wulan Sawal Alip 1755.

Wondening paijêmanipun ing sêrat pitêdhan sampeyan, kula botên kenging botên, sampeyan pêksakakên sowan dhumatêng ing Madiun. Sarèhning môngsa mêkatên sowan dhumatêng ing Madiun. Sarèhning môngsa mêngkatên akathah sampeyan pirêmbagakên. Kados pêndamêlan lloji. ing Kartaarja, punapa dening pragatan. Anglangkungi kèthèr priyayi bupati, ing Madiun. Utawi prikônca ing Kamagêtan, sami ngucik dhatêng priyayi kônca bupati nêgari bangwetan. Amargi lami botên tumêdhak ing pêndamêlan. Ananging sampeyan galih igih lêrês,kawrat. ing sêrat. Wondening atur wangsulan kula, igih mênawi sampun botên kuwatos kula, gèn kula anjagèni kagêngan dalêm, nêgari pun Kalangbrèt. Kula tumuntên sowan, kalihdening malih sampeyan amundhut ladosan kula, pragad maesa lêmbu, kula igih sêndika, tumuntê

--- 220 ---

Sinêrat ing Kalangbrèt, ing dintên Sêlasa tanggal kaping 20 wulan Sawal ing taun Alip 1755.

Sêrat saha ingkêng taklim Radèn Tumênggung Sasrakusuma, ingkêng tatêngga nêgari dalêm ing Kartasana Bèrbêg kitha Toyamirah, katur Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawira Adiningrat.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun ki lurah, ingkêng asarêng-sarêng sêrat punika kula ngintunakên sêrat lalêpehan sangking raka jêngandika anggèr Radèn Tumênggung Prigakusuma, ingkêng dhatêng kula, kalih sangking pun paman Radèn Tumênggung Mangundirona,

Sinrat Rêbo tanggal kaping 6 wulan Sêla taun Alip 1755.

Ki lurah kula botên sumêrêp, kaolipun Radèn Tumênggung Prigakusuma, kalih Radèn Tumênggung Mangundirana, mawi sampun kêlajêng paturanipun Kangjêng Radèn Dipati Danurêja.

Kasêrat kaping 12 wulan Sêla, taun Alip 1755.

Radèn Tumênggung Sasrakusuma.

--- 221 ---

Sêrat saha ingkang pangabêkti, Rahadèn Tumênggung Pringgakusuma, ingkang atatêngga panêgari dalêm ing Ngrawi, kitha ing Tulungagung, kaatur ingkêng eyang Rahadèn Tumênggung Sasrakusuma, ingkang atatêngga panêgari dalêm Kartasona Bèrbêk kitha Toyamirah.

Sasampuning ingkang kadya sapunika wiyosipun ki bêkêl, kula inggih sampun tampi pêparing sampeyan sêrat. Ingkang katitimangsan ing dintên Sêtu tanggal kaping 24 wulan Sawal ing taun Alip 1755, wondene paijêmanipun ing sêrat, batên langkung sampeyan angajêpragatan. maesa lêmbu kathahipun kalih têngah ladosan.

Sinêrat ing dintên Akad tanggal kaping 3 wulan Sêla taunipun Alip, ôkaôngka. 1755.

--- 222 ---

Ingkang sêrat saha ingkang bêkti Rahadèn Tumênggung Mangundirana, ingkang atêtêngga panêgari dalêm ing Kalangbrèt, kaatur Rahadèn Tumênggung Sasrakusuma, ingkang atêtêngga panêgari dalêm Kartasana Bèrbêg kitha ing Toyamirah, sasampuning ingkang kadya sapu

Wondene paijêmanipun sêrat, botên langkung sampeyan anglajêngakên srêrat, patêdhanipun wayah sampeyan ki lurah srêrat sêtunggil, wondene kula sampeyan kêrsakakên tumuntêna anglêksanani sowan dhumatêng Madiun kitha Kartaarja, ingkang punika ki bêkêl, aturinggih. tumuntên dhèrèk sowan. Mila sangsangking. punika, mênggah ingkang dados paturan kula, sampun kêlajêng kaatur putra sampeyan Kangjêng Radèn Dipati Danurêja, kalihdene kula anyaosakên mênggah ladosan kula pragatan maesa lêmbu kathahipun 3. Sinêrat ing Kalangbrèt Ngahad tanggal kaping 4 wulan Sêla t

Radèn Tumênggung Mangundirana.

--- 223 ---

Sêrat saha ingkêng taklim Radèn Tumênggung Pringgakusuma, ingkang tatêngga nêgari dalêm ing Ngrawi kitha Tulungagung, kaatur ikêng rayi Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat, kang pilênggah nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangungangan, saha ikang

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun ki lurah, kula sampun tampi patêdhan sampeyan sêrat, ikêng katitimangsan Madiun tanggal ping 22 wulan Sawal taun Alip 1755, wondening paijêmanipun ing sêrat, botên langkung kula sampeyan tibalitimbali (dan di tempat lain). sowan dhatêng Kartaarja, mangkatamangkat. sakdhatêngipun ing patêdhan sampeyan sêrat, ikêng punika ki lurah kula sampeyan tibali, kula botên sagêd sowan ing panjênêngan sampeyan, mila sapunika ingkêng dados paturan kula sampun kêlajêng, katur dhumatêng rama jêngandika Kangjêng Radèn Adipati Danur

Sinêrat Ngrawi tanggal ping 3 wulan Sêla taun Alip 1755.

--- 224 ---

Sêrat saha ingkêng pangabêkti Radèn Tumênggung Mangundirona, ikêingkang. tatêngga nêgari dalêm ing Kalangbrèt, kaatur Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat, ikêng pilênggah nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangongangan.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun ki lurah, kula sampun tampi pêparing sampeyan sêrat, ikêng katitimangsan tanggal ping 22 wulan Sawal Alip 1755, wondening paijêmanipun ing sêrat, botên langkung kula sampeyan tibali dhatêng Madiun, kula kakrêsakabênkakrêsakakên. mangkat ing sak dhatêngipun sêrat, ingkêng punika ki lurah, mênggah jasad kula, ing sêmangsanipun raka ijêngandika Radèn Tumênggung Pringgakusuma sowan dhatêng Madiun, kula igih dhèrèk sowan, mila sasapunikasapunika. mênggah ikêng dados paturan kula sampun kêlajêng, katur rama ijêngandika Kangjêng Radèn Adipati Danurêja, kalihdening malih kula nyaosakên mênggah ladosan kula pragatan maesa lêmbu kathahipun 30.

Sinêrat Kalangbrèt NgaatatNgahad. tanggal ping 4 wulan Sêla Alip 1755.

Sêrat saha ingkêng tabe akathah-kathah, Tuwan Kapitan Pandhêming kumêndhan ing Ngawi, katur ingkêng saudara Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat. Ingkêng apalênggah panêgari dalêm ing Madiun Kartaarja Pangongangan.

--- 225 ---

Sasampuning kadya sapunika awiyos, kula gadhah atur kalayan saudara, ing mangke kula manggih kabar sangking paturanipun tiyang, bilih Radèn Tumênggung Pringgakusuma Ngrawi, Radèn Tumênggung Mangundirona Kalangbrèt, punika supe ingkêng dados parentahipun s

Ngawi Jumungah kaping 2, Sêla Alip taun 1755.

Sêrat saha ingkêng pangabêkti, Radèn Tumênggung Sumadipura, kaatur ikêng raka, Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawira Adiningrat.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun ki lurah sakdhatêng kula wontên Kartaarja, panjênêngan mundhuta kabaripun kangmas Pringgakusuma, sawêg kula wèntên ngarsa sampeyan, dèrèng sagêd matur ikang trêrang, lêpat kula nuwun pangapuntên sampeyan, [sampeya...]

--- 226 ---

[...n,] wondening panjênêngan sampeyan dangu kabar ikêng punika igih sayêktos, wondening ikêng dipun utus kangmas Pringgakusuma, ikêng rayi kangmas Pringgaatmaja, 2 kangmas Prawirapringga, 3 kangkangmas. Prigadilaga,Pringgadilaga. 4 êmbah Mangunrêja, punika ikêng sami dhatêng panggenan kula, sarta matur dhatêng kula gènipun dhatêng Surapringga punika, dipun utus kangmas Pringgakusuma, nuwun dados wêdananipun priyayi bopati môncanêgari sêdaya, saha mawi bêkta sêrat, sêrat lajêng kabingkang. mawi kakintunan sêrat dhatêng kangmas Pringgakusuma, paijêmanipun sêrat kula dipun ajak angguyubi ingkêng dados kajêngipun kangmas Pringgakusuma, saksagêd-sagêd kula igih kula ambêngi,pambêngi. ananging sangêt pamêksanipun dhatêng kula, kula igih lajêng ambêktani utusan saha srêrat paijêmanipun ing sêrat kula wau, kula igih anguyubi lêpat kula nuwun apuntên sampeyan sangking pêmanggih kula tiyang bodho, mênawi wontên pêndangu sampeyan, kula sagê

--- 227 ---

105. Dhumatêng ingkang saudara Radèn Tumênggung Pringgakusuma, ing Ngrawa.

Sasampuning kadya punika awiyos. Sampun wontên saking sawatawis dintên punika, kula tampi atur pratela, yèn saudara sulaya kalih raka ijêngandika Kangjêng PangenPangeran. Rôgga Ariya Prawiradiningrat. Andadosakên susahing panggalihipun saudara.

Botên wontên ingkang andadosakên sangêting susahipun manah kula, kajawi amung yèn madhangêtmidhangêt. warti, yèn priyagung ing Ngayogyakarta sami sulaya, sabab yèn wontên ingkang sulaya mêngkatên. Awis-awis botên andadosakên kasusahaning nagari satêtiyangipun.

Kula sampun sumêrêp mênggah saening budinipun saudara, sarta ing têmên-têmênipun. Gènipun angêrèh dhumatêng tiyang alit sakalangkung saking prayogi lan pantês. Awit dening punika pantês atampi sihipun kangjêng guphrêmèn sarta sih kula.

Ingkang punika panêdha kula, sarèhning kula sampun saudara anggêp bapa, mugi saudara abêlaka dhumatêng kula kang dados ribêding galih, supados kula sagêda amitulungi.

Saudara apasraha lan apitajênga dhatêng kula, sabab sampun [sa...]

--- 228 ---

[...mpun] pintên-pintên taun kula dados pangayomanipun bôngsa Jawi sarta para agêng-agêng ing Ngayogyakarta, sarta botên pêgat-pêgat gèn kula andêdonga ing Gusti Allah, supados nagari ing Ngayogyakarta waluyaa karaharja sarta kaluhuranipun kados ingkang wau-wau, pu

Surakarta ping 26 Mèi 1828,

Kolonel Nahuijs

106. Dhatênga Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat ing Madiun.

Sasampuning kapunikakadya punika. awiyos. Kula sampun anampèni sêratipun saudara ingkang katitimangsan ping 24 sasi Mèi punika, sarta sakalangkung andadosakên pangunguning manah kula aningali ijêmanipun. Yèn saudara amanggahamanggih. ribêd kalih Radèn Tumênggung Pringgakusuma sarta Radèn Tumênggung Mangundirana, awit sami botên angèstokakên ing parentahipun saudara.

--- 229 ---

Mênggah ingkang sampun kasêbut ing cariyosipun tanah Jawi utawi ing tanah liyanipun. Yèn para priyagung sami pabên utawi sulaya, amasthi enggal bibrah têntrêming nagari, sarta tiyang agêng utawi tiyang ngangitalit. sami amanggih bilai.

Awit dening punika, sarta awit saking sih wêlas kula dhatêng tanah Jawi, punapadening dhatêng tanah môncanagari kang kabawah ing Ngayogyakarta, utawi dhatêng saudara tuwin dhatêng kancanipun saudara sadaya, mila kula asuka pirêmbag dhatêng saudara, mugi ssaudara (dan ti tempat lain). anyuprih anglulusakên sarta anêtêpakên mênggahing pirukun utawi sabiyantunipun para bupati sadaya, sabab manawia ngantos kalampahan, sêsatron utawi sulaya, sintên ingkang amanggih ribêd sangêt, kajawi amung sauda sakancanipun.

Pirêmbag kula punika saudara upamèkna kados pawulanging pababapa. dhatêng anakipun. Sabab kula sangêt asih wêlas dhatêng para agêng-agêng ing Ngayogyakarta, sampun kados anak kula piyambak. Mila prayogi saudara turut. Yèn saudara sakancanipun sadaya badhe wilujêng ing sapanginggilipun.

Saupami kula botên sih wêlasa dhatêng tanah Jawi, môngsa ngantosa kalampahan kula atilar nagari sarta akhrab kula piyambak. Gèn kula anyuprih badhe angrampungi prakawising pêrang, sarta anyakecakakên manahipun kang agêng-agêng kang sami kasusahan.

--- 230 ---

Ananging bilih kula tingali, yèn tanpa wêkasan ing panyuprih kula wau, môngka ngantos andadosakên rêtuning nagari malih, amasthi kula badhe mantuk dhatêng nagari kula malih, soansowan. dhatêng ratu kula, sarta angunjuki uninga, yèn botên wontên ingkang purun angèstokakên ing pamulang kula, kajawi amung wadya prajurit Wêlandi kawêwahan tikêl tiga utawi tikêl sakawan kathahipun kalih prajurit kang wontên ing tanah Jawi sapunika, punika ke

Yèn ngantosa kalampahan mêngkatên, kados-kados ical wêlasipun ratu kula, andhatêngakên ing pamalês sarta pangukumipun. Amasthi badhe kasèp yèn para agêng-agêng anggalih rumaos ing kalêpatanipun. Anêtah sariranipun, saking gènipun botên angèstokakên ing pa

Ing dalêm gangsal wêlas uawiutawi. wolulas dintên punika, kula badhe tindak dhatêng tanah môncanagari, supados amariksani ing prakawis wau punika, sarta anyakecakakên manahipun kang sami kasusahan.

Manawi saudara badhe amaringakên têtêdhakanipun sêrat kula punika dhatêng kancanipunkônca. saudara bupati sadaya, kula sumôngga ing karsanipun saudara.

Wusananipun saudara apitajênga saking dening sih trêsna kula dhatêng saudara.

--- 231 ---

Surakarta ping 28 Mèi 1828,

Kolonel Nahuijs.

107. Sêrat saha ingkêng tabe akathah-kathah, Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawira Adiningrat, ingkang tatêngga nêgari dalêm Madiun Kartaarja Pangongangan, kaatur ing Kangjêng Tuwan Ridêr Kolnèl Aibrêt Gerarnaus, risidhèn ing nêgari Surakarta saha kungmaskumisaris. ingkang anguwasani nêgari Ngayogyakarta.

Sasampunipun kadya ingkang sapunika awiyos, kula inggih sampun tampi saha anupiksani sapaijêmanipun paring sampeyan sêrat wangsulan sdayasêdaya. ingkang katitèn tanggal ping 22 wulan Mèi kawingking punika, mênggah panyêpêng kula patih pun Sasradirja, kalihdene panuwun kula Radèn Tumênggung Sasranagara, undêr kolèktur ing Grobogan kang sampun lèrèh, dadosa bupati tanah kagungan dalêm siti, Gorangga

--- 232 ---

Pringgakusuma Ngrawi, kalih Radèn Tumênggung Mangundirana, Kalangbrèt. Asangêt dados susah ngêrdatosipun manah kula, sawab kula timbali batên purun dhatêng, mila kula ngêrumiyini ing kêrsa sampeyan, Radèn Tumênggung Sasranagara, Goranggarèng kalih Radèn Tdhatêng. Radèn Tumênggung Pringgakusuma, kupiyanipun inggih kula aturakên sarêng sêrat punika ing panjênêngan sampeyan. Sangking dening punika inggih dados rêmbagipun priyayi bupati ingkang sêpuh sêdaya. Sênajan batên purun kêpagihkêpanggih. kalih kula ugi sampun kantos sulaya ing galih.

Kasêrat Kartaarja tanggal ping 19 Sêla Alip 1755.

KajêngKangjêng. Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat.

Punika sêrat têturunan dhatêng Radèn Tumênggung Pringgakusuma Ngrawi. Wiyos, kula suka wuninga dhatêng kangmas, yèn kaki Tumênggung

--- 233 ---

Sasranêgara, kalih adhi mas Tumênggung Sumadipura, kula utus nibalinimbali. kangmas utawi andhanganakên galihipun kangmas ingkang dèrèng pinanggih, mila sangêt ngrêdatos kuwatos kula, dene kangmas batên dhatêng ing Madiun kêpanggih ing kula, mrêgi pangbênganpambêngan. sawêntawis,sawatawis (dan di tempat lain). ingkang punika sangking têpang kula gadhah sêdhèrèk sêpuh dhatêng kangmas sawêg pêngraos kula sampun suwiyahipun tiyang ngandhap gadhah pênuwun kalih ikêngingkang. agêng, lan batên sampun bêgjanipun piyambak, yèn ingkêng agêng ngawisi batên, angnangingananging. yèn kangmas galih lisêmlingsêm. sawêntawis ing wêkasan badhe nusahakên sêdhèrèk kathah-kathah sabab batên wande dadosakên panggalihipun ingkang agêng, ing wusana kula kecalan sêdhèrèk sêpuh, inggih môngsa boronga pênggalihipun kangmas, ananging pêngraos kula pintên sadhèrèk kula jalêr,ratu (dan di tempat lain). ikêng wontên tanah môncanêgari, mila botên kenging batên, kula suka pirêmbag dhumatêng kangmas. Ikang amrih prayoginipun ing lampah, lulusa ing pangigilipunpanginggilipun. sampun watênwotên. raosan ingkêng batên prayagi,prayogi. ngamungna ikêng sampun kêlampahan, sawab kangmas pamirêng kula, ikang agêng sampun sami anggalih, yèn kangmas badhe supe pangabdènipun ing ngratu, mila kula mrayagèkakênmrayogèkakên. egalenggal (dan di tempat lain). kangmas kêpanggih ing kula, sênajan wontêna sèwu raosan yèn kangmas egal kêpanggih ing kula, sampun sirna prakawis ingkang kathah-kathah mila panuwun kula ing Gusti Allah,

--- 234 ---

kaping kalih ing kangjêng gusti panutan, mugi-mugi paringa lêga galihipun kangmas egala kêpanggih ing kula, igih kadospundi malih kangmas yèn batênbotên. galiha sapunika, punapa kangmas supe gènipun gadhah sêdhèrèk anèm ing kula, utawi ing Ki Lurah Kangjêng Radèn Adipati Danurêja, pintên putranipun ki lurah, yèn ngantos supe pangabdènipun ngratu, ngupados kamuktèn damêl-damêl punapa, yèn kangmas batên gêgakawrat. ing srêrat ngigilnginggil. punika sêdaya, saha kula utusan kaki Tumênggung Wiryanêgara, adhimas Tumênggung Sumadipura, supados dadosa pratôndha lair batos kula dhatêng kangmas, mila pema-pemapoma-poma. kangmas dhatênga Kartaarja sarênga lampahipun kônca bopati kêkalih wau.

108. Sêrat sahisaha. ingkang tabe kawula, Radèn Tumênggung Sasranagara, bupati ingkang tatêngga nêgari dalêm Goranggarèng: kaatur ing Panjênêngan Sampeyan Kangjêng Tuwan Ridêr Kolnèl Aibrêt Geranaus, risidhèn ing nêgari Surakarta, saha kumisaris ingkang nguwasani nêgari Ngayo

Sasampunipun kadya sapunika kawiyosipun,awiyosipun. kawula inggih sampun tampi saha anupiksani sapaijêmanipun patêdhan [pa...]

--- 235 ---

[...têdhan] sampeyan sêrat wangsulan punika sêdaya, ingkang katitèn tanggal ping 22 wulan Mèi kapêngkêr punika, sangking adiabdi (dan di tempat lain). dalêm anak kawula pun Dêmang Sasradiwirya, kawula kèkènkèngkèn. sowan ing panjênêngan sampeyan, mêrgi kawula batên sagêd sowan ing panjênêngan sampeyan sangking papangbêngankapambêngan. damêl, wondening timbalan sampeyan inggih kados ingkang sampun kawrat patêdhan sampeyan srêrat punika sêdaya, inggih sakêlangkung panuwun kawula ing panjênêngan sampeyan. Wondening patêdhan sampeyan ganjaran wêrni yatra 250 rupiyah, 2 sutra jêne, 3 sêpèr,sabungkus. 5 renda, kawula inggih klayan jakêp.jangkêp. Sêmantên ugi cariyosipun adi sampeyan Sasradiwirya, sangking sih kawilasan sarêng wontên ngarsa sampeyan sêmantên ugi patêdhan sampeyan ganjaran dhatêng adi sampeyan pun Dêmang Sasradiwirya, kawula inggih anglangkungi bungah sokur pamundhi pangêmbun kawulamung. sêtcasêtya. tuhu têmên, pangabdi kawula ing panjênêngan sampeyan utiutawi. ing saudara sampeyan Kangjêng Pangeran Rôngga Madiun. Saha kangjêng sinuwun sultan ing Ngayogya, miwah kangjêng gupêrmèn, batên langkung panuwun kawula ing panjênêngan sampeyan utawi kajêng gupêrmèn, sampun kantos supe anglêpas [anglê...]

--- 236 ---

[...pas] asta angsalipun kagungan adi dhatêng jasad kawula, utawi dhatêng adi sampeyan anak kawula pun Sasradiwirya. Wondening kawula inggih sampun tampi tanah dhusun ing Gorang-garèng ing Magêtan, sangking saudara dalêm kangjêng pangeran klayan malih kawuninganasapanunggilanipun. wagêda sowan ing saudara sampeyan kangjêng pangeran sarênga lampah kawula, sênajan batên purun sowan ugi sampun kantos anyulayani ing parentah. Wondening adi dalêm anak kawula pun Sasradiwirya, kawula suwun ing saudara sampeyan supados wontên rencang kula

--- 237 ---

Kartaarja tanggal ping 2 Juni 1828,

Bupati Goranggarèng, Sasranagara.

109. Tabe sukêmsungkêm (dan di tempat lain). kawula kaunjuk ing Sampeyan Dalêm Kangjêng Tuwan Ridêr Kolnèl Aebrêt Gerar Naus risidhèn ing nêgari Surakarta, saha kumasaris ingkang anguwasani nêgari Ngayogyakarta.

Sasampunipun kaunjuk tabe sukêm kula ing sampeyan dalêm, kawiyosipun ingkang batên punapa kawula anyaosakên kawilujêngan kawula, sangking ngarsa dalêm dhatêng kawula ing Madiun inggih klayan wilujêng, sangking angsal sih pangèstu dalêm. Wondening patêdhankajawi. [patêdh...]

--- 238 ---

[...an] amêngamung. sêtca tuhu têmênipun ingkang kacaosakên ing sampeyan dalêm utawi kangjêng gupêrmèn. Klayan malih kawula anyaosakên mênggah kawontênanipun ingkang kagrami, adi dalêm tiyang dhusun Piyak kalih Ngawi, dhatêng Gêrsik, wêrni kopi kalih lisah jarak 3, jarak wêt

--- 239 ---

Madiun Kartaarja Pangongan tagaltanggal (dan di tempat lain). ping 2 Juni 1828, Kawula adi dalêm Dêmang Wirasari kang sampun lèrèh.

Sasradiwirya.

110. Dhatêng Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat ing Madiun.

Sasampuning kadya punika awiyos, ingkang badhe amaringakên sêrat punika dhatêng saudara, saudara kula Kangjêng Tuwan Phanès Residhèn nagari ing Ngayogyakarta, punika kula utus dhatêng tanah ing môncanagari, akanthi Radèn Tumênggung Mrêtadiningrat kalih Ra

Ingkang punika panêdha kula sarta pangajêng-ajêng kula, ingkang mugi saudara amitulungana dhatêng ingkang sami kula utus wau.

Punapa ingkang dados aturanipun saudara, sarta aturanipun kônca ijêngandika sadaya, amasthi sami kamidhangêtakên dhatêng ingkang sami kula utus wau, wondening kula, samangsanipun sampun tampi ing pratelanipun. Sasagêd-sagêd [Sasagêd-sagê...]

--- 240 ---

[...d] kula mêsthi amurih anyakecakakên dhatêng satunggil-tunggiling têtiyang.

Ingkang kasêbut ing sêrat kabar saking Batawiyah kang katitimangsan ping 29 Mèi wontên baita kapal têtiga dhatêng saking nagari Wêlandi, ambêkta prajurit Wêlandi, punika kasadhiyakakên manawa wontên phrêlunipun. Kalampahakên dhatêng tanah môncanagari bangkalurugan.

Wusananipun saudara apitajênga saking dening sih trêsna kula dhatêng saudara.

SusakartaSurakarta. ping 3 Juni 1828.

Kolonel Nahuijs.

111. Dhatêng Radèn Tumênggung Pringgakusuma BupatingBupati. ing Rawa.

Sasampuning kadya punika awiyos. Pangajêng-ajêng kula saudara sampuna anampèni sêrat kula kang katitimangsan ping 26 Mèi sarta anggalih punapa malih angèstokakên ingkang dados pamulang kula.

Ingkang saupami kula botêna angeman dhatêng tanah Jawi, sarta dhatêng pasitèn-pasitènipun para ratu ing tanah Jawi,

--- 241 ---

amasthi kula botên amrêlokakên, gèn kula anyuprih pirukunipun sae saudara kalih kônca ijêngandika para bupati sadaya.

Sarèhning sampun lami gèn kula atêpang sae kalih para agêng-agêng nagari ing Surakarta sarta para agêng-agêng nagari ing Ngayogyakarta, sampun kados sadhèrèk. Ingkang punika, salamine kula taksih ginanjar kuwat sarta kasagêdan dening Gusti Allah, amasthi

Amargi saking sih wêlas kula wau, mila ing mangke kula anglampahakên Kangjêng Tuwan Phanès risidhèn ing Ngayogyakarta, kang sampun kapracaya sangêt dhatêng kangjêng guphrêmèn. Sarta kang dados pangayomanipun para agêng-agêng ing Ngayogyakarta, akanthi pam

--- 242 ---

Wusananipun saudara pitajênga saking dening sih trêsna kula dhatêng saudara.

Surakarta 3 Juni 1828.

Kolonel Nahuijs.

112. Dhatênga Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat ing Madiun.

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula sampun anampèni sêratipun saudara ingkang katitimangsan ping 2 sasi Juni punika, sarta sangêt andadosakên ing suka pirênaning manah kula aningali, gènipun saudara anyuprih, badhe amurih ing sae sarta sumungkêmipun bup

Pamuji kula, amargi saking pangrigênipun saudara, sarta saking pamurihipun kangjêng tuwan residhèn ing Ngayogyakarta, sakathahing sulayanipun saudara kalih bupati kêkalih wau tumuntên sagêda ical.

Wusananipun saudara apitajênga ing sih trêsna kula aprasobatan kalih saudara.

Surakarta ping 20 Juni 1828.

Kolonel Nahuijs.

--- 243 ---

113. Sasampuning tabe kula wiyosipun bilih parêng galih sampeyan, kula nyuwun nyambut yatra wontêna sangking sadasa rupiyah. Parêng utawi botên ingkang mugi sampun dados galihipun Tuwan.

Sêtu ping 24 Dulkangijah taun 1755.

Kêrtapraja.

114. Dhatênga Radèn Rôngga Prawirasêntika ing Tunggul.

Sasampuning kadya punika awiyos. Sakalangkung andadosakên pangunguning manah kula, anampèni pratelanipun tuwan kapitan sarta kumêndhan ing Ngawi yèn saudara kakecon.

Ingkang punika panêdha kula, mugi saudara amratelakakên dhumatêng kula tumuntên mênggah patrapipun gène saudara kakecon wau, sarta punapa saudara sagêd pikantuk nyinanipun. Mênggah têtiyang ingkang sami angècu dhumatêng saudara. samangsanipun saudara samp [s...]

--- 244 ---

[...amp] kacêpêngipun ingkang sami angècu, sarta sasagêd-sagêd kula badhe anyuprih mênggah wangsulipun barang gadhahanipun saudara ingkang sami ical.

Surakarta ping 9 Juli 1828.

Kolonel Nahuijs.

114.115. Punika ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah sangking Radèn Rôngga Prawirasantika, ingkang têtêngga nagari dalêm ing Madiun kitha Tunggul. Sayogya katur ing Kangjêng Tuwan Ridrê Kurnèl Naus ingkang nguwasani nêgari dalêm Ngayogyakarta Adiningrat.

--- 245 ---

ingkang kasêbut wau, kangjêng tuwan amasthi badhe anyuprih kacêpêngipun ingkang sami angècu wau punika, sarta saksagêd-sagêdipun kangjêng tuwan badhe anyuprih wangsulipun barang gadhahan kula kang sami ical. Ing ngandhap punika pratelanipun patrapipun gèn

Amarêngi ing malêm Rêbo Pahing tanggal ping 19 wulan Bêsar taun Alip ingkang sampun kapêngkrê punika 1755, griya kula kalêbêtan kècu kathahipun tiyang 150 utawi tiyang 200, sarêng kècu wontên ngregol jawi, kapalanipun wicantên. Mêngko yèn ana sajêroning nmarang. kyai, rencang kula ingkang saos ngregol mirêng, lajêng lumajêng, kècu lajêng lumêbêt sarta surak dhikir mawi uluk salam. Kècu lajêng nyênjatani pêndhapi, rencang kula ingkang sami wontên pêndhapi lumajêng sêdaya, kantun kula piyambak têksih wontên kampungpagêr. antawis ungêlipun sênjata wontên kaping 60. Rencang kula èstri kingingkenging (dan di tempat lain). sênjata satunggil. Sapunika dèrèng kantênan pêjah utawi gêsangipun. Sarêng kècu mundur rencang kula lajêng sami ngadhol larugipun kècu, dumugi siti

--- 246 ---

Ngale, lajêng dhatêng siti Pêlang, lajêng dhatêng siti Kalethekan, lajêng dhatêng siti Bale Paos. Sarêng wontên wana Bale Paos lampahipun kècu ura, punika sami bawah Saosragi sêdaya, rencang kula lajêng sami wangsul ngaturi priksa dhatêng kula, wondeningkêjawinipun. tiyang sêkawan ingkang mungêl ing ngajêng wau punika, ing ngandhap punika pratelanipun.

Dêmang Sôntayuda ing dhusun Pacol, sarencangipun sêdaya, [sêda...]

--- 247 ---

[...ya,] Mas Jayadi ing dhusun Sêtana, Mas Kêrtariya dhusun Kalethekan, Nayamênggala ing dhusun Widu, Samêja dhusun Gayaman. Sami bawah Saosragi sêdaya, pun Rata dhusun Sêgawe, Jagasêntana Pêlang, tanah Sokawatos. Nayamênggala Kuluhan. Sadôngsa Jabung, siti Madiun

Kasêrat kitha Tunggul tanggal ping 3 wulan Sura taun Ehe 1756.

Punika pemut pratelanipun barang gadhahan kula ingkang kinging kabêkta ing kècu, punika pratelanipun. Supe tajug 5 rakit, supe mirah 2 rakit, supe tamengan 1 sêrakit, gunung sapikul 1 sêrakit, sami panunggul sela, barleyan sêrakit, sêngkang ranyok 2 rakit [raki...]

--- 248 ---

[...t]

1, pênginangan jêne 2 gagragan, renda songkok jêne 1, krêga cêplok jêne 1, dinar 300, kacip blasong jêne 2, lading garan jêne 2, kancing sikêpan 4 gagragan, kancing sikêpan intên 1 sagagragan, kancing kotang 2 gagragan, kancing jôngga 5 gagragan, kancingbokor. slaka agêng 2, cèrèt slaka 1, sèndhèk parotsendhok porok. ngalih wêlas, sêmat 500 rupiyah, 1000 uwang abrit 600, dhuwung malih 12, sami uwrêuwêr. jêne waos walu, mêthuk mapag wêlagri sami jêne, waos prajurit

--- 249 ---

25, sênjata 12, ingkang kalih dandosanipusdandosanipun. sami slaka, kêstul 2 rakit, ingkang srêrakitsêrakit. dandosanipun sami slaka, kirang langkung kados wontên pêngaos 10 000. Kêjawi pusaka kula dhuwung 2, pêdhang 2, rasukan ôntakêsuma 1, Kuran 1, kêjawi pêngangge kula, rasukan-rasukan, sinjang cindhe-cindhe, sinjang kêling-kêling, utawi pêthakan kasamari, sê

Kasêrat kitha Tunggul tanggal ping 3 wulan Sura taun Ehe 1756.

116. Dhatênga Kangjêng Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat ing Madiun.

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula sampun anampèni sêratipun saudara kang katitimangsan tanggal ping 25 Bêsar, ingkang punika sangêt tarima kasih kula, gèning saudara asuka khabar kawrat ing sêrat wau.

Kalih dening malih kala tanggal ping 29 Bêsar kang sampun kalampahan, prajurit Wêlandi akanthi koloni pun Tuwan Litnan Kulnèl Solwin lumampah dhatêng sakidulipun nagari ing Ngayogya. Anggitik sata angawonakên pangiriding

--- 250 ---

kraman ingkang nama Ngabdul Samsu, Suryabrôngta, Tumênggung Jamênggala, sarta Tumênggung Jawinata, ganderanipun Suryabrôngta, punapadening dêdamêl sarta kapal kathah kabandhang dhatêng prajurit Wêlandi, wondening brandhal ingkang kapanggih pêjah wontên in

Kala tanggal ping 1 sasi Sura taun Ehe 1756, prajuritipun kêkapalan Tuwan Kulnèl Kokis. Nalikanipun nyabrang lèpèn ing Lêdhok, angsal amêjahi brandhal kathahipun sèkêt. Saking wuruning pangamukipun prajurit Jawi kathah tiyang èstri ingkang tumut kapêjahan

Ingkang punika panêdha kula, khabar ingkang sampun kasêbut ing ngajêng wau, mugi kawuningakna dhatêng kônca ijêngandika para bupati, wusana saudara apitajênga ing sih trêsna kula dhatêng saudara.

Surakarta ping 18 Juli 1828.

Kolonel Nahuijs.

--- 251 ---

117. Punika pemutan kula Kajêng Pangeran Arya Adinêgara, kala bibit kawitipun ingkang nêmbung rumiyin Tuwan Kelo buwun maosi gadhahan kula siti ing Nglarok Panggul sêgara wêdhi, gugunggunggung (dan di tempat lain). siti 22 jung, dipun paosi ing dalêm sêtaun 2400 reyal nigang dasa wang kula dèrèng suka. Sarêng antawis dintên Tuwan Hop kalih Tuwan Prasdhe, sami sêraos sami apitêbungapitêmbung. anêdha uninga ing siti wau, sadhatêngipun wontên nêgari gadhah panuwun amaosi 2400 reyal nigang dasa uwang, ing dalêm sêtaun, wicantên kugakula. dhatêng saudara, pundi kang kathah gènipun gadhah pêngawis inggih dados. Antawis dintên Tuwan Sêtiwêr dhatêng, nakèkakên ingkang dados kêrsa kula, wicantên kula ing dalêm sataun 3200, Tuwan SitiwêrSêtiwêr (dan di tempat lain). pamit mantuk dhatêng Singasantun. Sarêng antawis dintên Tuwan Kelo anyèlèhakên kula utusan patih kula, yêtosyêktos (dan di tempat lain). sèlèhipun. Antawis dintên malih Tuwan Hop Tuwan Prasdhe, ngajêngakên malih ngindhaki gènipun maosi ing dalêm sêtaun 2700, sawêdsawêg. kula galih, lajêng pamit mantuk tilar wêling, yèn kêrsa sampeyan maosakên siti dhatêng Tuwan Sitiwêr, kula kaparingana sêrat, sawab Tuwan Prasdhe kula tilar, kula sampun pitados dhatêng Tuwan Prasdhe. [Pra...]

--- 252 ---

[...sdhe.] Sarêng antawis dintên Tuwan Sêtiwêr dhatêng, kula takèni yèn botên saèstu gènipun badhe maosi. Antawis dintên malih Tuwan Prasdhe dhatêng anêrangakên pikajêngipun Tuwan Sêtiwêr, kula wicantêni yèn botên siyos. Nuntên Tuwan Prasdhe andugèkakên, gènipun tadgadhah. panuwun maosi, wicantên kula botên gadhah kajêng ing sapunika, dene wingking gapil,gampil. yèn kula gadhah krêsa kula asuka uninga dhatêng saudara, Tuwan Prasdhe mantuk, antawis dintên kula apitêpang dhatêng tuwinTuwan. Kelo, yèn kula rêmên dhatêng kapalipun. Tuwan Rikmestêr Sêtèlêr, kula dipun sagahi sanjang rêgènipun 800 rupirupiyah. kula inggih ajêng. Antawis dintên Tuwan Kelo nakèkakên gadhahan kula siti malih, purun maosi 2600, ing dalêm sataun. Kalih kapal wau sumêrêp kadamêl bêti, wicantên kula gampang jarane mawon dika têkakake dhisik. Yèn kula botên sida majêgake jaran niku kulwêruh. dhisik karo Tuwan Hop. Wicantênipun Tuwan Kelo purun nanggêl, yèn Tuwan Hop sampun botên ajêng, sênadyan botên arêpa kula ajêng kekenan.kengkenan (dan di tempat lain). Antawis dintên Jumuwah ping 21, Tuwan Kelo dhatêng anêsêg malih, sarta wicantên atêmên-têmên. Yèn Tuwan Hop botên saèstu gadhah kajêng, Tuwan Kelo lajêng mantuk, kula abucal sêrat dhatêng Tuwan Hop kalih Tuwan Prasdhe, siyose kalih botênipun, [botêni...]

