Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-03, #1666

Katalog:Kajawèn, Balai Pustaka, 1937, #1666
Sambung:
1.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-01, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1496.
2.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-03, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1497.
3.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-04, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1498.
4.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-05, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1499.
5.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-06, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1500.
6.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-07, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1501.
7.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-08, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1502.
8.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-09, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1503.
9.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-10, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1504.
10.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-11, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1505.
11.Kajawèn, Balai Pustaka, 1937-12, #1666. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1506.

Ôngka 18, Rê Pa, 20 Bêsar Alip 1867, 3 Marêt 1937, Taun XII

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

SRITANJUNG

GANCARAN AKSARA LATIN.

Radèn Sidapêksa suwita dhatêng Raja Adikrama ing Sinduraja, kanggêp pangawulanipun, lajêng dipun junjung dados patih. Abdi sanèsipun sami mèri dhatêng kabêkjanipun Radèn Sidapêksa, sami wadul dhatêng sang prabu. Sang prabu ndhahar atur ngamandaka. Radèn Sidapêksa dipun tundhung alus. Sang prabu api-api gêrah, Radèn Sidapêksa kadhawuhan pados jampi, lajêng bidhal. Lampahipun dumugi ing pratapan Pêrangalas, kapanggih sang pandhita Têmbangpetra. Sang tapa ngandika bilih karsanipun sang prabu nyalawados. Radèn Sidapêksa matur badhe andhèrèk martapa, sang pandhita botên marêngakên, awit sang radèn taksih panjang lêlampahanipun, malah lajêng kapundhut mantu, kadhaupakên kalihan wayahipun ingkang nama Dèwi Sritanjung sarta lajêng dipun dhawuhi wangsul dhatêng nagari.

Dumugi nagari Dèwi Sritanjung dados gumunaning akathah saking ayunipun. Prabu Adikrama kèlu dhatêng pawartos. Radèn Sidapêksa dipun timbali, dipun utus dhatêng kaendran mundhi sêrat.

Sapêngkêripun Radèn Sidapêksa, sang prabu rawuh dhatêng kapatihan kapanggih Dèwi Sritanjung. Dèwi Sritanjung badhe dipun garwa botên purun, malah lajêng ngesahi. Sang prabu duka sêmu lingsêm ing panggalih, amargi katampik ing wanita. Lajêng kondur ing kadhaton kanthi cuwaning panggalih.

Sawangsulipun saking kaendran Radèn Sidapêksa têrus sowan sang prabu ngaturakên lêlampahanipun dipun utus. Ing lair sang prabu katingal suka ing panggalihipun. Lajêng ngandika ingkang botên-botên. Dhandhang diunèkake kuntul, kuntul diunèkake dhandhang. Dèwi Sritanjung dipun cariyosakên lambang sari kalihan tiyang sanès.

Radèn Sidapêksa, bawanipun taksih mudha, mirêng pangandikanipun sang prabu wau panon sumrêpêt kados katapuk, lajêng pamit mantuk kanthi ngêmu duka.

Sadumuginipun ing dalêm dipun papagakên ingkang garwa, botên ananggapi. Dèwi Sritanjung lajêng ngandharakên tindakipun sang prabu. Radèn Sidapêksa botên pitados, kagalih aturipun ingkang garwa wau botên nyata. Sang dèwi lajêng badhe dipun antukakên dhatêng Pêrangalas.

Sarêng tindakipun Radèn Sidapêksa sagarwa dumugi ing wana, dukanipun dhatêng ingkang garwa botên kenging kaampah malih. Sang dèwi lajêng dipun pêjahi. Nalika badhe dipun suduk, Dèwi Sritanjung matur: manawi rahipun anggônda awon nyata saliranipun pancèn lêpat. Nanging kosokwangsulipun manawi anggônda arum angambar, Radèn Sidapêksa ingkang kirang titi. Radèn Sidapêksa botên angrèwès dhatêng aturing garwa. Ingkang garwa èstu dipun têlasi. Nalika badhe angrêsiki wangkinganipun dhatêng lèpèn, Radèn Sidapêksa priksa yèn kampuhipun kenging rah sarta ambêtipun wangi. Sanalika Radèn Sidapêksa kagugah katrêsnanipun dhatêng garwa, lajêng gandrung dadakan. Kasupèn bilih ingkang garwa sampun seda.

Kacariyos yitmanipun Dèwi Sritanjung minggah dhatêng kaswargan, kapanggih kalihan Hyang Dwarakala. Sang dèwi lajêng dipun têdahakên dhatêng panggenaning yitma ingkang dipun siksa, jalaran nalika gêsangipun mandamêl ingkang botên lêrês. Sasampunipun tutug anggènipun mriksani, yitmanipun Dèwi Sritanjung lajêng dipun wangsulakên dhatêng raganipun. Dèwi Sritanjung gêsang malih, sarta warninipun saya wêwah ayu. Lajêng wangsul dhatêng pratapan Pêrangalas.

Kocapa Radèn Sidapêksa ingkang tansah anggêtuni sedaning garwa, lajêng dipun rawuhi dening Hyang Nini, punika kalêrês eyangipun Dèwi Sritanjung. Hyang Nini paring dhawuh bilih Dèwi Sritanjung gêsang malih, samangke sampun wangsul dhatêng Pêrangalas. Radèn Sidapêksa bingah sangêt, lajêng nusul ingkang garwa dhatêng pratapan. Sadumuginipun ing pratapan, Radèn Sidapêksa asrah kalêpatan dhatêng Sang Bagawan Têmbangpetra, sang tapa ugi paring pangaksama. Dèwi Sritanjung dipun panggihakên kalihan Radèn Sidapêksa, nanging sang dèwi nyuwun tumbasan: inggih punika sirahing ratunipun, prêlu badhe kangge kèsèd. Radèn Sidapêksa nyagahi, lajêng nyuwun pamit dhatêng ingkang eyang sang bagawan. Sang bagawan marêngakên, sarta paring pusaka.

Prabu Adikrama mirêng yèn badhe kadhatêngan mêngsah, lajêng mêpak bala. Sasampunipun sami samêkta lajêng sami campuh prang. Bala Sinduraja têtumpêsan. Prabu Adikrama tiwas wontên ing paprangan. Prajurit ingkang gêsang lajêng sami têluk dhatêng Radèn Sidapêksa. Rajabrana ing Sinduraja dipun jarah rayah kabêkta dhatêng Pêrangalas.

Radèn Sidapêksa lajêng kadhaupakên malih kalihan Dèwi Sritanjung, wilujêng tanpa sambekala.

Makatên cêkakipun cariyos Sritanjung. Ing sarèhning namung cêkakan, sêngsêming cariyos botên katingal. Môngka saèstunipun cariyos Sritanjung punika kêbak ngês lan kêbak sêngsêm. Kajawi punika ugi wontên piwulangipun ingkang sae sangêt. Kados ta nalika Dèwi Sritanjung ningali kawontênaning yitma ingkang sami nandhang dosa.