--- 253 ---

[...pun,] lumapahlumampah. ing dintên Sêtu, sarêng Rêbo ping 26, Tuwan KeleKelo (dan di tempat lain). dhatêng malih sarta angudi gènipun gadhah kajêng, têmên-têmên yèn Tuwan Hop kalih Tuwan Prasdhe botên saèstu gènipun maosi, Tuwan Kelo mantuk. Sarêng Kêmis ping 27, Tuwan Kele kekenan abêta sêrat, panrimah yèn kula parêng Tuwan Kelo angakêni, yèn kula kekmaosi. siti 22 jung, sanjangipun kekenanipun Tuwan Kelo dhatêng kula, kula kagèt botên rumaos kekenan. Sangking botên pitajênging manah kula, dados kula dhatêng ing griyanipun, kêpanggih Tuwan Kelo sanjang yèn kula botên rumaos kekenan, Tuwan Kelo têmêtêntêmên-têmên. wiraosipun dhatêng kula, lajêng kula wicantên dhatêng Tuwan Kelo, yèn kula dèrèng nampèni wêwangsulane Tuwan Hop, TuwasTuwan. Prasdhe, wicantênipun Tuwan Kelo purun nanggêl, yèn têmên-têmên Tuwan Hom,Hop. Tuwan Prasdhe sampun botên ajêng maosi, kula purun patongpotong. lèhèr, lajêng kula wicantên. Sarèhning têmên-têmên saudara panêdha kula yèn siti dados prakawis, kula nêdha ampun kèndêla rumiyin, Tuwan Kelo anyanggêmi, lajêng sratipunsêratipun. kula capi, sarêng Jumuwah ping 28, Tuwan Prasdhe dhatêng kula panggihi, wicantênipun nêbungakênnêmbungakên. ingkang dados pikajêngipun, kula lajêng kagèt. Kasèp sudara dene wicantênipun Tuwan Kelo dhatêng kula, saudara sampun botên gadhah kajêng, sarta Tuwan Kelo nanggêl, kados [ka...]

--- 254 ---

[...dos] ngajêng wau. Wicantênipun Tuwan Prasdhe kadospundi, kula dèrèng dhatêng cap sampun kadhawahakên. Mila kula purun ngêcapi, Tuwan Kelo ananggêl kados ngajêng wau, yèn dadosa prakawis. Gèn kula ngandêl dene Tuwan Kelo punika awêrtos yèn sae sarta têmên-têmênjanji. trima tinrima, têmên-têmênipun Tuwan Kelo kalih kula, enjingipun kula sukani sêrat pratôndha mawi cap. Sarêng Sênèn ping 2, Tuwan Kelo dhatêng griya kula, lajêng kula abên tiga, kalih rencang kula, unjukipun botên pisan-pisan, rumaos dipun utus prakawis ssiti. angsulanipun botên sumêrêp. Dene wangsulanipun Tuwan Kelo dhatêng kula, punapunapa. kula wau ngipi, kalih dhêlêg dhêdhêlêg.dhêlêg. Dene kula sudara têmên-têmên. Rumaos botên ngèkènngèngkèn. Tuwan Kelo têksih dhilêg-dhêlêg.dhêlêg-dhêlêg. Sarêng malêm Rêbo ping 4, kula dhatêng griyanipun Tuwan Kelo, abêta kabar yèn Tuwan Hop botên nrimah wicantênipun Tuwan Kelo sampun susah dhatênga pundi kula kadugi, sampun tuwan pangeran tumut-tumut. Prakawis punika kula wicantên badhe kula saosake [sao...]

--- 255 ---

[...sake] prentah gêdhe mawon. Angsulanipun Tuwan Kele inggih sae, lajêng kula pamit mantuk, sarta prakawis punika kula pasrahakên dhatêng tuwan risidhèn. Sumôngga môngsa boronga ing prentah agêng. Sarêng Kêmis ping 5, Tuwan Kelo dhatêng griya kula abêta kapal badhpatumbasing. kapal wau, kang sumêrêp kadamêl bêti.bukti. Sarêng sontênipun kula putusan, abêta yatra sarêgènipun kapal. Tuwan Kelo botên wontên, lajêng mantuk, enjingipun kula dugèkakên malih sarta abêta yatra, sarêng katêmbung botên suka, jaran kula niku botên kula êdol, kula anggo bukti.

Ing Ngadinêgaran tanggal ping 10 Sura taun Ehe angkaniangkaning. warsa 1756.

Ingkang sêrat pratôndha Kangjêng Pangeran Ariya Adinagara, kacêpênga dhumatêng ingkêng saudara Tuwan Kilo,Kelo (dan di tempat lain). mila Tuwan Kilo anyêpêng sêrat kula pratôndha, dene kula sampun parêng, gêgadhuhan kula sihisiti. dhusun ing Sêgara Wêwi,Wêdhi. [Wê...]

--- 256 ---

[...wi,] ing Lorog lan ing Panggul salêbak wukire sapadhas pèrènge, gunggung kalih likur jung, dipun pajêgi dhumatêng Tuwan Kilo, laminipun ing dalêm sangalas taun. Kasanggi pajêg ing dalêm sataunipun kalih èwu nêm atus ringgit. Ringgitan anigang dasa uwang, pêjah

Sinêrat ing dintên Kêmis tanggal ping 27 Bêsar taun Alip ôngka 1755.

118. Sukêm tabe kawula kaunjuk ing Sampeyan Dalêm Kajêng Tuwan Ridêr KonèlKolonèl. Aibêrt Herar Naus Risidhèn ing nêgari Surakarta saha kumisaris ingkang nguwasani ing nêgari Ngayogyakarta.

Sasampunipun kaunjuk tabe sukêm kawula ing sampeyan dalêm kawiyosipun, sangking kamipurun-purun kawula anyaosi sêrat ing sampeyan dalêm. Inggih batên [ba...]

--- 257 ---

[...tên] punapa kawula anyaosakên kawilujêngan kawula angsal kawula andhèrèkakên ing saudara dalêm, kangjêng tuwan risidhèn ing nêgari Ngayogyakarta, angsalipun papriksa dhistrik môncanêgari bang wetan sadaya, saingga dhatêng dhistrik Pacitan, sakunduripun dhatênging. Ngayogyakarta. Klayan malih kawuningana ing sampeyan dalêm, mênggah pamriksanipun saudara dalêm dhatêng priyayi bupati, kawontênanipun wêdalan ing siti utawi sapanugilanipun,sapanunggilanipun. ing pangraos kawula batên sanès kalih ingkang sampun kawula unjukakên ing sampeyan dalêm rumiyin punika, amêng dhusun siti Narawita ing Sêmbon, unjuk kawula ing sampeyan dalêm siti 200, ing kawontênanipun amêng siti 100. Wondening siti Narawita gêmah, ingsarang. burungipun punika kawula andikakakên nitik ing saudara dalêm kangjêng tuwan risidhèn dhatêng tiyang Ngrawi, ingkang priksa, klayan dhêmitan. Wondening panitik kawula, ing dalêm tigang sasi ngundhuh sapisan pikantuk 25 kati, pajêgipun 1000 rupiyah. Ingkang [In...]

--- 258 ---

[...gkang] Ngayogyakarta, ingkang mêdal sangking siti dhatêng Radèn Tumênggung Pringgakusuma, Bupati Ngrawa sêmantên ugi sapunika pun gêmah katêbasakên dhatêng Radèn Tumênggung Pringgakusuma, kalih pun Sumadiwirya, tiyang Surapringga janji 4 taun katêbas yatra 12500lumêbêt. guwa tiyang dhusun Sela KarungKarang. bawah gêmah, wondening unjuk kawula punika sêdaya inggih sampun kawuningan ing saudara dalêm sdaya.sêdaya. Batên lakunglangkung. panuwun kawula ing sampeyan dalêm, mênawi wontên lêpatipun unjuk kawula anuwun sih ngapuntên ingkang kathah-kathah.

Kasêrat Madiun Kartaarja, Kêmis tanggal ping 24 wulan Juli 1828.

Kawula adi dêlêmdalêm. damangdêmang. dhistrik Wirasari lami, ingkang sawêg jagi damêl bèntèng NgawiNgrawi. pun dêmang.

Sasradiwirya.

119. Sêrat saha ingkang tabe, kawula Radèn Tumênggung Sasranagara, bupati nagari Magêtan Goranggarèng, kaatur ing Panjênêngan Sampeyan Kangjêng Tuwan Ridêr Kolnèl Aibêrt Gerarnaus. RispidhènResidhèn. ing nêgari Surakarta, saha [sa...]

--- 259 ---

[...ha] kumisaris ingkang anguwasani nêgari Ngayogyakarta. Sasampunipun kadya sapunika, awiyosipun, ingkang sarêng srêrat punika, kawula anyaosakên sêrat pratelanipun kewan saha tiyang, utawi sabin. Punapa kawontênanipun tanah MagêtMagêtan. saha Goranggarèng ingkang sampun kawula panggih, klayan malih mugi sampun dados rêngatèng galih, mila batên kawula caosakên saudara sampeyan. Kajêng tuwan risidhèn ing Ngayogya wau srêrat, wit angsal kawula akèn mariksani dèrèng sampun, mila panuwun kawullingsêm. sampeyan wit kawula abdènipun kangjêng gupêrmèn. Wit gêsang kawula sangking sih kawilasan sampeyan.

Kasêrat ngajingari / ari. Kêmis tanggal ping 1 AustusAgustus. 1828,

kawula pun Tumênggung Bupati Magêtan Gorang-garèng,

Sasranêgara.

--- 260 ---

Ing ngandhap punika kawontênanipun tiyang sarta kewan utawi ing liyanipun kawontênanipun dhistrik Magêtan Gorang-garèng ing lêbêtipun taun 1828 kadi ta,

[Grafik]Teks alsi hlm. 261-267 berisi grafik.

Kasêrat ngaji Kêmis tanggal ping 1 Kogustus 1828

Bupati Magêtan Gorang-garèng Sasranêgara.

--- 268 ---

120. Pèngêt nuwala dalêm undhang-undhang, Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Hamangkunêgara, Ridêr Kolonèl Kumêndhan. Kagawaa marang salakune saudaraningsun Tuwan Kapitan Sakipêr lan Tuwan Sambre marang Pacitan. Besuk mulihe mêtu ing Panaraga, dhawuha m

Tinulis ing dina Rêbo tanggal ping sêlawe sasi Sura taun Ehe 1756.

--- 269 ---

121. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah Kangjêng Pangeran Ariya Mataram, ingkang ing mangke sawêg anglampahi ing ayahan pacak baris wontên ing bètèng Pijenan, kaatura ingkang saudara Kangjêng Tuwan Ridrê Kulnèl Ibrêt Gerar Naus residhèn ing Su

Sasampuning kadya ing sapunika wiyosipun, kula sampun anampèni ing sêratipun saudara kangjêng tuwan residhèn ingkang katitimangsan ing Surakarta kaping 31 Juli taun 1828 saha sampun kula tupiksani saraosingsuraosing. sêrat sêdaya ingkang mungalmungêl. ing sêrat, saudara maringi uninga dhatêng ing kula. Manawi wontên tiyang Jawi awasta Bok Kêrtadrana griyanipun ing dhusun Trawas bawah Gêmampir, soan dhatêng saudara kangjêng tuwan residhèn, sarta gadhah atur yèn piyambakipun kapocot gènipun dados bêbêkêlandikakakên. mariksani ing prakawisipun, manawi sampun gèn kula mariksani, tumuntên kula anyaosananyaosi. pratela dhatêng saudara kangjêng tuwan residhèn.

Ingkang punika inggih sampun, Bok Wiradrana kula pariksani [pariksa...]

--- 270 ---

[...ni] ingkang dados paturanipun. Botên ewah kados ingkang mungal ing sêratipun saudara, manawi piyambakipun kapocot sarta barang gadhahanipun tanêman ingkang wontên ing sabin dipun bêskup dipun pêndhêti dhatêng pun Wiradiwirya dêmang ing Gêmampir.

Sawêg aturipun Bok Kêrtadrana, barang gadhahanipun ingkang dipun pêndhêti dhatêng pun Dêmang Wiradiwirya:

Warni griya kalih rêgi 162: ½ wang

Tanêman jagung tigang kothak spalih rêgi 397: ½ wang

Kacang sakothak sêpalih rêgi 222 wang

Gudhe sakothak rêgi 106 wang

Wah pajêging pemahan kalih sapasokan 56 wang

Kantunan têbasan jagung 39: ½: ¼ wang

Wah gènipun malihakên deresan kêlapa kalih dasa, sadintênipun mêdal 2: ½ wang

Punika awit kala kapocotipun Bok Kêrtadrana kala ing wulan Ruwah tanggal kaping 15 dumugi ing wulan Sura punika tanggal kaping 25 3180 wang

Gadhahanipun Bok Kêrtadrana ingkang dipun pêndhêt ajêng dhatêng pun Dêmang Wiradiwirya, kadamêl reyalan nyêlawe bêntêt wang. Sdaya gunggung yatra 88 ringgit 13 wang

½ ¼

Wondening pun WiraduwiryaWiradiwirya (dan di tempat lain). dêmang ing Gêmampir kula timbali sapisan botên dhatêng, sarêng kula timbali kaping kalih purun dhatêng.

--- 271 ---

Kula pariksa aturipun, inggih angakêni manawi mocot dhatêng Bok Kêrtadrana, ananging ingkang dipun pocot anakipun, awit ingkang kadamêl bêkêl siti Trawas salupit anakipun, mila kapocot, awit anakipun Bok Kêrtadrana ingkang kadamêl bêkêl wau taksih alit, k

Wondening kancanipun sami bêbêkêl Gêmampir tiyang têtiga kula dangu, sami anêtêpakên yèn pun Wiradiwirya amocot tanpa prakawis, utawi pamêndhêtipun barang tanêmanipun Bok Kêrtadrana wau inggih sayêktos. Ingkang punika kula sumôngga ing saudara kangjêng turesidhèn.

--- 272 ---

Kasêrat ing barisan bètèng Pijenan kaping 26 Sura Ehe ôngka 1756.

122. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah Kangjêng Pangeran Ariya Mataram, ingkang ing mangke sawêg anglampahi ing ayahan jagi wontên ing bètèng Pijenan, kaatura ingkang saudara Kangjêng Tuwan Ridrê Kulnèl Naus residhèn ing Surakarta.

Sasampuning kadya ing sapunika wiyosipun kula sampun anampèni sêratipun saudara kangjêng tuwan residhèn, ingkang katitimangsan ing Surakarta kaping 8 Agustus taun 1828.

Saha sampun kula tupiksani saraosing sêrat sadaya. Dhawahipun saudara ingkang mungal ing sêrat, kula andikakakên nyêpêng dhatêng pun Wiraduwirya dêmang ing Gêmampir, manawi sampun kacêpêng kapunkakentun. dhatêng ngarsanipun saudara.

Ingkang punika pun Dêmang Wiraduwirya Gêmampir inggih sampun kula cêpêng wontên ing barisan kula bètèng ing Pijenan. Ing mangke pun Dêmang Wiradhuwirya inggih lajêng kula kintunakên dhatêng saudara. Rampasanipun dhuwung satunggal sakandêlanipun jêne kapalsakarsanipun. saudara.

--- 273 ---

Ing barisan bètèng Pijean kaping 1 Sura Ehe ôngka 1756.

123. Sasampunipun pangabêkti kula ing sampeyan. Kula kautus rayi sampeyan Radèn Tumênggung Danukusuma, kakrêsakakên anyaosakên sêrat ing sampeyan. Dening rayi sampeyan Radèn Tumênggung Danukusuma, kaparingan nama Radèn Adipati Danurêja, kalih kauningana i

Ingkang pratendhapratôndha. kula pun Santarêja.

Pèngêt ingkang sêrat saha ingkang salam taklim. Kangjêng Rahadèn Ngabdullah Adipati Danurêja, pêpatih dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan Ngabdul Khamid Khèrucakra Kabirul Mukminina Kaliphatul Rasululahi Hamêngkubuwana Senapati Ingalaga Sabillulah ing t

--- 274 ---

ingkang sinuhun kangjêng sultan. Ênggènipun kakêrsakakên dening Allahu Tangala, angratoni ing tanah Jawi, amangun luhure agama Islam. Kados saèstu angsal pitulunging Gusti Allahu Tangala karilan. Ingkang punika kakang Tumênggung Sindunêgara, mênggah kadosanggalih. kaèngêtan, agama Islam tuwin ing ratu kula ingkang sinuhun kangjêng sultan, kula kadugi ananggêl bilai sampeyan. Yèn saupami sampeyan wontên rikuhipun, sampeyan punapa botên kèngêtan, kala rumiyin ing salampah-lampahipun eyang suwargi, sabiyantu batin kalKumpêni. ingkang punika kakang, yèn sampeyan ambiyantoni ingkang dados rêmbag kula, kula nêdha tumuntênipun mênggah kayêktosan sampeyan. Mila sapunika kakang kula dugi nuntên wontên pitulunging Allah dhatêng ratu kula, kakang sampun ngantos kasèp.

Sinêrat ing Ganjuran, Jumungah ping 9 Mulud Ehe 1756.

--- 275 ---

124. Saha ingkang sêrat ingkang tabe akathah-kathah kojukkonjuk. ingkang rama, Kangjêng Tuwan KololnèlKolonèl. Nais. Mila kula anyaosi sêrat ing sampeyan rama, kula nuwun sih idhakipunindhakipun. bahyarbayar. kula, sabab kula têdha sakrayat anak kula, batên samse. Ananging panuwun kula dhatêng kangjêng tuwan sampun ngantos kathah-kathah kantunipun.Ingkang kaping kalihipun malih kula anyuwunakên sihipun ing kangjêng tuwan wahyah

Ingkang kaping kalihipun malih kula anyuwunakên sihipun ing kangjêng tuwan wahyahwayah. sampeyan anak kula, ingkang sampun dados abdi dalêm Lurah Samaputra, pun Wôngsakusuma, kula suwunakên kadosa anakipun adhimas Adiwanata.Adiwinata. Mila sapunika kangjêng tuwan anakipun adhimas Adiwinata dèrèng malêbêt panakawan dèrèng malêbêt Samaputra, tumutêntumuntên. anak kula gadhah atur dipun suwun dados kancanipun Samaputra, igih sampun kalampahan dados kancanipun Samaputra, antahwisantawis. gangsal ditên lajêng kaigahakênkainggahakên. nama bopati. Punika panuwun kula ingkang mugi wontêna sihipun kangjêng tuwan dhumatêng wayah sampeyan anak kula pun Wôngsakusuma. Wondening yèn sampun angsal sihipun kangjêng tuwan kalilana kalênggahanipun kagêntosan ing sêdhèrèkipun. Ananging ingkang kula ajêng-ajêng sihipun kangjêng tuwan, wondening [wonde...]

--- 276 ---

[...ning] yèn wontên kalêpatan kula, kula anyuwun metak ampun ingkêng kathah-kathah.

Sinrêrat ing ditên Slasa wulan Jumadilawal tanggal kaping 3 ing taun Ehe ôngka 1756.

Kula Pangeran Ariya Pamot.

125. Punika ingkang sêrat saha ingkang tabe kaurmatan akathah-kathah, Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat, ingkang tatêngga kagungan dalêm môncanêgari Madiun kitha Kartaarja Pangongangan. Kaatur ingkang saudara Kangjêng Tuwan Ridêr Kolonèl Aibêrt Gêrarn

Sasampunipun kadya sapunika awiyosipun. Sangking kumapurun kula ngaturi sêrat wali-wali, angrubêdi panggalih sampeyan, inggih sangking tuhu têmên kula ing kangjêng gupêrmèn utawi ing ratu, sangking bodho tiwas jrih kula tiyang wontên ngandhap. Lêpat tulakula. nuwun ngapuntên sampeyan ingkang kathah-kathah, sangking sakêlangkung susah ribêdipun manah kula, angsal kula anindakakên patêdhan sampeyan sêrat wangsulan, kasêrat Jawi utawi cara Wêlandi, kacap sègêl ing kangjêng gupêrmèn. Prakawis Radèn Tumênggung Sasr [Sa...]

--- 277 ---

[...sr] Goranggarèng, yèn batên gadhah sawab ingkang pêrlu, lulusa anggadhahi lênggah siti karya 50 Magêtan, sangking pamanah kula batên kenging batên kula angèstokakên inggal anindakakên sangking kêrsa sampeyan punika, jrih susah èwêdipun manah kula, wit timbala [timb...]

--- 278 ---

[...ala] utawi dhatêng Radèn Tumênggung Sasranagara, manawi dados dhanganipun galih sampeyan, mugi wontêna dhawah sampeyan dhatêng Ki Lurah Kangjêng Radèn Adipati Danurêja, kadosdening dhawah parentah sampeyan dhatêng kula, saupami batên wontên kêrsa sampeyan sapukèthèr. Mêrgi batên cêkap sangking awonipun siti, ingkang punika asangêt-sangêt panuwun kula ing panjênêngan sampeyan siti karya 50 Magêtan dadosa lênggahipun Radèn Tumênggung Sasranagara. Wondening kupiyanipun nuwala patêdhan dalêm kula inggih nyaosi ing panjênê

Kasêrat Madiun tagal ping 7 Rajab Ehe 1756.

Kangjêng Pangeran Rôngga Arya Prawiradiningrat

Pèngêt iki nuwalaningsun Ingkang Sinuhun Kajêng Sultan Hamêngkubuwana ingkang kaping lima Senapati Ingalaga Ngabdurahman SayidiSayidin. Panatagama Kalipatulah ingkang angrênggani kêdhaton Ngayogyakarta Adiningrat, sun gadhuhakên marang bocah ingsun, Si Sasranêgara, marmane bocah isuningsun. Si Sasranêgara, sun gadhuhi nuwalaningsun, amarga têka kabêcikan sêcasêtya. tuhune marang ing panjênêngan ingsun, [ing...]

--- 279 ---

[...sun,] ing mêngko ingsun junjung têka ing ngisor, sun sêngkakake ing ngaluhur, sarta sun kulawisuda, ingsun gawe bocah ingsun bopati môncanêgara, ana ing kagungan ingsun bumi kabopatèn ing Goranggarèng, cacah gawininggawening. limangatus sapanunggalane kabèh, dene lêladène pajêg limangatus reyal ing dalêm sêtaun padha reyalan nyêlawe bêntêt uwang sareyale, sarta ana ing bawah lerehane bocah ingsun Si Pangeran Rôngga Ariya Prawiradiningrat, lan ingsun lilani angago,anganggo. apa saanggo-anggoning bocah ingsun bopati môncanêgara jajar, anadene jênênge Si Sasranêgara, ingsun pundhut, ingsun paringi aran tumênggung, Tumênggung Sasradirja. Iku mupakata marang sarupane, para niyakaningsun bopati mantri ing Ngayogyakarta kabèh, apa

Kala dhawuhing timbalan dalêm ing dintên Sênèn tanggal kaping 2 ing wulan Jumadilawal taun Ehe angkaning warsa 1756.

--- 280 ---

126. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Hamangkunêgara Ridêr Kolonèl Kumêndhan. Dhumatênga ingkang saudara Kangjêng Tuwan Kolonèl Ridêr Johan Wilip Ibrêt Gerar Nais saha risidhèn ing karaton dalêm Surakarta

Sasampuning kadya sapunika awiyos. Saudara asuka uninga dhumatêng ing kula, yèn pun Trunayuda kakêrsakakên dados kêpala jagi bèntèng ing Jatosnèm. Kêrsanipun saudara abdi kula pun Cakrawijaya sagêda manut piturut dhatêng pun Trunayuda, anuntên kula dhawah

--- 281 ---

Kasêrat Rêbo tanggal ping 9 RêjêpRêjêb (dan di tempat lain). ing taun Ehe 1756.

Kawula abdi dalêm pun Cakrawijaya. Kadhawahan timbalan dalêm, kakêrsakakên manut piturut punapa ingkang dados rèhipun kêpala bètèng ing Jatosnèm, ingkang nami pun Trunayuda. Atur kawula gusti nuwun mopo. Yèn kakêrsakakên dados wontên ngandhapipun kêpala pTêmên-têmênipun. atur kawula ing panjênêngan dalêm gusti. Ing ngandhap punika tôndha tangan kawula.

--- 282 ---

127. Kawula abdi dalêm pun Pôncawijaya, sowan kula ing ngêrsa dalêm. Dipun utus dhatêng abdi dalêm pun Cakrawijaya, angunjuki uninga ing sampeyan dalêm kangjêng gusti.

Nalikanipun abdi dalêm pun Cakrawijaya katimbalan wontên ing ngêrsa dalêm, rèhipun siti sami karayut dhatêng pun Trunayuda, sarta pun Trunayuda lajêng ananêm kêpala wontên ing dhusun Kayu Mas, cacah siti kanêm sigar jung ingkang katanêm nami Ki Mêrtayuda. [Mê...]

--- 283 ---

[...rtayuda.] bêkêl ing Pomah lami. Ingkang tumut kesah dhatêng pun Mêrtayuda wau tumuntên Bêkêl Pomah ingkang satunggilipun Ranasêntika asuka pirsa dhatêng pun Cakrawijaya, yèn dhusun ing Pomah katanêman kêpala dhatêng Trunayuda. Ingkang katanêm pun Ranawijaya, sagahangayomi. siti kiwa têngênipun ing Pomah sêdaya. Lajêng pun Cakrawijaya lumampah dhatêng panggenan kula, ambêkta tiyang sêdasa. Sanjang-sanjang dhatêng kula yèn sitènipun katanêman kêpala dhatêng Trunayuda. Kula lajêng dipun jak dhatêng dhusun Pomah, sumêja dipun j

--- 284 ---

lajêng mantuk dhatêng Kêpasong. Sadhatêngipun ing Kêpasong sampun dalu. Kula lajêng dipun kèn soan ing sampeyan dalêm. Pun Cakrawijaya sagah badhe lapur dhatêng bètèng ing Jatosnèm.

128. Kawula abdi dalêm Amad dalêm Saphingi ing kitha agêng Mêtawis. Katur ing Kangjêng Tuwan Komasaris Kurnèl Naès. Ingkang pilênggah panêgari Surakarta Adiningrat. Ingkang rumiyin kawula anyaosakên sêmbah sungkêm kawula katur ing kangjêng tuwan. Sêsampunwondèntên atau wontêndèntên (dan di tempat lain). ingkang kawula suwun kawula kalilana nuwun songsong ijêm. Wontêndene kawula sakônca mêdalêm sêdaya, paringan dalêm ingkang kina-kina songsong biru sêdaya, mila kawula agadhah pênuwun ing kangjêng tuwan, songsong ijêm, sawab kawula kêrsanipun saudara dalêm

--- 285 ---

Natapraja, kawula têksahtaksih. èngêt ingkang ganjar gêsang kang ganjar palênggahan langkung saking agêng inggih kangjêng tuwan. Kawula batên sagêd malês ing kangjêng tuwan. GastiGusti. Allah ingkang malês ing kangjêng tuwan. Kawula ajêng nuwun dhatêng saudara dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Natapraja inggih mênawi angsal, mênawi batên angsal adatipun Jawi kula sangêt isin kawula, wontêndètên kawula gèn kawula purun-purun anuwun ing kangjêpangapuntênipun. ing kangjêng tuwan.

SinêrataSinêrat. ing ditên Sêlasa, tanggal kaping 5 wulan Ruwah taun Ehe ôngka wêrsawarsa. 1756.

129. Kawula pun Tumênggung Natawijaya, kawula asaos tabe akathah-kathah, sayogi kunjukkonjuk (dan di tempat lain). ing Kanjêng Tuwan Kolonèl Komasaris Nais, ingkang pilênggah panêgari dalêm ing Surakrêta Adiningrat.

Mila kawula kamipurun anyaosi srêrat konjuk [konju...]

--- 286 ---

[...k] ing kanjêng tuwan, kawula rumiyin kamipurun agadhah atur nuwun nama mayor.

Sampun kunjuk dhumatêng saudara sampeyan Kanjêng Tuwan Kolonèl Kokis.

Ingkang punika sakêlangkung mênggah pêngajêng-ajêngipun manah kawula, ing timbalan sampeyan.

Mila kawula asangêt panuwun kawula dhumatêng kanjêng tuwan. Ingkang mugi-mugi wontêna sih wilasanipun kanjêng tuwan dhatêng ing jasad kawula

Mila kawula kamipurun agadhah atur ingkang sapunika, awit saking ribêdipun gèn kula angrèhakên kônca kawula prajurit ing Nataprajan sêdaya.

Ingkang mawi kônca kawula prajurit wau punika, ingkang sami nyêpêng kônca kawula tumênggung sêdaya, kônca kawula tumênggung wau, awis ingkang purun nindhihi prajuritipun piyambak. Mila asangêt pênuwun kawula supados sagêda keringa parentah kawula dhatêngpêrang. punapadene sêbarang parentahipun kanjêng tuwan-tuwan sêdaya.

Lêpatipun atur kawula kêng mugi-mugi kawula nuwun pangapuntênipun kanjêng tuwan. Kasrêrat ing Grojogan, Jumungah Pon tanggal kaping 8 Ruwah ing taun Ehe nuju ôngka taun Jawi 1756.

--- 287 ---

130. Sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, Radèn Tumênggung Sasrakusuma, bupati nêgari dalêm Kartasana bèrbêk kitha Toyamirah kojukkonjuk. ing Kangjêng Tuwan Kurnèl Naus risidhèn ingkang palênggah ing loji agêng kantor nêgari dalêm ing Surakarta Adiningrat.

Sasampunipun kadya ingkêng punika wiyosipun kangjêng tuwan, rèhêning anak kawula pun Sasradipura sarencangipun sampun kalampahakên dhatêng ing Sêmawis, ingkang punika mugi sampun andadosakên rêngating pênggalihipun kangjêng tuwan. Ampun ingkang kathah-kat [katha...]

--- 288 ---

[...h-kat] pangapuntênipun kangjêng tuwan ingkang agêng, dhatêng anak kawula pun Sasradipura sarencangipun. Kasêrat ing Bèrbêk dintên Rêbo tanggal ping 11 wulan Sawal taun Ehe ôngka 1756.

Radèn Tumênggung Sasrakusuma.

131. Ingkang sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, Radèn Mas Ariya Prawirabrata, ingkang palênggah nêgari dalêm Pranaraga, dhumatênga ingkang saudara Tuwan Gerike ing nêgari Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya punika awiyosipun, kula sampun nampèni pakitunipunpakintunipun. sêrat saudara ingkang katitimangsan Surakarta tanggal kaping 10 wulan Sawal taun Ehe ôngka 1756, ingkang sêrtasêrat. sampun kula tupiksani saijêmanipun kula inggih sampun mangêrtos sadaya saungêlipun sêrat. Botên amêng saudara anêdha pitulung jagul abêkta barangipun saudara, inggih saklangkung tarima kasih, mênggah panêdhanipun jagul saudara, kula inggih sampun sadhiyasatunggil.

--- 289 ---

Ingkang kaping kalih saudara mênawi parêng kula anuwun pitulung agurSASTRA ed.: Kata "agur" kurang jelas artinya, yang pasti nama barang yang dapat dihitung menurut satuan dusin. wontêna sangking kalih dhusin. Mênggah pêngaos punapa ingkang dados karsanipun saudara ingkang sampun kalampahan, yèn saudara parêng kabêkta sarêng salampahipun saudara. Ingkang kaping tiga tabenipun radèn ayu katura saudara.

Sinêrat Pranaraga ping 15 Sawal Ehe taun 1756.

132. Pèngêt nuwalaningsun undhang-undhang, Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Ariya Hamangkunêgara, Ridêr Kurnèl Kumêndham, kagawaa marang salakune saudaraningsun Tuwan Karêl Gerike marang ing Panaraga, dhawuha marang sarupane bocah ingsun kêpala Dêmang Pêng

Liring nuwalaningsun undhang-undhang, ingsun aparing wêruh marang ing sira kabèh. Yèn salakune saudaraningsun iki, marang ing Panaraga, iku mênyange utawa mulihe, samangsane yèn mampir utawa nginêp ana ing desa ngadesa kang kalêbu bawah ingsun kono, padhakongsi (dan di tempat lain). kêkurangan. Dene yèn ana pênjaluke tulung tundhan jaran utawa jagul, iya dienggal sira ladènana, [la...]

--- 290 ---

[...dènana,] aja kangsi kasuwèn. Sarta atêrêna lakune ana ing dêdalan, têkana ing watêsira dhewe-dhewe.

Kang sapa ora anglakoni saunine kagunganingsun nuwala undhang-undhang iki, amêsthi padha sira ingsun ukum kang luwih dene abangêt.

Surakarta tanggal ping 16 Sawal taun Ehe ôngka 1756.

133. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah, ingkang kalayan pakurmatan. Ingkang mêdal manah têmên-têmên Kangjêng Pangeran Mayor Ariya Cakradiningrat ing Kadhiri, katura ingkang saudara Kangjêng Tuwan Ridêr Kolnèl Ibrêt Gerar Naus saha residhèn ingpilênggah. nagari ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya ingkang punika wiyosipun, kula angaturi uninga ing kangjêng saudara, ingkang kala wau kula anyuwun pitulung dhêngên sobat akalihan Kangjêng Tuwan Kolnèl Bêrling ing Surapringga, Tuwan Kolnèl Bêrling, kula kèn dandosi gadhahan kula mariyê [ma...]

--- 291 ---

[...riyê] Bêrling. Sarêng dipun tingali kalihan Tuwan Kolnèl Bêrling, wau mariyêm kêkalih ing lêbêt sampun sami risak. Tumuntên mariyêm kêkalih wau lajêng sami kawangsulakên dhumatêng ing kula.

Kathah-kathahipun atur kula ing kajêng saudara sampun wontên ing sêratipun Kajêng Tuwan Kolnèl Bêrling saha wau sêrat sampun kula kintunakên ing kangjêng saudara tunggil kalihan sêrat puniki. Wondene prakawis ingkang punika yèn botên kauningan ing kangjên

Sinêrat ing Kadhiri kaping 23 wulan Sawal ing taun 1756.

--- 292 ---

Kapada Soedara Touan Panngeran

kekodhoekhan, die tana kaderie.--

Die sienie goua kasie bertaou Kepada Soedara, njing goua, soeda trima soedara poenja doua mariem, en lagie goea soeda soeroe priksa ietoe mariem, tetapie ietoe mariem ada banja roesa die dalem, darie apa brankalie kaloe die pasang bole dapat segala tjilak

Tertingal dengen sagala slamat

Soedara poenja Sobat

Beuclin

Sourabaya tagal, 26 Maart 1829.

--- 293 ---

134. Sêrat ingkang tabe Rahadèn Tumênggung Bratawirya dhumêtêngdhumatêng. ingkang putra tuwan kolèktur, wiyosipun, anak tuwan aputusan saha amawi sêrat inggih sampun dhatêng ing kula saha sampun kula tupiksani saungêlipun ing sêrat, kula inggih sampun mangêrtos sadaya, anak tuwan agênga ngaputênipunngapuntênipun. dhatêng ing tiyang alit aturipun tiyang alit, nuwun sumêne kêdhik, mila nuwun sumêne dhatêng ing kula, têsih sami angupados kambêngan. Ingkang kaping kalih anak tuwan kula rencangi dêdonga somugimugi. anak tuwan wilujênga ing salaminipun.

Sinêrat ping 16 Dulkangidah Ehe taun 1756.

135. Sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah, Rahadèn Ngabèi Ronapringga, ingkang dalêm wontên salêbêting pun panagari dalêm ing Ngrawi kitha Tulungagung, katur ingkang saudara, Tuwan Kolèktur Pledrik ing Pranaragi, sasampuning kadya sapunika, wiyosipun kul

--- 294 ---

pakintunipun sêrat saudara, ingkang katitimangsan, Pranaraga tanggal 17 Mèi 1827, inggih sampun kula tupriksani,tupiksani. sapaijêmanipun ing sêrat sêdaya, amungêl saudara, angajêngakên gadhahan kula kapal kore ingkêng wulu plangka, kêrsanipun saudara kalih bêlah ringgit inggih kula saosakên. NangiNanging. kula aosi satus sêwidak ringgit. Yèn saudara parêng, yatra wau kula tampèni wontên ing nêgari Surakêrta kimawon. Sawab kula badhe kautus dhatêng ing nêgari Ngayogja, angkat kula wulan kalih dasa, wulan Sêla punika.

Kasêrat Ngrawi, tanggal kaping 17 Sêla Ehe [ ? ] 1756.

136. Atur sêmbah kawula, abdi dalêm Kapitan Trunadipura, konjuk sangandhapipun ing Sampeyan Dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Amangkunagara, Ridêr Kolonèl Kumêndham.

Kawula angunjuki uninga ing pênjênêngan dalêm, kala ing dintên Sêtu tanggal kaping kalih dasa, sêdarasaudara (dan di tempat lain). dalêm Tuwan Rup akalihan Tuwan Sêtobrub, majêng dhatêng Kêdhungpring mêdal ing Jalasutra, bêkta saradhadhu sangking Ngayogja, têtindhihipun putra [pu...]

--- 295 ---

[...tra] dalêm Radèn Mas Kapitan Suryadipura kalihan saragêni prangtandang satus. Kawula dikakakên mêdal ing Banyakan kalihan sêdara dalêm Tuwan Kumêndham Dhecas, bêkta abdi dalêm Truna kananthikanthi. wolung dasa, usar sanga, prajurit Mangunêgaran satus kalih dasa, sarêng wanci pukul pitu dumugi ing Kêdhungpring, lajêng kapêthukakên ing brandhal ngantos tanglêd. Brandhal lajêngipun mangetan, lajêng kapêthukakên dhatêng Tuwan Kapitan Rup, lajêng gepak mprikancanipun. ingkang sangking ing Ngayonja.Ngayogya.

--- 296 ---

137. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah ingkang kalayan pakurmatan ingkang mêdal manah têmên-têmên. Kangjêng Pangeran Mayor Ariya Cakradiningrat ing Kadhiri, katura ingkang saudara, Kangjêng Tuwan Ridrê Kolnèl Ibrêt Gerarnaus. Saha residhèn ing

Sasampuning ingkang kadya punika wiyosipun, kula sampun anampi, saha anumpiksani,anupiksani. paringipun sêrat saudara, ingkang katitèn ing Surakarta kaping 12 Mèi ing taun puniki, sarta punapa ingkang kasêbut, wontên ing salêbêting sêrat, kula sampun mangartosmangêrtos. saya,sadaya. wondene kangjêng saudara aparing uninga yèn ingkang bêkta sêratipun saudara, ingkang satunggil kapenakanipun kangjêng saudara, Tuwan Dhosèl. Ingkang satunggil, TuriwanTuwan. Buntèt, wondene kêrsanipun kangjêng saudara, tuwan kêkalih wau, kakêrsakakên têpang prasobatan akalihan kula, ingkang punika sakathah-kathahipun têpang kula prasobatan dhatêng tuwan kêkalih wau, kang mugi saudara dangua piyambak. Tuwan kêkalih wau patêpan [patê...]

--- 297 ---

[...pan] Tuwan Pitnaus.

Ingkang kaping kalih kangjêng saudara paring uninga ing kula, yèn siti ing Balitar ingkang kilèn karya gangsal atus. Ing mangke katêbas ing kangjêng saudara, ingkang punika inggih sangêt trima kasih kula ing kangjêng saudara.

Punapa malih kangjêng saudara aparing pêkabaran. Aprakawis kraman ing mangke sabên-sabên prang akalihan wadyabala prajurit ing gupêrmèn kawon. Ingkang punika inggih saklangkung-langkung andadosakên ing suka pirênaning manah kula.

Ing wusana kukula. saklangkung-langkung pitados kula ing sih trêsnanipun kangjêng saudara ingkang dhumatêng ing kula. Sarta yèn botên kakirangyankakirangan. satunggiling prakawis. Kula inggih ugi badhe pinanggih ing kangjêng saudara, ananging kula ing mangke dawêg ginanjar sakit mripat kula, tênapi botên patos sangêt.

Sinêrat ing Kadhiri kaping 3 wulan Bêsar ing taun 1756.

138. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kaurmatan akathah-kathah, Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat. Dhatênga ingkang saudara Tuwan Gherike, ingkang sawêg wontên kagungan dalêm môncanagari ing Pranaragi, saha pamuji kula ing Gusti Allahu [Allah...]

--- 298 ---

[...u] tangala ingkang mugi pinanjangêna ingkang yuswa wilujênga kasarasan ing salami-laminipun. Sasampuning kadya punika awiyos, kula sampun anampèni sêrat sangking saudara ingkang katitimangsan ing Pranaragi tanggal kaping 4 Dulkangidah taun Ehe punika, ingkang mungêl ing sêrat. Saudara ngaturi wuninga dhatêng ing kula, mênggah ing salampah-lampahi [salam...]

--- 299 ---

[...pah-lampahi]

Ingkang punika saudara asuka wuninga dhatêng ing kula, sangking prakawis punika, sakêlangkung trima kasih kula dhatêng saudara, ingkang kaping kalih, sarèhning ngantos lami saudara botên suka wuninga akintun sêrat dhatêng kula, sampun dados susahipun saud

Kasêrat ing Surakarta Kêmis kaping 9 Bêsar taun Ehe ôngka 1756.

139. Punika sêrat ingkang tabe akathah-kathah Radèn Tumênggung Bratawirya ing Pranaragi, katur ingkang putra TuwahTuwan. Harkah, kang sawêg adonandon. alêlana wotênwontên. nêgari dalêm ing Pranaragi, ingkang mugi Gusti Allah agajaraangganjara. ing kawilujênganipun ing salamèn-lamènipun, ingkang mugi amagiha suka pirênanipun ing galih mugi pinajangnapinanjangna. ingkang uswa,yuswa. mugi kadhatêngana sakêrsa-kêrsanipun pênggalih ingkang wilujêng, kula angrencangi adêdonga wilujêngipun putra kula tuwan.

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun, ibu jêngandika akitunakintun. linting wangèn kathahipun kalih buntêl, katura putra kula tuwan.

--- 300 ---

Sinêrat ing pamondhokan ing Surakarta ping 11 wulan Bêsar Ehe taun 1756.

140. Punika sêrat sangking pun Tumênggung Sêcadiningrat. Katura Kajêng Tuwan KumêsarisKumisaris. Kulnèl Nais ing Surakarta, mila kula kamipurun ngaturi sêrat, kula nuwun pitulung dhatêng kangjêng tuwan bab prakawis kasusahan kula angsal kula ngupados têdha, sampun sangêt susahipun, mila kula nuwun tulung prakawis siti kula ganjaran, sangking kangjêng

Kasêrat ing dintên Sêtu, tanggal kaping 18 wulan Bêsar taun Ehe angkaning warsa 1756.

Sêcadiningrat.

--- 301 ---

141. Ikang sêrat saha ikang tabe kathah-kathah, Radèn Mas Ariya Prawirabrata, dhumatênga ikang saudara Tuwan Gerike.

Sasampuning kadya punika awiyosipun. Kula sampun nampèni pakitunipun sêrat saudara, ikang katitimangsan Rêbo kaping 23 Bêsar Ehe 1756, ikang sêrta kula tupiksani saijêmanipun sêrat, kula igih sampun mangêrtos sadaya, botên namêngnamung. sampun ningali gadhahan kula kapal kabincih, saudara agalih wontên katanggêlanipun mênawi katitihana saudara, mênawi katumpakana rencangipun saudara, kirang urmatipun saudara dhatêng kula, wondèntên prasobatipun saudara dhatêng kula sampun margi sangkingsamantên. malih asal kula gadhah prasobat dhatêng saudara, botên mawi taha-taha.

Wusananipun tabe kula, tabenipun radèn ayu.

Sinêrat Rêbo kaping 23 Bêsar Ehe taun 1756.

--- 302 ---

142. Kala ping 3 wulan Mèi punika utawi tanggal ping 29 wulan Sawal kang sampun kalampahan, wanci lingsir kilèn. Brandhal kathah anginggahi prajurit Wêlandi ingkang cêlak dhusun ing Sêpurang tanah Gowong. Prajurit Wêlandi angèndêlakên ajênging brandhal antêbihipun. Anuntên dipun mariyêm dhatêng prajurit Wêlandi sarta dipun rampid kalayan sênjata, brandhal lajêng bibar, ingkang pêjah tiyang 80 sarta tumênggung satunggil.

Pêlajêngipun ing brandhal kacêgatan ing Kolonomrê 11, lajêng tanglêd malih, brandhal ingkang pêjah tiyang 120 sarta tumênggung satunggil. Ingkang kabandhang dhatêng prajurit Wêlandi awarni kapal 30, gêndera 2, ingkang satunggil sutra abrit, ingkang satung

143. Sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, sangking Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Litnan Jendral Hèndrik Mèrkus Dhêkok. [Dhê...]

--- 303 ---

[...kok.] Kumêndur sangking bintang agêng ing Nèdêrlan. LitwanLitnan. guphrênur jendral, kang anyenapatèni prajuritipun kangjêng raja ing nagari Wêlandi, dharatan miwah ing lautan, dhatêng ingkang wayah Kangjêng Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara, ridêr kulnèl saha kumêndhan.

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula tampi pratelanipun Tuwan Kulnèl Kokhis kalih Tuwan Litnan Kulnèl Lebron. Prakawis pêrangipun ing dhusun Gêgêr kala tanggal kaping 17 wulan Juli, wontên tumênggung brandhal satunggil anama pun Jayamênggala pêjah, sarta

Mênggah pratelanipun Tuwan Litnan Kulnèl Lebron dhatêng kula, pangrampidipun prajurite wayah kula dhatêng ing mêngsah sampun sami kalih prajurit Wêlandi, wondening ingkang angrumiyini lumêbêt dhatêng bètènging mêngsah, abdinipun wayah kula sarean Suradênt

Ingkang punika kula kêdah anglairakên ing suka pirênaning manah kula dhumatêng wayah kula, sangking prayogining tandangipun prajurite wayah kula, ingkang sarta pamuji kula amargi

--- 304 ---

gènipun sami angantêpi, kang mugi-mugi samia ginanjar ing Gusti Allah, saha nagari têntrêma tumuntên, supados tiyang agêng utawi tiyang alit ing tanah Jawi ingkang sami kula trêsnani kados anak kula piyambak sami amanggiha karaharjan.

Kala kula wontên nagari ing Surakarta, asring-asring kapanggiha kalihan wayah kula, punika sakalangkung andadosakên suka pirênaning manah kula.

Ing wusananipun pamuji kula dhumatêng Gusti Allah, mugi-mugi wayah kula pinanjangêna yuswanipun. Amanggiha wilujêng saputrawayahipun sadaya.

Sinêrat ing Magêlang tanggal kaping 23 wulan Juli taun 1829.

144. Ikang tabe kathah-kathah Radèn Mas Ariya Prawirabrata, katur kang saudara Tuwan Gerike, sampuning kadya punika awiyosipun, kula ngaturi uninga dhatêng saudara yèn kala wingènipun kalih kala wingi, kula sakit batên sagêd mêdal, wondètên sakit kula pan

--- 305 ---

Sinêrat Akad ping 1 Sapar Jim ôngka 1757.

145. Ikang tabe kathah-kathah, Radèn Mas Ariya Prawirabrata, katur ikang saudara Tuwan Gerike.

Sampuning kadya punika awiyosipun. Bejing-ejingBenjing-enjing. yèn kaparêng galihe saudara kula aturi pinarak dhatêng griya kula, dhatênga wanci jam satêngah sêdasa, ikang mawi anjênêngana wilujêngipun ikang sinuhun kangjêng susuhunan.

Sinêrat pêndhapa ping 11 Mulud Jim taun ôngka 1757.

Radèn Mas Ariya Prawirabrata

Wêdana Bupati Ponaraga

146. Sêrat saha ikang tabe kathah-kathah sangking kang saudara Radèn Mas Ariya Prawirabrata ikang palênggah Ponaraga, katur ikang saudara Tuwan Gerike. Sasampuning kadya punika awiyosipun. Kula ngaturi uninga dhumatêng saudara, yèn kula dipun tarimani bak

--- 306 ---

wondètên asalipun maringakên wulan puniki, lêpatipun wulantanggal. sangalas wulantanggal. kalih likur, ikang punika kawuningana saudara.

Sinêrat Pamondhokan ping 7 DimadilawalJumadilawal. Jimawal taun 1757.

147. Sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah Tuwan Gherike, katur ingkang saudara Radèn Mas Ariya Prawirabrata.

Wiyosipun kula sampun anampèni sêratipun saudara ingkang katitimangsan kaping 7 Jumadilawal taun 1757, ingkang punika saudara asuka uninga dhumatêng kula, manawi badhe katarimani ingkang bok ayu ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Tanggal kaping 19 utawi

Ing wusananipun pamuji kula ing Gusti Allah, ingkang mugi

--- 307 ---

saudara amanggiha suka pirêna, saha wilujêng kasarasan ing salami-laminipun.

Ing dintên Rêbo kaping 7 Jumadilawal 1757.

148. Ingkang sêrat saha tabe akathah-kathah, Tuwan Gherike ing Surakarta Adiningrat. Dhumatênga Bapak Kyai Khasan Bêsari, pradikan agêng ing Têgalsari tanah Panaraga.

Sasampuning kadya punika awiyos. Kula angintunakên oranje sêtrop kathahipun kalih botol.

Kalihdening malih, kula mirêng kabar manawi ingkang garwa radèn ayu grêrah, ingkang punika pamuji kula ing Gusti Allah, ingkang mugi ginanjara enggal sênggang grêrahipun radèn ayu wau.

Ing wusananipun tabe kula dhumatêng ingkang garwa radèn ayu, utawi dhumatêng ingkang putra wayah lan santana santri sadaya.

Surakarta kaping 14 Jumadilawal 1757.

149. Ikang tabe kathah-kathah, Radèn Mas Ariya Prawirabrata, katur kang saudara Tuwan Gerike.

Sampuning kadya punika awiyosipun. Kula midhangêt [midhangê...]

--- 308 ---

[...t] yèn ditên punika barangipun Tuwan Sepol badhe kalinglang,kalilang. ikang punika saudara panêdha kula mugi saudara amêndhêtêna sendhok parok kalihan gêlas sêtolup. Kaping tiga manderah, punika mênawi wontên. Mênggah rêrêgèn kula môngsa barongaboronga. saudara kalih Radèn Bèi Wiryadipura, ikang punika mugi kapundhutna sangêt atur kula.

Sinêrat Pamondhokan ping 21 Jumadilawal Jimawal taun 1757.

150. Ingkang sêrat saha tabe akathah-kathah, saking Radèn Tumênggung Sastranagara, dhumatênga ingkang putra Tuwan Gerike. Sasampuning kadya punika wiyosipun. Sampun kula atampi sêratipun putra kula, kang kasêrat ing dintên Rêbo tanggal ping 11 Jumadilakir [Ju...]

--- 309 ---

[...madilakir] minôngka dados pratôndha ing prasobatanipun putra kula.

Ingkang punika inggih sampun kula tampèni, saha sakalangkung-langkung suka pirênanipun manah kula, ingkang mugi Gusti kang Maha Gung aparinga kanugrahan saha kawicêksanan. Kawilujêngan ing salami-laminipun, kalih panêdha kula dhumatêng Gusti kang Maha Gun

Sinêrat ing dintên Kêmis tanggal ping 13 Jumadilakir Jimawal 1757.

151. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah sangking ing Kangjêng Rahadèn Ngabdulah Adipati Danurêja, dhatênga ingkang saudara Tuwan Kolnèl Kalèrês, ajudhanajudan. sangking Litnan Jendral Dhêkok. Kumêndhan suldhadhu kêng wontên tanah Baglèn Toyamas sêdaya.

Sasampuning kadya sapunika awiyos. Saudara akintun tabe akathah-kathah dhatêng kula, saha amawi sêrat. Inggih sangêt trima kasih kula, saha sêrat inggih sampun dumugi dhatêng ing kula, sarta sampun kula tupiksani saraosing

--- 310 ---

sêrat sadaya, ungêling sêrat, kula inggih sampun mangêrtos. Ingkang punika kula lajêng anglampahakên utusan. Anyaosakên sêratipun saudara dhatêng ratu kula ingkang sinuhun kangjêng sultan, ananging botên kêpanggih, kula badhe lumampah piyambak saklangkung [sakla...]

--- 311 ---

[...ngkung]

Sinêrat ing dintên Jumungah tanggal ping 21 sasi Jumadilakir taun Jimawal ôngka 1757.

152. Punika khabar brandhal saking Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Litnan Guprênur Jendral Dhêkok. Kawrat wontên ing sêratipun katitimangsan ping 18 Sèptèmbêr 1829, pratelanipun ing ngandhap punika.

Kala tanggal ping 18 Sèptèmbêr wau, Tuwan Kolonèl Solwin angrampid kraman ingkang wontên dhusun Sela, Pangeran Dipanagara inggih panuju wontên ing ngriku, ambêkta prajurit kêkapalan tigang atus.

Kraman kawon prangipun, dhusunipun kakêpang, prajurit dharat sarta prajurit kêkapalan tanglêd kalih kraman wontên ing dhusun ngriku.

Sakidulipun dhusun ngriku dhusun ing Pèdès cêlak Pasar Gamping, kathah kraman ingkang kapêjahan, sarta kraman sami lumajêng, kraman ingkang pêjah ing ngênggèn 54, sarêng panyabrangipun lèpèn Pragi pêjah malih tigang dasa, kraman sadaya ingkang pêjah watawintên. 32, ingkang kalih botên patonpatos. [pato...]

--- 312 ---

[...n] kathah pêngaosipun, tumbak 40, ingkang pitu kathah pêngaosipun, gêndera 3.

Warni dhuwung kêlewang sarta tumbak sanèsipun inggih kathah.

Sarêng panyabrangipun lèpèn Pragi, Pangeran Dipanêgara mèh botên sagêd uncat, kabujêng dhatêng usar satunggil ngantos cêlak sangêt, dipun pistul lêpat. Kabujêng kalayan pêdhang botên katututan.

Pun Sênthot utawi Ali Basah Nataprawira, plajêngipun dharat kimawon. Awit dhawah saking kapalipun, pun Sênthot wau sarèhning tatu botên sagêd anututi kapalipun. Kapal sadandosanipun kabandhang dhatêng prajurit Wêlandi, akalihan pistul satunggil paringipun

153. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, mijil sangking iklasing manah suci, sangking Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Purabaya, Litnan KalonèlKolonèl (dan di tempat lain). namrênomêr. pitu, sangking Prajurit usar Walandi, ingkang sinatriyagêng ing dalêm karaton nagari ing Surakarta Adiningrat, dhumatênga ingkang bapa Kajêng Tuwan RedêrRidêr. Mèstêr Aebrêt GerardGerar. Naus kalonèl kumasaris.

--- 313 ---

Ing dalêm karaton nagari ing Surakarta ing Nyayogyakarta, ingkang wontên loji ing Salatiga.

Sasampuning kadya punika awiyos bapa, kalayan paurmatan.pakurmatan / kaurmatan. Kula asuka kurmat salamêt taun baru, dhumatêng bapa kajêng tuwan kalonèl kumasaris. Ingkang mugi sinungana wêwantuning sih kanugrahan dening Gusti Allah, ing kauntungan tuwin ing kaluhuran ing dalêm dunya puniki, saha tinarimaa lêstangtunlêstantun (dan di tempat lain). dados margining karaharjaning tanah Jawi, lulusa wilujêng sagarwa putra sêntana ing sapanginggilipun.

Sinêrat ing Surakarta tanggal ping 10 wulan Rêjêp ing taun Jimawal warsa 1757.

154. Punika ingkang sêrat pratôndha tulus miyos saking iklasing manah suci, sangking Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Purabaya, litnan kalonèl namrê pitu, sangking prajurit usar ing dalêm kajêng guprênêmèn Walandi, ingkang sinatriyagêng ing dalêm karaton n

--- 314 ---

wilujêng ing pêparentahanipun satêtiyangipun sadaya, dening Gusti Allah, lêstangtun kawilujêngan ing saputra sêntana ing salami-lamènipun.

Ri sampuning kadya punika rêke wiyosipun, eyang ingkang agêng ingkang wicaksana litnan jendral litnan guprênur, kawula angaturi slamêt taun baru, ing panjênênganipun eyang Kajêng Tuwan Ingkang Agêng Ingkang Wicaksana Hèndrik Mèrkus Dhêkok. Ingkang mugi sikawicaksananipun. kalayan amagihaamanggiha. ingkang pintên-pintên kaurmatan saha kauntungan ing dalêm dunya puniki, punapa saèsthining manah kawrat ing dalêm sêrat sadaya.

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Sêlasa tanggal ping 10 wulan Rêjêp ing taun Jimawal, angkaning warsa 1757.

155. Ingkang sêrat saha ingkang urmat, tabe kawula akathah-kathah, sangking kangjêng pangeran adipati, ingkang putra Kangjêng Pangeran Adipati Pakualam sêpuh, pan nêgari ing Nyayogyakarta Adiningrat. Ingkang sampun pikantuk sihipun ing kangjêng guprênêmènDhêkok. [guprên...]

--- 315 ---

[...êmèn] Kumêndur sangking ing bintang agêng litnan jendral, litnalitnan. gurnadur jendral, ingkang nguwasani sagung prajurite kajêng raja ingkang maha agung ing Nèdrêlan. Ingkang sami wontên ing sêgantên utawi ing tanah Nèdrêlan Indiya sêdaya. Sasampunipun kadya ikang sapunika awiyos, sarèhning kajêng kula badhe angatingalakên [angati...]

--- 316 ---

[...ngalakên] dhumatêng awak kawula, yèn kawula ing salamènipun agêsang, badhe emut ing sih kasaenanipun kangjêng eyang dhatêng ing kawula, sarta ingkang dhatêng putra sêntananipun rama kawula sêdaya, wondene malih panuwun kawula dhatêng ing Gusti Allah, ingkang awit k

Sinêrat ing Nyayogyakarta Adiningrat, ing dintên Kêmis tanggal kaping 12 wulan Rajêp ing taun Jimawal angkaning warsa 1757.

--- 317 ---

156. Pèngêt. Ingkang sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, saking Ingkang Sinuhun Kangjêng SusuhunanaSusuhunan. Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama ingkang kaping nêm. Ingkang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Dhumatênga ingkang Bapa Kajêng Tuwan Kolonèl Ridrê Ordremêstêr Ghaibrêt Gerard Naus kumisaris ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya punika awiyos. Panjênêngan kula asuka uninga dhumatêng ijêngandika, yèn ing mangke bok ayu garwanipun kangmas Pangeran Adipati Ngabèi dhatêng ing jangji atilar dunya mantuk ing rahmatullah, amargi sakit trêrèg,têrèg. wontên dening patilaripun kala ing dintên Sênèn wanci jam satêngah wolu enjing tanggal kaping nêm bêlas, sasi Rêjêp ing taun Jimawal punika, kalayan malih tabe kula dhumatêng garwa jêngandika nipro, lan malih tabenipun garwa kula Bok Ratu Kancana, Bok Rat

Sinêrat ing dintên Sênèn tanggal ping 16 sasi Rêjêp taun Jimawal 1757.

--- 318 ---

157. Punika ingkang sêrat. Pratôndha tulus miyos saking iklasing manah ingkang gucisuci. saking ingkang Sinuhun Kangjêng SusuhunSusuhunan. Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Panatagama, ingkang kaping nêm, ingkang akadhaton nêgari ing Surakarta Adiningrat. Ingkang andarbèni tahtalatah ing nuswa Jawi sadaya, kalayan ingkang kaurmatan saha ingkang tabe akathah-kathah dhumatên

Ri sampuning kadya punika rêke wiyosipun. Eyang kangjêng tuwan ingkang wicaksana kumisaris jendral, akintun sêrat dhumatêng ing panjênêngan kula inggih sampun kula tampèni saha sampun kula tupiksani, ingkang kasêrat nêgari ing Batawiyah ping 23 wulan Jana

Sarèhning eyang kangjêng tuwan ingkang wicaksana asuka uninga dhumatêng ing panjênêngan kula, yèn kala tanggal ping 16 wulan Janawari punika, panjênênganipun eyang Kangjêng Tuwan Burêh [Bu...]

--- 319 ---

[...rêh] Grapdhi Bisdhêgisinyi, sampun amasrahakên ing panyêpêngipun parentah agêng ing Nèdrêlan Indiya, dhumatêng Eyang Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Litnan Jendral Pan Dhêbos, ingkang sampun kaangkat dhumatêng kangjêng raja kang maha agung ing nagari Nèdrêlan yèn midhangêt ing kawilujênganipun panjênêngan kula. Ing wusananipun pamujinipun [pamu...]

--- 320 ---

[...jinipun] Eyang dhumatêng ing Gusti Allah, mugi-mugi panjênêngakpanjênêngan. kula karêksaa sankingsangking. ing kasusahan, karibêdan salaminipun, kaparingana brêkah kang andadosakên sangsaya mindhak karaharjaning karaton kula, ingkang punika inggih sakalangkung tarima kasih kula ingkang akathah-kathah dhumatêng eyang kangjêng tuwan ingkang wicaksana kumisaris jingkang. punika inggih ugi kula amiturut punapa ingkang dados pamulangipun eyang kangjêng tuwan kumisaris jendral. Ing wusananipun mugi-mugi Gusti Allah aparinga pitulung, kula sagêda angicalakên ingkang dados karibêdan kasusahaning nagari, saha kula sagêda angindsalami-laminipun. Kalayan malih panjênêngan kula, saha garwa kula têtiga Bok Ratu Kêncanawungu, garwa kula Bok Ratu Mas, Bok Ratu Anèm akintun tabe akathah-kathah, saha ngaturi wilujênging margi enggala rawuh ing nagari Nèdrêlan, sampun ngantos kirang punapa-punapa, dhumat

Sinêrat nêgari ing Surakarta Adiningrat, ing dintên Sêtu tanggal ping 4 wulan Ruwah ing taun Jimawal, angkaning warsa 1757.

--- 321 ---

158. Kula putra ijêngandika Pangeran Ariya Adiwijaya, pramila kula anyaosi sêrat dhatêng bapak Kangjêng Tuwan Kurnèl Naus. Kala witipun Tuwan Risidhèn phan Pre sawêg kala suwargi bapak gadhahanipun siti ing Gêbalèn, sarta saabdènipun sami katundhungan sad

Sinêrat ing SurakrêtaSurakarta. Rêbo tanggal kaping 29 wulan Siyam taun Jimawal 1757.

159. Ingkang sêrat saha kang tabe kawula, pun Tumênggung Kêrtadirêja, konjuka Kanjêng Tuwan bêsar Kumasaris Kurnèl Nais ingkang sampun angwasani kêrartonkêraton (dan di tempat lain). kalih ing Surakarta Adiningrat, miwah kêrarton Ngatyogjakarta Adiningrart.Ngayogjakarta Adiningrat. Sampune tabe kawula wiyosipun, sarèhne sampun bakda pêrang, kawula anuwun têtêp kawula dados Tumênggung Sukawati kados lampahan kawula lami. Kaping [Ka...]

--- 322 ---

[...ping] kalih panuwun kawula, kala têksih timur kanjêng sinuhun sultan dèrèng galih adil hukum, kagungan dalêm siti tanah Sukawati, wontêna kanjêng tuwan bêsar piyambak. Mila kawula anuwun sakpunika, sangking dene apês kawula, botên wande kawula kawêsiasat tanpaSasradirana. kawula damêl mêragati kagungan dalêm. Siti tanah Sukawati sakpunika sangêt risakipun. Kaping sêkawan kawula matur dhatêng Tuwan RisidènRisidhèn (dan di tempat lain). Magêlang, kawula dados sakitan wontên Kêmangkunêgaran. KawulKawula. katêdhan bayar sangking kantor sèkêt rupiyah sakwulanipun. Sangking Kanjêng Gusti Pangeran Dipati Anom Arya Prabu Mangkunêgara, ridêr kurnèl kumêndam, sawulanipun sèkêt rupiyah, cadhong kawula sakdintênipun sêkul sêdasa panjang, dhaharan gangsal lancaran.kasuwak. Bayar kawula sèkêt rupiyah sangking kantor wau, kirang kawula ingokakên anak putu tiyang sônga likur kirang, dhawahipun Risidèn Magêlang, kawula kalilan munjuk Tuwan bêsar, anyuwun kakirangan kawula wau, yèn sampun kawula luwar sangking sakitan, katêtêpak [katêtê...]

--- 323 ---

[...pak] noma tumênggung, kawula trima sumêrêpa sangking siti têdha kawula wau.

Sinêrat Magêlang dintên Rêbo Wage tanggal kaping gangsal wulan Sawal taun Jimawal kang warsa 1757.

160. Iki Layang Undhang-undhang

Manira Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana LitnangLitnan (dan di tempat lain). Jindral Dhêkok kumêndur sangking bintang agêng, litnang gurnadur jindral ing Nèdrêlan Indiya, aparing wêruh marang sawiji-wijining uwong, yèn kêpala kraman Pangeran Dipanêgara wis têluk marang ing panjênêngan manira, yèn ingsun wis anrima sarta wis angapumarang. Pangeran Dipanêgara mau, lan ingsun wis angêbang bakal ingsun paringi pangan sarta kaurmatan ing samurwate, ingsun wis andangu mungguh prakara ingkang dadi panuwune ing panjênêngan ingsun. Sêlagi ana kantor ing Magêlang, panuwune kudu anyêkêl ing agamane

--- 324 ---

dhewe-dhewe, anganggoa agamane wong Eslam. AnglururiaAnglêluria. kaya eyang-eyange kang dhingin-dhingin. Ingkang jumênêng wus kasêbut ratu utama ana ing nêgara Mêntaram, supaya andadèkna arja kartane ing nêgarane, mungguh ing pênggalih ingsun iya wis pitaya mênyang panjênêngane wayah ingsun ratu loro, ing Surakarta ing ora awit ing sêngit ingsun [ingsu...]

--- 325 ---

[...n] ora awit ing pêngancam-ancam ingsun, awit olèhe anduwa ing kêrsaningsun kang abênêr, ingkang sun kira dadi arja kartane nagara, aja sira angira-ira yèn ingsun kurang palimirma marang Pangeran Dipanêgara, apa ora wêruh sira Pangeran Dipanêgara satêkane nêg

--- 326 ---

161. Sangking Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Litnan Jendral Dhêkok dhumatêng Kangjêng Panêmbahan Buminata. Sasampuning kadya punika awiyos. Saudara sampun atampi pratelanipun Tuwan Kulnèl Naus. Kumisaris sarta residhèn ing Surakarta, awit sangking kacêp

Sarèhning nagari ing sapunika sampun trêntêrmtêntrêm. ing mangke kula anggalih sudanipun wragadipun kangjêng guphrêmèn. Awit angantos ing sapunika taksih anglangkungi sangking kathah, mila kula anggalih angantukakên prajurit Madura sapanunggilanipun dhatêng nagarinipun piyambak-piyambak. Sarta kula inggih ba

--- 327 ---

Sarta kalih Tuwan Litnan Kulnèl Lebrondhê Phèkselah, bab prakawis punika katataa kados kala ingkang wau-wau, sadèrèngipun pêrang, wondening Tuwan Litnan Kulnèl Lebron wau badhe dhatêng ing Surakarta.

Ing wusananipun pamuji kula, mugi-mugi saudara saputrawayahipun sadaya amanggiha ing karaharjan.

Sinêrat ing Magêlang tanggal kaping 8 wulan April taun 1830.

162. Sangking Kangjêng Tuwan Jendral Dhêkok dhumatêng ingkang wayah Kangjêng Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara. Sasampuning kadya awiyos. Kula sampun anampèni sêratipun wayah kula, sarta andadosakên ing suka pirênanipun manah kula, yèn wayah kula sakala

Kula asuka tarima kasih dhumatêng wayah kula, sangking têmên-têmên ing padamêlanipun ing salaminipun wontên prêrang,pêrang. sarta

--- 328 ---

kapurunanipun kang abdi prajurit. Ingkang dipun tindhihi dhumatêng ingkang putra wayah, sami kathahing pitulunganipun angantos kèndêl ing pêrang.

Sarèhning ing mangke nagari sampun têntrêm pisan, ingkang punika kula anggalih mênggah antukipun prajurit Madura sapanunggilanipun dhumatêng ing nagarinipun piyambak-piyambak, saha prajurit tuwin barisan ingkang kathah-kathah.

Wondening prajuritipun wayah kula inggih badhe kenging katimbalan mantuk, kakumpulakên dados satunggil kados kala dèrèng pêrang, mênggah ingkang punika panêdha kula, mugi wayah kula apirêmbagana akalihan Tuwan Kulnèl Naus, kumisaris sarta residhèn ing Sur

Wusananipun wayah kula apitajênga ing sih trêsna kula ing salami-laminipun.

Sinêrat ing Magêlang ing dintên Kêmis tanggal kaping 8 wulan April taun 1830.

163. Punika sêrat tulus miyos sangking iklasing manah suci saha prasobatan asih trêsna, sangking Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana [Wi...]

--- 329 ---

[...caksana] Hèndrik Mèrkus Dhêkok, kumêndur sangking bintang agêng ing nagari Nèdrêlan, litnan jendral, litnan guphrênur jendral ing Nèdrêlan Indiya, dhumatêng ingkang wayah ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana, Senapati ing Ngalaga Ngabdurahman Sayidin Pana

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Ingkang wau kula inggih sampun angaturi wilujêng kantun dhumatêng wayah kula ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Ananging mênggah saangkat kula sangking ing Magêlang kula kêdah angaturi malih ing wilujêng kantun. Awêtaw

Wayah kula inggih botên kakilapan mênggah ing gêgalihan kula sakalangkung sangking asih dhumatêng sawarninipun tiyang Jawi, sangsaya sangêt dhumatêng wayah kula, sarta dhumatêng para pangeran ing Surakarta. Kangjêng Guphrêmèn Nèdrêlan amêsthi badhe

--- 330 ---

botên supe dhumatêng wayah kula, utawi dhumatêng sawarnine pangeran sadaya, mila wayah kula manawi wontên ingkang dèrèng sumêrêp, tuwin wontên ingkang kakarsakakên, mugi kapangandikakna ingkang bêlaka dhumatêng kangjêng tuwan residhèn, sarta anêdhaa punapguprênur. jendral sampun lami gènipun sumêrêp dhumatêng tiyang Jawi, ing mangke kangjêng tuwan wau adamêl kumisaris, kakrêsakakên amranata prakawisipun ing nagari kêkalih, mênggah ingkang sami kadamêl kumisaris wau ing bêbudinipun sami amurih ing karaharjanipun kimdhumatêng. kula, sênajan pisah têbih mênawi Gusti Allah ngumpulakên malih.

SinêrSinêrat. ing Magêlang ping 15 Mèi 1830.

--- 331 ---

164. Sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, sangking Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Hèndrik Mèrkus Dhêkok, Kumêndur sangking bintang agêng ing nagari Nèdrêlan, litnan jendral, litnan guphrênur jendral ing Nèdrêlan Indiya, dhumatênga ingkang saudara Ka

Sasampuning kadya punika awiyos. Kala dhatêng kula wontên nagari ing Surakarta, ingkang wingking piyambak, botên sagêd asring-asring aningali dhumatêng saudara, awit sangking saudara kapambêngan gêrah tingal. Punika sangêt andadosakên ing ngradatos kula.Wêlandi. kula kêdah anglairakên sapisan malih mênggah ing prasobatan kula akalihan saudara, sarta pamuji kula mugi-mugi saudara inggala adhangan ing gêrahipun tingal, sarta pinanjangêna ingkang yuswa kasarasan ing salami-laminipun. Amargi saudara punika sakalangku [sak...]

--- 332 ---

[...alangku] sae dhumatêng saudara, awit dening kula tuwin sadayanipun kumisaris wau, sampun sami sumêrêp ingkang dados karsanipun kangjêng guphrêmèn. Amung amurih ikang andadosakên karaharjanipun tanah Jawi, saha para pangeran ing Surakarta sadaya.

Sinêrat ing Magêlang ping 15 Mèi 1830.

165. Sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Hèndrik Mèrkus Dhêkok, kumêndur sangking bintang agêng ing Nèdrêlan, litnan jendral, litnan guprênur jendral ing Nèdrêlan Indiya, dhumatêng ingkang wayah Kangjêng Pangeran Adip

Sasampuning kadya punika awiyos. Sanajan kula sampun asuka wilujêng kantun dhumatêng wayah kula kala wontên ing Kartasura ing sapunika kula kêdah suka malih ing wilujêng kantun. Sampun lami kula atêpangan kalih wayah kula, pamuji kula dhumatêng Gusti kang

Kula badhe mangkat dhumatêng nagari Walandi, nanging manah kula prasasat taksih kantun wontên ing tanah Jawi, sarta amêmujèkakên [amêmujè...]

--- 333 ---

[...kakên] karaharjanipun tanah Jawi, kangjêng tuwan ingkang wicaksana guphrênur jendral inggih asih trêsna dhumatêng para ratu saha pangeran ing tanah Jawi sadaya sampun sami kados kula, kangjêng tuwan kang wicaksana wau sampun adamêl kumisaris, supados anindakakên

Ing wusananipun tabe kula dhumatêng Kangjêng Pangeran Adipati Angabèi saha wayah kula punapa malih Kangjêng Pangeran Adipati Ngabèi wau sami apitajênga ing sih trêsna kula.

Sinêrat ing Magêlang ping 15 Mèi 1830.

166. Pèngêt ingkang sarta ingkang tabe akathah-kathah sangking Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana kaping nêm. Dhumatênga ingkang bapa Kangjêng Tuwan Komaris Markus Kangjêng Tuwan Komasaris Nais.

Sampuning kadya punika panêdha dhatêng bapa tuwan komasaris kêkalih, rama Kangjêng Panêmbahan Buminata, kula suwun dhatênga nêgari Sêmawis ing dintên Sêtu, kalih bapa Tuwan Komasaris Nais inggih kula suwun dhatênga ing nêgari Sêmawis [Sê...]