Kula aturi nyatakakên maos piyambak. Têmtu marêm. Rêginipun namung f 0.30

WÊDALAN, BALE PUSTAKA, BATAVIA-CENTRUM.

--- [265] ---

Ôngka 18, Rê Pa 20 Bêsar Alip 1867, 3 Marêt 1937, Taun XII

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining Kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50, bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Bali - Prakawis Kawontênanipun Petangan Warni-warni - Patirakatan Rêdi Taruwôngsa - Petromax - Dayaning Dhuwit, Kawontênan ing Mêsir - Lotre - Dhaharan Agêng - Bab Tayuban tuwin Dhangsah - Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Jagading Wanita.

--- 266 ---

Raos Jawi

Prakawis Kawontênanipun Petangan Warni-warni

Tumraping pasatoan (salakirabi) ing jaman kala samantên, bab rêmbag anjodhokakên anak putu punika: purba wisesa gumantung wontên pangwasaning tiyang sêpuh, dados wosing wigatosipun ing petang wau, sapisan supados tiyang sêpuh sagêd aniti anon pamirêng tumrap pamawrating têtimbangan, upaminipun: timbanging warni, timbanging kalakuan, ingkang kaping kalih upami botên pinanggih lan panujuning manah kacondhongan. Gèsèhing petangan sakêdhik kalih kêdhik kenging kangge sêngadi minôngka sangsalaning rêmbag botên kadadosan, prêlu panulak sak-sêriking manah. Saupami têmêna saking sabab awoning petangan, kalih pisan wau têtêp nama nanêm winihing piawon. Wusana kayêktènipun sulaya, petang wau ingkang kathah prasasat botên kagatosakên babarpisan, para tiyang sêpuhing lare, namung ngangge paugêran: amburu rob-rob makatên: kathah liripun. Sarèhning tatacara kados makatên wau nama: mukir dhatêng mênggahing kanyataanipun. Manawi angakêni mênggahing kanyataan, bab jêjodhoan punika purba wisesa kêdah gumantung dhatêng ingkang badhe nglampahi piyambak-piyambak, babarpisan botên kenging dipun timbang ing tiyang ingkang botên badhe nyandhang, amargi kaotipun tiyang ingkang nyawang lan ingkang nyandhang punika, têbih sangêt sungsatipun, botên kenging dipun takêr botên kenging dipun ukur ing liyan. Ingkang kaping tiga, têtêping panganggêp dhatêng awon saenipun pinanggih ing petang wau: sampun kalêbêt nama anglampahi pandamêl awon (nêrak pêpacaking kanyataanipun ing raos kamanungsan). Ingkang kaping sakawan, bab manggihakên saening wicalan, punika sayêktosipun: pangulahing basa wangsalan, ngupadosi kapanggihing petangan: petung kramanipun, wical, jawaban. Ngucali kêpanggihing manah, têgêsipun ingkang dipun upadosi ingkang sami kêpanggih sacondhonging manah, wigatosing raos inggih kêdah ingkang sami nglampahi. Amila dumuginipun ing jaman sapunika, ewahing tatacara kina sampun botên kenging dipun tanggulangi, amargi namung nêtêpi kasantosanipun ugêring kanyataan.

Petangan dintên, tanggal, wulan, taun, kangge gadhah damêl, pindhahan griya, ngêdêgakên griya lan liya-liyanipun, wosing wigatos sarèhning pandamêl sadaya wau, sami mêsthi kanthi angwontênakên waragad, amila prêlu kêdah mawi dipun watêsi ing wêwaton môngsakalanipun, botên kenging ngangge sakajêng-kajêngipun piyambak kemawon, dados wêwaton saening wulan sapanunggilanipun wau, prêlu mardi supados nata pangatos-atos badhe dumugining damêl sagêda bingah tulus, liripun sabibaring damêl inggih ugi sagêda rampung sayêktos, sampun ngantos taksih anggantung rêribêd lan pakèwêd, dados petang wau môngka sarana pangrêksa karibêdan [karibêda...]

--- 267 ---

[...n] lan pakèwêd ing wingking, cocog lan namaning: petung, dados samubarang kêdah dipun petang ingkang saèstu. Nanging wêkasanipun ingkang sampun limrah kêlampah botên makatên, ingkang ginatosakên namung saening petangan dintên, wulan, taun, petang thok. Takêran lan ukuraning kêkiyatan: dipun pêjahi, sêg. Malah petang saening wulan sapanunggilanipun kangge gêgaran: anumbuk bêntus, botên trimah namung bênjut kemawon, sanadyan buncur inggih dipun têmah. Petang-petang ingkang nêtêpakên panganggêp awon saening kadadosan ingkang sami dèrèng kalampahan, punika têtêp nêrak ugi dhatêng pêpacakipun kanyataaning raos kamanungsan, inggih punika adamêl piawon dhatêng ing liyan lan dhatêng badanipun piyambak. Manawi mênggahing kanyataanipun raos kamanungsan, babarpisan botên kenging angukumi awon dhatêng sasami.

[Grafik]

Pinanggihing pangantèn jaman sapunika, ing tanah Sumatra.

Mênggah anggèn kula anggêlar pamarsudinipun ing kasaenan para linangkung kasêbut ing nginggil wau, tujuning pikajêng kula namung mugi sagêda dados panglimbanging panggalihipun para pamarsudi dhatêng kanyataaning raos kamanungsan, mugi-mugi sami panujua ing karsa kaparêng anyaèkakên dhatêng sadaya pandamêl ingkang sami taksih nawung piawoning pandamêl. Amargi miturut kanyataaning raos kamanungsan, babarpisan botên anggadhahi mêngsah dhatêng sasami (sadaya manungsa) sanadyan silih mêngsah pisan: inggih sasaminipun, dados inggih taksih kêdah tansah pinarsudi supados sagêda dados sae, akalihan sarana pandamêl sae ugi.

Katandhan, Pak Wuryanto.

--- 268 ---

Cariyos Kina

Patirakatan Rêdi Taruwôngsa

Ing sakidul wetanipun kitha kabupatèn Klathèn, wontên satunggaling rêdi botên patosa inggil, nama rêdi Taruwôngsa, ing ngriku dados patirakatan utawi panêpèn têtiyang jalêr èstri. Sabên malêm Jumuwah sakalangkung kathah. Têtiyang jalêr manawi mriku wontên ingkang nêpi, sipêng andêdagan wontên salêbêting cungkup pasarean kina, amargi ing lambunging rêdi èrèng-èrèng, wontên pasareanipun kina kacungkup. Saking cacriyosanipun ingkang sami nêpi, pasarean wau namung satunggal badan, kakijing banon panjangipun watawis 2 1/2 mètêr. Têtiyang ingkang nêpi andêdagan ngriku kêlimrah 1 dintên utawi 3 dintên 3 dalu dangunipun. Manawi têtiyang èstri prasasat namung tulak jug plêncing kemawon, dhatêng wanci jam 1, 2 sontên malêm Jumuwah, lajêng jam 5, 6 sampun wangsul mandhap.

Dongenganipun juru kunci ngriku, kacariyos ingkang sumare ing ngriku asma Pangeran Banjaransari, duk ing kina kaplajêng têrus lêlana lajêng jumênêng êmpu yasa dêdamêl wontên pucaking rêdi Taruwôngsa, ngantos dumugi sedanipun sumare ing ngriku. Nanging kaplajêng saking nagari pundi sarta jalaran saking sabab kadospundi, ingkang cariyos botên sagêd têrang anjalèntrèhakên.

Mangsuli cariyosipun tiyang ingkang sami nêpi, sasampuning dumugi kaniyatanipun anggèning sami andêdagan ing pasarean, 1, 2, punapa 3 dintên sakiyatipun piyambak-piyambak, samêdalipun saking nglêbêt cungkup, pakènipun juru kunci lajêng kapurih minggah pucaking rêdi, ing ngriku wontên sêndhangipun satunggal, agêng wiyaripun watawis sami kalihan pêngaron siti, ing nginggil tinutupan sela bundêr saistha tebok, dados ing nglêbêt botên katingal isi punapa kothong, karaning akathah nama sêndhang Sikopoh. Tiyang-tiyang ingkang anggadhahi panyuwun punapa-punapa, sarana nênêpi andêdagan ing pasarean wau, kêdah lajêng pados tôndha sarana ambikak sela tutuping sêndhang Sikopoh kasêbut nginggil, gêntos-gêntos majêng tiyang satunggal-satunggal. Patrapipun bilih sêsarêngan langkung saking tiyang satunggal, tiyang ingkang kathah-kathah nyingkir nêbih rumiyin, ingkang ambikak sela tutuping sêndhang namung tiyang satunggal, dipun tênggani dening juru kunci.

Sasampuning tutup kabikak, ing nglêbêting sêndhang katingal cêtha wela-wela, kawontênanipun ngriku botên mêsthi, trêkadhang isi toya mêncêp-mêncêp, wontên prêcilipun kodhok ijêm satunggal, kumambang colat-colot ing toya. Trêkadhang isi toya namung satêngah trêkadhang saparatigan, trêkadhangan malih sok katingal asat babarpisan. Wêwarahipun juru kunci dhatêng ingkang ambikak tutup sêndhang, bilih katingal toya agung mêncêp lan wontên [wo...]

--- 269 ---

[...ntên] prêcilipun kodhok ijêm, punika mratandhani yèn tiyang wau badhe nuntên agung rêjêkinipun botên sagêd susut-susut, bilih isi toya sêtêngah, inggih badhe karêjêkèn nanging cêkapan. Bilih isi toya saparatigan utawi saparasakawan, inggih ugi badhe karêjêkèn nanging sakêdhik. Makatên sapiturutipun undha-usuk, mawa-mawa kojur mujuring badan, dene yèn sêndhang katingal asat tanpa wontên toyanipun babarpisan, tôndha tiyang wau badhe botên karêjêkèn babarpisan. Gêntos-gêntos ngantos sakêmputipun têtiyang ingkang mêntas nêpi ing pasarean, sami ambikak sela tutup sêndhang kasêbut nginggil, kawontênanipun adat ingkang sampun-sampun botên sami.

[Iklan]

Kawuningana para maos, bilih kawontênanipun salêbêting sêndhang beda-beda, punika mila pancèn nyata, sabên tiyang satunggal sasêrêpanipun piyambak-piyambak, namung wêwarahipun juru kunci prakawis dados tôndha bêktan kojur mujuring badan, punika kula botên sagêd ngêbabi utawi ngalami. Dados kula namung sadrêmi nyariyosakên dongèngipun juru kunci wau.

Wondene manawi para maos wontên ingkang kaparêng badhe priksa dununging rêdi Taruwôngsa ingkang kacariyos ing nginggil, nitih sêpur mandhap sêtatsiyun Cèpèr N.I.S. lajêng numpak kareta tambangan, ngidul ngetan watawis 15 pal têbihipun kirang langkung. Wasana nyuwun pangapuntên para maos.

P.K. 585.

--- 270 ---

Dayaning Dhuwit

Sambêtipun Kajawèn nomêr 17

[Dhandhanggula]

Pamêcane akèh para alim / kang alime tarlèn mung pulasan / lire mung lamisan bae / ing jaba putih mênthur / balik ing jro kuning gumrining / têgêse putih jaba / katon yèn dinulu / sajak suci têmênanan / kadidene panuntun arjèng dumadi / sungkême trusing driya //

dumadakan ing jêrone kuning / lire kuning iku tindak arda / kagêdhèn kamelikane / dadine ora cundhuk / ing laire kalawan batin / tan pêgat mêmungsuhan / kang satêmah luput / ing sabarang kang dèn arah / lair rusak batine pating saluwir / dadi kopar kapiran //

saka dènnya trêsna marang dhuwit / nganti lali sanak lali kadang / lali tôngga têparone / trêsnane wis ngalumpuk / dadi siji mung marang dhuwit / sawênèh nganti ana / bapa tukar padu / karo anak rêbut bôndha / kang mangkono arane cilaka mêncit / angrusak paugêran //

wus têtela prabawane dhuwit / ngasorake wijine katrêsnan / katrêsnan kang sabênêre / katrêsnan kang satuhu / tarlèn trêsna sagung dumadi / sing sapa sinung bôndha / bungah atêtulung / marang sapa kang kasrakat / wong kang miskin dènira ngupaya dhuwit / akanthi panarima //

lire kudu diprayitnèng ati / saanane ora ngôngsa-ôngsa / ora ngawag ngawur bae / sumingkir sing laku dur / nadyan thithik ugêr basuki / manpangat yèn pinangan / nyandhêt hawa napsu / ora bakal amêmadha / kumacelu kumudu-kudu madhani / karo kang sugih bôndha //

wêwatêkan garang nanging garing / iku yogya padha sinirika / lamun ngarah rahayune / karana dhuwit iku / ora liya iya piranti / manungsa kang iyasa / kanggo srana nyakup / kabutuhan bale wisma / kang satimbang kalawan drajating urip / drajate beda-beda //

yèn trêsnane uwong marang dhuwit / kongsi luwih saka ing pamurwat / mêsthi sirna piandêle / marang Hyang Maha Agung / kang sinêmbah sagung dumadi / jêr anggêr paugêran / tumrap para makluk / sapa sugih wajib dana / sapa miskin wajib padha angulari / butuhe bale wisma //

dènnya padha angulari dhuwit / kudu nganggo patrap kang pasaja / ora kêna ganggu gawe / mitênah apus-apus / ambêk siya alaku juti / niaya pala cidra / supadya tan tuwuh / kamlaratan andrêbala / anjalari akèh janma laku silib / suda têntrêming praja //

ing sarèhne dhuwit iku prapti / dadi kudu bisa ngêtrapêna / kapriye mungguh tanjane / kalamun mung tinumpuk / anèng pêthi tansah winilis / kinarya dana eman / malah golèk wuwuh / jare cikbèn kineringan / yèn mangkono arane kuwalik-walik / dadine karèh bôndha //

môngka sapa sing pracayèng Widdhi / lamun sinung sugih rajabrana / abangêt suka sukure / sawise suka sukur / wis tartamtu nêtêpi wajib / tumindak adêdana / akèh tan pinetung / jêr danane para titah / jaman akir tartamtu antuk gêgênti / tikêl matumpa-tumpa //

yèn wong sugih gêlêm mitulungi / mring wong mlarat ing samurwatira / kêna kanggo nyambut gawe / wong mlarat bisa wêruh / mring wajibe dipitulungi / tumuli nambut karya / kanthi anggarêgut / anggêmèni kayanira / dadi aran padha bisa nganggo dhuwit / ing donya karaharjan //

Ki: Darmaprawira. Malang.