--- 334 ---

[...mawis] ing dintên Sêtu. Kalih abdi kula wêdana kraton pun uwa Cakradipura kula suwun dhatênga nêgari Sêmawis sarênga garwa kula têtiga, sangêt panuwun kula dhumatêng bapa kangjêng tuwan komasaris kêkalih.

Titi. Sinêrat ing Salatiga ing dintên Kêmis Kliwon.

167. Pèngêt ingkang srêrat sarta ingkang tabe ingkang kathah-kathah sangking Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwona ingkang kaping nêm, ingkang dawêg angsal dêdukaning Allah sarta kangjêng guprêmèn. Dhumatênga ingkang Bapa Kangjêng Tuwan Komisariskang. kadya punika wiyosipun bapa kangjêng tuwan kumisaris kêkalih, kula ngaturi uninga dhumatêng bapa kangjêng tuwan kumisaris kêkalih, yèn ing dintên Sênèn punika wanci jam sadasa, Bapa Tuwan Residhèn Liklèr sarta Tuwan Kurnèl Sêteman, sami manggihi dhatêng kGupêrnur. Jendral Pan Dhêbos, yèn kula dipun timbali dhumatêng ing nêgari Batawiyah, unjuk kula inggih sêndika. Mangke sontên jam sêkawan kula mangkat sangking Sêmawis numpak kapal asab. Aming panuwun kula dhatêng bapa kangjêng tuwan kumisaris [kumi...]

--- 335 ---

[...saris] kalih, putra kula Radèn Ajêng Mênthik kalih ibunipun. Nuntên Jêngandika susulakên dhatêng ing Batawiyah, dene garwa kula Bok Ratu Kêncana, Bok Ratu Mas sarta sêlir kula sêdaya, yèn wontên ingkang purun nusul dhatêng kula inggih ijêngandika susulakên. DeneKumisaris. Nais sarta dhatêng garwa jêngandika nipro, putra jêngandika Nipro Bamêstêr.

Bojong ping 14 Juni 1830.

168. Punika sêrat tulus miyos sangking iklasing manah suci saha aprasobatan asih trêsna sangking Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Johanês Phan Dhênbos, kumêndur sangking bintang agêng ing nagari Nèdrêlan. Ridrê, litnan jendral, guphrênur jendral ing NèdrêNgalaga. Ngabdurahman Sayidin Panatagama kaping pitu, kang akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Mugi-mugi pinanjangêna yuswanipun [yu...]

--- 336 ---

[...swanipun] dening Gusti Allah, wilujênga ing pêparentahanipun, saha kasarasan ing salami-laminipun.

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kula asuka uninga dhumatêng wayah kula ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Kula sampun anampèni sêratipun wayah kula, ingkang katitimangsan tanggal kaping 7 wulan Sura taun Je ôngka 1758, ijêmanipun ing sêrat, wayah kul

--- 337 ---

Sarta wayah kula andêdahakên ing katêmênan saha rumakêtipun dhumatêng kangjêng guphrêmèn. Amargi kangjêng guphrêmèn botên wontên ingkang kapurih malih, amung ingkang kenging andadosakên ing karaharjanipun wayah kula saabdinipun sadaya.

Mênggah ing pangajêng-ajêng kula, mugi wayah kula sampun pêgat-pêgat gènipun amupakat ing sabarang lampah kalihan para tuwan kumisaris kang sarta kalih tuwan rêsidhèn ing Surakarta, awit sangking punika sampun kula pitajêngi sangêt. Amêsthi mrêlokakên ing

Ing wusananipun kula akalihan garwa kula akintun tabe saha pamuji dhumatêng wayah kula, saha dhumatêng ingkang garwa Kangjêng Ratu Kancana.

Sinêrat nagari ing Batawi kaping 12 wulan Juli taun 1830.

169. Ikang sêrat saha atur tabe kaurmatan kula ingkang akathah-kathah Mas Kuda Jayènggati, abdi dalêm bêkêl tamtama ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya punika wiyosipun, mênggah pun Kamidin punika, [pu...]

--- 338 ---

[...nika,] panuwun kula ingkang mugi sagêda mantuk tanggal kaping gangsal wêlas utawi kaping kalih dasa wulan Jumadilakir ngajêng punika, awit badhe kula imah-imahakên. Sakêlangkung sangêt panuwun kula ing sampeyan, sangêt andadosakên susah kula, utawi susahipun besmanawi botên mantuk. wulan Jumadilakir, wondening benjing manawi sampun kalampahan imah-imah, kula sumanggakakên ingkang dados karsanipun tuwan.

Sinêrat ing Surakarta kaping 22 Rabingulakir ôngka 1758.

170. Ingkang sêrat saha atur tabe kaurmatan kulkula. ingkang akathah-kathah, pun Ranuwita ing Surakarta Adiningrat, kaatura ingkang panjênêngan Tuwan Gherike ingkang wontên ing Batawi, saha pamuji kula ing Gusti Allah, ingkang mugi panjênênganipun tuwan raharjaa, tuwin kasugêngan ing salami-laminipun, punap

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Botên namung angaturakên ing kawilujêngan kula, kula angaturi uninga ing panjênêngan sampeyan, manawi anggèn kula imah-imah sampun kalampahan kala tanggal kaping 19 Rabingulakir [Rabingu...]

--- 339 ---

[...lakir] ôngka 1758 punika saha griya kula sampun ngalih wontên salêbêting cêpuri.

Kalihdening malih ingkang nunggil sêrat punika, ingkang satunggil sêrat saking bapakipun Mas Ranuwijaya, katur ing panjênêngan sampeyan, ingkang kêkalih sêrat kula dhatêng Mas Ranuwijaya kalihan pun Kamidin. Ing wusananipun, panuwun kula ing panjênêngan s

Surakarta ping 25 Rabingulakir 1758.

Ranoewito.

171. Ingkang sêrat saha tabe kaurmatan ingkang akathah-akathah, saking pun Ranuwita ing Surakarta, kaatura ingkang panjênêngan Tuwan Gherike ingkang wontên ing Batawiyah, saha ingkang sampun wênang anguningani sakathahing prakawis ingkang anglêlana karsasapanjênênganipun.

--- 340 ---

Sasampuning kadya sapunika wiyosipun. Saking kamipurun kula nyuwun sih sampeyan. Benjing manawi tuwan kondur dhatêng Surakarta, kula nyuwun angsal-angsal tulupan ingkang wiyar lèngipun saha ingkang mawi sangkuh, akalihan nyuwun pèmès ingkang sae.

Ing wusananipun kula nyuwun maklum ingkang agung, sabab kula punika abdi kamipurun anyaosi sêrat nênuwun dhumatêng panjênênganipun tuwan.

Surakarta ping 14 Jumadilakir taun 1758.

Ranoewito.

172. Punika sêrat kula pêthuk Mas Ngabèi Kêrtapraja, kaastaa Tuwan Gherikê, mila angasta sêrat kula pêthuk, awit sangking kula sampun anampèninganampèni. yatra kathahipun 120 rupiyah, ingkang satus rupiyah pêthak, ingkang kalih dasa rupiyah pêcah. Yatra satus kalih dasa rupiyah wau sumêrêp gajih kula, gèn kula amulang Tuwan Asistèn Residhèn Salomo Dhèdhêl. Titi. Kala kula anampèni yatra wau, Rêbo ping 29 Sawal Jhe 1758.

--- 341 ---

173. Atur tabe saha kaurmatan, kula Mas Ngabèi Kêrtapraja, katura ing Tuwan Gherikê. Sasampuning kadya punika wiyosipun, kauningana ing sampeyan, kula kadhawahan saudara ijêngandika, Gusti Kangjêng PanêbahanPanêmbahan. Buminata, anguningani prakawis dhusun, ingkang sarta amariksani sawêrnining padamêlan margi, angkat kula benjing-enjing, wanci jam ênêm enjing asarêngan kalihan Tuwan Bim, sarta Mas Ngabèi Wirajaya. Wontên ing dhusun Sanggung apêpanggihan akalihan Mas Tumdintên. amasthi mantuk.

Bilih parêng kula nyambut kagungan sampeyan sarungan kêndhali, sokur parêng ing salapakipun, bilih botên parêng amung sarung kêndhali kimawon. Kalihdene kauningana asangêt karepotan sangu, wontêna amung gangsal rupiyah kimawon.

Sampun kirang pangapuntên ingkang akathah-kathah, sangking kalangipan kula.

--- 342 ---

Rabingulakir ping 5 Dal okaôngka. 1759.

Mas RabèiNgabèi. Kêrtapraja.

174. Kawula Nyonyah Tiyo Kim Myo angaturakên pratelanipun griya kawula, katur ing Kanjêng paretahparentah. agêng. Mila kawula botên nyêpêng surat kampung nalikanipun wau, griya punika gadhahanipun bapa kawula, wasta Kyai Tiyo Tiyu, kasukakakên kaponakanipun wasta Kyai Tiyo Ci, tumuntên Kyai Tiyo Ci wau pêjah. Wondene griya wau lajêng kasukakakên anakipun jalêrringgit (dan di tempat lain). sarêng sampun kalêbêt gantosan 31 rigit, tumuntên Babah Kitahi wau atêpang wicantên kalihan kula, griya wau dipun kèn nêbus ing kawula sarta nêdha wêwah yatra 19 rigit dhatêng kawula, igih lajêng griya 1 wau kula têbus tigang dosadasa. langkung srigit,sringgit. sarta kula wêwahi 19 rigit. Griya 1 kalêbêt yatra 50 rigit ikêng punika kawula sampun jaji tubastumbas. rêsik, sampun sami trima tinarima. Griya sampun wajib dados gadhahan kawula, tumuntên kawula lapurakên [la...]

--- 343 ---

[...purakên] dhatêng kêpala kampung wasta Babah Cundhi, wondene ingkang mriksani gèn kawula lapur sami tiyang Cina 1 wasta Kyai Liyêm King, 2 Kyai Tan Tiyam Ting, amung punika atur kawula.

Sinêrat anging. dintên Kêmis tanggal ping 3 Jumadilakir taun Dal ôngka 1759.

175. Kang atabe akathah-kathah, sangking ingkang saudara, Rahadèn Mas Arya Prawirabrata, sarta ingkang atabe Rahadèn Ayu Anggèr, mugi kaatur ingkang saudara Tuwan Hèrke.

Sasampuning kadya sapunika, awiyos saudara, batên namung kula anuwun kabar anggèn kula anuwun pitulung dhatêng saudara rumiyin kadosapundi, bab anggèn kula anuwun ngêmping blanja kula pènsiun ing kalih wulan, mênawi dèrèng parêng, ingkang mugi wontêna sihJumadilawal. ping 15 Dal oka 1757 Prawirabrata.

Ngalamat sêrat, mugi katur ingkang saudara Tuwan Hèrke.

--- 344 ---

176. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, sangking ingkang saudara Radèn Mas Arya Prawirabrata, sarta ingkang rayi Kanjêng Rahadèn Ayu, sayagisaha ugi. kaatur ingkang saudara Tuwan Gereke.Gêrike.

Sasampuning kadya sapunika awiyos, ingkang sarêng sêrat punika kula angitunakênangintunakên. sêrat, ingkang badhe kaatur kanjêng tuwan residhèn, mênggah kaaturipun dhumatêng kanjêng tuwan, kula nyuwun pitulung dhatêng saudara ingkang supados wontêna adhanganipun ing panggalih saha kêrsanipun kanjêng tuwan residhèn, parêng aparing pitulung, dhatênbêlônja (dan di tempat lain). wau.

Ingkang saupami wontên pakèwêdipun kêrsanipun kanjêng tuwan. Kula igih nyuwun pitulung dhatêng saudara Tuwan Gereke piyambak. Wondene panuwun kula pitulung dhatêng saudara wau, manawi saudara sampun parêng kula suwun kaparingna, sarêng bêlaja kula ing wulbêlônja. kula ingkang kalih wulan wau, awit ing wulan Dhisèmbêr dumugi wulan Janawari, kula samôngga sakkêrsane saudara TuwasTuwan. Gereke, milanipun sangêt agènanggèn. kula nyuwun pitulung dhatêng saudara, sabab badhe tumutêntumuntên. kanggenipun badhe kula damêl mantu, ing wulan punika.

--- 345 ---

Sinêrat ing ditandintên. Sêlasa kaping 16 Jumadilakir, taun Dal ohkhaôngka (dan di tempat lain). 1759.

177. Ingkang sêrat saha ingkang tabe kathah-kathah, sangking ingka saudara Rahadèn Mas Ariya Prawirabrata, saha ingkang tabe ingkang saudara Kanjêng Rahadèn Ayu Anggèr, kaatur ingkang saudara Tuwan Karêl Gereke.

Sasampunipun ingkang kadya sapunika awiyos. Kula ngaturi uninga dhatêng panjênênganipun saudara, yèn agèn kula nyuwun pitulung dhatêng saudara, angêmping bêlaja katuripun kanjêng tuwan residhèn sampun kaparingan kala i ditên Jumungah kaping 25 Nohpèmbêr,Nopèmbêr. kula katibalan piyambak dhatêng kator,kantor. kula namung kaparingan êmpingan sakwulan yatra 500 rupiyah, ingkang punika sakêlangkung trima kasih kula dhumatêng saudara, anaming têngksihtêksih. kathah kêkirangan kula, ingkang punika saudara mênawi adhangan ing pênggalihipun saudara upami saudara kagungan, kula nyuwun pitulung nyambut dhumatêng saudara piyambak, bibaripun anggèn kula mantu, kula ngaturi kaparingana 500 rupiyah kimawon namung sakp

--- 346 ---

178. Têrang Gusti Kangjêng PanêbahanPanêmbahan. Buminata.

Atur kula ing panjênêngan sampeyan tuwan. Ingkang saupami botên tumuntên ing sih pitulungipun kangjêng tuwan residhèn. Kados sangêt kisruhipun ing bawah kula rèh sêntana kasêpuhan ing Surakarta, awit saking karsaning para bêndara, sumêdya kados amiji ing

Ingkang punika panuwun kula mugi lulusa ingkang sarta kawangun malih. Dhawahipun kangjêng tuwan residhèn ingkang sampun kadhawahakên, ing sawarnining para pangeran botên kenging yèn amijèkêna siti dhusun. Bab mubarang lampah-lampah ing parêdèn. Ingkang as

--- 347 ---

rèh sêntana kasêpuhan sadaya, supados kula sampun amanggih kalêpatan ing nêgari, saha damêling gupêrmèn.

Mas Ngabèi Kêrtapraja wadana gunung sêntana kasêpuhan ing Surakarta sadaya.

179. Kula dipun pangandikani ing saudara jêngandika, Gusti Kangjêng Panêmbahan Buminata timbalanipun dhatêng kula.

Kêrtapraja olèhmu nyuwun pitulung mênyang Tuwan Ghereke bab awakmu, iku sing nêmên. Supaya enggala olèh ing sih pitulunge kangjêng tuwan residhèn.

Yèn ora enggal ana pitulunge, bokmênawa kowe olèh kaluputan. Sabab kang sok amadulake pagaweamu, didarani kèthèr, lêlungguhane yèn ana ing pasamuwan ing dhuwur, sanajan kowe têmên-têmên ora kèthèr sarta bêcik, yèn kakehan ing wêwadul mau ora wurung dadi a

Ingkang punika tuwan kula samôngga ing sampeyan. Mênggah sih wêlas sampeyan dhumatêng kula, tumuntênipun sih wêlasipun kangjêng tuwan residhèn. Bab nama ing kalênggahan kula, supados kauningan ing sayêktosipun awon sae kula dhumatêng ing kangjêng tuwan re

--- 348 ---

Akad ping 25 Ruwah Dal 1759.

Mas Ngabèi Kêrtapraja

kaliwon gunung sêntonasêntana. Kasêpuhan Surakarta.

180. Atur kula Mas Ngabèi Kêrtapraja, wadana gêgunung sêntona kasêpuhan ing Surakarta sadaya, kunjuk ing Kangjêng Tuwan Hèndrik Maghelaphri, residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Mila kula agadhah atur awit dening sampun anampèni pangandikanipun Tuwan Ghereke, kados ing ngandhap punika.

Mas Ngabèi Kêrtapraja, dhawahe kangjêng tuwan residhèn mênyang ing kula, ati dika dienak êmpun anduwèni sumêlang, yèn êmpun rampung gone anata bumi-bumi lêlungguhe putra sêntona dika bakal ditimbali ing kangjêng tuwan residhèn. Kang sarta kangjêng tuwan r

Ingkang punika jrih kula ing ngalit. Mênawi kangjêng tuwan residhèn wontên kasupènipun.

Wondening pêparingipun panguwasa rèh, saudara dalêm Gusti Kangjêng Panêbahan Buminata, mênggah pratelanipun katur sarêng akalihan sêrat punika.

Aturan Kêmis kaping 7 Siyam Dal 1759.

--- 349 ---

181. Punika sêrat kula pratandha Mas Ngabèi Ranuwita, kaastaa ing Tuwan Gherike.

Mila Tuwan Gherike angasta sêrat kula pratôndha, dene kula anyambut yatra kathahipun sèkêt rupiyah pêthak. Yatra wau kula damêl tumbas waragat paraboting kamantrèn. Wondening jangji kula, ing samôngsa-mangsanipun Tuwan Gherike amundhut ing sêsambutan kula

Sinêrat ing dintên Kêmis tanggal kaping sêlawe Dulkangidah ing taun Dal oka 1759, utawi tanggal kaping 26 April taun 1832.

Ranoewito.

182. Ingkang sêrat pratôndha kula Mas Ngabèi Ranuwita, kaastaa ingkang panjênêngan Tuwan Gherike. Mila tuwan angasta sêrat kula pratôndha dene kula sampun anampèni yatra êmpingan bêlonja ing kalih wulan kathahipun [kathahipu...]

--- 350 ---

[...n] tigang dasa rupiyah, êmpinganipun balonja kula ing wulan Juli saha wulan Ogustus.

Kala kula anampèni yatra, Sênèn kaping 25 Sura taun 1760 utawi kaping Juni taun 1832.

Ranoewito.

183. Ingkang sêrat pêthuk Radèn Tumênggung Martanagara, kaastaa dhumatêng Tuwan Gherike, milanipun tuwan angasta sêrat kula pêthuk, dening kula sampun anampèni pitulungipun arta, kathahipun salawe rupiyah parentah, sumêrêp arta êmpingan paringan kula balo

Ing Surakarta tanggal ping 1 wulan Sèptèmbêr taun 1832. Utawi wulan RabiyulakirRabingulakir. tanggal ping 5 taun Be 1760.

Rahadèn Tumênggung Martanagara.

184. Pèngêt. Layang manira parentah Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat. Dhawuha marang ing pakênira Mas Tumênggung Mêrtanêgara karo Mas Tumênggung Mangunnêgara ing Kalathèn. Têlu dhawuha Mas Tumênggung Wiryanêgara ing Candhi Sèwu.

Liring layang manira parentah, manira aparing wêruh, yèn Tuwan Gherike pandhita, saksakabate tuwan-tuwan, bakal aningali Candhi Sèwu, angkate têka ing nêgara Surakarta, ing dina Sênèn tanggal ping 5 Mulud iki.

Kang iku parentah manira, pakênira padha agawea pasanggrahan ana ing Candhi Sèwu kang prayoga, sakira kang wus dadi adat dadi pakèndêlane tuwan bêsar kang mau-mau, sabab Tuwan Gerike pandhita saksakhabate mau gone bakal sipêng ana ing pasanggrahan patang

--- 352 ---

nganti satutuge nêgara ing Ngayogyakarta pisan. Lan aja kongsi kakurangan, lan prayayi mantri anom kang anggawa layang manira parentah iki, ora manira lilani mulih, ngiras mariksanana gon pakênira agawe pasanggrahan ana ing Candhi Sèwu, ngantènana sarawuh

Dhawuhing parentah Surakarta Jumungah ping 2 Mulud taun Wawu ôngka 1761.

185. Pèngêt, layang manira piagêm Kangjêng Pangeran Ariya Balatèr, saha Litnan Kolonèl Phan Idhên Sêtap. Kagadhuha marang ing pakênira, Mas Dêmang Kêrtadiwirya.

Marmane Mas Dêmang Kêrtadiwirya, manira gadhuhi layang manira piagêm, dene manira têtêpake ing kadêmangane, ana ing kagungan manira bumi desa ing Dhompyong sabawahe, satabone cacah sawah gawening wong 25 atawa nêm jang.jung.

Iku Mas Dêmang Kêrtadiwirya pakênira ladèkna pajêge kèhe [kè...]

--- 353 ---

[...he] satus rongpuluh anggris, ing dalêm sataun. Mati sabarang takêr turuning nagara, mêtua tatêngahan ping pindho sataun, bakdaning garêbêg ing sasi Mulud sawidak anggris. Bakdaning garêbêg ing sasi Pasa sawidak anggris.

Yèn pakênira angladèkake pajêg, kasèp luwih ing sapuluh dina, kêna patrapan limalasan têka ing pajêg. Yèn luwih rong puluh dina, tikêl ing sapajêge, yèn kasèp têlung puluh dina, pakênira kêna paukuman pocot. Lan angladèkna pacumplênge, rupaa dhuwit kèhe p

Kang iku Mas Dêmang Kêrtadiwirya, yèn wis ana rêjane kagungan manira bumi desa ing Dhompyong sabawahe mau, manira pundhut têtêping pajêg kaya kang uwis kalakon. Satus rong puluh anggris satêngah taun.

Dene wêwalêr manira marang ing pakênira, Mas Dêmang Krêtadiwirya, aja wani-wani angèthèrake barang ing sêsanggan pakênira mau kabèh, atawa yèn alêledaa ing sabarang gawe, lan pakênira aja wani-wani anglakoni panggawe ala, ngabotohan lan ngadêgake ngabotoh

--- 354 ---

Kandhêg kampiran ngingua ngubungi, ing wong ala kang alaku durjana, lan sakèhe kang kalêbu panggawe ala, aja pakênira wani-wani anglakoni, têka kongsi wani anêrak ing wêwalêr manira iki mau kabèh, amêsthi pakênira anêmu bilai.

Dene pêpacak manira marang sarupaning wong bumi desa ing Dhompyong sabawahe kabèh kang kalêbu wawêngkone Mas Dêmang Kêrtadiwirya padha angèstokna saunining layang manira piagêm. Kang manira gadhuhake marang Mas Dêmang Kêrtadiwirya iki taha tan angèstokna,

Dhawuh pangandika dalêm Sênèn ping 9 Jumadilawal ing taun Wawu ohka 1761.

186. Sasampuning tabe kula ingkang akathah-kathah saudara Tuwan Erêkê,Gêrike. wiyosipun saudara nêdha dhatêng kula, sêrat pangandikanipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan. Kala têdhak ngabên-abên wontên ing pagêlaran, sarêng lênggah wontên bangsal pangrawit, ingkang sinuhun angandika, Sasradiningrat, kêbone apa wis kacaosake, unj

--- 355 ---

radèn adipati, kawula nuwun sampun, ingkang sinuhun andangu malih, apa wis tau diadu, unjukipun radèn adipati, kawula nuwun sampun. Nuntên têdhak ningali ngabên-abên. Sakonduripun saking ngabên-abên, nuntên lênggah wontên bangsal pangrawit malih, nuntên d

--- 356 ---

kapriye. Unjukipun radèn adipati, kagungan dalêm bênawi toyanipun alit. Lajêng kondur angêdhaton.

Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Angabèi.

Sinêrat ing dintên Kêmis tanggal ping 12 wulan Saphar ing taun Jimakir angkaning warsa 1762.

187. Atur sêmbah kawula Radèn Tumênggung Singaranu, kalih Radèn Tumênggung Ranadirja, tiga Mas Riya Singasêntika, sakawan Mas Ngabèi Suradirja, ing Bayalali. Kaatur Bêndara Kangjêng Rahadèn Adipati Sasra Adiningrat.

Wiyosipun, kawula sampun anampèni patêdhan dalêm sêrat gugat ingkang saking kangjêng tuwan asistèn risidhèn ing Salatiga, prakawis dursila ingkang angècu lurah dhusun ing Rêgunung, kathahipun tiyang dursila 16 iji, ingkang sami wontên bawah lerehan kawula

Ingkang kaping kalih kawula angunjuki uninga ing panjênêngan dalêm, kala tanggal kaping 26 wulan Dhesèmbêr wikingwingking. punika,

--- 357 ---

kawula tampi sêrat gugat saking Dêmang Tirtawijaya, tanah ing TikirTingkir. anggènipun nyêpêng tiyang ngècu, ingkang ngècu lurah dhusun ing Rêgunung, anggadhahi pêngèmbèt dhatêng tiyang bawah kalerehan kawula, satunggal wasta Pak Cathis, lurah dhundhusun. ing Kênthingan, kalih Sawijaya, lurah dhusun ing Karangwuni, tiga Kartajaya, lurah dhusun ing Gêdhong, sakawan Wirayuda lurah dhusun ing Dhêkah, kanthi rencangipun satunggal sami dhusun Dhêkah, lajêng sami kawula timbali, Pak Cathit,Cathis. Sawijaya, Kartajaya, sami dhatêng, Wirayuda Dhêkah klajêng kesah saking bale griyanipun.

Ingkang kaping tiga, kala tanggal kaping 5 wulan Janawari puniki, kawula tampi sêrat saking kajêng tuwan asistèn risidhèn ing Salatiga, saha angintunakên tiyang dursila ingkang kalêbêt ing gugat wau, satunggal pun Wirayuda, kalih Patradôngsa, tiga WanadônSêcamênggala (dan di tempat lain). kalih Wiramênggala, sami abdinipun tuwan asistèn risidhèn piyambak. Angirid dhatêng pun Wirayuda sapênugilanipunsapanunggilanipun. dhatêng nagari Surakarta, kawula kadhawahan anglulusakên sampun ngantos angarubiru, kawula inggih anglulusakên lampahipun Sêcamênggala, kalih Wiramênggala, angirid dhatêng pun Wirayuda sapênunggilanipun. Ingkang punika pun Wirayuda sapênunggilanipun kairi [ka...]

--- 358 ---

[...iri] Wirayuda sapênunggilanipun kesah saking bale griyanipun. Kawula inggih sampun anyaosi sêrat dhatêng tuwan asistèn risidhèn ing Salatiga, amratelakakên kesahipun Wirayuda sapênunggalanipun.

Ingkang kaping sakawan, kala tanggal kaping 21 wulan Janawari punika, kawula tampi sêrat malih saking kajêng tuwan asistèn risidhèn ing Salatiga mawi kanthi sêrat cara Wlandi satunggal, katur kajêng tuwan risidhèn ing nagari Surakarta, sêrat cara Jawi ing

Bayalali Kêmis kaping 23 wulan Siyam taun Jimakir ohka 1762.

188. Atur kawula Ni Trunadôngsa, semahipun Ki Trunadôngsa, bêbêkêl siti dhusun ing Kêmênjing, tanah ing Sokawatos karèh Mas Dêmang Pôncawisatha ing Margasantên, tumut Mas Dêmang Pôncalêksana ing Tasgunting, bawah dalêm ing kadospatèn [kado...]

--- 359 ---

[...spatèn] Kaprabon Kaprangwadanan. Kaatura dhumatêng ing parentah agêng, kangjêng tuwan mayor saha residhèn ing karaton dalêm Surakarta Adiningrat.

Kawula anyuwun adil pariksa dhumatêng ing kangjêng tuwan.

Ingkang kawula suwunakên adil pariksa dhumatêng ing kangjêng tuwan, kala malêm Rêbo tanggal kaping 10 wulan Ramêlan taun Alip ohka 1763 wanci bêdhug tiga kawula panuju tangi mêntas sami saur, griya kawula dipun kècu ing tiyang durjana antawis tiyang 30 dhpagêr. kalihan anyênjata, dipun walês kalihan kaponakan kawula awasta Ki Mêrtajaya, tiyang durjana kècu sami lumêbêt kawula lumajêng kalihan semah kawula Ki Trunadôngsa, ambêkta sênjata kalih sabêt. Anêdha tulung sadhèrèkipun sêpuh awasta Ki Ônggamaya, anulungi

Ingkang warni kandêlan jêne sami butonbunton. kalih rêgi 50 reyal, dhuwung 1 dhapur sêmpana rêgi 25 reyal mawi sêput jêne rêgi 6 reyal, mêndhak jêne rêgi-rêgi [rêgi-...]

--- 360 ---

[...rêgi] 5 reyal, kandêlan sêlaka rêgi 2 reyal, waos kalih dhapur dora mênggala 1, dhapur cakèl 1, waos kalih rêgi 2 reyal, kèncèng têmbaga 1 rêgi 4 reyal, cèrèt 1 rêgi sareyal, panjang piring 9 rêgi kalih reyal, tatah wadung pêthèl pacul rêgi 2 reyal, warni sinjawolu. puluhtuluh. watu 4, wuni matêng 1, bathik 3, wolu rêgi 8 reyal, arit sura 1 rêgi sarupiyah, dadosan barang gadhahan kawula sadaya, ingkang kenging kabêkta ing tiyang durjana kècu wau apêngaos 145 reyal-reyal nyêlawe bêntêt wang.

Wah barang gadhahanipun rencang kawula awasta Ki Nitidrana, awarni waos 1 dhapur totog rêgi 5 reyal, [re...]

--- 361 ---

[...yal,] dhuwung dhapur jalak 1, kandêlan sêlaka mêndhak jêne rêgi 5 reyal, lamêng 1 rêgi 30 wang, arit 5, bêdhobêndho. 1, wadung 1, pêthèl 2, kêjèn 2, sadaya rêgi 2 reyal wolung wang, sinjang ciyut bathik 1 rêgi 20 wang, rasukan kalih rêgi sarupiyah, kathok 1, kêntèl 1 rêgi 8 wang, bantal tiga rêgi 1 reyal, wah gadhahanipun Ki Mêrtajaya warni pacul 1, arit, pêthèl 1, tataWirakêrsa. sinjang wiyar lurik galondhongan 1, rasukan 1 rêgi 30 wang, dados barang gadhahanipun tiyang têtiga wau apêngaos 20 reyal langkung 8 wang. Sadaya kagunggung apêngaos 165 reyal nyêlawe bêntêt wang langkung 8 wang. Kawula lajêng angungêlakên gundhala titir,dhusun. kapêthukakên dhatêng semah kawula Ki Trunadôngsa, kalih Ki Ônggamaya sakancanipun tiyang sadhusun wau, lajêng sami asênjatanan kalihan tiyang durjana kècu, maesa wau sami kauculakên, anak kawula jalêr awasta Ki Kramasêntika ing Nglalung atandang tulung, t

--- 362 ---

wau sakancanipun. Tiyang durjana kècu kathah ingkang anandhang tatu, ananging semah kawula Ki Trunadôngsa, inggih anandhang tatu kenging pisêr, sanginggilipun ing pusêr butul. Asambat pêjah dhatêng sadhèrèkipun sêpuh, Ki Ônggamaya wangsul sakancanipun, laing Sarabaon. Kawula batên uninga lurahipun, ing nagari tumut ing Kapatihan, punika kônca kawula prapat mônca gangsal sadaya inggih sami anampèni ing pisaid kawula.

Ingkang punika pramila kawula agadhah atur, anyuwun adil [a...]

--- 363 ---

[...dil] pariksa dhumatêng ing kangjêng tuwan. Kawula botên suka batên tari,tarima. Ki Brajamusthi kalih Ki Sutamênggala, tiga Ki Kêrtamênggala, sakawan Ki Ranadôngsa, tiyang sakawan wau sami kawula suwun punapa ingkang dados ing paukumanipun. Utawi barang amal kawula wau, inggih sami kawula suwun mantukipun dhatêng ing kawula malih, mêd

Kala katur wontên ing pasowan dalêm ing kadospatèn Kaprabon Kaprangwêdanan, ing taun Alip ôhka 1763.

189. Atur kawula Ni Trunadôngsa, semahipun Ki Trunadôngsa, babêkêl ing siti dhusun Kêmênjing, ingkang sampun dhatêng ing ajal. Griya kawula inggih ing Kêmênjing, karèh Mas Dêmang Pôncawisatha, ing Margasantên, tanah Sokawatos, bawah dalêm ing kadipatèn Ka

Kala ing dintên Slasa tanggal ping 21 wulan Sawal taun Alip ôhka 1763.

--- 364 ---

Wanci sampunipun tiyang mêdamêl. Kawula kadhatêngan tiyang awasta Ki Brajamusthi, babêkêl ing siti dhusun Sêdhah Kambêng, tanah Sukawatos bawah ing Surakarta, ing ngajêng tumut Kyai Ngabèi Jayuda, kalih rayatipun Ki Brajamusthi ingkang sêpuh griya wontênrencangipun (dan di tempat lain). Ki Brajamusthi, tiga awasta Ki Sutamênggala babêkêl ing Sêdhah Kilèn, ing ngajêng tumut Kyai Ngabèi Kêtawêcana, ingkang 2 kawula botên sumêrêp namanipun.

Wondèntên tiyang têtiga wau ambêkta recang kathah, saha sadêdamêlipun ankawisantawis. tiyang 50. Kawula batên uninga namanipun utawi bale griyanipun. Ki Brajamusthi sakancanipun wau, lajêng anganiaya anjarah angrayah, mêndhêti ing barang amal kawula, kalih amalipun kônca kawula tiyang sadhusun ing Kêmênjing wau, kalihan kalênggahan kawula

--- 365 ---

Ki Jamara wau sumêja têtulung lampahipun piyambak. Dumugi sajawining dhadhah dipun sênjata dhatêng Brajamusthi saking salêbêtipun ing dhadhah, kenging pisêr tatu sangigilipunsanginggilipun. suku ingkang kiwa pisêr tablas lajêng pêjah.

Wondèntên barang gadhahan kawula kalihan barang gadhahanipun kônca kawula tiyang sadhusun ingkang kenging kajarah, karayah ing ngandhap punika pratelanipun. Awarni pacul 11 rêgi 11 rupiyah pêthak, arit agêng alit 25 rêgi 6 rupiyah pêthak, Kuran 1 têngahan [tê...]

--- 366 ---

[...ngahan] kabêkêlan kawula sabin sakikil ingkang dipun brêki wau, wancènipun ing sabin sawêg ngajêngakên tanêm.

Ingkang punika pramila kawula agadhah atur, anyuwun adil pariksa dhumatêng ing kangjêng tuwan. Kawula batên suka batên tarima, barang gadhahan kawula wau sadaya kawula suwun, sakalêgahansakalênggahan. kawula kabêkêlan wau kawula suwun mantukipun dhumatêng ing kawula malih, mijila saking panguwasanipun ing kangjêng tuwan, namung punika atur kawula.

Kala sinêrat wontên ing pasowan dalêm, ing kadipatèn Kaprabon Kaprangwadanan ing dintên Jumungah tanggal ping 24 wulan Sawal taun Alip ôhka 1763.

190. Atur tabe kula saha kaurmatan akathah-kathah, Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat. Katur kangjêng tuwan residhèn mayor, residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kula sampun anampèni sêrat kang katitimangsan kaping 14 wulan Marêt taun 1836. Ingkang mungêl ing sêrat, kangjêng tuwan residhèn sampun anampèni sêrat atur wangsulan kula, ingkang katitimangsan kaping 9 wulan Marêt puni

--- 367 ---

kasaosakên wangsul dhumatêng ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, saha kula amratelakakên mênggah nama utawi pamêdalipun siti pangrêmbe wau, ingkang punika kangjêng tuwan residhèn inggih sampun amarêngi, yèn siti pangrêmbe wau kula saosakên wangsul. Konjuk

Kalihdene malih kangjêng tuwan residhèn mundhut pratelanipun, sakathahing siti dhusun kagunganipun ingkang sinuhun kangjêng susuhunan ingkang kala wau sami kacêpêngakên dhatêng ing kula, supados siti dhusun punika inggih kenginga kasaosakên dhumatêng ingk

Ingkang punika atur wangsulan kula ing kangjêng tuwan residhèn. Mênggah siti pangrêmbe alit-alit wau, inggih sampun kula saosakên panjênêngan dalêm ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, dhawah dalêm inggih sampun parêng, ing sapunika dêmang utawi bêbêkêlipu

Wontên dene kagungan dalêm siti pangrêmbe ingkang agêng-agêng, punika botên kula saosakên. Sabab ingkang wau sampun kula saosakên sapisan, dhawah dalêm batên kalilan, awit ingkang wau kala têksih kagadhuh para bêndara kathah kakiranganipun. Ing sabên-sabê [sa...]

--- 368 ---

[...bên-sabê] dalêm ingkang sinuhun kangjêng susuhunan, asring nêmpur uwos utawi tumbas lingsahlisah. sapanunggilanipun.

Sarêng kagungan dalêm siti pangrêmbe kaparingakên gadhuh wontên kula, ing sabên-sabên wulan botên nate kakirangan. Malah wontên langkungipun, namung kagungan dalêm siti pun laban, ingkang kapaosan Tuwan Sêtralêndhorêp, punika asring kèthèr paosipun uwos.

Ingkang punika kauningana ing kangjêng tuwan residhèn, mênggah sêrat riningipun kagungan dalêm siti pangrêmbe ingkang agêng-agêng wau, kula aturakên sarêng kalihan sêrat atur kula punika, mênawi botên wontên pamundhutipun ingkang sinuhun kangjêng susuhuna

Kasêrat ing dintên Sênèn tanggal kaping 3 wulan Bêsar ing taun Alip ôngka 1763.