--- 271 ---

Pawartos Sanès Praja

Kawontênan ing Mêsir

Mênggahing panganggêp, jaman punika tansah pinanggih santun-sumantun, manawi dipun pêndhêt petanganipun ingkang cêkak, saumuring kêpala somah punika sampun kenging dipun anggêp sajaman, dene manawi tumap nagari, sajumênênging nata, punika sajaman.

[Grafik]

Sang Nata Faroek nuju badhe têdhak nitih kapal dhatêng bênawi Nil.

Ingkang pinanggih ing Mêsir, ing wêkdal punika kenging dipun wastani sawêg ngancik jaman enggal, inggih punika jumênêngipun nata enggal Prabu Faroek. Ing ngriku kawontênaning praja inggih pinanggih sarwa enggal.

Sasedanipun nata suwargi, punika kapetang kathah cikalan-cikalan babagan wigatos, tuwin kawontênaning golongan ingkang rumiyin tansah damêl orêging praja, upaminipun golongan Wafd inggih sawêg kemawon pinanggih tata.

Dene ingkang langkung wigatos tumraping Mêsir, punika anggèning prajanjian kalihan Inggris. Bab punika pangrêmbagipun sampun wiwit nata suwargi, sarêng nyêlaki badhe rampung, sang nata seda. Dados ingkang manggih wohipun, panjênêngan nata ingkang sapunika.

Mênggah wos-wosing prajanjian, Inggris botên badhe andèkèk wadyabala malih wontên ing Mêsir. Prajanjian punika tumindak ngantos 20 taun. Manawi dumugining watês samantên wau wontên ingkang prêlu dipun ewahi, badhe dipun ewahi. Nanging manawi prêlu utawi sami condhongipun, prajanjian wau kenging dipun ewahi sasampunipun tumindak 10 taun. PranjianPranjanjian. punika adhêdhasar mêmitran, dados sanadyan wontên ewah-ewahan kados punapa, adêging mêmitran botên ewah. Saupami wontên pasulayanipun, badhe kapilênggahakên dhatêng nagari sanès, murih sagêd angsal têtimbangan, ingkang kanthi jêmbaring wawasan.

Prajanjian-prajanjian ingkang kados makatên wau, inggih tinampi ing rakyat kanthi gambiraning manah, rumaos kadumugèn punapa ingkang dados pangajapipun.

Ing salajêngipun, samôngsa wontên paprangan, môngka nyangkut salah satunggalipun ingkang aprajanji, punika tumrap ingkang botên kasangkut kêdah tumut [tu...]

--- 272 ---

[...mut] ambiyantu, adhêdhasar prajanjian ing Polkênbon, ingkang akajêng ambelani golonganipun. Kajawi punika manawi wontên paprangan utawi pangancam ingkang badhe andadosakên paprangan, utawi kasamaran ingkang jalaran pasulayaning rêmbag saking golonganing nagari-nagari, Mêsir kêdah suka palilah ombèr dhatêng Inggris migunakakên palabuhan ing Mêsir, papan anggêgana, utawi margi-margi ingkang prêlu kaambah. Cêkakipun Inggris angsal kamardikan saking Mêsir ingatasing kawigatosan wau.

[Grafik]

Sawangan ing sacêlakipun Suès Kanal ing Porsaid.

Tumraping Suès Kanal, Inggris kawênangakên andèkèki prajurit dharatan wontên ing laladan ngriku, cacahipun botên kenging langkung 10.000. tuwin wadya anggêgana sabragada, kanthi motor mabur 400. Pandèkèking wadyabala ing ngriku punika mawi watês dumugi Mêsir sagêd ngawontênakên wadya pajagèn piyambak wontên ing Suès Kanal. Dene samôngsa wontên pakèwêd saking golonganing nagari-nagari, wadya wau kenging dipun wêwahi. Manawi Mêsir botên kêdugi ngawontênakên pajagèn ing Suès Kanal piyambak, kêdah ngawontênakên rêmbagipun nagari kêkalih wau saha kêdah kapasrahakên dhatêng sintên.

Parentah Mêsir kêjibah damêl tangsi wontên ing laladan Suès Kanal, kangge papaning wadya Inggris. Kajawi punika ugi kawajibakên damêl margi ingkang sambêt kalihan Alexandrie tuwin Cairo, makatên ugi damêl sambêtan margi sêpur ing laladan Suès Kanal. Sadhiyan papan tuwin margi wau prêlu badhe kangge lumèngsèring wadya Inggris dhatêng panggenan ngriku. Nanging tumrap wadya Inggris ing Alexandrie kenging manggèn ing ngriku dumugi wolung taun.

Sawarnining prajanjian sadaya wau tumrapipun Mêsir [Mê...]

--- 273 ---

[...sir] ugi nama sampun manggih kajêmbaran tuwin kamajêngan, amargi panguwaos Mêsir pinanggih sairib kemawon kalihan Inggris, sanadyan tumindakipun taksih kêtitik anggadhahi mênangan sakêdhik, nanging raosipun panguwaos wau dangu-dangu saya suda, amargi punapa ingkang dipun tindakakên dening Inggris wau kadosdene nênuntun, kados ta Mêsir taksih kawênangakên nêdha panimbang dhatêng Inggris, upsir-upsir manut pangajaran Inggris.

Ing bab tatanan makatên punika tumrap Mêsir lajêng minggah drajatipun, lajêng badhe sagêd malêbêt dados warganing Polkênbon. Karajan Irak ambiyantu supados Mêsir sagêda tumuntên kalampahan dados warga. Ing sapunika sawêg dados rêmbag wontên Polkênbon ing bab anggèning Mêsir badhe malêbêt dados warga wau, kintên-kintên karampunganipun pinanggih wontên salêbêtipun wulan Mèi.

[Iklan]

Tumrap Inggris ugi ambiyantu sangêt dhatêng bab panêdhanipun Mêsir punika, malah Inggris ugi ngusulakên supados nagari-nagari laladan Inggris ingkang sampun mandhiri ugi sagêda katampèn dados warganing Polkênbon.

LOTRIJ

[Grafik]

--- 274 ---

Dhaharan Agêng

Tumrapipun pangantèn bôngsa Jawi, ingkang nama dipun pahargya agêng-agêngan, ing papaning kêmbul bujana pangantèn mawi dipun dèkèki dhaharan agêng. Mênggah wujuding dhaharan wau bangsaning kuwih ingkang dipun rêngga-rêngga sakalangkung pèni. Rêginipun awis. Limrahipun dhaharan ingkang kados makatên punika inggih dipun pêcah ing kalanipun kêmbul bujana wau.

Ingkang pinanggih ing Batawi, tumrap tiyangipun siti, manawi nuju gadhah damêl mantu ugi ngawontênakên dhaharan agêng wau, namung caranipun beda sawatawis, dhaharan wau botên kenging dipun êpik-êpik. Ing salêbêtipun taksih wontên tamu, botên ewah wujudipun. Ing mangke samôngsa sampun tuntas-tuntasan, wontên ingkang ngantos sawulan, sawêg dipun pêcah. Malah wontên dhaharan wau ingkang namung nyewa. Patrap nyewa makatên wau kabêkta saking tiyang ingkang sèkèng, kêpêksa ngawontênakên, jalaran saking tatacara. Nanging pinanggihipun ing sapunika, sarèhning rêginipun kapetang sampun mirah, inggih lajêng ngawontênakên piyambak.

Ing bab dhaharan kados makatên punika pancèn sampun kêlimrah, saya malih tumraping bôngsa Eropah.

Ingkang kacêtha ing gambar punika ingkang dipun wastani kuwih pangantèn kala pikraman dalêm Raja Putri Juliana kalihan Sang Pangeran Bernhard. Kuwih wau pisungsungipun para sudagar kuwih.

[Grafik]

Ing ngriki para maos sagêd mriksani mênggahing wujuding kuwih pangantèn wau, dhêdhasaripun kuwih, lajêng rinêngga ing wapênipun sang pinangantyan sinêling ing sêkar, minggah-minggah ngantos dumugi ing pucak, mujudakên makuthaning karajan. Mênggah awiging rêrêngganipun sampun katingal, tur sadaya wau sarwa dhêdhaharan.

--- [275] ---

Rêmbagipun Garèng + Petruk

Bab Tayuban tuwin Dhangsah.

III

Garèng : Nèk tak pikir-pikir wong Jawa kuwi têka dhêmên têmên ngothak-athik. Hla wong anjogèd bae, dupèh tangane saka ing buri ditarik mangarêp lan sabanjure disêblakake mêmburi manèh: akêthuk, akêmpul, akêthuk, akênong, tiba kêmpul tangane kabênêr ana ing pulung ati karo anggênjot, tiba kênong sampure disêblakake mêmburi: byak, banjur diunèkake: saka ing buri barang sing apik dilêbokake ing sanubarine, saka sanubari barang sing ala dibuwang mêmburi. Kiraku, barêng tiba gong: pacak gulu, salin adêge, nanging isih manggon bae, ora lunga-lunga, iya ana têgêse manèh.

Petruk : O, dhinês, Kang Garèng, ing ngarêp rak wis tak andharake: kêthuk ngangkat ngoyog mangiwa, tangane têngên kaya ngêtutake lambung, banjur ukêl ana ing ngarêp, tiba kêmpul gênjot bêbandulan, ènsoporut, iki karêpe jarene: kudu awas, kudu prayitna marang sasmitaning Pangeran, kadhangkala sok disaranani pacak gulu, kuwi jarene gèdhèg: durung mas, durung, têgêse: durung ana sasmita apa-apa, mulane iya mung owah adêge bae, nanging ora ngalih saka panggonane. Dene nèk anggone anjogèd anggarudha iki wis têlung rambahan, kêndhang banjur muni ngungkung: thung thung, blang, thung thung, blang, iki jarene: sasmitaning Pangeran yèn wis kaparêng ambanjurake lakune, mulane wiwit kuwi panjogède kêna tumindak maju, yaiku sing diarani anjogèd: lampah sêkar.

Garèng : Wèh, hla iya kaya ngono kuwi rêmbuge wong sing doyan tayuban, suwe-suwe bokmanawa Petruk mêntala kôndha mangkene: Sasmita yèn wis kacêdhak bangêt ing Pangerane, ya kuwi yèn wis bisa... nyruput warangganane.

Petruk : Wong sêmbrana, kuwi rak gêgambarane wong tayuban ing jaman saiki. Kala jaman samono sing dadi pêpêthane: Pangeran mau, diaji-aji bangêt, paribasane: mundur nyêmbah, maju nyêmbah, iya ora wani yèn nganti cêdhak bangêt kuwi. Mulane ing kala samono têgêse: jogedan, iya beda karo ing jaman saiki. Yaiku: anggone tumindak gawe kanthi rêkasa mau, anjoge badan, mung sumêdya arêp anêmbah marang pêpundhène, iya kang kapêtha dening waranggana mau.

Garèng : Hara ta kono, apa iki ora mung ilmu othak-athike wong kang dhêmên tayuban bae.

Petruk : Iki aku mung arêp anduduhake kaanane tayuban ing sakawit. Miturut caritane uwong, tayuban kuwi jarene pêpêthane [pêpêtha...]

--- [276] ---

[...ne] uwong anggone nêmbah marang Pangerane. Ing wusana bangsane dhewe banjur ngrasuk agama Islam, nanging tayuban mêksa isih dilêstarèkake, nanging wiwit kuwi malih sipate, wis dudu carane manêmbah ing Pangerane manèh, nanging banjur malih dadi kagunan. Wiwit iku têgêse: jogedan, iya isih: anjoge badan, nanging sêdyane wis malih dadi: sumêdya mitongtonake kagunane anjogèd lan gêndhing. Mulane ing kalasamono tayuban pancèn iya kêna ditongton têmênan.

[Grafik]

Garèng : Iki aku rada: asese, Truk. Pancèn iya nyata, ana ing tayuban kuwi bisa nonton kapintêrane uwong ing bab anjogèd lan gêndhing. Nanging ana ing tayuban iya bisa nonton: wong gêmagus, wong kêmênthus, wong gêmaib, lan sapadhane. Mara, apa ora nganyêlake, wong panjogède mêkungkung kaya wong lagi tandur, kathik mesam-mèsêm, aku wani totohan, batine rak duwe pikiran: sakalangan kiyi aku sing bagus dhewe.

Petruk : Aja kaliru tômpa, Kang Garèng, kuwi wis gawane wong anjogèd, nèk wong lanang iya kudu anggêmagus, nèk wong wadon iya kudu ngêmayu. Mara, pikirên, yèn ana wong anjogèd, matane dipênthêlêng-pênthêlêngake, kathik cangkême mêcucu kaya wong bêbêlên, kiraku wong sing padha nonton padha bubar kabèh. Mulane saradane wong anjogèd kuwi, ing batin kudu duwe pikiran: aku bagus, utawa: aku ayu. Ing sarèhne pikirane mau mêngkono, ulate iya banjur dimanis-manisake, diluwês-luwêsake, digandês-gandêsake. Saora-orane wong ulate padhang, mulane sathithik-sathithik iya banjur mundhak bagus, utawa: mundhak ayu. Kosokbaline: bagusa utawa ayua dikaya ngapa, yèn ditongton uwong: ulate pêtêng, mrêngut, ambêsêngut, utawa mêcucu, mêsthine: baguse utawa ayune iya mêksa dibêsinêh sathithik.