191. AngkangIngkang. sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah sangking Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama ingkang kaping pitu, [pi...]

--- 369 ---

[...tu,] kumêndur sangking bintang leyo ing Nèdêrlan ingkaingkang. akadhaton nagari ing Surakarta Adiningrat. Dhumatênga ingkang bapa kangjêng tuwan risidhèn mayor, risidhèn ing Surakarta Adiningrat. Sasampuning kadya punika awiyos bapa kangjêng tuwan risidhèn. Angaturi sêrat dhumatêng kula, sampun kula tampèni, sarta sa

--- 370 ---

anyaosakên kagungan kula siti dhusun pangrêmbe alit, lajêng kula adhêdhawah anampènana siti dhusun sabêbêkêlipun dêmang, cacah siti sawêg 126½ jung. Aturipun pêpatih kula ing wingking anyaosakên malih, awit dèrèng dhatêng gènipun sami animbali, kauningana

Sinêrat nagari ing Surakarta Adiningrat ing dintên Sêlasa tanggal ping 3 wulan Sura ing taun Ehe angkaning warsa 1764.

192. Atur kawula Pak Sidin, babêkêl siti dhusun ing Milir, ngajêng tumut Bêndara Radèn Mayor Wignyawinata, nanging dipun têbasakên wontên Nyai Legoh, atur kawula katura ingkang parentah agêng, ingkang kawula aturakên, kawula nuwun adil kang têrus kukum, k

Sarêng wanci jam sawêlas siyang, pun Dipayuda Pak Latrog, griyanipun ing Milir wetan ngajêng tumut Bêndara Radèn Tumênggung Yasadipura, wêdana ing kadospatèn, 2 pun Kramawijaya, griyanipun ing Milir Kilèn, ngajêng tumut Mas Ngabèi [Ngabè...]

--- 371 ---

[...i] Rêsawijaya, panèwu kabayan ing gladhag ing Puspanagaran, 3 Dêmang Patrajaya, griyanipun ing dhusun Banjaran, ngajêng tumut Bêndara Radèn Mayor Padmawinata, tiyang 3 punika sami bêkta dêdamêl kathah, antawis 600 punika lajêng sami jarah rayah bale griya karencang (dan di tempat lain). kawula tiyang alit inggih sami dipun jarah dipun rayah barang ngamalipun sami dipun pêndhêti. Pratelanipun ing tiyang ngandhap punika. 1 Pun Ranadipa, 2 pun Tajaya, 3 pun Singadrana, 4 pun Tadrana, 5 pun Tiyuda, tiyang gangsal punaka inggih sami batên tarima, inggih sami nuwun adil kang têrus kukum. Sarèhning kawula dipun byuk ing kathah, kawula lumajêng nêdha tulung kônca prapat sarta kawula ngungêlakên titir, nutênnuntên (dan di tempat lain). kônca prapat sami dhatêng têtulung dhatêng kawula, kawula dipun kèn mantuk dhatêng pagriyan kawula malih, kônca prapat sami dhèrèkakên. Dawêg ngancik ing capuri kawula ing dhusun Milir, nutên tiyang tiga sadêdamêlipun sami sarohsoroh. amuk. Kônca prapat sami lumajêng, kawula lajêng dhatêng Dlanggu, kawula pisaid dhatêng rêdi, utawi prapat. Nuntên kawula nuwun adil dhatêng rêdi agêng, Mas Ngabèi Jayasêmita Dlanggu, sabab gèn kawula dados bêkêl batên kèthèr kawula dipun pacot tanpa nalar [nala...]

--- 372 ---

[...r] dhatêng nagari, nuwun adil dhatêng lurah kawula Nyai Legoh, inggih batên purun ngadili nutên kawula nuwun adil dhatêng Bêndara Radèn Mayor Wignyawinata, inggih batên kêrsa ngadili, kawula sowan dhatêng Bêndara Radèn Riya Cakrawinata, inggih batên kêrsa ngRônggayudadipraja. kawula nuwun lajêng gugat. Mas Rônggayudadipraja batên kêrsa ngladosakên. Mila kawula nuwun pepe wontên ing kantor, saanak recang kawula sami tumut pepe wontên ing kantor.

Ingkang punika kawula batên tarima kawula nuwun adil kang têrus ing kukum ing kangjêng tuwan risidhèn. Kawula nuwun wangsulipun gèn kawula dados bêkêl wontên kagungan dalêm siti dhusun ing Milir sajung, utawi barang gadhahan kawula ngamal, ingkang sami di

--- 373 ---

Sinêrat Saptu kaping 21 Sura Ehe oka 1764.

193. Ingkang sêrat saha ingkang salam pandonga, Kyai Ngabèi Wiryapraceka, panèwu rêdi ing dhusun Tambakbaya, dhumatênga ingkang putra Radèn Ngabèi Jayapratignya, kaliwon rêdi ing dhusun Balowarti.

Sasampuning kadya punika awiyos, kalanipun anak ngabèi kapanggih kalihan kula wontên ing dhusun Randhujajar, anak ngabèi amratelakakên dhatêng kula, yèn anggantosakên siti dhusun ing Pamriyan, dhumatêng tiyang Cina Babah Kèbing, bandar apyun ing Masaran,

Sarèhning Dêmang Kramatirta wau ing sapunika sampun nyaur sambutanipun, dados kula nêrang ingkang dados karsanipun anak ngabèi, punapa inggih èstu ênggènipun badhe nyambut yatra kalih bêlah rupiyah wau, bilih siyos mugi anak ngabèi utusan amurugi, sokur m

--- 374 ---

Kalihdening malih, kala rumiyin kula prasabên dhatêng anak ngabèi, yèn kula kapandungan kapal dhawuk satugil,satunggil. kang sarta anak ngabèi kula aturi atitipariksa dhatêng wawêngkonipun, manawi wontên tiyang ingkang kagenankanggenan. kapal kula wau, ananging ngantos ing sapunika kula dèrèng angsal pawartos saking anak ngabèi. Kala wingi kalerehan kula bêkêl ing Gadhingan apratela dhatêng kula, yèn gadhahan kula kapal ingkang ical kapandungan wau, wontên ing lurah siti dhusun ing Lèpèn

Ingkang punika panêdha kula, mugi wontêna karsanipun anak ngabèi atitipariksa dhatêng lurah siti dhusun ing Lèpèn Sat, sarta dhatêng bêkêl ing Tanjung wau, ing sakathah-kathahipun, kula amborongakên dhatêng anak ngabèi, ênggènipun amirukun prakawis wau, i

Sinêrat ing dintên Kêmis tanggal kaping 17 wulan Ramêlan taun Jimawal 1765.

194. Sêrat sarta kang taklim Radèn Ngabèi Jayapratignya, kaliwon rêdi ing dhusun Balowarti dhumatênga ingkang Rama

--- 375 ---

Kyai Ngabèi Wiryapraceka, panèwu rêdi udhusundhusun. Tambakbaya.

Sasampuning kadya punipukapunika. awiyos, kula sampun anampèni sêrat sampeyan, ingkang katitimangsan tanggal kaping 17 wulan Ramêlan taun Jimawal punika, sarta sampun kula tupiksani ijêmanipun sadaya, ingkang prakawis ênggèn kula anêdha pitulung nyanbutnyambut. yatra kalih bêlah rupiyah pêthak, badhe kadamêl anêbuanêbus. siti dhusun, ingkang wontên ing pagantosan inggih èstu.

Sarèhning kula ing sapunika sawêg kapambêngan ing padamêlan kathah, botên sagêd dhumatêng dalêm sampeyan, dados kula namung utusan rencang kula, awasta pun Nalatruna, kang ambêkta sêrat punika, kang sarta kula bêktani sêrat pratôndha kula, ingkang punika

Kalihdening malih, kang awit saking panêdha sampeyan, kula sampun animbali lurah ing dhusun Lèpèn Sat akalihan bêkêl ing Tanjung, sarta lajêng kula pariksa, prakawis kagungan sampeyan kapal dhawuk ingkang ical kapandungan, kawastanan wontên ing lurah dhus

--- 376 ---

kala rumiyin. Tumuntên kula utusan angyêktosakên dhatêng griyanipun lurah ing Lèpèn Sat, inggih saèstu botên wontên kapal dhawuk, gadhahanipun namung satunggil bopong pancal. Kang kapratelakakên ênggènipun tumbas saking bêkêl ing Tanjung wau.

Wusana kula angaturi uninga ing sampeyan, ing sasampunipun kula apêpariksa dhatêng lurah ing LèmpènLèpèn. Sat kalihan bêkêl ing Tanjung, wontên kalerehan kula bêkêl ing dhusun Athik-athik agadhah atur dhatêng kula, yèn kagungan sampeyan kapal dhawuk ingkang ical wau, wontên dêmang ing Singèn kidul, ing ngajêng andhèrèk Radèn Ngabèi Gunawicara, abdi dalêm kali

Sinêrat ing dintên Ngahad tanggal kaping 20 wulan Ramêlan taun Jimawal 1765.

195. Pèngêt layang ingsun undhang-undhang, Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama kaping pitu, kumêndur saking bintang leyo ing Nèdêrlan, kang akadhaton nagara ing Surakarta Adiningrat, dhawuha [dhawuh...]

--- 377 ---

[...a]

Lire layang ingsun undhang-undhang, ingsun paring wêruh marang ing sira kabèh, yèn panjênêngan ingsun tômpa aturan, ana sawijining wong Jawa, anganggo aran Pangeran Dipakusuma, iku angobong pose kangjêng guphrêmèn ing Tangkisan, jarane kèhè nênêm padha di

Kang iku dhawuh ingsun marang ing sira kabèh, wong kang nganggo aran Pangeran Dipakusuma sabature, padha sira golèkana, yèn katêmu banjur sira cêkêla urip utawa mati aja kongsi luput, nuli sira ladèkna marang nagara ing Surakarta.

Dene kawulaningsun gêdhe cilik, kang padha wani-wani ambêbaluhi, utawa kandhêg kampiran, apadene sumurup panggonan kang didhoki, môngka ora angunjuki uninga, iku amêsthi katrap ing paukuman kisas.

Pacuhan-pacuhan sakèhe kawulaningsun, padha sira angèstokna ing saunine layang ingsun undhang-undhang iki, taha tan angèstokna, atanapi amaidoa, amêsthi kaplaksana dening nayakaningsun.

Dhawuhing pangandika dalêm ing Surakarta Adiningrat ing dintên [dintê...]

--- 378 ---

[...n] Kêmis tanggal ping 25 wulan Sura taun Jhe angkaning warsa 1766.

196. Iki layangku Ngabèi Bôndayuda, tumêkaa marang kowe Kartisapele, bêkêl ing bumi desa Kadhalan.

Lire layang, aku awèh wêruh mênyang kowe, yèn besuk sasi Rabingulakir tanggal ping 14 ing ngarêp iki, aku duwe gawe, rabine anakku kang pambarêp, Mas Agus Liman, kang iku aku mundhut pasumbang mênyang kowe kang rupa dhuwit sapajêg, kêbo siji, bêras salawe

Karodening manèh duwèkku bêlo kang ana ing kowe, yèn uwis rampas gawanên lumêbu pisan barênga karo pêpundhutanaku pasumbang, kang wis kasêbut ing dhuwur mau.

Wêkasane, ing satêkane layangku iki, kowe mênyanga ing desa Salisiran, katêmua karo Mas Dêmang Jayawicara, tutura yèn dak kongkon anjaluk duwèkku tumbak, [tumba...]

--- 379 ---

[...k,] kang disilih, samôngsa wis kotampani, banjur kirimna mênyang aku tumuli, saupama ora ngandêl ing kowe, layangku iki duduhna.

Tinulis ing Surakarta tanggal ping 17 sasi Mulud taun Jhe 1766.

197. Sêrat sarta kang taklim Mas Ngabèi Sinduprawira ing Karangwidara, dhatênga ingkang rayi Mas Ngabèi Prawirataruna, ing Salêmbi.

Sasampuning kadya punika awiyos, sarèhning kala rumiyin kula sampun agadhah pitêmbung dhatêng pun adhi, prakawis kagungane kapal tumpakan dhawuk ingkang saking raka ijêngandika Radèn Ngabèi Kramajaya ing Palur, pun adhi sagah badhe utusan utawi suka sêratanglintoni. ing sapangaosipun, ngantos ing sapunika dèrèng wontên utusan, utawi sêrate pun adhi, mila kula ngèngêtakên dhatêng pun adhi, bokmanawi wontên kasupènipun.

Ingkang punika panêdha kula, mugi adhi asukaa wangsulan ijêman utawi kawrat ing sêrat, sarênga akalihan utusan [u...]

--- 380 ---

[...tusan] kula, kang ambêkta sêrat puniki, dene yèn sampun dados parênge adhi, mugi wontêna karsane mancêd ing pangaosipun.

Kalihdening malih, gadhahan kula waos ingkang kakarsakake dhatêng pun adhi, ing sapunika sampun kula bêktakakên dhatêng utusan kula, mênggah panumbas kula kala rumiyin kalih atus rupiyah pêthak, yèn èstu taksih kakarsakakên mênggahing pangaos, kula sumông

Sinêrat ing Karangwidara ing dintên Ngahad tanggal kaping 6 wulan Jumadilakir taun Jhe angkaning warsa 1766.

198. Ingkang sêrat sarta ingkang salam taklim, saking ingkang rayi Mas Ngabèi Prawirataruna ing Salêmbi, dhumatênga ingkang raka Mas Ngabèi Sinduprawira, ing Karangwidara.

Sasampuning kadya punika wiyosipun, kula sampun anampèni pêparing sampeyan sêrat, ingkang kabêkta abdi

--- 381 ---

sampeyan pun Singajaya, sarta sampun kula tupiksani sadaya, sampeyan andangu ingkang pinanggih ing pamanah kula, prakawis gadhahan kula kapal dhawuk, ingkang sampeyan karsakakên, mila kula ngantos lami botên utusan, utawi anyaosi sêrat ing sampeyan, awit

Mênggah kapal kula dhawuk wau, ênggèn kula tumbas kala rumiyin kawan atus rupiyah pêthak, mênawi sampeyan karsa angantukakên ing pangaosipun samantên, kula inggih sampun parêng, wondening kagungan sampeyan waos, ingkang kabêkta pun Singajaya, sampun kulaandadosakên. cuwaning manah kula, dados botên èstu kula pêndhêt, ing mangke waos wau sampun kula wangsulakên, kabêkta ing abdi sampeyan pun Singajaya.

Prakawis kapal dhawuk wau, panyuwun kula, mugi wontêna karsa sampeyan amaringi wangsulan tumuntên, sabab ing dintên ngakad ngajêng punika kula badhe ngêdêgi damêl dhatêng ing Gêmampir, angantos sapêkêning pêngantèn.

Sinêrat ing Salêmbi, ing dintên Rêbo tanggal kaping 9 wulan Jumadilakir taun Je angkaning warsa 1766.

--- 382 ---

199. Atur tabe kula saha kaurmatan akathah-kathah, Kangjêng Radèn Adipati Sasradiningrat. Katur kangjêng tuwan mayor, residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kula sampun anampèni sêrat pêparingipun kajêng tuwan residhèn. Kang katitimangsan Surakarta kaping 4 wulan Sèptèmbêr taun 1838.

Ingkang mungêling sêrat kangjêng tuwan residhèn amaringi uninga dhatêng ing kula kala kaping 23 wulan Agustus ingkang sampun kapêngkêr, pak apyun ing Cêrma tanah ing Sokawati, awasta Babah Bacèn kapandungan. Wondening kalanipun kapandungan wau, panuju kap

Wondening ingkang ical kapandungan dadosandandosan. awarni-warni kathah, ingkang sarta awarni yatra nêm atus rupiyah pêthak, gadhahanipun Cina tamu kêkalih wau kang katitipakên dhatêng

--- 383 ---

bandar apyun ing Cêrma. Punika pamundhutipun kajêng tuwan residhèn. Mugi kula andhawahna parentah, atitipariksa prakawis wau, sarta angupadosi rencang kêkalih ingkang minggat, bilih sampun kajêng tuwan residhèn angajêng-ajêng wangsulan kula.

Ing wusana kangjêng tuwan residhèn midhangêt kabar mênggah Cina kêkalih wau, dhatêngipun wontên ing Cêrma, botên mawi ambêkta sêrat pas utawi botên lapur dhatêng pangagênging dhusun. Punapadene ambêkta apyun kathahipun 3 utawi 4 kati.

Ingkang punakapunika. atur wangsulan kula ing kangjêng tuwan residhèn. Kula sampun anglampahakên utusan panèwu jêksa pradata kalihan jêksa nagari, akanthi kaliwon rêdi dhusun ing Sokawinangun kalihan ing Ngamban, atitipariksa prakawis gènipun kapandungan pun Babah Bacèn, pak a

Ingkang kaping kalih, mênggah rencangipun tiyang Cina ingkang minggat kêkalih, inggih lajêng kula dhawahi ngupadosi, kapanggih sampun kacêpêng sadaya, ing sapunika kula simpinsimpên. wontên ing pirantos gunjara ing gladhag.

Wondening mênggah sêrat papriksanipun siti dhusun ing Cêrma, [Cêr...]

--- 384 ---

[...ma,] kalihan sêrat aturipun kaliwon rêdi dhusun, inggih kula aturakên ing kangjêng tuwan residhèn. Asarêng kalihan sêrat kula punika, ingkang mugi kapariksaa ingkang têrang, kula sumôngga panggihipunpanggalihipun. kangjêng tuwan residhèn.

Kasêrat Surakarta ing dintên Kêmis kaping 22 wulan Rêjêp ing taun Jhe ôkha 1766.

200. Ingkang sêrat saha ingkang salam donga, saking Kyai Ngabèi Pôncadrigama, ing Randhukuning, dhumatênga ingkang putra Radèn Ngabèi Jayasêmita, wadana rêdi ing Jurangparang.

Sasampuning kadya punika awiyos, kula angaturi uninga ing sampeyan, kala ing malêm Kêmis, tanggal kaping 23 ing wulan Rêjêp punika, kalerehan kula Bêkêl Wirakrama, ing dhusun Maja, kaical-icalan maesa sakawan gudèl, ingkang bule kêkalih lamus kêkalih, sar

--- 385 ---

panumbasipun kala tanggal kaping 20 ing wulan Rêjêp punika, ananging Lurah Jayadikrama kapurih andhatêngakên ingkang sade botên purun, malah babêkêl kula wau dipun gêntangi, kaêlokakên badhe ambarak maesa, babêkêl kula saking ajrihipun enggal lumajêng, ap

Ingkang punika anak radèn ngabèi, mênggah pangangkênipunpangakênipun. kalerehan sampeyan lurah ing Galonggong, panumbasing maesa kala tanggal kaping 20 ing wulan Rêjêp punika, anelakakên ing doranipun, awit icalipun kala tanggal kaping 23 kang sarta sampun kasaidakên dhatêng môncapat môncagangsalipun, mila panêdha kula ingsampeyan. mugi karsaa atiti pariksa dhatêng lurah pun Jayadikrama wau, kadhawahana andhatêngakên pun Gunalêksana ing Rêdi Wijil, ingkang kawastanan sade maesa wau, yèn sampun têrang ing pamariksa sampeyan, kula aturi anggalih prayogi pun rampunging prakawis ingkang

Sinêrat ing Randhukuning, ing dintên Jumungah, tanggal kaping 24 wulan Rêjêp taun Jhe angkaning warsa 1766.

--- 386 ---

201. Ingkang sêrat sarta ingkang taklim, Radèn Ngabèi Jayasêmita, wadana rêdi ing Jurangparang, dhatênga ingkang Rama Kyai Ngabèi Pôncadrigama, ing Randhukuning.

Sasampuning kadya punika awiyos, kula sampun anampèni sêrat sampeyan, ingkang katitimangsan tanggal kaping 24 wulan Rêjêp punika, kang sarta sawiraosing sêrat sampun kula tupiksani sadaya, sampeyan angaturi uninga, yèn kalerehan sameyansampeyan. bêkêl ing dhusun Maja, awasta Wirakrama, kaicalan maesa sakawan. Sarêng kaupadosan, ingkang satunggal bule pinanggih wontên ing pagriyanipun lurah kalerehan kula ing dhusun Galonggong, awasta Jayadikrama, katêdha botên suka, malah pun Wirakrama wau dipun

Ingkang punika wangsulan kula, ing sadhatêngipun sêrat sampeyan, kula lajêng utusan animbali pun Jayadikrama ing Galonggong, kula pariksa aturipun sayêktos kala tanggal kaping 20 ing wulan Rêjêp punika tumbas maesa bule satunggil, pangaos 25 reyal, ingkan [in...]

--- 387 ---

[...gkan] kaum ing dhusun Karangturi, awasta Amad Tahar, kalêbêt bawah sampeyan. Pangangkênipun ingkang akèn nyadèkakên inggih pun Wirakrama ing Maja wau, wondening kula botên gadhah kalerehan, ingkang nama Gunalêksana ing Rêdi Wijil.

Sarèhning ingkang sade maesa wau kalerehan sampeyan piyambak, kang sarta sampun anampèni yatra patumbasipun, kasêksèn dêmang ing dhusun Galonggong, pamanah kula sampun sah ing panumbasipun. Kula sumôngga ingkang dados panggihpamanggih. sampeyan, wondening aturipun bêkêl pun Wirakrama, yèn dipun gêtangigêntangi. dhatêng pun Jayadikrama punika dora, awit pun Jayadikrama kula dangu botên rumaos kadhatêngan pun Wirakrama, kalih tôngga têpalihipun inggih botên wontên sumêrêp sarta botên wontên mirêng gêntangan.

Sinêrat ing Jurangparang, ing dintên Ngahad tanggal kaping 26 wulan Rêjêp taun Jhe angkaning warsa 1766.

202. Ingkang salam pandonga Kyai Ngabèi Abradata, wadana rêdi ing dhusun Guwa Miring, dhatênga kang putra Mas Ngabèi Jayapraceka, wadana rêdi ing Songlandhak.

Sahing salam pandonga awiyos, kula suka uninga dhatêng [dha...]

--- 388 ---

[...têng] anak ngabèi, kala ing dintên Rêbo tanggal kaping 18 wulan Ruwah taun Jhe puniki, kula utusan rencang kula Ki Driyasuta, ambêkta bêlo têtiga, badhe katur Radèn Tumênggung Nilaprabôngsa ing Lèpèn Wuluh. Sadhatênge ing dhusun Kocak-kacik, kèndêl nêdha wontêngêdhogan. nanging buntutipun sampun kakêthok ngantos kajanggêlan, botên dangu Wirapaeka mêdal saking griya anyêpêng gandhèn, botên mawi saraba, rencang kula kagandhèn gigiripun ngantos dhawah kumurêb, sakêdhap botên èngêt, dangu-dangu tangi lajêng lumampah mankukmantuk. badhe pratela ing kula. Dumugi ing warung kang dikèndêli wau, bêlo kêkalih ingkang katilar sampun botên wontên. Sanjangipun tiyang ing warung ngriku, sami kabêkta dhatêng kaum ing dhusun Krawitan wau, anama Ngaripin. Wondening

--- 389 ---

ingkang nênggani bêlo kêkalih wau anakipun Driyasuta, lare sawêg sapangèn punika dipun gêbagi dhatêng pun Ngaripin angantos sangêt.

Ingkang punika anak ngabèi, panêdha kula mugi wontêna karsane anak atitipariksa ing prakawis wau, ing pamanah kula, kalerehane si anak bêkêl tuwin kaum ing dhusun Krawitan wau, ewonipun tiyang ambradhat akanthi panganiaya, mila kula borongake ingkang dado

Wusana kauningana dhatêng anak ngabèi, bêlo têtiga kang kasêbut ing ngajêng wau kagungane Radèn Tumênggung Nilaprabôngsa, wontêne ing kula katitipakên, bilih botên pinanggih prayogining pirukun, botên sande dados prakawis katur ing parentah.

Sinêrat ing Guwa Miring, ing dintên Jumungah tanggal kaping 20 wulan Ruwah taun Jhe angkaning warsa 1766.

203. Ingkang sêrat sarta ingkang taklim, Mas Ngabèi Jayapraceka, wadana rêdi ing Songlandhak, dhumatênga ingkang rama Kyai Ngabèi Abradata, wadana rêdi ing Guwamiring.

Sasampuning kadya punika awiyos kula sampun anampèni [ana...]

--- 390 ---

[...mpèni] sêrat sampeyan, ingkang katitimangsan ing dintên Jumungah tanggal kaping 20 wulan Ruwah taun Jhe punika, punapa sawiraosing sêrat sampun kula tupiksani sadaya.

Ingkang punika, kula inggih sampun atitipariksa, prakawis bêlo têtiga, ingkang kaaturakên ing abdi sampeyan kapêndhêt dhatêng bêkêl akalihan kaum ing dhusun Krawitan, wondening kula botên gadhah siti dhusun ingkang nama ing Krawitan, tuwin bêkêl ingkang wtêngênipun. dhusun ing Prawitan wau sampun sami kula pariksa botên wontên ingkang sumêrêp utawi mirêng prakawisipun bêlo têtiga wau, kang sarta Bok Citrawilapa inggih botên kadhatêngan rencang sampeyan pun Driyasuta, mila pamanah kula, bokmanawi sanèsipun bawah kula,

Wusana kauningana ing sampeyan, kang awit saking aturipun kabayan kula, ing tanah rêdi kidul wontên siti dhusun, awasta ing Krawitan, bêkêlipun anama Wiryapaeka, lurahipun Tabon Mas Ngabèi Jayasudarga, abdi dalêm mantri

--- 391 ---

galadhag ing Ngayogyakarta, ingkang punika kula sumôngga ing panggalih sampeyan.

Sinêrat ing Songlandhak ing dintên Sênèn tanggal kaping 23 wulan Ruwah taun Jhe angkaning warsa 1766.

204. Ingkang sêrat saha ingkang sêmbah sungkêm putra sampeyan pun Sugandi, sayogi katur ing panjênêngan sampeyan rama Mas Ngabèi Nayamênggala, mantri kamisêpuh ing kadospatèn.

Sasampuning kadya punika wiyosipun, kula angaturi uninga ing panjênêngan sampeyan, yèn lampah kula andhèrèk saudara sampeyan Tuwan Simun, wilujêng dumugi ing nagari Pangangsalan, kang sarta saking sawabing pandonga sampeyan, botên kirang punapa-punapa, wo

Kalihdening malih kula angaturi uninga ing panjênêngan sampeyan, yèn kula ing sapunika kakarsakakên anguningani kêbon kopinipun saudara sampeyan Tuwan Simon, ing dhusun Kracikan, kaparingan balônja gangsal wêlwêlas. rupiyah pêthak, ing dalêm sawulan, kang sarta katumbasakên griya [gri...]

--- 392 ---

[...ya] satunggil, saha kagadhuhan kapal tumpakan kêkalih, mênggah ingon tuwin rumêksanipun inggih kaparingan kalih wêlas rupiyah sawulan. Wondening damêl kula sabên enjing amariksani sarta anjênêngi tiyang ingkang sami nyambut damêl wontên ing pakopèn. Wiwit jam

Mênggah Tuwan Simon wau, punapadene ingkang garwa sakalangkung prayogi panganggêpipun dhumatêng kula, ingkang sarta asring anuwèni dhatêng pagriyan kula ing dhusun Kracikan, têrkadhang nyare sadalu. Kala wulan ingkang sampun kalampahan kula sakit kasrêpên

Wusananipun kula anyaosi ingkang dados pamundhut sampeyan tigan pasiran, kathahipun kalih atus iji, akalihan ulam gêrèh kawan dasa iji, sampun sami kula bêktakakên dhatêng Cina pak apyun awasta Babah Ting Ko wan.

--- 393 ---

Sinêrat ing dhusun Kracikan ing dintên Salasa, tanggal kaping 21 wulaswulan. Ruwah taun Jhe angkaning warsa 1766.

205. Layang sarta pandongaku Mas Ngabèi Nayamênggala mantri kamisêpuh ing kadipatèn, marang ing kowe thole Sugandi ing Kracikan tanah Pakalongan.

Lire layang, aku wis anampani layangmu, kang titimangsan ing Kracikan, ing dina Salasa tanggal ping 21 sasi Ruwah taun Jhe iki, kang sarta wis dak pariksani saijoane layang kabèh, mungguh pakirimmu, rupa êndhog pasiran 200 iji, lan gêrèh 40 iji, kang ikumênyang. kowe.

Lan maninge, kowe ngaturi uninga mungguhing kaslamêtanamu, lan olèhmu diparingi pagaweyan marang Tuwan Simon. Arumêksa kagungane pakopèn, iya bangêt andadèkake bungahing atiku, lan bungahe ibumu, lalan. sadulurmu lanang wadon kabèh, pandongaku ing Gusti Allah, muga-muga kowe bisaa angladèni karsane Tuwan Simon, lulusa salamêt ing sapandhuwure, dene pituturku mênyang kowe thole, dimantêp lan tumêmên olèhmu anglakoni sabarang kang dadi gawe-gawemu,

--- 394 ---

iya iku lêlabuhan kang minôngka wêwinihing kabêgjan lan andadèkake salamêting awak.

Karo manèh bangêt bungahku, mungguh bêcike pangrêngkuhe Tuwan Simon lan garwane mênyang kowe, kang iku thole, kowe dibisa animbangi ing katrêsnane, ora ana liyane kang dadi pamalêsmu ing sih kajaba mung têmên tabêrimu. Yèn kowe bisa anglêgakake galihe, aj

Wusana aku awèh wêruh mênyang kowe, yèn ing sasi Bêsar ngarêp iki aku bakal angomah-omahake bok ayumu Si Sarijah olèh anake pamanamu Singadikrama, yèn kêna kang sarta parêng karsane Tuwan Simon, kowe dak undang mulih besuk ing sasi Dulkangidah tanggal pin

Ing saungkure layang iki, aku ibumu apadene sadulur-sadulurmu lanang wadon iya padha ginanjar salamêt.

Tinulis ing Surakarta ing dina Sênèn tanggal ping 12 sasi Pasa taun Jhe angkaning warsa 1766.

--- 395 ---

206. Atur sêrat kawula Radèn Panji Jayasudirja, èstêr litnan prajurit plangkir kabawah Kangjêng Pangeran Arya Mataram, ingkang sayogi katur panjênênganipun kangjêng tuwan mayor residhèn kêraton dalêm ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya sapunika, wiyosipun kawula akamipurun caos atur, mênawi parêng karsanipun kangjêng tuwan residhèn, kawula nyuwun pêndamêlan, pramila kula nyuwun pêndamêlan dhumatêng kangjêng tuwan residhèn, sabap kawula sampun mundur anggèn kawula dados

--- 396 ---

Kasêrat ing kampung Urdênasan kaping 28 wulan Ramêlan ing taun Jhe ôngka 1766.

Radèn Panji Jayasudirja 1766

207. Atur kawula abdi dalêm Radèn Rôngga Krêtawirya ing Sokawinangun, kalih Radèn Rôngga Krêtasari ing Sumêngka, tiga Radèn Rôngga Warsakusuma ing Ngamban, sakawan Radèn Ngabèi Jayadipraja ing Sragèn Manggis. Saabdi dalêm kaliwon panèwu rêdi, bawah kasêpu

Ingkang kawula aturakên, kawula kaparingan sêrat dhawah ingkang kabêkta ing lampahipun abdi dalêm panèwu jaksa nagari jêksa pradata sakancanipun. AmunAmung. têtiyang durjana 13 ingkang ngècu Cintên ing Jagaragi, Babah Tan Tiyau, ingkang punika kawula nuwun sampuna abdi dalêm kawula sakônca sami amundhi dhawah dalêm, nyêpêng tiyang 13 wau, ingkang 9 sampun sami kesah saking bale griyanipun, ingkang 4 sampun sa

--- 397 ---

1. Pun Cayuda tiyang alit ing Têguhan. Kacêpêngipun kala ing dintên Ngahad kaping 28 wulan Sawal taun Jhe punika, ing ngajêng dhèrèk ing Pangabean.

2. Pun Singamênggala ing Têmbara, punika sêpên botên wontên dhusun ing Têmbara, tiyang ingkang wasta pun Singamênggala wau babêkêl ing Gandhil bawah Kambêng, saha pun Singamênggala punika mogok ing dhawahipun prajaka dalêm katimbalan botên purun badhe ang

3. Pun Surasêntona babêkêl ing Sungkul, sampun kacêpêng kala ing dintên Sênèn kaping nêm, wulan Dulkaidah taun Jhe punika, ing ngajêng dhèrèk ing Pringgakusuman.

4. Pun Malangjiwa babêlbêkêl. ing Têrik, sampun kacêpêng kala ing dintên Jumungah kaping 10 wulan Dulkaidah taun Jhe punika, ing ngajêng tumut abdi dalêm Mas Ngabèi Brajawôngsa.

5. Pun Wiryasêntona babêkêl ing Jagan. Sampun kesah saanakrayatipun kala ing dintên Saptu kaping 27 wulan Sawal taun Je punika, kecahipunkesahipun. botên nankantênan. purugipun, ing ngajêng dhèrèk Suryabratan.

6. Pun Prayasêntana tiyang alit ing Jagan. Sampun [Sampu...]

--- 398 ---

[...n] kesah saanakrayatipun, kala ing dintên Sêptu kaping 27 wulan Sawal taun Jhe punika, kesahipun botên katênankantênan (dan di tempat lain). purugipun.

7. Pun Kêtadrana ing Jagan. Sampun kesah sarêng kalih pun Prayasêntona, pun Kêtadrana punika dèrèng pêpacak griya, têksih mondhok nunggil sagriya kalih pun Prayasantona, laminipun kalih wulan. Kesahipun botên katênan purugipun.

8. Pun Sayuda babêkêl ing Kathukan. Sampun kesah saanakrayatipun kala ing dintên Sêptu kaping 27 wulan Sawal taun Jhe punika, kesahipun botên katênan purugipun ing ngajêng tumut abdi dalêm Wajidan Mas Duta Pinilih.

9. Pun Sôntajaya babêkêl ing Magêru, sampun kesah kala ing dintên Sêptu kaping 27 wulan Sawal taun Jhe punika, kesahipun botên katênan purugipun, ing ngajêng dhèrèk ing Yudawinatan.

10. Pun Jadôngsa ing Têmbara, sampun kesah saanakrayatipun. Kala ing wulan Siyam kaping 22 taun Jhe punika, kesahipun botên katênan purugipun, ing ngajêng dhèrèk ing Pringgakusuman.

11. Pun Nayamênggala ing Têrik. Sampun kesah kala ing wulan Rêjêp taun Jhe punika, pun Nayamênggala wau punika dèrèng pêpacak griya, taksih nunggil sagriya kalih pun [pu...]

--- 399 ---

[...n] Malangjiwa, kesahipun botên katênan purugipun.

12. Pun Mangundikrama, anakipun mantu pun Malangjiwa, sampun kesah kala ing wulan Rêjêp taun Jhe punika, pun Mangundikrama punika dèrèng pêpacak griya, sarêng botên sae kalih ingkang èstri, pun Mangundikrama wau lajêng mantuk dhatêng griyanipun bapakipun

13. Pun Brajatruna babêkêl ing Jatèn, sampun kesah saanak rayatipun kala ing dintên Sêptu kaping 27 wulan Sawal ing taun Jhe punika, kesahipun botên katênan purugipun. Ing ngajêng tumut abdi dalêm Radèn Ngabèi Rajamênggala, kapaosan dhatêng Tuwan Jamsêkol

Saha abdi dalêm kawula sakônca sadaya, sami anatabi bale griyanipun tiyang 13 wau punika sêpên. Botên wontên barangipun tiyang Cintên ing Jagaragi, ingkang kasêbut wontên ing cathêtan. Kawula nuwun namung bale griyanipun pun Singamênggala bêbêkêl ing Gand

Saha abdi dalêm kawula sakônca sadaya, sami kadhawahan ingandikakakên dugèkakên ngupadosi ing tiyang durjana 9 ingkang sampun sami kesah wau punika, atur kawula [kawu...]

--- 400 ---

[...la] nuwun sêndika, ing samangsanipun kêpanggih kawula cêpêng, kawula aturakên ing parentah babêstan.

Katur ing dintên Ngahad kaping 12 wulan Dulkangidah ing taun Jhe ohka 1766.

208. Atur kawula tiyang Cina Apang Sing, ingkang mugi katur ing kangjêng tuwan mayor residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Ingkang kawula aturakên ing kangjêng tuwan, kala wulan Rabingulakir Dal punika, kawula ngaturakên sêrat paturan katur ing kangjêng tuwan, bab anggèn kawula motangakên dhatêng tiyang Jawi, 1 Ngabèi Jaksasêmita, 2 Nyai Tumênggung Sêcanagara, 3 Ngabèi Mêrtiwantawis. lami, ingkang mugi watênawontêna. sih pitulungipun kangjêng tuwan dhumatêng badan kawula, kawula nuwun tumutênipuntumuntênipun. kaparingan karampungan. Amung punika atur panuwun kawula ing kangjêng tuwan.

Kala kasêrat Kêmis ping 25 ing wulan Rêjêp taun Dal ôngka 1767.