Garèng : Wèh, kathik ana bae wangsulane. Saiki wangsulana manèh, ana ing tayuban kuwi bisa nonton: wong jor-joran macak.

Petruk : Wis dadi adating manusa, kêpengin diarani luwih unggul katimbang sapadhane. Wong dagang kêpengin: luwih unggul bêbathène katimbang sapadhane. Bêndara priyayi kêpengin luwih unggul brêgase katimbang bangsane priyayi. Dalasan bangsaning santri bae, iya akèh sing kêpengin luwih unggul: kirate katimbang kancane santri. Apa manèh wong lumrah ana ing pasamuwan, kayadene [kaya...]

--- 277 ---

[...dene] ana ing tayuban mau, kaya-kaya rak iya wis lumrah, ta, yèn siji-sijining uwong kêpengin luwih unggul, êmbuh brêgase, êmbuh panganggone, katimbang kônca-kancane, kang anjalari tuwuh ing jor-joran macak mau.

Garèng : Wèthèh thithèh, mangsuli manèh. Saiki apa kowe iya ambênêrake manèh, yèn ing tayuban ana wong sing duwe tindak: ambêjujag, saru, nistha, lan êmbuh apa manèh.

Petruk : Kang Garèng, ing alam dunya kuwi sajake têka wis mratah, kaanan kuwi bisa ambêkokrok jênênge, mung saka tandang tanduke wong loro têlu bae. Kayadene: sawijining pakumpulan, kang karêpe pancèn bêcik têmênan, nanging dupèh ana wargane sawatara: onthal-onthalan, ora gênah, ora patrap, saru, lan sapadhane, iya andadak diunèkake: pakumpulan èlèk, pakumpulan bisae, pakumpulan nguwatiri, wajib kudu dibubrah sacindhil abange. MêngkenoMêngkono. uga tayuban, dupèh ana wong sawatara sing duwe tindak ora bêcik, saru, nistha, banjur bae diarani: tayuban kuwi: saru, nistha, ala, wajib kudu diilangake saka ing dunya iki.

Garèng : We, hla sêmbrana, têka banjur ngungkat-ungkat krêmi mêngkono. Karêpmu kuwi apa supaya tayuban urip manèh. Saiki kiyi tayuban wis kêna diunèkake: ora ana manèh, têka banjur sêsorah ngandhar-andhar kaya lid polêksrad.

Petruk : Iya ora arêp andilat idu bacin mêngkono. Tayuban saiki wis diobralake babar pisan, aku iya wis mupakat, sabab anane tayuban kuwi pungkasane banjur ilang sipate babar pisan. Dudu carane manêmbah nyang Pangerane, lan uga dudu ngudi nyang kagunan, nanging dadi kasênêngan kang mung arêp ngumbar hawa napsune bae.

Garèng : Kajaba iku, Truk, anggone banjur le padha ora idhêp isin kuwi sing tak wêgahi. Ingatase wong asal, wong pangkat, pyayi-pyayi, ndara-ndara, ora duwe isin: kêkitêr kaya pitik ngèrèki, pêncolat-pêncolot kaya pinjal, kathik barêng-barêng karo tlèdhèk. Mara, Truk, tlèdhèk kuwi apa, jênênge bae wis: anglêlèdhèk. Êndi isine: ndara pyayi ndara pyayi mau.

Petruk : Bab sing kok unèk-unèkake kêkitêr kaya pitik ngèrèki, utawa pêncolat-pêncolot kaya pinjal, iki wis dadi kasênêngane wong sadunya, têgêse: wong sadunya kuwi kabèh padha anduwèni kasênêngan, kang kêlaire mujudake pratingkah kaya sing kok unèkake mau, dene alus kasaring pratingkah, kuwi miturut alus kasaring bêbudène bôngsa kang nindakake. Pratingkah sing kaya ngono mau, tumrape bôngsa Jawa diarani: anjogèd. Dening bôngsa mônca diakoni: mula iya alus bangêt. Nèk tumrape bôngsa Walônda diarani: dhangsih-dhangsih. Kowe êmbuh wis tau wêruh êmbuh durung, carane wong wadon Walônda dhangsih-dhangsih dhewe, lo kuwi akèh bae sing: colat-colot, colat-colot, apêthèthèk, apêthanthang, apêlêngkang...

Garèng : Hus, hus, sê-top.

--- 278 ---

KABAR WARNI-WARNI

Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès.

TANAH NGRIKI

Têtanèn tumrap tiyang ewah. Ing Lèntèng Agung, Bogor, kawontênakên papan têtanèn kangge tiyang ewah, pinanggihipun sae. Kajawi ing ngriku ugi sampun wontên ing sanèsipun, kados ta ing Wêdhi (Klathèn). Sadaya wau tumindakipun kanthi dipun apèn-apèni dening ahli têtanêman punapadene doktêr. Ing Sêmarang tuwin Ngayogja ugi badhe ngawontênakên tindak kados makatên. Tumrap tanah sabrang dèrèng pêrlu kawontênakên pangupakaran kados makatên, amargi wontêning panggêsangan wiwit katingal sae, tumrap têtiyang ingkang nandhang sakit kados makatên sagêd dipun opèni dening sanak kadangipun piyambak.

[Grafik]

Sawêr sawa. Ing nginggil punika gambar sawêr sawa ingkang dipun pêjahi dening salah satunggiling Walandi punggawa fabriek Dralle ing Surabaya jalaran lumêbêt ing pakawisan fabriek wau. Agênging sawêr wau para maos sagêd ngintên-intên piyambak.

Boyongan kapisanan dhatêng Lampung. Kapal Speelman tuwin Van Overstraten, gadhahanipun K.P.M. sampun bidhal ambêkta têtiyang boyongan saking tanah Jawi dhatêng Lampung tuwin Sukadana, kathahipun 294 tuwin 1850. Boyongan punika kapetang ingkang kapisanan ing taun 1937. Têtiyang ingkang kabidhalakên punika sami pilihan, kintên-kintên badhe botên nguciwani ing damêl.

Sultan Buton seda. Kawartosakên Sultan ing Buton seda dadakên.dadakan. Panjênênganipun sultan punika sampun angsal ganjaran bintang kasêtyan saking parentah.

Sêpur Acèh badhe ngawontênakên lampah dalu. Wontên wartos, wiwit benjing 1 Sèptèmbêr ngajêng, sêpur Acèh badhe ngawontênakên lampah dalu, saking Lho Seumaweh dhatêng Besitang. Lampah saking Medan dhatêng Kutaraja ingkang rumiyin 2 dintên, namung badhe 26 jam.

Secretaris Gezantschap Nederland ing Jedah. Kawartosakên ingkang katêtêpakên dados secretaris Gezantschap Nederland ing Jedah, Mr. R. Mohamad Musa Suria Nata Jumêna, fungerend mantri pulisi Paresidhenan Bêtawi.

Pest tuwuh malih. Kawartosakên, ing Purbalingga tuwuh sêsakit pest, sakawit ing laladan Mrebet lajêng tumular dhatêng Tlahap, ing sapunika tumular dhatêng dhusun Kemujing, Tlagayasa, sami laladan Bobotsari. Ing sabên Minggu wontênipun tiyang ingkang tiwas 5-7, ing salêbêting 1 1/2 wulan ingkang tiwas 50. Ing sapunika badhe kaêdêgan griya barakan.

Arta kêrtas enggal. Arta kêrtas nyadasa rupiyah enggal sampun wiwit kasêbarakên dening Javasche Bank. Botên dangu tamtu badhe kasumurupan ing umum. Arta wau wontên gambaripun ringgit tiyang. Ulêsipun wontên nêm warni, wujudipun rêmit, badhe angèl dipun tiru.

Kêmasan ing Bangil pados tuntunan. Awit saking ada-adanipun warga Parindra Tuwan Mustari, nglêmpakakên kêmasan ing Bangil, ingkang padatan sampun dhawah panguwaosing tiyang sanès. Ing bab punika Tuwan Mustari sampun sagêd têpang rêmbag kalihan Ir. Darmawan ing Surabaya, supados sagêd paring pitêdah punapadene ngrigênakên pawitan. Miturut sumêbaring barang-barang damêlan Bangil, sagêd ugi angsal margi sae.

Tulage tumrap guru ingkang angsal acte Klein Handel tuwin Landbouw. Kawartosakên, awit saking pangudinpunpangudinipun. Pêrsatuan Guru Indonesi, tumrap guru tiyang siti ingkang gadhah acte Klein Handel tuwin Landbouw, wiwit tanggal 1 Januari 1937 tumrap ingkang nyambut damêl ing pamulangan angka II, angsal tulage f 7.50 sawulan.

Salingkuhan ing Kêndal. Ing bab salingkuhan ing Kêndal, wontên mandor 5 malih tuwin hoofdmantri dipun tahan. Sadaya wau lajêng dados papriksan minangka praboting prakawis ingkang sapunika taksih pêtêng.

Lindberg langkung tanah ngriki. Kolonel Lindberg, juru anggêgana ingkang misuwur, kalihan ingkang èstri, kala Saptu kêpêngkêr anggêgana dumugi Karachi badhe dhatêng Australie. Samangsa dumugi tanah ngriki badhe mampir, nanging dèrèng katamtokakên wontên ing pundi.

Bela sungkawa. Miturut wartos saking Bogor, paduka Minister President Dr.H.Colijn, mahyakakên bela sungkawa seda dalêm sampeyan dalêm K.G.P.A.A. Pakualam.

Pênyu agêng tuwin anèh. Tuwan Bernhard, sudagar wacucal kewan Nemrod ing Surabaya, mêntas angsal pênyu ingkang anèh saking ingkang Bupati Pamêkasan. Anèhipun tuwan wau amastani bilih pênyu ingkang kados makatên punika ingkang wontên ing pasisir Florida tuwin Brazilie (Amerika). Limrahipun pênyu ingkang kados makatên punika botên nate saba têbih, punapa inggih pênyu wau saking Amerika kêsasar dumugi tanah ngriki. Pênyu wau panjangipun 1.10 m. Manawi kapetang dalah sukunipun wontên 2 m. Sukunipun tanpa kuku, êndhasipun botên sagêd minglêp. Buntutipun mèh 1/2 m. Dagingipun botên kenging katêdha, amargi mawa wisa, gandanipun amis sangêt.

Bupati Bojonêgoro. Kawartosakên R.A.A. Kusumo Adinêgoro, Bupati Bojonêgoro, dipun kèndêli. Dene ingkang anggêntosi Mas Ngabèi Prawiro Sujono, Patih Sidoarjo, angsal sêsêbutan Radèn tuwin Tumênggung.

--- 279 ---

Kaangkat dados Directeur Onderwijs. Kawartosakên officieel saking Bogor, bilih Paduka Tuan Dr. P.J.A. Idenburg, Hoofdambtenaar ingkang kabantokakên dhatêng Onderwijs, kaangkat dados Directeur Onderwijs.

Mèh botên wontên salingkuhan batu api. Jalaran saking wontêning wartos badhe mandhaping pajêg batu api, kenging dipun wastani mèh botên wontên tindak salingkuh babagan punika. Malah wontên tiyang ingkang klintu ing pangintên, dipun wastani beyanipun sampun mandhap, lajêng ambêkta barang wau dhatêng pêbeyan.

Congres P.P.B.B. Wontên wartos P.P.B.B. benjing tanggal 17, 18 tuwin 19 April ngajêng punika badhe ngawontênakên congres wontên Sêmarang. Ingkang badhe ngrawuhi warga-warga Raad Kawula, ingkang ugi sami warga P.P.B.B. kados ta R.A.A. Danusugondo, Bupati Magêlang, P.A. Gondosubroto, Bupati Banyumas sêpuh, Têngku Machmud, a.t.b. Residèn Aceh. R. Prawotokusumo, patih gedelegeerde, M. Sutarjo, patih tuwin Lanjumin Datuk Tumênggung, patih.

Ing bab badhe adêging pabrik sêpatu Bata. Ing bab wartos badhe adêging pabrik sêpatu Bata wontên ing tanah ngriki sampun rame. Ingajêng wontên wartos pasitèn ingkang dipun pilih kangge pabrik ing Bogor, nanging sande, amargi anggèning ngrêgèni siti awis sangêt. Lajêng wontên wartos malih milih pasitèn ing Citayam (Depok). Sapunika sawêg awis-awisan rêrêgèning siti.

Cursus Nijverheid. Manawi tanpa pambêngan, wiwit benjing 1 April ngajêng punika, Departement Pangajaran badhe ngawontênakên cursus sontên, laminipun sataun wontên ing Gourvernements Lagere Nijverheidsschool voor Meisjes ing Batavia Centrum. Cursus punika botên ngêmungakên tumrap guru kemawon, ugi tumrap wanita ingkang botên gadhah acte Onderwijzeres. Wulanganipun saminggu sapisan, wiwit jam 4 dumugi 6. Sasampunipun sataun kawontênakên pandadaran. Bayaranipun f 5.- sawulan, kalêbêt tumbasan prabot. Sintên ingkang gadhah panêdha kasèp-kasèpipun wontên tanggal 20 Maart, panêdhanipun dhatêng pangagêng Gouvernements Lagere Nijverheidsschool voor Meisjes Batavia-Centrum (Comidiebuurt 1).

Kajêng saking tanah ngriki. Pakaryan Wana ing tanah ngriki gadhah sêdya badhe nanêm kajêng warni-warni ing pundi-pundi ingkang kenging kangge pirantos. Ing sapunika sampun nyobi nanêm kajêng ingkang kenging kangge rèk. Cobèn-cobèn wau katindakakên wontên ing tanah Priyangan, Bantên kidul tuwin laladan Pasuruan. Kintên-kintên sawatawis taun malih sampun sagêd mêndhêt aslinipun. Miturut wartos ing sapunika padagangan kajêng saking tanah ngriki pinanggih majêng. Ingkang sampun, kakintunakên dhatêng Perzische Golf, Ceylon tuwin Hongkong.