--- 401 ---

209. Sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, sangking Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Prabu Prangwadana, ridêr kolonèl saha kumêndhan. Dhumatêng ingkang saudara kangjêng tuwan mayor, ridêr sangking Nèdêrlansêleyo, saha residhèn ing karaton dalêm Sura

Sasampuning kadya sapunika awiyos. Sampun kula anampèni pakintunipun sêrat saudara, ingkang katitimangsan ping 21 Janawari 1840 ingkang suraos saudara angintunakên sêrat paturanipun tiyang Jawi, anami pun Kêrtawijaya, anggugat dhatêng abdi kula jêksa pun

Ingkang punika inggih agêng tarima kasih kula dhumatêng saudara, saha kula angintunakên dhumatêng saudara sêrat paturanipun pun Kêrtawijaya, utawi sêrat paturanipun abdi kula jêksa pun Ngabèi Suradikrama, sarêng kalayan sêrat kula punika, ingatasipun abdi

--- 402 ---

Ing wusana sadaya wau, kula sumôngga punapa ingkang dados parêng karsanipun saudara.

Kasêrat tanggal ping 27 wulan Dulkaidah taun Dal ohka 1767.

Atur kawula abdi dalêm. Mas Ngabèi Suradikrama, kunjuk ing sangandhapipun sampeyan dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Prabu Prangwadana, ridêr kulnèl saha kumandhan.

Ingkang kawula aturakên dhumatêng ing panjênêngan dalêm gusti, kawula kasêbut ing sêrat paturanipun pun Kêrtawijaya, anyuwun adil priksa dhumatêng saudara dalêm kangjêng tuwan residhèn. Anyuwun têtêpipun pun Singakrama dadosa pamujanganipun.

Ingkang punika gusti mila inggih sampun têtêp, pun Singakrama wau, kawula paringakên malih dhumatêng pun Kêrtawijaya, sampun ngantos kaumbar, kadèkèk wontên kagungan dalêm pasitèn ing Kaluraman. Andadosakên musakat dhatêng abdi dalêm ingkang kathah-kathah

Ingkang kaping 2, kawula kasêbut batên trang sangking kêrsa dalêm. Gèn kawula amaringakên bale griyanipun Singakrama ing Kaluraman dhumatêng abdi dalêm tiyang 3 ing Pinjalan [Pinjala...]

--- 403 ---

[...n] ingkang sami anyambutakên dhatêng pun Singakrama wau sarta 1070 rupiyah pêthak.

Ingkang punika gusti kawula inggih trang sangking kêrsa dalêm, saha kawula apathokan sangking kagungan dalêm sêrat nuwala pradata bab kaping 10, ing ngandhap punika pratelanipun.

Anadene wong kang anggugat môngka atômpa mujang iku dèn rêkaa,rekaa. aja kongsi utang marang wong liyan. Dene yèn kongsi utang marang wong liyan, iku dèn jogana marang wong kang duwe pamujangan.

Ingkang kaping 3, kawula kasêbut ing sêrat paturanipun pun Kêrtawijaya, kawula kalêpatakên. Gèn kawula andhawahakên pangadilan dalêm, sangêt-sangêt gènipun mêmancèni, pun Kêrtawijaya wagêd angaturakên karampungan piyambak. Bab lampahipun tiyang dados mêmu

Ingkang punika gusti aturipun pun Kêrtawijaya, dhumatêng saudara dalêm kangjêng tuwan residhèn, ingkang sampun kasêbukasêbut. ing ngingilnginggil. wau punika sadaya, bab gènipun angaturakên karampungan piyambak. Têtêp amanggih kalêpatan.

--- 404 ---

Ingkang saklakung-langkung sangking dening agêng, amargi piyambakipun batên kagadhuhan panguwasa angrampungi dhumatêng ing parentah agêng. Kaping kalih panyêbutipun dhumatêng kagungan dalêm sêrat anggêr agêng wau, batên wontên ingkang mungêl kados mêkatên

Ingkang kaping 4, batên liyan atur kawula, sangking kagungan dalêm sêrat nuwala pradata bab kaping 10 amusthi saha anamtokakên bab panyambutipun tiyang wontên salêbêtipun pamujangan. Mila inggih kenging dipun gugat dhatêng tiyang ingkang amotangakên.

Ingkang kaping 5, sarèhning pun Kêrtawijaya wau amanggih kalêpatan agêng, mênggah paukumanipun kawula sumôngga punapa ingkang dados parêngipun saudara dalêm kajêng tuwan residhèn.

Kala sinêrat ing dintên Sênèn tanggal ping 23 wulan Dulkangidah taun Dal ohka 1767.

210. Atur kawula pun Kartawijaya, kunjuk ing kangjêng tuwan mayor ridêr saha residhèn ing Surakarta.

Mila kawula kamipurun agadhah atur malih, awidawit. dening kala ing dintên Rêbo wingi, kula anêrangakên bab prakawis kawula, pamujangan ingkang sêrat aturan sampun kunjuk ing

--- 405 ---

kangjêng tuwan residhèn. Wangsulanipun tuwan juru basa, bab pambibrahipun Mas Ngabèi Suradikrama ing sarat karampungan, punika sampun anêtêpi ungêlipun ing anggêr pradata, bab kaping sadasa, punapa malih karampungan ing Prangwadanan, punika amêsthi sampunkonjuk. rumiyin. Mênggah lampahing bab pamujangan, wontên ing anggêr pradata bab kaping sadasa, milanipun ingkang kasêbud ing Anggêr Agêng pradata bab kaping sadasa, bilih pamujangan agadhah sambutan. Salêbêting mujang ingkang gadhah pamujangan kalêrês angêjogi, [angê...]

--- 406 ---

[...jogi,] anênuwun. Ingatasipun abdi dalêm ing Surakarta agêng alit, amasthi kêdah ngèstokakên saha miturut adat waton anggêring nagari, samantên punika ingkang kalampahakên kalayan salêrês-lêrêsipun. Anggèn kawula kamipurun anyêngka atur ing kangjêng tuwan residhè

Ingkang punika atas kawula botên narimah, nyuwun adil lêrêsipun kangjêng tuwan residhèn têtêp lulusipun karampungan, ingkang sampun kaparingakên ing kawula, saha kaêcapan ing kangjêng tuwan residhèn wau.

Katur ing dintên Kêmis tanggal kaping 3 wulan Bêsar, ing taun Dal ôngka 1767.

--- 407 ---

211. Punika sêrat atur kula pun Ngabèi Kartapraja, kunjuk ing kangjêng tuwan mayor ridêr saha residhèn ing karaton Surakarta Adiningrat.

Mila kula akamipurun gadhah atur, amargi dipun pangandikani dhumatêng Tuwan Juru Basa Wintêr, têrang sangking dhawahipun kangjêng tuwan, mênggah anggèn kula kakêrsakakên dados ondêr waèsêr punika ingkang pancèn dados balônja kula, ingkang wau sumêrêp gadhkakarsakakên. kèndêl, amargi botên wontên balanjanipun. Ingkang punika kula asangêt-sangêt anênuwun ing sih wêlas palimarmanipun kangjêng tuwan, mêdal sangkisangking. eklasing manah, ingkang akalihan têmên-têmên sanajan botên mawi kaparingaskaparingan. baloja,balônja. kula anarimah, amung taksiha lulus, anggèn kula amitulungi dhumatêng Tuwan Juru Basa Wintêr akalihan Tuwan Wilkês anggènipun amulang têmbung Jawi ing para tuwan-tuwan aliphê, ingkang saupami botên wontên ing sih wêlasipun kangjêng tuwan residhèn, parêngip

--- 408 ---

tuwan sampun botên kakilapan, ing adat lampah-lampahipun ing prayantun agêng Jawi, pamasesa ingkang tanpa dosa, punapadening ingucap pitênahipun para prayantun alit Jawi ingkang sami nyêpêng parentah, ing nagari utawi dhusun, mila asangêt-sangêt mênggah apanyuwun. ing sih wêlasipun kangjêng tuwan residhèn, lulusipun kados ing ngajêng wau, kang supados kula sampun katingal kados tiyang dosa, kalêpatan anggèn kula angladosi ing kangjêng gupêrmèn.

Sêrat aturan ing dintên Kêmis tanggal kaping 21 ing wulan Mukharam Be ohka 1768.

Pun Ngabèi Kartapraja.

212. Atur kawula Mas Madra pinilih, kalih Dayadiwirya pinilih, abdi dalêm prajurit miji pinilih.

Katuripun ing parentah agêng, pasowan ing kantor kojuhipunkonjukipun. kajêng tuwan residhèn ing Surakarta Adiningrat, ingkang kawula suwunakên adil parihsanipunpariksanipun (dan di tempat lain). kajêng tuwan risidhèn kaca rejangkônca rencang. kawula awasta Tuwan Kaji Dulsamad, dados babêkêl siti dhusun Tulas Krosahkan karya sakikil, tanah paos ing ngadhap punika pratelanipun ingkang kawula suwunakên adil parihsanipun kajêng tuwan risidhèn [risi...]

--- 409 ---

[...dhèn] kala ing ditên Jêmuwah Pon tanggal ping 23 likur wulan Sura taun Be ohka 1768. Sarêng wanci luhur kèdêlkèndêl. bêdhug Ngabèi Nitiwijaya dhusun Soka kalih Tasêntika dhusun Kawagean dados rêdi panglangkung Nitiwijaya dados panèwu rêdi bawah kaneman. Tabonipun ing ngajêng tumut Kajêng Pangeran Danupaya, pun Tasêntika tabonipun ing ngajêng tumut Kajêng Pangeran Suryadangsal-angsalanipun. sadasa amêt saamêtipun rêgi gangsal reyal-reyalan ngênêm likur wang, sarta kawula kabujung sangking griya. Sarèhning kula botên rumaos gadhah prakawis. Kula lajêng nêdha tadangtandang. tulung sarta kawula ngungêlakên titir, lajêng katulungan tiyang kathah kônca kawula ingkang sami têtulung wau, inggih mêksa kaoyak kantos dêmugi dhusun Têmuwangi, kacakônca. kula ingkang sami têtulung wau karampok dhatêng Nitiwijaya kalih Tasêntika sapanugilanipun, ngantos pêjah satunggal tatu gangsal, kacandhak gêsang kabandhang dhatêng ing Soka satunggal. Lajêng kula pisaid dhatêng tôngga prapat macamônca. gangsal inggih sami nampèni, utawi rêdi kula inggih bucal pisaèd-saèdipunpisaid-saidipun. kados ingkang kasêbut ing ngajêng wau, kawula atas botên suka botên tarima, [tari...]

--- 410 ---

[...ma,] gadhahan kawula pantun karayah dhatêng Nitiwijaya, Soka Tasêntika sapanugalanipun.sapanunggalanipun. Tiyang gangsal atusaatusan. wau, sarêng sami saditênsadintên. kalih anggènipun ngrayah dhatêng kawula wau, amung punika atur kawula.

213. Pèngêt layang manira parentah, Mas Angabèi Jayasatata, Radèn Ngabèi Mangundikara, Radèn Ngabèi Martasaksana, Mas Rôngga Wôngsawijaya, têrang ing dhawuh dalêm Kangjêng Bandara Rahadèn Mas Ariya Jayadiningrat, dhawuha marang ing pakênira Ki Nitikrama.

Liring layang, manira aparing wêruh marang pakênira, yèn ing saiki ingkang dadi karsa dalêm kangjêng bandara, mungguh gon pakênira angêrèhake abdi dalêm sikêp panandhon wong lima, sarta bumi kang pancèn dadi panganing panandhon mau, bumi patang jung sabau [saba...]

--- 411 ---

[...u] desa ing Panggang sakikil mau, pakênira pangana nganggur, besuk manawa bandara radèn ajêng wus kapêgêng, pakênira iya nglakonana apa sagawe-gawening bumi sakikil mau lan apa ingkang dadi pranataning karsa dalêm kangjêng bêndara. Titi.

Dhawuhing parentah Kêmis ping 21 Dulkangidah Be ôngka 1768.

214. Ing dintên Sêtu tanggal ping 26 wulan Rabingulakir taun Alip ôngka 1771, kawula pun Ngabèi Sêcadikrama anêrati aturipun Ki Sutadiwirya, bêbêkêl siti dhusun ing Sudimara, ngajêng andhèrèk Bêndara Rahadèn Mas Mayor Ariya Surya Adiwinata, wondèntên atur

Atur kawula Ki Sutadiwirya, kawula kadangu ing parentah kadipatèn Kamangkunagaran. Mas Angabèi Suradikrama, ingkang awit saking sêrat kantor, ingkang katitimangsan Surakarta tanggal ping 6 wulan Mèi taun 1843. Kawula kasêbut sangking aturipun tiyang Cina, [Ci...]

--- 412 ---

[...na,] dipun kècu ing tiyang durjana, kenging barangipun. Ki Towa lajêng pisaid nêbut batên suka batên tarima, amartelakakên barangipun ingkang kenging dipun bêkta kècu, kadosdèntên ingkang sampun kasêbut wontên sêrat paturanipun Ki Towa wau, ingkang punika atur

Ingkang kaping 2, kawula tinêrka Ki Towa dhatêng ing griya kawula nêdha tandang tulung, ingkang punika inggih sayêktos. Kawula inggih lajêng atandang tulung gêntangan. Kônca rencang kawula sami dhatêng, lajêng kawula lumampah dhatêng griyanipun Ki Towa sagangsal. kawula.

Ingkang kaping 3, kawula tinêrka lajêng pitakèn dhatêng Ki Towa, kathah kêdhikipun barang ingkang kenging dipun bêkta kècu, ingkang punika inggih sayêktos, sadhatêng kawula sami nututi kècu wau.

Ingkang kaping 4, griya kawula tinêrka dados margining kècu, ingkang punika batên, sabab kawula batên uninga, kalayan griya kawula kalih griyanipun Ki Towa têbih, kilèn kalayan wetan. Untawis sapênyêluk. Pramila kawula [ka...]

--- 413 ---

[...wula] batên uninga dhatêngipun, utawi unduripun ing kècu, amung punika atur kawula.

Pratôndha kawula Sutadiwirya.

215. Atur kula Kyai Ngabèi Patrabasônta, abdi dalêm panèwu gamêl ing kasêpuhan, katur panjênênganipun tuwan juru basa, atur kula pratelanipun ing ngandhap punika.

Kula angaturakên kalêpatan kula kathah-kathah tuwan, bab gêgadhuhan kula siti dhusun pun Gondhang Wêdêlan karya 2 jung, ing sapunika sampun kalêrês mantuk sangking Tuwan Pandêrwal, ing sapunika panjênêngan kagungan krêsa, amitulungi dhatêng Tuwan Krusman,prêsèn. kimawon 1200 rupyah,rupiyah. 12 manawi kêncengan sataun prêsèn botên mawi.

Ingkang punika tuwan kula nuwun duka sampeyan, kalêpatan kula, kula nuwun pangapuntên, ingkang manawi dhawahipun tuwan namung sapunika kula nuwun mopo, ewadene ingkang mênawi

--- 414 ---

panjênênganipun tuwan dhangan amituruti ingkang dados atur panuwun kula, gadhuhan kula siti pun Gondhang 2 jung wau kula anyumanggakakên dhumatêng panjênêngan sampeyan piyambak tuwan, sampun ngantos kula lêlayanan kalihan Tuwan Krusman utawi ing liyanipunnigang. dasa uwang, kêncengan sataun nuwun prêsèn.

Anaming mênggah wêdalipun paos ing dalêm tigang dasa pasokan punika kula suwun mêdala kaping tiga, gangsal taun kaping sapisan, ingkang kaping tiga gadhahan kula yatra ingkang taksih wontên Tuwan Pandêrwal 139 reyal kula suwun mêdala sangking panjênêngan.

Sêrat katur ing dintên Rêbo kaping 1 Jumadilawal taun Alip ôngka 1771.

--- 415 ---

216. Ingkang sêrat saha ingkang tabe akathah-kathah, saking Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Angabèi, Litnan Kolonèl Ajidan Pan Sêtaph. Katur ingkang saudara kangjêng tuwan mayor ridêr saking Nèdêrlansêleyo, residhèn ing Surakarta Adiningrat.

Sasampuning kadya punika wiyosipun. Kula sampun anampèni sêrat wangsulan saking saudara, ingkang katitimangsan kaping 2 wulan Mèi taun 1843. UngalipunUngêlipun. sêrat, saudara sampun kintun sêrat dhumatêng Tuwan Sêkol, kadhawahan apirukunan akalihan saudara jêngandika, adhi mas Pangeran Arya Danupaya, prakawis siti dhusun ing Manang, manawi Tuwan Sêkol botên sagêd rukun kalihan adhi mas Pangeran Arya Danupaya, ba

--- 416 ---

mênggah ingkang punika sakêlangkung tarima kasih kula dhumatêng saudara.

Wondening sêrat saking saudara wau, lajêng kula paringakên dhumatêng saudara jêngandika adhi mas Pangeran Arya Danupaya, aturipun sangêt tarima kasihipun dhumatêng saudara. Sarêng adhi mas Pangeran Arya Danupaya wau, sampun nampèni sêrat saking saudara wakengkenan. rencangipun, andhèdhèl gadhuhan lalênggahipun siti dhusun ing Manang nêm jung ingkang kapaosan Tuwan Sêkol wau, sawarnènipun panglawe bêbêkêl dhusun ing Manang sampun sami manut piturut dhumatêng saudara jêngandika adhi mas Pangeran Arya Danupaya.

Ingkang kalih dene saudara, ingkang sarêng sêrat punika, kula angaturakên sêrat kêkalih, ingkang satunggal paturanipun saudara jêngandika adhi mas Pangeran Arya Danupaya, bab paosipun siti dhusun ing Manang, kala bakda garêbêg Siyam taun Jimakir kapêngkêr

Punapadene sêrat piagêm ingkang têksih wontên Tuwan Sêkol, ingkang punika saudara, adhi mas Pangeran [Pa...]

--- 417 ---

[...ngeran] Arya Danupaya, anyumanggakakên punapa ingkang dados pranatanipun saudara.

Sinêrat ing Surakarta Sênèn kaping 4 wulan Jumadilakir taun Alip ôngka 1771.

Atur sêmbah kawula rayi dalêm Pangeran Ariya Danupaya konjuk panjênêngan dalêm kang mas Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Angabèi, sasampuning kadya punika wiyosipun, kula sampun anampèni paring dalêm sêrat, ingkang sangking saudara dalêm kangjêng tuwan maykatitimangsan. Surakarta ping 2 Mèi 1843. Mênggahing suraos sêratipun saudara dalêm kangjêng tuwan residhèn ingkang kaparingakên ing kawula wau, saudara dalêm kanjêng tuwan risidhèn aparing sêrêp manawi sampun kintun sêrat dhumatêng Tuwan Sêkol. Ijêmanipun ing sêrat Tuw

Ingkang kaping kalih saudara dalêm kangjêng tuwan residhèn [residhè...]

--- 418 ---

[...n] aparing pariksa manawi kanjêng guprêmèn sampun batên anglilaning,anglilani. atur panuwunipun Tuwan Hèrman anggènipun badhe amaosi gêgadhuhan kawula siti dhusun ing Manang.

Punika sarèhning Tuwan Sêkol wau sampun saèstu batên sagêd pinanggih ing têpang rukunipun dhumatêng ing kawula, bab pangonjot kalihan wangsulipun siti ing Manang, punika kawula lajêng utusan abdi dalêm pêpatih kawula pun Ngabèi Wiraprana, andhèdhèl gêgadh [gê...]

--- 419 ---

[...gadh] kula babêkêlipun siti ing Manang, manawi lêladosanipun paos, ing bakda Siyam ing taun Jimakir, paos satêngah taun, kathahipun 400 rupiyah, rupiyahan 12 uwang, kang punika sampun katêdha dhatêng Tuwan Sêkol. Ingkang kaping gangsal, kauningana ing panjênêngingkang. têksih wontên Tuwan Sêkol wau kula anyumanggakakên dhumatêng kanjêng parentah agêng kantor, punapa ingkang dados prênatanipun kanjêng parentah agêng kantor, kawula inggih andhêdhèrèk, mênggah atur kawula ing nginggil wau sadaya lajêngipun katur kauningani

Kasêrat ing dintên Jumungah kapapingkaping. 26 wulan Rabingulakir ing taun Alip ôngka 1771.

--- 420 ---

Atur kawula, pun Sêtradikrama, abdi dalêm panglangkung siti dhusun ing Manang, katur ing parentah Radèn Ngabèi Wiraprana.

Kawula kadangu barang gêgadhahanipun Tuwan Sêkol ingkang wontên tatênggan kawula siti dhusun ing Manang, mênggah cacah wêrnènipun ing barang, kunjuk ing ngandhap punika.

Nomêr ... Namanipun ing Barang ... Cacah Iji

1 ... Warni griya pasanggrahan limasan sirap agêng ... 1

2 ... Warni griya pêndhapi kampung sirap ... 1

3 ... Warni griya lumbung kampung sirap ... 1

4 ... Warni griya kandhang wêlit ... 2

5 ... Warni griya gêdhogan sampun risak ... 1

6 ... Warni griya limasan wêlit agêng ... 1

7 ... Warni griya kampung wêlit ... 4

8 ... Warni bangku ... 1

9 ... Warni kursi ... 2

10 ... Warni bong agêng ... 2

Gugung griya ... 11

Gugung cacah sadaya ... 16

--- 421 ---

217. Kawula nuwun, atur kawula Radèn Ngabèi Cakradirja, abdi dalêm panèwu panumping golongan kabopatèn ing Prawiranagaran. KonjugKonjuk. ing sangandhap sêpatunipun kajêng tuwan mayor residhèn ing Surakarta Adiningrat. Ing ngandhap punika pratelanipun. Ing ngajêng kawula kagugadkagugat. dhatêng Cina babah Pang Sing, kathahipun sèwu tigang atus pitung dasa rupiyah ngalih wêlas uwang, kawula kadangu wontên ing pasowan mangu kapatihan. Inggih yêktos kawula nyambut, sarêng ing dintên Sêtu kaping 19 ing wulan Bêsar Jimawal ôngka 1765, sarèhipsuwidak. sêkawan rupiyah ngalih wêlas uwang langkung kawan uwang, akalihan paring dalêm pananggalan ingkang mêngdalmêdal. sangking kantor salikur rupiyah ing sawulanipun. Wondening siti ingkang tiga têngah jung wau kawula damêl nyanggi ayahan dalêm, akalihan ayahanipun ing kangjêng tuwan gopêrmèn. Sarêng katur ingaturan kawula, lajêng dipun dhawahi dhumatêng kiyai lurah Radè

--- 422 ---

LumênggungTumênggung. Prawiranagara, kawula lajêng dipun dhawahi dipun rès, lajêng radèn tumênggung adhêdhawah dhèdhèl siti lênggah kawula pun Kocak-kacik sajung, tanah Sokawatos, ingkang sampun kawula têbasakên mênggah pamêdalipun sataun mêdal paos pitung dasa gangsal rupiyahtimbali. dhumatêng pasowan mangu kapatihan lajêng kawula sowan. Sarêng dumugi pasowan mangu kapatihan, kawula lajêng kaparingan sêrat pêkudhung kêrampungan. Sêrat pêkudhung kêrampungan wau batên mawi pratôndha cap. Kawula suwun batên suka, lajêng kawula kaparingankapêksa. dipun wasesa kimawon. Ingkang punika kajêng tuwan residhèn, sarèhipun Radèn Tumênggung Prawiranagara sakêlangkung-langkung pênganiayanipun dhumatêng jasad kawula. Mênggah pun babah Pang Sing ngakên sampun dipun sauri, kawula batên rumaos akèn nyauri dhumasangêt. mitulungi tiyang dipun kaniaya, batên wontên ing liyanipun sangking ing kajêng tuwan residhèn. [resi...]

--- 423 ---

[...dhèn.] Wondening ingkang amaringi pilênggahan kawula punika, inggih putra dalêm gusti kawula ingkang sinuhun kajêng susuhunan. Punapa malih gêgadhuhan kawula sabin. Ingkang punika kajêng tuwan residhèn, kawula nuwun sih wêlasipun kajêng tuwan lulus sihipun ingatsêpatunipun. kajêng tuwan residhèn.

Konjug ing dintên Sênèn kaping 6 ing wulan Jumadilawal ing taun Alip ôngka 1771.

218. Kawula nuwun, atur kawula babah Kang Ho, kunjuk ing sangadhapingsangandhaping. ingkêng supatu,sêpatu. ing kanjêng tuwan mayor risidhèn ing Surakarta Adiningrat. Ing ngandhap punika pratelanipun. Ing ngajêng nini kawula ngajal, wêsta Nyai Rewog. Kawula katilaran sêrat pusaka, mênggah griyanipun nini kawula sêdaya sakpimahanipun kaparingakên dhumatêng kawul

--- 424 ---

parentah agêng ing kantor, anaming paman kawula ingkêng griya MêdutênMêduntên. sampun ngajal, batên gadhah têtilaran anak jalêr, gadhah anak èstri têtiga têksih alit-alit. Ing sakpunika sêrat pusaka wau sampun kapudhutkapundhut. dhumatêng tuwan asistèn. Ingkêng punika Kanjêng Tuwan Risidhèn, sarèhipun griya sêdaya sakpimahanipun sampun kawula ênggèni, mênggah griya sêdaya sakpimahanipun kawula suwun tulusipun wontên ing kawula sêdaya, mênggah têtilaranipun anakipun paman kawula,titimangsani. ing ditên Sênèn kaping 26 wulan Jumadilakir ing taun Alip ôngkaning warsa 1771.

219. Sêrat sarta ingkang tabe akathah-kathah, Rahadèn Mas Ariya Purwadiningrat kalihan Rahadèn Tumênggung Jayanagara, katura ingkang saudara Tuwan Karêl Prèdrik Wintêr.

Sasampuning kadya punika awiyos, kawuningana ing saudara, [sa...]

--- 425 ---

[...udara,] yèn pun Dêmang Wôngsawijaya ing Manjung, sampun kadhawahan karampungan lulus ing Kadêmanganipun. Ananging manutamanut. ing pranatanipun Kangjêng Pangeran Ariya Kusumayuda, ingkang lêrês mupakat ing nagari, rèhning jumênêng pangeran inggal.enggal. Ingkang sadhèrèk kathah, siti wau badhe wontên ingkang ibu, utawi wontên ingkang dhatêng kang rayi-rayi, ing pamêdalipun siti wau, aturipun sandika, tumuntên kula andhawahakên dhatêng Kangjêng Pangeran Ariya Kusumayuda, kados ingkang sampun kasêbut ing ng

Wusananipun, pun Dêmang Wôngsawijaya, botên wangsul sowan. Lajêng kula dhawahi wangsul, sarta kairid ing putusan kula, lajêng Kangjêng Pangeran Ariya Kusumayuda, marêngi sawêg tingalanipun. Pêpak ingkang sadhèrèk utawi ingkang rama-rama, adhawah dhumatêngPranatan. kêpanggiha ing wingking.

--- 426 ---

Panuwunipun Dêmang Wôngsawijaya mantuk dhatêng dhusun rumiyin wau, punika sampun kula rêmbag sakônca kula wadana jawi lêbêt sadaya, botên lêrês ing panuwunipun Dêmang Wôngsawijaya wau, ingkang mawi mila ing ngajêng wontên rarêsahan. Amargi pun Dêmang Wông

Ingkang punika mugi andadosêna kauninganipun saudara, mênawi ing têmbe pun Wôngsawijaya wau agadhah atur nututi, angaturakên saenipun piyambak. Kula sumôngga saudara.

Sinêrat ing dintên Kêmis ping 13 wulan Jumadilakir taun Jimakir ôngka 1770.

--- 427 ---

220. Atur kawula Ki Bagus Ngarpah ing Pakauman, abdi dalêm ngulami, kunjuk sangandhap sêpatonipun kangjêng tuwan mayor ingkang jumênêng risidhèn karaton ing Surakarta Adiningrat, ingkang kawula aturakên kala ing dintên Sêlasa tanggal kaping 17 wulan Rêjêb [Rê...]

--- 428 ---

[...jêb] pun êmbok kuwalon sampun ngakêni, anyambut dipun kèngkèn pun bapa, inggih kawula sagahi, anaming kawula anyuwun kayêktosanipun pun bok têmênipun dipun kèngkèn pun bapa, ingkang sarta Cina sami kawula suwun, kingingkenging (dan di tempat lain). kawula sumadosi bêgja kula, kinging kula cicil bêgja kula, kêlajêng dados mujangang inggih bêgja kula, mas pangulu botên parêng kawula gadhah atur kathah-kathah, ajêng botên namung griya kawula kêdah kawade kabayarakên Cina kawula botên suka, sarêng ing dkapêksa (dan di tempat lain). mênawi kawula taksih kêkah badhe dipun sikara dipun misuwurakên ngamuk, sarèhning prakawis sami rêrekan, sangking pandamêlipun bok kuwalon wau,

--- 429 ---

mas pangulu kêdah angêtrapakên têksa wasesa sikara niaya, badhe andadosakên ing karisakanipun jasad kawula, ingkang punika kawula botên suka, botên narima, kawula anyuwun adil pariksa pitulung sih wêlasipun kangjêng tuwan risidhen.

Sinêrat ing dintên Rêbo tanggal kaping 22 wulan Jumadilawal ing taun Alib ôngka 1771.

221. Ing dintên Kêmis ping 28 Jumadilakir Alip oka 1771, kula Kyai Rôngga Ônggawiguna, anyêrati atur jawabipun bok mas Surawijaya, pratelanipun ing ngandhap punika katura.

Atur kawula bok mas Surawijaya kawula kadangu ing parentah, kala ing kawaukawitana wau. kula ngêmpit gadhahanipun Mas Ajêng Munak bojonipun Tuprasdhe, warni panunggul intên barliyan sarakit. Rêgi kalih bêlah rupiyah 12 wang, panunggul kalih wau lajêng kula kêmpitakên dhatêng bok kaji, inggih pajêng kalih bêlah rupiyah pêthak. Bok kaji wau di

--- 430 ---

bayar dhatêng kula, gugung yatra 192 rupiyah pêthak, kalêbêt yatra sêngkang, pêndhak wulan kawitana wau bayar 6 rupiyah gobang, angsal kula bayar wau kula lajêng ngakêngnngakên. bayar Mas Ajêng Munak, kang kawan rupiyah. Kang kalih rupiyah dhatêng kang gadhah sêngkang, Mas Ajêng Munak alêstantunakên sampun narimah, yatra dèrèng ngantos kula bayarakên. Bokipun lajêng gugat dhatêng kantor, ingkang punika kula sumôngga ing parentah,kanggenan. panunggulipun mas Ajêng Munak sêrakit wau inggih sayêktos, mênggah kalih bokipun kula batên.

222. Ing dintên Sênèn tanggal ping 3 wulan Rêjêp taun Alip ôngka 1771, kawula pun Ngabèi Sêcadikrama, abdi dalêm mantri jêjênêng kari ing kadipatèn Kamangkunagaran, anêrati aturipun tiyang pasakitan pandung, awasta pun Sêtramênggala ing dhusun Tara, momon

Atur kawula Sêtramênggala sakitan pandung, kawula kadangungkadangu. ing parentah Mas Angabèi Suradikrama, ingkang awit gèn kawula dipun cêpêng lajêng dipun bêsta dhatêng Ki Sutadôngsa ing dhusun [dhusu...]

--- 431 ---

[...n] Kêjèn. Pawong recangipunrencangipun (dan di tempat lain). Mas Jagawadana ing Ngargayasa, tanah Kêrja bawah Kamangkunagaran. Amargi kawula tinêrka mandung, katitik sangking angsal kawula wade barang angsal kawula mandung, awarni dandang kalayan kandêlan pêthak, wontên siti dhusun ing Sêgawe inggih tumut ing Ngarg

Ingkang punika atur kawula inggih sayêktos mandung, kalayan inggih sayêktos barang titik wau, sangking angsal kawula mandung mêndhêt gadhahanipun Ki Sutadôngsa ing Kêjèn wau.

Wondèntên recang kawula mandung awasta Ki Marjan. Griyanipun dhusun Kêtapatèn, inggih bawah Kasunanan, tumut Wêlandi ing dhusun Tarik. Kawula batên uninga namanipun. Wondèntên panunggilanipun barang angsal kawula mandung mêndhêt gadhahanipun Ki Sutadôngsa

223. Kawula nuhun, unjuk kawula Kyai Mas Khaji Kamjhah, abdi dalêm lurah ngulamdi khaji ing nagari Surakarta.

Kunjuk ing saandhap sêpatonynipunsêpatunipun. kangjêng tuwan mayor risidhèn ing karaton nagari Surakarta Adiningrat.

Kawula nuhun, ingkang kawula unjukakên,

--- 432 ---

kawula angunjuki uninga ing saandhap sêpatonipun kangjêng tuwan risidhèn, manawi anak kula pun Suleman anggènipun minggah kaji dhatêng Arab, sakancanipun ingkang sami kaparingan sêrat têtikêman saking kangjêng tuwanytuwan. pisidhèn.Residhèn. Punika sampun dumugi ing Sêmawis, ing sapunika, kadhawahan mas pangulu Sêmawis. Trang dhawahipun kangjêng tuwan asistèn risidhèn ing Sêmawis. Sawêg anêrang angaturi sêrat ing panjênêngan dalêm. Anêrangakên punapa kapundhutan ongkos punapa botên. Manawi kakapundhutan. ongkos sampun bayar punapa dèrèng.

Ingkang punika panuwun kula ing panjênêngan dalêm kajêng tuwan risidhèn, ingkang mugi wontêna sih dalêm aparing sêrat dhawah dhatêng anak kula, lajêngipun kunjuk dhumatêng kangjêng tuwan asistèn risidhèn Sêmawis. Sampun ngatosngantos. kapundhutan ongkos. Amargi saking karepotan kula, ingkang mugi wontên sih pitulungipun kangjêng tuwan risidhèn.

Amung punika atur kawula, kawula nuwun kawula cumadhong dhawah dalêm.

Sinêrat ing ditên Rêbo 12 wulan Rêjêb taun Alip ôngka ha771.1771.

--- 433 ---

224. Punika atur kawula Nyonyah Kuwik Bun Cu, kunjuk sangandhap sêpatunipun kangjêng tuwan mayor saha ridêr residhèn ing karaton dalêm Surakarta Adiningrat. Kawula anyuwun pitulung adil pariksanipun kangjêng tuwan. Wondene ingkang kawula suwunakên adil pa

Kala dintên Slasa kaping 4 wulan Rêjêp punika, bojo kula pun Kuwik Bun Cu kadhatêngan mata-matanipun tukang pak apyun Cintên 4 kanthi kapala kampung wasta Ki Tiyong Cing akalihan upas kantor 1 sami anêdha galedhahi salêbêtipun griya kula, kawêstanan rawatgriyane. kancanipun, Cintên [Ci...]

--- 434 ---

[...ntên] mata-mata ing Ngêpakan, lajêng mêndhêt salêmpitan sangking pagêr gêdhèg pawon wau, apyun sakêdhik tike sakêdhik. Bojo kula lajêng dipun cêpêng, ingkang punika kangjêng tuwan kauningana, solah makatên wau dêdamêlan sangking mata-mata, ingkang griya cêlak panggledhahi. griya, botên dipun dugèkakên, lajêng mêdal bêkta upas anjujug sagêr pawon. Têtêp tiyang mêndhêt rawatanipun piyambak, sarta kauningana malih ing ngajêng bojo kula dados kulinipun tukang pak. Kasukanan damêl wade tike angsal 5 wulan nyuwun mêdal, awit botênyuwun. pitulung sagêdipun kaparingan luwar bojo kula, saha kula nyuwun adil ukunmipunukumipun. tiyang Cina ingkang nyalêmpiti apyun, utawi tike wau punika badhe damêl cilakanipun bojo kula, tiyang sae kadamêl awon. Mijila sangking ngadil wisesanipun kangjêng tuwan.

Kunjuk Rêbo kaping 12 wulan Rêjêp Alip angkaning warsa 1771.

--- 435 ---

225. Ing dintên Kêmis kaping 20 wulan Ruwah taun Alip ôngka 1771, kula Ngabèi Jagamêrta anyêrati auripunaturipun. Dipajaya, 2 pun Kêrtajaya, griyanipun ing dhusun Pencol bawah Sela, aturipun ing ngandhap punika.

Atur kawula pun Dipajaya, ngumur kula 22 taun, 2 pun KêrjayaKêrtajaya. ngumur kula 35 taun. Kawula kapriksa ing parentah, inggih sayêktos kula sade kapal dhawug dhutêngdhatêng. pun Ranamênggala, ing Tlobongan katumbas 13 reyal, wondening kapal wau, agènanggèn. kula tumbas saking Ki Wiratruna karan anak Pandhoyok. Griyanipun ing Wirasari bawah guphrêmèn. Kula tumbas 13 reyal. Gèn kula pabênan wontên griyanipun Ki Sôntadipa ing Krapakan bawah Sela. Ki Ônggalêsana bêkêl ing Krapakan utawi rencangipun tiyang alit i

2. Atur kawula pun Sôntadipa, tiyang ing Krapakan bawah Sela, kawula kadangu ing parentah pradata dalêm Surakarta inggih sayêktos kula wuninga gènipun tumbas kapal pun Dipajaya, 2 pun Kêrtajaya, dhatêng Ki Wiratruna Pandhoyok ing Wirasari, sabab agènipunanggènipun. pabênan wontên ing griya kula kawuningan lurah kula Ki Ônggalêsana, sakônca

--- 436 ---

kula tiyang alit. Katumbas 13 reyal. Namung sapunikapunika. atur kawula.

226. Sêrat atur kawula abdi dalêm pun Sutajaya, babêkêlipun kagungan dalêm siti dhusun ing Jumblêngan karya sajung, ing ngajêng dhèrèk Bêndara Kangjêng Pangeran Ariya Kusumadilaga, kaatura ing parentah agêng ing kantor nagari dalêm ing Surakarta Adiningra

Kawula nuwun ingkang kawula aturakên konjuk ing sangandhap sêpatu dalêm, bab anggèn kawula pepe wontên adi dalêm kaliwon rêdi Radèn Ngabèi Rêsadipraja ing Ngasinan. Amargi kawula dipun kaniaya, dipun jarah dipun rayah dhatêng Mas Rôngga Ranaprawira ing Pr

--- 437 ---

ngungsi dhatêng Prapat sakilèn Kikis. Griya kawula lajêng dipun lêbêti kajarah karayah, barang gêgadhahan kawula sami dipun pêndhêti dhatêng pun Bôngsamênggala sarencangipun têlas barang gadhahan kawula sêdaya, awêrni dhuwung sêtunggal dhapur sêngkêlat, mnyalangkung. wang. Waos kalih salandheyanipun prabot sami pêthakan, pangaos 8½ reyal. Lamêng sêtunggal pangaos 4 reyal, klasa bantal pinggan piring tatah pêthèl wadung pacul, sadaya pangaos 9 reyal, pantun saamêt pangaos 16 reyal, kadhêle satumbu agêng pangaos 4½ reya

Griya kawulkawula. têlas dipun bêsmèni sêdaya têltêlas. griya sêngkawan,sêkawan. wah ragangan griya sêtunggal, grigriya. sadaya pangaos 20 reyal. Wah gêgadhahan kawula pantun ingkang tasih wontên sabin ing nalika sêmêntênsêmantên. sawêg môngsa pantupantun. jêne, adat angsalipun pantun sabin kawula sajung punika sadaya kawan wêlas amêt. Lajêng kabêskup kadêrêpakên sêdaya dalah ingkang malih martiga botên kasukanan bagean patun.pantun. Nalika samantêngnsamantên. pantun saamêtipun pangaos nêmbêlanêmbêlas. reyal. Gugung pantun pangaos 224 reyal, reyal [re...]

--- 438 ---

[...yal] amitu likur wang, gugung gêgadhahan kawula sêdaya pangaos 312 reyal nyalangkung bêntêt wang langkung sajampêl sêka sêtangsul.

Saha tatênggan kawula siti sajung wau lajêng kapêndhêt kairas dhatêng Mas Rôngga Ranaprawira angantoangantos. sapriki, sêsanggèn kawula paopaos. mêdal jung 13 reyal ing dalêm sataun ngênêm likur wang kasanggi jung 20 reyal nigang dasa wang ing dalêm sataunipun, amawi bokti 100 rupiyah, dhatêng Mas Cakrasêmita patih ing Kusumadilagan, supadosupados. pêpêt nalar atur kawula ingkang katur Bêndara Kangjêng Pangeran Ariya Kusumadilaga, mênggah ing ngajêng sêrat atur kawula gugat sampun katur ing parentah pasoan mangu ing kapatihan, utawi ing pradata dalêm. Katampèn panjênênganipun Rahadèn Tumênggung Amonwongsal-wangsul (dan di tempat lain). kawula dèrèng kaparingan karampungan. Ngantos dumugi ing taun Alip punika botên kaparingan lêrês. Ingkang punika kawula atas botên suka botên trima, kawula suwun ing adil kang lêrês ingkang têrus ing ukum. Antukipun barang gêgadhahan kawula wau, ingkang kutusanipun. Mas Rôngga Ranaprawira wau, saha kalênggahan kawula kabêkêlan sitsiti. sajung ing Jumblêngan wau, wangsulipun dhatêng ing kawula malih, mêdala sangking ing panguwasanipun ing kangjêng tuwatuwan. residhèn ingkang anguwasani kantor pan nagari dalêm ing Surakarta Adiningrat.

--- 439 ---

Katur ing panjênênganipun Bêndara Kangjêng Rahadèn Tumênggu MakuprajaMangkupraja. Sênèn tanggal kaping 1 wulan Ramlan taun Alip 1771.

227. Sêrat, atur kawula pun Rêsasêntika dêmang siti dhusun ing Tèmpèlsari, karya tigang jung, ing ngajêng dhèrèk Bêndara Kangjêng Pangeran Bondhan. Kaatura ing sangandhap sêpatonipun Kangjêng Tuwan Risidhèn Arêtman ingkang nguwasani ing kantor pan nagari

Kawula nuwun ingkang kawula aturakên ing sangandhaping sêpatu kangjêng tuwan risidhèn, kawula dipun kaniaya dhatêng Mas Rôngga Ranapawira ing Prambonan. Bab gêgadhuhan kawula siti ing Tèmpèlsari tigang jung wau, amargi dhawuhing parentah kawula kasampiraksêratipun. [kasampi...]

--- 440 ---

[...rak] tumuntên ing dintên Sêtu tanggal kaping 3 Sapar taun Wawu ôngka 1769. Kawula kadhawahan parentah sangking Mas Rôngga Ranapawira kiyambak. Kawula botên kalilan anggarapakên sabin dhatêng tiyang sakilèn kikis. Atur kula sêndika, manawi sampun lêbar gadhu pu

Tumuntên ing wulan Mulud tunggil sataun Wawu, Mas Rôngga Ranapawira utusan mundhut ladosan kawula paos. Ingkang dipun utus sêtunggal Mas Nayadiwirya ing Jomboran, kalih Mas Rêjasêntona ing Garongan, kula inggih ngladosi yatra paos 24 rayalreyal. sarta mundhut sêsulih kawula lumêbêt garêbêg. Kula inggih ngladosi tiyang tiga, sosoran kawula babêkêl, awasta Ki Wôngsadrana, kalih pun Singadrana sami bêkêl tiyang alit sêtunggal, abêkta yatra lajêng dhèrèk Mas Rôngga Ranapawira lumêbêt garêbêg. Saantuk [Saan...]

--- 441 ---

[...tuk] aosipun pantun saamêt 25 reyal mitu likur wang, kaetang aosipun pantun tigang dasa amêt 810 reyal nyalangkung wang, gugung sadaya gêgadhahan kawula ingkang sami kapêndhêt Mas Rôngga Ranapawira aosipun pantun utawi yatra 943 reyalan nyalangkung wang, sasamRêjasêntana. dhawuhipun êmboh aku ora idhêp, lan ora nampani, arêp ora gadhuh amuamung. bumi têlung jung dakpundhut, banjur dakiras. Sabab koekowe (dan di tempat lain). wani-wani anggarapake sawah mênyang wong kulon kikis. Yèn koe ora trima apa sakarêpmu tak uja, mênyanga ing parentah pisan aku wis ora pêrduli mênyang koe, saiki lungaa sakbêkêlmu aku wis moh aja kasuwèn. Kawula lajêng mantuk angaturi prapat. Lajêng kawula pratelakakên dhatêng prapat. Sakdhawahipun Mas Rôngg

--- 442 ---

babêkêl. Lajêng dhatêng ing parentah, katur Bêndara Kangjêng Pangeran Bondhan, manawi kawula dipun kaniaya dhatêng Mas Rôngga Ranapawira, karsa dalêm lajêng utusan nimbali dhatêng Mas Rôngga Ranapawira ing Prambonan. Aturipun mopo, manawi kangjêng pangeraangundurakên. nalare Ki Rêsasêntika, inggih kawêdalna dhatêng dhusun punapa utusan, utawa kêrsa anjênêngi kiyambak, angantos katimbalan wangsal-wangsul, wontên i griya utawi sabên lumêbêt dhatêng ing nagari, aturipun tansah amopo kimawon. Angantos ing sakpunika kawula

Kasêrat Sênèn tanggal kaping 1 wulan Ramlan taun Alip ôngka 1771.

--- 443 ---

228. Sêrat Papriksan ing dhusun Ngangrang, kalih dhusun ing Suyudan.

Ing dintên Sênèn tanggal ping 6 wulan Sawal ing taun Alip ôngka 1771.

Kula Ngabèi Yudadikrama, Radèn Ngabèi Sutapradata, kanthi prayantun rêdi jajênêngipun Radèn Tumênggung Ronadirja ing Bayawangsul. Sami anglampahi ayahan dalêm titipariksa dhatêng siti dhusun ing Suyudan kalih siti dhusun ing Ngangrang, tanah ing Bayawangssatunggil-tunggil. Mênggah ingkang turkatur. ing ngandhap punika.

1. Atur kula Ki Sêntona, bêkêl dhusun ing Pêrbutan mônca sêkawan, kapêrnah kidul kilèn. Kula kapriksa ing parintah, ing nalika tanggal ping 27 wulan SèptabêrSèptèmbêr (dan di tempat lain). taun 1843 utawi tanggal ping 4 wulan Siyam ing taun Alip punika, Ki Tawijaya Bêkêl dhusun ing Ngangrang, kapandungan gadhahanipun maesa kathahipun tiga gudèl [gudè...]

--- 444 ---

[...l] kula inggih wuninga, mênggah wuninga kula sarêng wanci bangun ing dhusun Ngangrang wontên gêndhong, kula lajêng tandang, sarêng kula dhatêng dhusun ing Ngangrang kula pitakèn. Wangsulanipun Ki Tawijaya, mila kula ngungêlakên gêndhong, gadhahan kula maesaical. kabêkta pandung wau, kula inggih purun. Lajêng sami lumapahlumampah. sarêng dumugi dhusun ing Suyudan, kula kalih Ki Tawijaya sami kèndêl wontên griyanipun Ki Patramênggala, kula lajêng têbah nalar dhatêng Ki Patramênggala, kula kèn nitik dhatêng griyanipun Ki Citra tiyang jagal ing Suyudan, wau punapa mragat maesa, punapasatunggil. wanci gamêbêg. Kula lajêng wincantên.wicantên. Ki Patramênggala bêcik dititik malih sabab maesane Ki Tawijaya kang ical kapandungan tiga gudèl. Lajêng Ki Patramênggala wangsul malih. Botên dangu dhatêng, lajêng sanjang dhatêng kula, yèn griyanipun Ki Citrajagal wau wontên suku maesa kathahipun 12 iji,

--- 445 ---

wujudipun suku maesa 12 iji wau, mênggah wuninga kula namung sangking sanjangipun Ki Patramênggala kiyambak, saha Ki Tawijaya botên mawi pisaid dhatêng tiyang sisiti. dhusun ing Suyudan. Kula lajêng sami mantuk. Amung punika atur kula, kula purun nyanggi supaos imbaripun.

2. Atur kula Ki Sakrama, bêkêl dhusun ing Gêmpol, mônca sêkawan kapêrnah lèr. Kula kadangu ing parintah, ing nalika tanggal ping 27 Sèptabêr taun 1843 utawi tanggal ping 4 wulan Siyam taun Alip punika, Ki Tawijaya kapandungan gadhahanipun maesa kathahipun

Kalihdening gènipun nglacak maesa Ki Tawijaya wau, angsal titik utawi botên. Kula botên wuninga, amung punika atur kula, kula purun nyanggi supaos imbaripun.

3. Wah turipunaturipun. Ki Tadôngsa bêkêl dhusun ing Gêdhong, mônca sêkawan [sê...]

--- 446 ---

[...kawan] kapêrnah kilèn. Mênggah paturanipun sami kados paturanipun Ki Sakrama, kang sampun kasêbut ing ngajêng wau punika, saha purun nyanggi supaos imbaripun.

4. Atur kula Ki Wiradôngsa, tiyang alit dhusun ing Ngangrang, kula kapriksa ing parintah ing nalika tanggal ping 27 wulan Sèptabêr taun 1843 utawi tanggal ping 4 wulan Siyam taun Alip punika, lurah kula Ki Tawijaya, gadhahanipun maesa kathahipun tiga gudèwuninga. amung punika atur kula, atur kula punika têmên-têmên. Kula purun nyanggi supaos imbaripun, inggih lajêng kaimbar.

--- 447 ---

5. Wah aturipun Ki Singadôngsa.

6. Wah aturipun Ki Sadôngsa.

7. Aturipun Ki Sakêrta.

8. Wah aturipun Ki Sariya, tiyang sêkawan punika sami tiyang alit dhusun ing Ngangrang, mênggah paturanipun inggih sami kados paturanipun Ki Wiradôngsa kang sampun kasêsutkasêbut. ing ngajêng wau punika, saha sami purun nyanggi supaos imbaripun.

Ing dintên SlaSlasa. tanggal ping 7 têksih tugil wulan taunipun, kula saha sakônca sadaya lajêng sami titipariksa dhatêng siti dhusun ing Suyudan. Dhatêng griyanipun Ki Citra tiyang jagal dhusun ing Suyudan. Mênggah patrapipun inggih botên ewah kados anggèn kula titipriksa wo

1. Atur kula Mas Adiwirya bêkêl ing Banjarsari lèr, mônca sêkawan kapêrnah kilèn, kula kapriksa ing parintah, ing nalika tanggal kaping 27 wulan Sèptabêr bauntaun. 1843 utawi tanggal ping sêkawan wulan Siyam taun Alip punika, Ki Citra tiyang jagal dhusun ing Suyudan, kawêstanan mragad maesa kathahipun tiga gudèl. Kang

--- 448 ---

punika kula botên wuninga kalih kula kapriksa manawi griyanipun Ki Citrajagal wau wontên suku maesa, kathahipun 12 iji, kang punika kula botên uninga, tiga kula kapriksa manawi Ki Tawijaya bêkêl ing dhusun Ngangrang kalih Ki Sêntana bêkêl dhusun ing Pêrbu

2. Wah aturipun Dêmang Kramasari, ing dhusun Banjarsari mônca sêkawan kapêrnah kidul.

3. Wah aturipun Ki Sêcatruna, bêkêl dhusun ing Gênêng, mônca sêkawan kapêrnah wetan.

4. Wah aturipun Ki Wôngsa, bêkêl dhusun ing Karang, mônca sêkawan kapêrnah lèr.

5. Wah aturipun Ki Waridin, bêkêl dhusun ing Kiringan, mônca sêkawan kapêrnah kilèn.

6. Wah aturipun Ki Sadrana, bêkêl dhusun ing Kiringan.

7. Wah aturipun Ki Singadrana, bêkêl dhusun ing Kêbontimun, mônca sêkawan kapêrnah kilèn.

8. Wah aturipun Ki Wôngsawijaya, bêkêl dhusun ing Dhuwêt, mônca gangsal kapêrnah kidul.

Tiyang pitu punika paturanipun sami kados aturipun Ki

--- 449 ---

Sadiwirya kang sampun kasêbut ing ngajêng wau punika, saha sami purun nyanggi supaos imbaripun.

9. Atur kula Ki Nuryani, kaum dhusun ing Suyudan. Kula kapriksa ing parintah ing nalika tanggal ping 27 wulan Sèptabêr taun 1843 utawi tanggal kaping 4 wulan Siyam taun Alip punika, Ki Tawijaya bêkêl ing Ngangrang kalih Ki Sêntana, bêkêl dhusun ing Pêrbut

Kalih kula kapriksa Ki Citrajagal ing Suyudan, kawêstanan mragad maesa tiga gudèl. Kang punika botên. Sayêktos Ki Citra mragad maesa amung satugilsatunggil. jalêr agêng, sababasabab. ingkang mragad maesawamaesa. satugil wau kula, kula botên pitakèn ing panyubasipun,panumbasipun. uwiutawi. rêgènipun. Sarêng sampun kula pragad maesa wau, kula lajêng mantuk, amung punika atur kula, kula purun nyanggi supaos imbaripun.

10. Atur kula Ki Sêtrajaya, tukang kêlètipun Ki Citrajagal, kula kadangu ing parintah ing nalika tanggal ping 27

--- 450 ---

wulan Sèptabêr taun 1843 utawi tanggal ping 4 wulan Siyam taun Alip punika, kula kapriksa ing parintah Ki Citra kawêstanan mragad maesa tiga gudèl, kang punika botên sayêktos mragad maesa amung satugil jalêr agêng, maesa sangking gènipun tubastumbas (dan di tempat lain). Ki Wiryadrana, dhusun ing Patêran rêgi 16 rigit.ringgit. Gènipun tubas marêngi pêkênan Lêgi sontên. Sarêng Paing injing kapragad. Kula kang ngêlèti, kalih kula kapriksa griyanipun Ki Citra wontên tiyang nglacak maesa, kang punika kula botên wuninga, amung punika atur kula, kula purun nyanggi supaos imbaripun.

11. Atur kula Ki Wiradôngsa, kabayan dhusun ing Suyudan. Kula kapriksa ing parintah, ing nalika tanggal ping 27 wulan Sèptabêr taun 1843, utawi tanggal ping 4 wulan Siyam taun Alip punika, Ki Citrajagal ing Suyudan kawêstanan mragad maesa kathahipun tiga

--- 451 ---

12. Wah aturipun Ki Sêtrayuda,

13. Wah aturipun Ki Tijaya,

14. Wah aturipun Ki Soma,

15. Wah aturipun Ki Sawijaya,

16. Wah aturipun Ki Dipadrana, tiyang gangsal punika sami tiyang alit dhusun Suyudan. Mênggah paturanipun inggih sami kados paturanipun Ki Wiradôngsa, kang sampun kasêbut ing ngajêng punika, saha sami purun nyanggi supaos imbaripun inggih lajêng sami kaim

Atur kula Ki Patramênggala, panglampahipun Mas Dêmang Patrarêja ing Suyudan. Kula kapriksa ing parintah kala tanggal ping 27 wulan Sèptabêr taun 1843, utawi tanggal ping 4 wulan Siyam ing taun Alip punika, kula kadhatêngan Ki Tawijaya bêkêl ing dhusun NgaSêntana. Bêkêl dhusun ing Prabutan.Pêrbutan. Têmbungipun sami nglacak gadhahanipun maesa ical kapêndhêt ing pandung, kathahipun maesa tiga gudèl. Kula lajêng dipun kèn nitik dhatêng griyanipun Ki Citrajagal ing Suyudan. Kula inggih lumpahlumampah. sarêng kula dhatêng nglataripun Ki Citra, kula pitakèn dhatêng lare dolan anakipun Ki Citra, mau Ki Citra nyambêlèh kêbo apa sapi, wangsulanipun lare mragad maesa, kula lajêng wangsul mantuk. Kula wuningabotên wuninga. wujudipun ing maesa

--- 452 ---

kang dipun pragat wau, kula botên. Kula lajêng sanjang dhatêng Ki Tawijaya, kalih Ki Sêntana, sarêng sampun kula sanjangi Ki Tawijaya kalih Ki Sêntana lajêng sami mantuk. Botên mawi angyêktosakên dhatêng griyanipun Ki Citra piyambak, utawi pisaid inggih b

Kalihdene kula kawêstanan sanjang dhatêng Ki Tawijaya kalih Ki Sêntana, yèn griyanipun Ki Citra wontên suku maesa kathahipun 12 iji, kang punika kula botên.botên wuninga. Amung punika atur kula, purun kula nyanggi supaos imbaripun.

229. Ing dintên Sênèn kaping 13 wulan Sawal ing taun Alip ôngka 1771, kawula abdi dalêm kaliwon jawi lêbêt Radèn Ngabèi Rêjadipura, kalih Radèn Ngabèi Rêsanagara, ingkang sami anglampahi ayahan dalêm, ingandikakakên titipariksa kêkecon dhumatêng bêkêlipun

--- 453 ---

ing Sragèn Manggis. Ing sadhatêng kawula ing Gêbang inggih lajêng ngalêmpakakên sawarnènipun tiyang siti, atawiutawi (dan di tempat lain). prapat ingkang kalêrês mônca sakawan mônca gangsal, lajêng kawula dangu sangking satunggal-tugal,satunggal-tunggal. aturipun ing ngandhap punika.

Atur kawula Ki Dêmang Krêtamênggala ing Gêbang, dêmangipun Tuwan Barèti. Kawula kadangu ing parintah, ing dintên malêm Sêtu Pon kaping 4 wulan Sawal punika, kawula pinuju jagi griyanipun tuwan-tuwan kesah dhumatêng nagari, sarêng wanci satêngah kalih dalukapêrnah (dan di tempat lain). lèr sangking loji, kawula badhe tandang nyonyah botên suka, kawula lajêng ngungalakênngungêlakên. bêndhe, sarêng latu sampun sirêp kawula dipun kèn mariksa. Sarêng kula dumugi ingkang kabêsmèn wau, kalêrês bêkêlipun Tuwan Barèti awasta Ki Jayana, dene barang gadhahanipun ingkang kabêta ing kècu wau awarni maesa 4 iji, sarèhne kula dados kamisêpuh rincrencangipun. Tuwan Barèti sadaya, kula dipun lapuri dhumatêng Ki Jayana, badhe ngupadosi maesanipun ingkang kabêta kècu wau, nuntên Ki Jayana wuninga sarêng sadintên, maesanipun wontên Patoman sangking loji kaparnah kidul kilèn. Lajêng kula kèn giring srêtasêrta (dan di tempat lain). kula tumut piyambak ngêtêrakên [ngêtêrakê...]

--- 454 ---

[...n] mantuk dhatêng griyanipun Ki Jayana, kalihdene kula kadangu ing parintah, tiyang ingkang ngècu wau kula botên sumêrêp srêta botên anon mirêng, saha kula purun nyanggi imbar supaosipun, amung punika atur kawula.

Wah aturipun Ki Suranaga, bêkêl ing Larangan ingkang tumut jagi sarêng sêdalu, sami sêntona ing Gêbang.

2. Wah Ki Kramamênggala Gêbang,

3. Wah Ki Tadrona Gêbang,

4. Wah Kêrtamênggala Gêbang,

5. Wah Pamênggala Gêbang,

6. Wah Tirtawijaya Gêbang,

7. Wah Baurêsa Gêbang,

8. Wah Rêsasêmita Gêbang,

9. Wah Trunamênggala Gêbang,

10. Wah Trunadôngsa Gêbang,

11. Wah Cawijaya Gêbang,

12. Wah Mêrtadôngsa tiyang alit Gêbang,

13. Wah Naladôngsa tiyang alit Gêbang,

14. Wah Sêtradôngsa tiyang alit Gêbang,

15. Wah Martadipa tiyang alit Gêbang,

16. Wah Ki Rabika tiyang alit Gêbang,

17. Wah Tawijaya Gêbang,

18. Wah Jadipa tiyang alit Gêbang,

19. Wah Mêrtadôngsa tiyang alit Gêbang,

--- 455 ---

20. Wah Singajaya tiyang alit Gêbang,

21. Wah Sanagati tiyang alit Gêbang,

22. Wah Kartadôngsa Gêbang,

23. Wah Iratruna tiyang alit Gêbang,

24. Wah Kartajaya tiyang alit Gêbang,

25. Wah Sadipa tiyang alit Gêbang,

26. PrayawijayaWah Prayawijaya. tiyang alit Gêbang,

27. Wah Tamênggala tiyang alit Gêbang,

28. Wah Sadrana tiyang alit Gêbang,

29. Wah Kamdani kaum Gêbang,

30. Wah Pajaya tiyang alit Gêbang,

31. Wah Sêtrajaya tiyang alit Gêbang,

32. Wah Cadrana tiyang alit Gêbang,

33. Wah Suradipa tiyang alit Gêbang,

Aturipun tiyang 33 wau sami kados Ki Dêmang Krêtamênggala Gêbang, saha purun nyanggi imbar supaosipun.

Atur kawula Ki Jayana bêkêl ing Gêbang lèr, kawula kadangu ing parintah anggèn kula dipun kècu inggih yêtos, kala malêm Sêtu Pon kaping 4 wulan Sawal punika, wanci satêngah kalih dalu kula wuninga obor sangking kilèn griya lajêng bêdhah jaro. Sarêng lumêbambêsmi. griya kula kathahipun 4 iji,

--- 456 ---

kesahipun kècu wangsul margènipun malih, badhe mampir mêndhêt maesanipun rincangrencang. kula botên kenging. Lajêng dipun sênjata dhatêng anak kula, kècu malês sêrta bujêng dhatêng anak kula, dene gènipun nyanjata anak kula wau antawis angsal. Sawab enjingipun wontên rah kècèr, punika kula lajêng pisaitpisaid (dan di tempat lain). dhatêng prapat utawi kamisêpuh kula Ki Dêmang Krêtamênggala, mênggah pisait kula nalika ing dintên malêm Sêtu kaping 4 wulan Sawal punika, kula dipun kècu kenging barang gadhahan kula lajêng bêsmi griya ing ngandhap punika.

Griya wêlit limasan 1,

Griya lumbung wêlit sarotongan 1,

Griya pawon wêlit sarotongan 1,

Kandhang wêlit l,

Griya wêlit kampung 1.

Griya ingkang kabêsmi cacah molo gunggung 5 iji.

Warni yatra 13 rigit, wadung 1, tatah 1, arit 1, lêsung 1. Sirnaning wujutwujud (dan di tempat lain). têlas 50 rigit langkung 9 wang, sêrta wontên rah kècèr antawis sapêmbalang sangking pandugi kenging sênjata. Mênggah maesa kula 4 wau sampun mantuk, amargi kula padosi kapanggih wontên Patoman sakidul kilèn sangking loji, kula giring sarêng sadintên, dene

--- 457 ---

kawula botên sumêrap saha purun nyanggi imbar supaosipun, amung punika atur kawula.

1. Wah aturipun Ki Wiradrana tiyang alit ing Gêbang lèr.

2. Wah Ki Wiratika tiyang alit ing Tarik.

3. Wah Wirabahu tiyang alit Tarik ingkang badhe kapêndhêt maesanipun wau.

Tiyang 3 wau aturipun sami kados Ki Jayana, saha purun nyanggi imbar supaosipun.

Atur kawula Ki Mentasari, bêkêl ing Banaran, tumut Tuwan Brèti, prapat kaparnah wetan lêrês sangking Gêbang, kawula kadangu parintah, kala malêm Sêtu Pon kaping 4 wulan Sawal punika, Tuwan Barèti badhe dipun kècu sande, punika kawula botên sumêrêp. Mirêngingkang. badhe kobong, enjingipun kula wangsul dhatêng griyanipun Ki Jayana anggêmèni barangipun ingkang kobong wau, dene lêbêting kècu tilasipun mêdal sakilèn kori bêdhah jaro, sêrta wontên rah kècèr ing margi, barangipun ingkang kenging kècu, awarna yatra 13 rig [ri...]

--- 458 ---

[...g] ingkang ngècu Ki Jayana kalih ingkang ngraosi Tuwan Barèti, kawula botên sumêrap utawi botên anon mirêng, saha purun nyanggi imbar supaosipun.

Atur kawula Ki Singamarjaya, bêkêl ing Wunut wetan, mônca gangsal sangking Gêbang. Kawula kadangu ing-inging. parintah nalika Tuwan Brèti badhe dipun kècu, utawi Ki Jayana dipun kècu kula inggih botên sumêrap amargi têbih botên mirêng, sarêng injing Ki Sadita kêbayanipun Tuwan Brèti dhatêng griya kula, sanjang yèn Patoman wontên maesa lajêng dipun giring dhatêng

Wah aturipun Ki Sadita ing Wunut, Bêkêlipun Tuwan Brèti, aturipun sami kados Ki Singamarjaya Wunut saha purun nyanggi imbar supaosipun.

Atur kawula Ki Trunayuda bêkêl ing Jasêm, prapat kaparnah lèr sangking Gêbang, kawula kadangu parintah, kala Tuwan Brèti sande dipun kècu kawula botên sumêrap, sumêrêp kula griyanipun Ki Jayana sampun kabêsmèn. Ing malêm Sêtu Pon kaping 4 wulan Sawal puni [pu...]

--- 459 ---

[...ni] mirêng sênjata utawi gêntangan, kula lajêng tandang, sadhatêng kula kècu sampun kapanggih mundur, kula tandang griya kabêsmèn, sirêping latu kula mantuk. Enjingipun kula dipun undang prapatan dhatêng Ki Jayana, kula dipun kèn nampèni pisait, pisaidipun Kiwêlit. sarotongan 1, griya limasan wêlit 1, griya kampung wêlit 1, griya kandhang wêlit 1, pêndhapi limasan wêlit 1, cacah molo têlan 4 iji. Sirnaning wujut rêgi 50 rigit, dene lêbêtipun kècu tilasipun mêdal sakilèn griya bêdhah jaro, unduripun wangsul margènipukècunipun. tatu, sawab wontên rah kècèr antawis sapêmbalang. Kalihdene kawula kadangkadangu. ing parintah, bab tiyang durjana ingkang ngècu Ki Jayana, kawula botên sumêrêp, utawi botên anon amirêng, saha purun nyanggi imbar supaosipun.

Atur kawula Ki Wirasêmita, Bêkêl ing Jonggrangan mônca gangsal kaparnah lèr kilèn sangking Gêbang, kawula kadangu parintah kala Ki Jayana dipun kècu, kula botên sumêrêp sêrta botên anon mirêng, saha purun nyanggi imbar supaosipun.

--- 460 ---

Tiyang sadaya wau, inggih sampun sami kawula trapi imbar supaosipun.

230. Aturipun Kêrtadôngsa Sakancanipun ing Bantar.

Punika cacahipun tiyang siti dhusun ing Bantar, bawahipun Mas Dêmang Tirtamênggala ing Bêton, ing ngandhap punika.

1. Ki Krêtadôngsa,

2. Ki Wiradôngsa,

3. Ki Sêtradrana,

4. Ki Sutadrana,

5. Ki Sêtramênggala,

6. Ki Tatruna,

7. Ki Krêmênggala,Krêtamênggala.

8. Ki Sawijaya,

9. Ki Singamênggala,

10. Ki Singadrana,

11. Ki Jayakrêsa,

12. Ki Ranajaya,

13. Nyai Sadôngsa rôndha,

14. Nyai Tayuda rôndha,

15. Nyai Naladôngsa rôndha,

--- 461 ---

Ing dintên Jumungah tanggal kaping 17 wulan Sawal taun Alip oka 1771.

Atur kawula Ki Krêtadôngsa, griya kawula ing Gêmantang kawula kadangu ing parentah, tiyang ingkang pêjah ing siti dhusun ing Kêmbu, bawah Mangkunagaran, kang awasta Kramajaya, mênggah pajahipunpêjahipun. kacidra ing sênjata, wontên ing griyanipun ing Kêmbu utawi yèn pêjahipun sangking gènipun ngècu ing Gêbang lèr, punika atur kawula yêtosipunyêktosipun. dipun cidra, kawula inggih botên sumêrêp. Yêtos gènipun ngècu pêjah kula inggih botên sumrêrêm.sumêrêp. Sabab griya kula Gêmantang sangking Kêmbu têmbih, atur kawula punika têmên-têmên kawula purun angurêbi ibarimbar (dan di tempat lain). supaosipun.

Wah aturipun tiyang jalêr sêtri sadaya kawan wêlas kang kasêbut ing ngigil punika, aturipun sami kadosdene aturipun Ki Krêtadôngsa, kang sampun kasêbut ing ngigil punika. Saha têmên-têmên purun ngurêmbingurêbi. ibar supaosipun.

231. Atur sêmbah kawula Radèn Tumênggung Ranadirja, kalih Radèn Ngabèi Singadipura ingkang sawêg amakili Radèn Tumênggung Singaranu, tiga Mas Riya Singasêntika ing Bayalali, kaaturkatur. Bêndara Kangjêng Rahadèn Adipati Sasra Adiningrat.

--- 462 ---

Wiyosipun, kawula sampun anampèni sêrat dhawah dalêm ingkang têrang saudara dalêm Kangjêng Tuwan Kristiyan Lodhêwik Arêtman, ridêr sangking ing Nèdêrlansêleyo, risidhèn ing Surakarta Adiningrat, ingkang katitimangsan ing Surakarta kaping 16 wulan Sawal inakengkenan (dan di tempat lain). nitipariksa dhumatêng siti dhusun ing Karangpoh, gadhuhanipun Mas Ngabèi Jayawêdana, ingkang cakêt siti dhusun ing Jatosnèm, utawi ing Jungkare, wontên tiyang purun-purun angêdêgakên pakêplekan, sangking pangajanipun Mas Ngabèi Jayawêdana, utawi bawah kawadat. angêdêgakên pakêplekan wau, inggih kawula ladosakên sarêng kalihan sêrat aturan kawula punika.

--- 463 ---

Sinêrat ing Bayalali tanggal kaping 1 wulan Dulkangidah ing taun Alip ôngka 1771.

232. Ing dintên Sêtu tanggal kaping 3 wulan Dulkangidah ing taun Alip ôngka 1771, atur kawula Nurkaiman, babêkêl siti dhusun ing Karangpoh bawah ing Bayalali, lajêng dhèrèk Kyai Sêtrakarya, kêbayan Gêladhag. Kawula kadangu ing parentah pasowan mangu kapat

Atur kawula Nurkaiman, kawula kadangu ingkang wau ngêdêgakên pakêplekan inggih sayêtos.sayêktos. Mênggah gèn kawula bibarakên pakêplekan wau sampun lami, mila kawula ngêdêgakên pakêplekan ingkang wau kawula margi sangking pirukun kalih dêmang kuli ing Klathèn, utawi ing Bayawangsul. Mênawi wontên barangipun kangjêng guphrêmèlguprêmèn. langkung ing Jatosênèm, mundhut kapal tundhan utawi kuli minggat, rêmbatan putung tangsul pêdhot. Kawula ingkang nyanggi ngupadosakên lintonipun. Punapadene mênawi wontên tuwan-tuwan langkung kêdalon sipêng ing Jatosênèm, pambaurêksanipun inggih kawula pi

--- 464 ---

kuli sapanunggilinipunsapanunggilanipun. punika inggih kèndêl. Botên sagêd yèn angladosana malih, amung punika atur kawula.

233. Atur kawula pun Wôngsadipa, pangindhung ing Sangkrah, konjuk saandhaping sêpatunipun Kangjêng Tuwan Arêtman, ridêr residhèn ing Surakarta Adiningrat. Ingkang kawula aturakên ingkang wau kawula sampun saos unjuk kawrat ing sêrat kaping kalih, katur indalêm. Surakarta, kawula dèrèng ngantos kaparingan dhawah karampungan, ing mangke kawula anuwun karampungan, wondening ingkang kawula suwun atur kawula ing ngandhap punika.

Kala wulan Sawal ing taun Jimakir oka 1770, kawula umbal babêrah katimbalan ing Tuwan Hèldhên ing dhusun Tarik, ingandikakakên bêkta kagunganipun kopi, kathahipun 590 karung, satunggil-tunggilipun karung isi 1 dhacin, ingandikakakên bêkta dhumatêng Surapr [Su...]

--- 465 ---

[...rapr] ingandikakakên nyuwun dhumatêng Tuwan Plèngsêr ing Surapringga, lajêng kopi wau kawula bêkta kawrat ing baita, sarêng kawula dumugi Surapringga, kopi sadaya wau kawula aturakên katampèn Tuwan Plèngsêr, kawula lajêng nyuwun bayar bêrahan wau botên kaparingsamantên (dan di tempat lain). wau kala pambêkta kawula wontên ing margi asangêt-sangêt rumêksa kawula, botên wontên ingkang risak karungipun, botên ewah dodomanipun,dondomanipun. mênggah pêjahipun kopi 11 dhacin wau, kawula botên sumêrêp botên mêndhêt, awit kala kawula anampèni kopi sumantên wau saking pitadosipun Tuwan Hèldhên, sampun kawadhahan karung sampun kadodoman sadaya, wontên satunggil karung risak sangking Tarik mila, sa

--- 466 ---

bêrahan kirang 250 rupiyah nyadasa wang wau, ingkang taksih wontên ing Tuwan Hèldhên, kawula suwun dhumatêngipun ing kawula, mêdala sangking panguwasanipun ing kangjêng parentah agêng kantor, kangjêng tuwatuwan. residhèn ingkang manawi pêjahipun kopi 11 dhacin wau, alitipun kawula êlong agêngipun kawula colong botên. Kawula purun anyanggi supaos imbaripun, atur kawula têmên-têmên.

Katur ing dintên Sênèn kaping 12 wulan DilkangidahDulkangidah. ing taun Alip oka 1771.

--- 467 ---

INHOUD.

1. Contract van den Soesoehoenan van Soerakarta, Pakoe-Boewånå den IVden, met het Engelsche Gouvernement, van den 4den (moet zijn den 1sten) Augustus, 1812. bladz. 1.

2. Brief van den Soesoehoenan van Soerakarta, Pakoe-Boewånå den IVden, aan den Sultan van Djokjokarta, Amengkoe-Boewånå den IVden, gedagteekend den 19den Roewah van het jaar 1744, volgens de Javaansche jaartelling ... 12.

3. Dezelfde aan denzelfden. 21 Roewah, 1744 ... 14.

4. Dezelfde aan denzelfden. 28 Sawal, 1744 ... 15.

5. Dezelfde aan denzelfden. 3 Doelkangidah, 1744 ... 16.

6. Dezelfde aan denzelfden. 18 Besar, 1744 ... 18.

7. Dezelfde aan denzelfden. 4 Moeloed, 1746 ... 19.

8. Pachtbrief van den Rijksbestierder van Soerakarta Såstrå-diningrat voor den Chinees Babah Tjaho-sing. 9 Sawal, 1747 ... 21.

9. De Ratoe Kantjana van Soerakarta aan haar jongeren broeder Pangeran Adipati Mangkoe-adiningrat van Pamakassan. 28 Sawal, 1747 ... 23.

10. Proclamatie van den Heer Resident van Soerakarta, den Luitenant-Kolonel Nahuijs, bij de plegtige verheffing van Pangeran Aria Praboe-Prang-Wedana tot den titel van Pangeran Adipati Aria Mangkoe-Nagara ... 24.

11. De Kroonprins van Soerakarta aan den Sultan Amengkoe-Boewana den IV den 23 Besar, 1747 ... 27.

12. Beright van Pangeran Adipati Aria Mangkoe-Nagara aan den Heer Luit. Kolonel Nahuijs, over eenige omstandig-heden van het overlijden van den Soesoehoenan Pakoe-Boewana den IV den, zonder dagteekening ... 29.

--- 468 ---

13. Verheffing van den Kroonprins van Soerakarta tot Soesoehoenan met den titel van Pakoe-Boewana den V den, 10 Oct. 1820, of 1 Soera, 1748 ... bl. 32. Was geteekend: De Resident van Soerakarta, Luit.Kolonel Nahuijs, en de Asst. Resident van Soerakarta, L

14. Proclamatie tot plegtige bevestiging van voornoemde verheffing door Heeren Commissarissen van wege den Gouverneur-Generaal. 31 Oct.1820 ... 34. Was geteekend: Luit. Kolonel Nahuijs, P. Merkus, en Van Lawick van Pabst.

15. Akte van verband, gepasseerd door Soesoehoenan Pakoe-Boewana den IV den. 31 Oct.1820, of 23 Soera, 1748 ... 35. Onder stond: Wij ondergeteekende Commissarissen door het Gouvernement benoemd, om bij de bevestiging van Zijne Hoogheid den Soesoehoenan Pa

16. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana de IV de aan Sultan Tjakra-adiningrat van Madura. 1 Sapar, 1748 ... 38.

17. De Ratoe-ageng van Soerakarta aan haar jongeren broeder Aria Tjakra-adiningrat.22 Sawal,1748 ... 40.

18. Dezelfde aan haar jongeren broeder, den Pangeran Adipati Mangkoe-adiningrat van Pamekassan.30 Doelkangidah,1748 ... 41.

19. Pachtbrief van den Soesoehoenan Pakoe-Boewana den V den, voor den Chinees Babah Ke.8 Rabingoelawal, 1749 ... 43.

--- 469 ---

20. Pachtbrief van denzelfden voor denzelfden.22 Rabingoelawal,1749 ... bl.45.

21. Pachtbrief van Kjai Ngabehi Djaja-pratjeka, voor Babah Nganten-Tjinohan.27 Rabingoelakir,1749 ... 47.

22. Verzoekscrift van den Pangeran Pakoe-alam, aan den Luit. Kolonel Nahuijs. 5 Djoemadilawal,1749 ... 49.

23. Pachtbrief van den Soesoehoenan Pakoe-Boewana den V den voor Babah Hong-ke, 19 Djoemadilawal,1749 ... 50.

24. De Chinezen van Djana aan den Heer Resident van Soerakarta en van Djokjokarta. 20 Djoemadilakir, 1749 ... 52. Het oorspronklijke is onderteekend door een aantal Chinezen, gedeeltelijk door Chinesche handteekeningen, gedeeltelijk door Tjaps of zegels.

25. Pachtbrief van Raden Ngabehi Poerwa-koesoema, voor Babah Kwik-masing. 25 Djoemadilakir,1749 ... 53.

26. Openbrief van den Soesoehoenan, voor Ngabehi Soemadirdja: aanstelling tot Wedana met den titel en naam van Raden Toemenggoeng Djaja-nagara, zonder dagteekening ... 55.

27. Openbrief van den Soesoehoenan, voor koeda-nirmala:aanstelling tot Kaliwon met den titel en naam van Raden Ngabehi Wongsa-nagara, zonder dagteekening ... 57.

28. Openbrief van den Soesoehoenan, voor Mas Ngabehi Pradja-widjaja:aanstelling tot Panewoe,zonder dagteekening ... 59.

29. Openbrief van den Soesoehoenan,voor Ngabehi Wongsadiwirja:aanstelling tot Mantri,zonder dagteekening ... 60.

30. Verzoekschrief van Pangeran Adipati Arja Amengkoe-nagara aan den Heer Luit. Kolonel Nahuijs, Resident van Soerakarta, zonder dagteekening,maar ontvangen in Maart,1822 ... 61.

31. Openbrief van Pangeran Aria Belater,voor Kreta-diwirja:aanstelling tot Demang.8 Roewah,1749 ... 64.

32. De Pangeran Angabehi aan Raden Mas Arja koesoemaningrat.6 Besar,1749 ... 66.

33. De Soesoehoenan aan denzelfden.1 Moekaram,1750 ... 67.

34. De Soesoehoenan aan den Gouverneur-Generaal Baron van der Capellen.10 Rabingoelakir,1750 ... 68.

36. De Rijksbestierder Sasra-diningrat aan den Heer Mac Gillavry, Resident van Soerakarta.1 Soera 1751 ... bl.72. [bl....]

--- 470 ---

[...72.]

37. Pangeran Aria Boemi-nata aan den Sultan Amengkoe-Boewana den V den 9 Moekaram,1751 ... 74.

38. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana de IV de aan den Sultan Amengkoe-Boewana den VI den.11 Moekaram,1751 ... 75.

39. Dezelfde aan den Gouverneur-Generaal Baron van der Capellen.23 Moekaram 1751 ... 77.

40. Pangeran Aria Boemi-nata aan Pangeran Aria Mangkoe-boemi.23 Sapar,1751 ... 80.

41. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana de VI de aan denzelfden.24 Sapar,1751 ... 86.

42. Dezelfde aan den Gouverneur-Generaal Baron van der Capellen.6 Djoemadilawal,1751 ... 88.

43. Dezelfde aan den Sultan Amengkoe-Boewana den V den.12 Djoemadilakir,1751 ... 90.

44. Dezelfde aan denzelfden.28 Djoemadilakir,1751 ... 92.

45. Dezelfde aan Pangeran Aria Mangkoe-boemi.24 Redjep,1751 ... 93.

46. Kangdjeng Goesti Pangeran Arja Poera-baja aan Sultan Tjakraningrat van Madura.20 Ramelan,1751 ... 98.

47. Dezelfde aan den Pangeran Adipati Mangkoe-adiningrat van Pamekassan.21 Ramelan,1751 ... 98.

48. Dezelfde aan den Sultan Amengkoe-Boewana den V den.21 Besar,1751 ... 99.

49. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana de VI de, aan den Gouverneur-Generaal Baron Van der Capellen.24 Sapar,1752 ... 101.

50. De Heer Mac Gillavriy, Resident van Soerakarta, aan Mas Toemenggoeng Rana-dirdja te Baja-lali,10 Januarij,1825 ... 102.

51. Magtbrief van de Raden-Toemenggoeng's Merta-laja en Wirja-koesoema aan Toemenggoeng Prawira-digdaja.1 Soera,1753 ... 103.

52. Mas Rongga Warsita aan den Heer Secretaris Cornets de Groot.10 Moekaram,1753 ... 104.

53. Raden Toemenggoeng Brata-diningrat van Banjoe-mas aan den Raden Adipati Sasra-diningrat.20 Djoemadilakir,1753 ... 105.

--- 471 ---

54. De Heer Mac Gillavry, Resident van Soerakarta, aan denzelfden.18 Jan.1826 ... bl.109.

55. Dezelfde aan denzelfden.18 Jan.1826 ... 111.

56. Dezelfde aan den Soesoehoenan Pakoe-Boewana den VI den.18 Jan.1826 ... 112.

57. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana de VI de aan den Commissaris Generaal Burggraaf du Bus de Gisignies.12 Redjep,1753 ... 114.

58. Oorlogsrapport van Raden Toemenggoeng Joeda-nagara aan den Raden Adipati Sasra-diningrat.18 Siam,1753 ... 117.

59. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana de VI de aan den Luit. Gouverneur-Generaal Merkus de Kock.19 Siam,1753 ... 119.

60. Raden Rongga Prawira-sentika aan den Heer mac Gillavry, Resident van Soerakarta.24 Ramelan,1753 ... 123.

61. Bevelschrift van den Heer Mac Gillavry, Resident van Soerakarta, en den Rijksbestierder Sasara-diningrat, aan de hoofden en ingezetenen van de desa Kalak.17 Julij,1826,of 12 Besar,1753 ... 124.

62. Oorlogsrapport van Kjai Pontja-Prabawa, aan den Kapitein Ngabehi Djaja-pranata. Sapar,1754 ... 125.

63. Kangdjeng Pangeran Aria Adi-Nagara aan den Heer Van Vlissingen, Opziener te Patjitan. 6 Sawal,1754 ... 127. Het zegel midden boven den brief is dat van den Resident van Soerakarta, ten bewijze, dat de brief door hem gezien was, gelijk ook op den kant

64. Dezelfde aan denzelfden. 3 Doelkangidah,1754 ... 129. De zegels zijn dezelfde als die op den vorigen brief.

65. Dezelfde aan denzelfden. 7 Doelkangidah,1754 ... 130.

66. Dezelfde aan denzelfden. 27 Doelkangidah, 1754 ... 131.

67. Raden Ngabehi Sindoe-sastra aan Mas Toemenggoeng Djaga-karja. 28 Doelkangidah, 1754 ... 133.

68. Adres van Ngabehi Sonta-prawira aan Pangeran Adipati Arja Amangkoe-nagara. 3 Besar, 1754 ... 135.

69. Zeven stukken betrekkelijk een regtsgedhing van een Chineschen pachter Babah Sim Gam-pang, tegen den Demang Bradja-kartika, gevoerd in de maanden Doelkangidah en Besar, 1754 ... 137.

--- 472 ---

70. Pangeran Arja Nata-poera aan den Heer Van Vlissingen.28 Besar,1754 ... 147.

71. Raden Mas Aria Prawira-brata aan denzelfden.15 Soera,1755 ... 149.

72. Adres van Pangeran Aria Adi-nagara aan den Heer Kolonel Nahuijs, Resident van Soerakarta. 23 Sapar,1755 ... 150.

73. Pangeran Majoor Aria Tjakra-diningrat aan denzelfden, met een tweeden brief, als Naschrift, daarbij. 4 Rabingoelakir,1755 ... 152.

74. Oorlogsrapport van Kangdjeng Goesti Pangeran Adipati Aria Koesoema-joeda aan denzelfden. 19 Djoemadilawal,1755 ... 155.

75. Raden Mas Aria Prawira-brata aan den Heer Van Vlissingen. 5 Djoemadilakir,1755 ... 162.

76. Pangeran Rongga Arja Prawira-adiningrat van Madioen aan denzelfden. 7 Djoemadialkir,1755 ... 163.

77. Dezelfde aan denzelfden. 8 Djoemadilakir,1755 ... 164.

78. Raden Mas Aria Prawira-brata van Pana-raga aan denzelfden. 13 Djoemadilakir,1755 ... 166.

79. Dezelfde aan denzelfden. 19 Djoemadilakir,1755 ... 168.

80. Pangeran Majoor Aria Tjakra-diningrat van Kadiri aan den Luitenant Gouverneur-Generaal Merkus de Kock, 3 Redjeb,1755 ... 169.

81. Regterlijke uitspraak van Panembahan Boemi-nata. 21 Redjen, 1755 ... 170.

82. Klag van Troena-joeda, zonder dagteekening ... 171.

83. Pangeran Majoor Aria Tjakra-diningrat van Kadiri aan den Luitenant Gouverneur-Generaal Merkus de Kock. 22 Redjeb,1755 ... 173.

84. Bevelschrift van Kangdjeng Goesti Pangeran Adipati Angabehi aan den Demang Karta-soedira. 23 Redjeb,1755 ... 174.

85. Raden Mas Aria Prawira-brata van Pana-raga aan den Heer Van Vlissingen. 24 Redjeb,1755 ... 174.

86. Dezelfde aan denzelfden. 6 Roewah,1755 ... 175.

87. Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat van Madioen aan den Heer Kolonel Nahuijs. 6 Roewah,1755 ... 176.

88. Raden Rongga Diwirja, aan den Heer Van Vlissingen. 7 Roewah,1755 ... 178.

89. Verzoekschrift van Raden Mas Ria Lemboe-sari aan den

--- 473 ---

Heer Kolonel Nahuijs; zonder dagteekening, doch uit de eerste helft van de maand Roewah,1755 ... bl.180.

90. Raden Toemenggoeng Arja Sasra-diningrat aan den Heer P.H.baron van Lawick van Pabst, Resident van Samarang;met een Naschrift. 25 Roewah,1755 ... 182.

91. Dezelfde aan denzelfden; met een Naschrift. 25 Roewah, 1755 ... 182.

92. Brief aan Mas Ngabehi Awirakrama van zijn vrouw. 29 Roewah,1755 ... 185.

93. Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat aan den Rijksbestierder Sasra-diningrat. 29 Roewah,1755 ... 186.

94. De Pangeran Adipati Aria Koesoema-joeda aan den Luitenant Gouverneur-Generaal Merkus de Kock. 14 Siam,1755 ... 187.

95. Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema aan den Heer Kolonel Nahuijs 9 Sawal,1755 ... 189.

96. Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat aan denselfden.13 Sawal,1755 ... 191.

97. Dezelfde aan denzelfden. 28 Sawal,1755 ... 194. Bijlage: Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema aan Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat. 24 Sawal,1755 ... 195.

98. Dezelfde aan denzelfden. 28 Sawal,1755 ... 197.

99. Dezelfde aan denzelfden. 30 Sawal,1755 ... 199.

100. Ontwerp van vertaling van het antwoord van den Heer Kolonel Nahuijs op de twee voorgaande brieven. 22 Mei,1828 ... 204.

101. Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat aan den Heer Kolonel Nahuijs. 30 Sawal,1755 ... 202.

102. Raden Toemenggoeng Sasra-nagara aan denzelfden.15 Mei,1828 ... 204.

103. Ontwerp van vertaling van het antwoord van den Heer Kolonel Nahuijs op den voorgaanden. 22 Mei,1828 ... 206.

104. Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat aan den Heer Kolonel Nahuijs. 10 Doelkangidah,1755 ... 208.

Bijl.1: Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat. 29 Ramelan,1755 ... 212.

Bijl.2: Raden Toemenggoeng Pringga-koesoema

--- 474 ---

aan Raden Toemenggoeng Sasra -koesoema. 25 Siam,1755 ... bl.214.

Bijl.3: Raden Toemenggoeng Mangoen-dirana aan denzelfden. 27 Ramelan,1755 ... 215.

Bijl.4: Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat. 29 Ramelan,1755 ... 116.

Bijl.5: Raden Toemenggoeng Pringga-koesoema aan Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema. 19 Sawal,1755 ... 217.

Bijl 6: Raden Toemenggoeng Mangoen-dirana aan denzelfden.10 Sawal,1755 ... 218.

Bijl 7: Dezelfde aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat. 20 Sawal,1755 ... 218.

Bijl 8: Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema aan denzelfden; 6 Sela,1755;met een klein briefje als Naschrift,12 Sela,1755 ... 220.

Bijl 9: Raden Toemenggoeng Pringga-koesoema aan Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema. 3 Sela, 1755 ... 221.

Bijl 10: Raden Toemenggoeng Mangoen-dirana aan denzelfden. 4 Sela,1755 ... 222.

Bijl 11: Raden Toemenggoeng Pringga-koesoema aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat. 3 Sela,1755 ... 223.

Bijl 12: Raden Toemenggoeng Mangoen-dirana aan denzelfden. 4 Sela,1755 ... 224.

Bijl 13: De Heer Kapitein De Munck aan Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat. 2 Sela,1755 ... 224.

Bijl 14: Raden Toemenggoeng Soema-dipoera aan denzelfden; zonder dagteekening ... 225.

105. Ontwerp van een translaat van een brief van den Heer Kolonel Nahuijs aan Raden Toemenggoeng Pringga-koesoema. 26 Mei,1828 ... 227.

106. Ontwerp van vertaling van het antwoord van den Heer Kolonel Nahuijs aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat op no.104. 28 Mei,1828 ... 228.

107. Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat aan den Heer Kolonel Nahuijs. 19 Sela,1755 ... 231. Nijlage: Afschrift van een brief van denzelfden aan

--- 475 ---

Raden Toemenggoeng Pringga-koesoema, zonder dagteekening ... bl.232.

108. Raden Toemenggoeng Sasra-nagara aan den Heer Kolonel Nahuijs. 2 Junij,1828 ... 234.

109. Sasra-diwirja aan den Heer Kolonel Nahuijs. 2 Junij,1828 ... 237.

110. Ontwerp van vertaling van een brief van den Heer Kolonel Nahuijs aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat. 3 Junij, 1828 ... 239.

111. Ontwerp van vertaling van een brief van denzelfden aan Raden Toemenggoeng Pringga-koesoema. 3 Junij,1828 ... 240.

112. Ontwerp van vertaling van een brief van denzelfden aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat. 20 Junij,1828 ... 242.

113. Verzoek van Kerta-pradja aan den Heer Gericke. 24 Doelkangidah,1755 ... 243.

114. Ontwerp van vertaling van een brief van den Heer Kolonel Nahuijs aan Raden Rongga Prawira-sentika. 9 Julij,1828 ... 243.

115. Antwoord van Raden Rongga Prawira-sentika; met eene Bijlage. 3 Soera,1756 ... 244.

116. Ontwerp van vertaling van een brief van den Heer Kolonel Nahuijs aan Pangeran Rongga Aria Prawira-diningrat. 18 Julij,1828 ... 249.

117. Opgaaf van Pangeran Arja Adi-nagara. 10 Soera,1756 ... 251. Bijlage: Pachtbrief van denzelfden voor den Heer Kuhlo.27 Besar,1755 ... 255.

118. Sasra-diwirja aan den Heer Kolonel Nahuijs. 24Julij,1828 ... 256.

119. Raden Toemenggoeng Sasra-nagara aan denzelfden.1 Aug.1828 ... 258. Bijlage: Tabel van den staat der landen van Magetan en Goranggareng ... 260.

120. Een bevelschrift,tot reispas, van Pangeran Adipati Arja Amangkoe-negara. 25 Soera,1756 ... 268. Het zegel boven den pas is dat van den Resident van Soerakarta.

121. De Pangeran Aria Mataram aan den Heer Kolonel Nahuijs. 26 Soera,1756 ... 269.

--- 476 ---

122. Dezelfde aan denzelfden. 1 Soera (lees Sapar),1756 ... bl.272.

123. Sonta-redja aan Raden Toemenggoeng Sindoe-negara;met een brief van Raden Ngabdoellah Adipati Banoe-redja aan denzelfden. 9 Moeloed,1756 ... 275.

124. Pangeran Aria Pamot aan den Heer Kolonel Nahuijs, 3 Djoemadilawal,1756 ... 275.

125. Pangeran Rongga Arja Prawira-diningrat aan den Heer Kolonel Nahuijs. 7 Radjab,1756 ... 276. Bijlage: Een Nawala van Sultan Amengkoe-Boewana V voor Sasra-negara. 2 Djoemadilawal,1756 ... 278.

126. De Pangeran Adipati Arja Amangkoe-negara aan den Heer Kolonel Nahuijs. 9 Redjep,1756 ... 280. Bijlage: Adres van Tjakra-widjaja aan den Pangeran Adipati Arja Amangkoe-negara ... 281.

127. Berigt van Pontja-widjaja,afgezant van Tjakra-widjaja aan den Pangeran Adipati Arja Amangkoe-negara;zonder dagteekening,maar over een zaak, voorgevallen in de maand Redjep,1756 ... 282.

128. Verzoekschrift van Amad-dalem Sapingi aan den Heer Kolonel Nahuijs. 5 Roewah,1756 ... 284.

129. Verzoekschrift van den Toemenggoeng Nata-widjaja aan denzelfden. 8 Roewah,1756 ... 285.

130. Raden Toemenggoeng Sasra-koesoema aan denzelfden.11 Sawal,1756 ... 287.

131. Raden Mas Aria Prawira-brata aan den Heer Gericke.15 Sawal,1756 ... 288.

132. Bevelschrift van den Pangeran Adipati Aria Amangkoe-negara,totreispas voor den Heer Carl Gericke.16 Sawal,1756 ... 289.

133. Pangeran Majoor Aria Tjakra-diningrat aan den Heer Kolonel Nahuijs.23 Sawal,1756 ... 290. Bijlage: Een Maleische brief van Kap.Beuclin aan den Pangeran van Kadiri.26 Maart,1829 ... 292.

134. Raden Toemenggoeng Brata-wirja aan den Heer Fredriks.16 Doelkangidah,1756 ... 293.

135. Raden Ngabehi Rana-pringga aan denzelfden.17 Sela,1756 ... 293.

136. Berigt van Kapitein Troena-dipoera aan den Pangeran Adipati Arja Amangkoe-nagara;zonder dagteekening,

--- 477 ---

maar uit de laatste helft der maand Doelkangidah,1756 ... bl.294.

137. Pangeran Majoor Aria Tjakra-diningrat aan den Heer Kolonel Nahuijs.3 Besar,1756 ... 296.

138. De Raden Adipati Sasra-diningrat aan den Heer Gericke. 9 Besar,1756 ... 297.

139. Raden Toemenggoeng Brata-wirja aan denzelfden. 11 Besar,1756 ... 299.

140. De Toemenggoeng Setja-diningrat aan den Heer Kolonel Nahuijs. 18 Besar,1756 ... 300.

141. Raden Mas Aria Prawira-brata aan den Heer Kolonel Nahuijs. 23 Besar,1756 ... 301.

142. (*)§ Dit stuk is bij vergissing hier geplaatst. Het moet zijn no.134. Oorlogsrapport van 3 Mei, of 29 Sawal,1756 ... 302.

143. De Luitenant-Generaal de Kock aan den Pangeran Adipati Aria Mangkoe-nagara.23 Julij,1829 ... 302

144. Raden Mas Aria Prawira-brata aan den Heer Gericke. 1 Sapar,1757 ... 304.

145. Dezelfde aan denzelfden.11 Moeloed,1757 ... 305.

146. Dezelfde aan denzelfden.7 Djoemadilawal,1757 ... 305.

147. Antwoord van den Heer Gericke op den vorigen. 7 Djoemadilawal,1757 ... 306.

148. De Heer Gericke aan Kjahi Chasan-Besari.14 Djoemadilawal 1757 ... 307.

149. Raden Mas Aria Prawira-brata aan den Heer Gericke,21 Djoemadilawal,1757 ... 307.

150. Raden Toemenggoeng Sastra-nagara aan den Heer Gericke.13 Djoemadilakir,1757 ... 308.

151. Raden Ngabdoelah Adipati Danoe-baja aan der Heer Kolonel Cleerens. 21 Djoemadilakir,1757 ... 309.

152. OOrlogsrapport van den 18 September,1829 ... 311.

153. De Pangeran Adipati Poera-baja aan den Heer Kolonel Nahuijs.10 Redjep,1757 ... 312.

154. Dezelfde aan den Luitenant Gouverneur-Generaal de Kock.10 Redjep,1757 ... 313.

155. De Pangeran Adipati,zoon van den Pangeran Adipati Pakoe-alam sepoeh, aan denzelfden. 12 Redjep,1757 ... 314.

156. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana VI aan den Heer Kolonel Nahuijs.16 Redjep,1757 ... 317.

--- 478 ---

157. Dezelfde aan den Kommissaris-Generaal du bus de Ghisignies,4 Roewah,1757 ... bl.318.

158. Verzoekschrift van Pangeran Aria Adi-widjaja aan den Heer Kolonel Nahuijs. 29 Siam,1757 ... 321.

159. De Toemenggoeng Kerta-diredja aan den Heer Kolonel Nahuijs. 5 Sawal,1757 ... 321.

160. Proclamatie van den Luitenant Gouverneur-Generaal de Kock aan de bevolking van Djokjokarta na de gevangenneming van Pangeran Dipa-negara;zonder dagteekening ... 323.

161. De Luitenant Gouverneur-Generaal de Kock aan den Panembahan Boemi-nata.8 April,1830 ... 326.

162. Dezelfde aan den Pangeran Adipati Aria Mangkoe-nagara.8 April,1830 ... 327

163. Dezelfde aan den Soesoehoenan Pakoe-Boewana VI.15 Mei,1830 ... 328.

164. Dezelfde aan den Panembahan Boemi-nata.15 Mei,1830 ... 331.

165. Dezelfde aan den Pangeran Adipati Aria Poera-baja.15 Mei,1830 ... 332.

166. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana VI aan de Heeren Kommissarissen Merkus en Nahuijs ... 333.

167. Dezelfde aan dezelfden.14 Junij,1830 ... 333.

168. De Gouverneur-Generaal Van den Bosch aan den Soesoehoenan Pakoe-Boewana VII. 12 Julij,1830 ... 334.

169. Mas Koeda-dja benggati aan den Heer Gericke.22 Rabingoelakir,1758 ... 337.

170. Ranoewita aan den Heer Gericke. 25 Rabingoelakir,1758 ... 338.

171. Dezelfde aan denzelfden. 14 Djoemadilakir,1758 ... 339.

172. Quitantie van Mas Ngabehi Kerta-pradja.29 Sawal,1758 ... 340.

173. Mas Ngabehi Kerta-pradja aan den Heer Gericke. 5 Rabingoelakir,1759 ... 341.

174. Opgraf van Njonjah Tijokimjo aan de Parentah. 3 Djoemadilakir,1759 ... 342.

175. (*)Deze brief moest voor het vorige stuk geplaats zijn. Raden Mas Aria Prawira-brata aan den Heer Gericke.15 Djoemadilawal,1759 ... 343.

176. Dezelfde aan denzelfden.16 Djoemadilakir,1759 ... 344.

177. Dezelfde aan denzelfden. 22 Djoemadilakir,1759 ... 345.

--- 479 ---

178. Verzoekschrift van Mas Ngabehi Kerta-pradja aan den Heer Resident Mac Gillavry; zonder dagteekening ... bl.346.

179. Mas Ngabehi Kerta-pradja aan den Heer Gericke.25 Roewah,1759 ... 347.

180. Adres van denzelfden aan Mas Ngabehi Ranoe-wita aan den Heer Gericke.25 Doelkangidah,1759, of 26 April.1832 ... 348.

181. Schuldbekentenis van Mas Ngabehi Ranoe-wita aan den zelfden.25 Soera,1760, of Julij,1832 ... 349.

182. Bewijs van ontgaven voorschoot van denzelfden aan den zelfden.25 Soera,1760,of Julij,1832 ... 349.

183. Bewijs van ontgaven voorschoot van Raden Toemenggoeng Marta-nagara aan denzelfden, 5 Rabingoelakir,1760, of 1 September,1832 ... 350

184. Bevelschrift van den Raden Adipati Sasra-siningrat ten behoeve van den Heer Gericke.2 Moeloed,1761 ... 351.

185. Piagem van Pangeran Aria Balater voor Mas Demang Kerta-diwirja.9 Djoemadilawal,1761 ... 352.

186. Berigt van den Pangeran Adipati Angabehi aan den Heer Gericke.12 Sapar,1762 ... 354.

187. Berigt van Raden Toemenggoeng Singa-ranoe, Raden Toemenggoeng Rana-dirdja, Mas Ria Singa-sentika en Mas Ngabehi Soera-dirdja aan den Raden Adipati Sasra-diningrat.23 Siam,1762 ... 356.

188. Aanklagt van Ni Troena-dongsa aan den Heer Resident Major.15 Ramelan,1763 ... 358.

189. Aanklagt van dezelfde aan denzelfden.24 Sawal,1763 ... 363.

190. De Raden Adipati Sasra-diningrat aan den Heer Resident Major.3 Besar,1763 ... 366.

191. De Soesoehoenan Pakoe-Boewana VII aan denzelfden.3 Soera,1764 ... 368.

192. Aanklagt van Paksidin aan den Resident van Soerakarta.21 Soera,1764 ... 370.

193. Kjahi Ngabehi Wirja-pratjeka aan zijn zoon Raden Ngabehi Djaja-pratigja.17 Ramelan,1765 ... 374.

194. Antwoord op den vorigen.20 Ramelan,1765 ... 374.

195. Publicatie van den Soesoehoenan Pakoe-Boewana VII.24 Soera,1766 ... 376.

196. Bevelschrift van Ngabehi Bonda-joeda aan den Bekel Karti-sapele.17 Moeloed,1766 ... 378.

--- 480 ---

197. Mas Ngabehi Sindoe-prawira aan Mas Ngabehi Prawira-troena.6 Djoemadilakir,1766 ... bl.379.

198. Antwoord op den vorigen.9 Djoemadilakir,1766 ... 380.

199. De Raden Adipati Sasra-diningrat aan den Heer Redent Major.22 Redjep,1766 ... 382.

200. Kjahi Ngabehi Pontja-drigama aan zijn zoon Raden Ngabehi Djaja-semita.24 Redjep,1766 ... 384.

201. Antwoord op den vorigen. 26 Redjep,1766 ... 386.

202. Kjahi Ngabehi Abra-data aan zijn zoon Mas Ngabehi Djaja-pratjeka. 20 Roewah,1766 ... 387.

203. Antwoord op den vorigen. 23 Roewah,1766 ... 389.

204. Soegandi aan zijn vader Mas Ngabehi Naja-menggala.21 Roewah,1766 ... 391.

205. Antwoord op den vorigen.12 Pasa,1766 ... 393.

206. Versoekschrift van Raden Pandji Djaja-soedirdja aan den Heer Resident Major.28 Ramelan,1766 ... 395.

207. Verslag van Raden Rongga Kreta-wirja en andere hoofd-geonoengd aan de Regering,12 Doelkangidah,1766 ... 396.

208. Adres van den Chinees Hapan-sing aan den Heer Resident Major.25 Redjep,1767 ... 400.

209. De Pangeran Adipati Arja Praboe-Prang-wadana aan den Heer Resident Major.27 Doelkangidah,1767 ... 401. Bijlage: Verklaring van Mas Ngabehi Soera-dikrama aan den Pangeran Adipati Arja Praboe-Prang-wadana.23 Doelkangidah,1767 ... 402.

210. Verklaring van Karta-widjaja aan den Heer Resident Major.3 Besar 1767 ... 404.

211. Verzoekschrift van Ngabehi Karta-pradja aan den Heer Resident Major.21 Moekaram,1768 ... 407.

212. Aanklagt van Mas Madra Pinilih en Djaja-doewirja Pinilih;zonder dagteekening,doch van dezelfde maand ... 418

213. Bevelscrift van Mas Angabehi Djaja-satata c.s.aan Ki Niti-krama,21 Doelkangidah,1768 ... 410.

214. Verklaring van Ki Soeta-diwirja.26 Rabingoelakir,1771 ... 411.

215. Kjahi Ngabehi Patra-basonta aan den Heer Translateur.1 Djoemadilawal,1771 ... 413.

216. De Pangeran Adipati Angabehi aan den Heer Resident Major.4 Djoemadilakir,1771 ... 415.

--- 481 ---

Bijlage: Pangeran Aria Danoe-paja aan den Pangeran Adipati Angabehi;met een Nota.26 Rabingoelakir,1771 ... bl.417.

217.(*)Deze twee stukken moeten naar de tijdorde achter no 215 geplaats zijn. Verzoekschrift van Raden Ngabehi Tjakra-dirdja aan den Heer Resident Major. 6 Djoemadilawal,1771 ... 421.

Adres van Babah Kang-ho aan den Heer Resident Major.26 Djoemadilakir,1771 ... 423.

219. (+)Dit stuk had geplaast moeten zijn achter no.213. Raden Mas Aria Poerwa-diningrat en Raden Toemenggoeng Djaja-nagara aan den Heer C.F.Winter.13 Djoemadilakir,1770 ... 424.

220. Adres van Ki Bagoe Ngarpah aan den Heer Resident Major.22 Djoemadilawal,1771 ... 427.

221. Verkalaring van Bok Mas Soera-widjaja.28 Djoemadilakir,1771 ... 429.

222. Verklaring van Setra-menggala.3 Redjep,1771 ... 430.

223. Verzoekschrift van Kjahi Mas Kadji-Kamdjah aan den Heer Resident Major.12 Redjep,1771 ... 431.

224. Adres van Njojah Koewik-boentjoe aan den Heer Resident Major.12 Redjep,1771 ... 433

225. Verklaring van Dipa-djaja,Kerta-djaja en Sonta-dipa.20 Roewah,1771 ... 435.

226. Adres van Soeta-djaja aan den Heer Resident.1 Ramelan,1771 ... 436.

227. Adres van Demang Resa-sentika aan den Heer Resident Hartman.1 Ramelan,1771 ... 439.

228. Proces-verbaal van een geregtelijk onderzoek in de desa's Ngangrang en Soejoedan. 6 Sawal,1771 ... 443.

229. Proces-verbaal van een geregtelijk onderzoek in de desa Gebang-ler.13 Sawal,1771 ... 452.

230. Proces-verbaal van een geregtelijk onderzoek in de desa Bantar.17 Sawal,1771 ... 460.

231. Raden Toemenggoeng Rana-dirdja, Raden Ngabehi Singa-dipoera en Mas Ria Singa-sentika aan den Raden Adipati Sasra-diningrat.1 Doelkangidah,1771 ... 461.

232. Verklaring van Noerka-himan. 3 Doelkangidah,1771 ... 463.

233. Adres van Wongsa-dipa aan den Heer Resident Hartman.12 Doelkangidah,1771 ... 464.

--- 482 ---

DRUKFOUTEN

BL.15,r.6,lees:angkaning warsa.

BL. 34,r.4 moet boven het stuk het nommer:14 staan.

BL.49,r.11v.o.1.sêbut Adipati.

BL.68,r.6v.o.1.Lan jumurung ingsun.

BL.69,r.7v.o.1.Panjênêngan kula.

BL. 72,r.1v.o.1.1750.

BL.89,r.1,lees: ingkang kaping nêm.

BL.92,r.10v.o.1.Khaliphatollah.

BL. 96,r.5v.o.1.Sinapriya.

BL.106,r.4 lees:katiti môngsa.

BL. 108,r.5v.o.1.sêratipun.

BL.119,r.17,lees: kathahipun.

BL.120,r.9.lees: wilujêng.

BL.120,r.14,lees: April.

BL.124,r.7v.o.1.desa.

BL.124,r.4v.o.1 Pacitan.

BL.125,r.2,lees: digarap wong.

BL.127,r.3,lees: 63.

--- 483 ---

BL. 133,r.7v.o.1.adhimas.

BL. 134,r.13,lees: gugatipun prikônca.

BL. 141,r.4,v.o.1.gadhahan kula.

BL. 143,r.4,v.o.1.cêmêngan.

BL. 146,r.2,v.o.1.sêksi bayinat.

BL. 158,r.8,v.o.1.cindhe ijêm.

BL. 159,r.6,v.o.1.satandaripun nênêm.

BL. 160,r.4,v.o.1.botên antawis dangu.

BL. 162,r.2,lees radèn.

BL. 167,r.1.v.o.1.Madiun.

BL. 170,r.13.lees kawula bêktakakên.

BL. 171,r.3.v.o.1.pêlumbon.

BL. 174,r.7.lees taun Alip.

BL. 175,r.4.lees Magêtan.

BL. 178,r.6.lees dados punapa.

BL. 178,r.4.v.o.1.baris sampun kula.

BL. 178,r.1.v.o.1.barisan kula.

BL. 182,r.7.v.o.1.kah atur.

BL. 185,r.10,lees suwita.

BL. 190,r.17,lees prakawis.

BL. 198,r.8.v.o.1. tuwan.

BL. 200,r.11,lees: panjênêngan sampeyan.

BL. 202,r.5, lees: trêsna.

BL. 203,r.13,lees: sêdaya.

--- 484 ---

BL. 203,r.9v.o.1.Sasranagara.

BL. 294,r.8.v.o.1.tabe.

BL. 206,r.2.v.o.1.wau.

BL. 208,r.8,lees: Risidhèn.

BL. 215,r.8,lees: sampeyan nglajêngakên.

BL. 223,r.12,lees: dhatêngipun patêdhan.

BL. 228,r.3.v.o.1.amanggih.

BL. 229,r.4, lees: tiyang alit.

BL. 240,r.11, lees: Surakarta.

BL. 244,r.5,lees: 115.

BL. 244,r.15,v.o.1.Prawira sêntika.

BL. 249,r.1,lees: dandosanipun.

BL. 249,r.1.v.o.1.sarta.

BL. 252,r.5,lees: gèngipun gadhah.

BL. 253,r.11.v.o.1.tuwan prasdhe.

BL. 253,r.9.v.o.1.tuwan Hop.

BL. 256,r.1,lees: salêbak wukire.

BL. 275,r.5,lees: batên sampe.

BL. 343,r.3v.o.1.1759.

BL. 363,r.10,lees: ing dintên Sênèn tanggal kaping 15 wulan Ramêlan ing taun Alip, ôngka.