B.K.P.W. ing Wajak. Ing Wajak wontên pakêmpalan nama B(udi) K(autamaning) P(riyantun) W(ajak). Pakêmpalan wau sabên wulan ngawontênakên pêpanggihan wontên griyaning warga gêgêntosan, sarana ngawontênakên sêsorah warni-warni, manut sêsêrêpanipun ingkang sêsorah. Tumrap ingkang ngrumaosi botên gadhah sêsêrêpan, kenging maos buku. Pakêmpalan wau inggih gadhah crediet-cooperatie, nama C.C.B.K.P.W. Ancasing C.C. wau, a. nindakakên tulung-tinulung, b.sinau gêmi, c. nanggulangi juru potang, tuwin d. suka pitulungan kasripahan. Pinanggihipun sadaya wau majêng. Ingkang dados pangarsa asistèn wêdana ingriku.

Ingsêr-ingsêran. Kawrat kêkancingan saking Gupêrnur Jawi Wetan, Joko Chaeruminanur, asistèn wêdana Paresidenan Bêsuki, pindhah dhatêng Paresidenan Surabaya. Mas Iskan, asistèn wêdana Paresidenan Madiun, pindhah dhatêng Paresidenan Bêsuki, R. Mukijo, asistèn wêdana Paresidenan Surabaya, pindhah dhatêng Paresidenan Madiun.

Badhe têdhak dalêm K.T. Ingkang Wicaksana. Miturut rancangan, benjing 1 April K.T. Ingkang Wicaksana têdhak Sêmarang, Surabaya, Bali tuwin Lombok. Têdhak dalêm sakalihan tuwin putri dalêm ingkang sêpuh. Tanggal 5 April bidhal dhatêng Bojonêgoro, mriksa wadhuk Pacal, salajêngipun dhatêng Surabaya. Wontên Surabaya dumugi 8 April, mriksani Marine-etablissement, papan anggêgana tuwin sanès-sanèsipun. Tanggal 8 bidhal dhatêng Pasuruan, mriksa prufstation tuwin ilèn-ilèn toya, lajêng dhatêng Tosari. Tanggal 9 dhatêng rêdi Bromo, sontênipun dhatêng Prabalingga, ingriku kapal Rigel sampun sumadhiya, têrus dhatêng Bali tuwin Lombok.

Kawontênakên "Rumah-Piatu-Muslimin" Bêtawi. Dumuginipun sapunika para ingkang paring darma wulanan dhatêng R.P.M. wontên 325. Kajawi punika ugi kathah darma ingkang namung sapisan, tuwin inggih taksih kathah darma awarni têtêdhan, pangangge, barang tuwin sanès-sanèsipun, punapa malih jakat pitrah awarni wos utawi arta. Dumugining wêkasan taun 1936 lare-lare ingkang dipun opèni wontên 73, asli saking pundi-pundi. Ing sapunika R.P.M. manggèn ing Stoviaweg no. 4A Batavia-Centrum. Bab kasarasan dipun tindakakên dening panjênênganipun R. Suharto. Arts. R.P.M. gadhah pamulangan piyambak nama Madrasatu'laitam, inggih punika H.I.S. Punggawa R.P.M. guru kangge pamulangan 2, guru agami Islam 1, verpleegster 2 tuwin punggawa sanès-sanèsipun. Warganing R.P.M. punika R.A.T. Hasan Sumadipraja, pangayoman, nyonyah Gunawan, pangarsa, nyonyah Ramenun Abdul-Chalik, panitra ngiras artaka, nyonyah-nyonyah W. Susman, D. Mohamad Rum, tuwin H. Mukadis, pambantu, nyonyah-nyonyah H.A. Salim, rangkayo Datu' Tumênggung tuwin tuwan Alim Gêlar Sutan Maharja Bêsar tuwin Tuwan Gunawan, sami warga paniti.

Film ringgit wacucal. Sampun sawatawis dintên ing pandhapi Tejokusuman, Ngayogya, mêntas ngawontênakên lêlangên ringgit wacucal, lampahan Suryatmaja Maling, dhalangipun wêdalan kursus dhalang Abiranda. Ing kala punika ringgitan wacucal wau dipun pêndhêt film dening juru damêl film. Pamêndhêtipun wau mawi dilah lêstrik 1000 wat 10 iji. Pamêndhêtipun namung dumugi gara-gara, jam 12 dalu. Manawi cobèn-cobèn punika pinanggih sae, ugi badhe dipun tindakakên malih.

EROPA

Pogokan ing Prancis. Ing kitha Besancon wontên pogokan punggawa pabrik auto Peugot, pabrik wau kêpêksa ngantos tutup. Dangu-dangu pogokan wau tumular dhatêng tukang roti. Pangagêng militèr ngawontênakên papan parotèn piyambak, kangge tiyang 60.000 ing salêbêting kitha. Punggawa pangêcapan ing kantor-kantor pangêcapan du Lyon tuwin St. Etienare ugi mogok.

ASIA

Bètèng Inggris ing Hongkong. Wontên wartos, Inggris badhe damêl bètèng wontên ing laladan Stanley, pulo ing Hongkong, laladan wau wontên 2 mil pasagi. Bab wiwitipun anggarap dèrèng katêtêpakên, nanging sampun ngawontênakên lelang borongan, damêl tangsi agêng awaragad 120.000 pondstêrling. Kajênging anggènipun yasa bètèng wau pêrlu kangge papan nanggulangi motor mabur, kanthi pirantos jangkêp.

AFRIKA

Bab bom ing Adis Abeba. Raja muda Ngabêsi, maarschalk Rodolfo Graziani, ingkang kawartosakên kenging bom, saha nandhang tatu ènthèng, ing sapunika sampun kathah mayaripun. Sadaya tiyang ingkang kadakwa nêmpuh maarchalk Graziani sami dipun pêjahi. Tumrap tiyang ingkang kêcêpêng ingkang sagêd mratelakakên botên dosa, sami dipun luwari. Sasampunipun wontên lêlampahan punika, têtiyang ingkang dipun cêpêng wontên 2000.

Ras Desta dipun cêpêng. Ras Desta, putranipun mantu tilas Nata Ngabêsi kenging dipun cêpêng dening wadya Italie, kaukum pêjah.

--- 280 ---

Wêwaosan

Saribang

Pêpiridan saking buku karanganipun Baronesse Orczy

39

Sêmu susah Sêr Andre ngêmungakên gèdhèg kemawon, ing wusana lajêng umatur makatên: Ing ngriki ingkang andadosakên pambêngan sanès ing bab waragad. Nanging ing samangke angin ingkang saking pasisir Prancis bantêr sangêt. Jalaran saking bantêring angin punika, botên sagêd kangge lêlayaran.

Mirêng aturipun Sêr Andre ingkang makatên wau, sang putri lajêng pucêt sangêt, awit panjênênganipun botên kagungan pangintên babarpisan, bilih badhe kapambêng ingkang makatên punika.

Sêmu sêrêng sang putri wongsal-wangsul angandika makatên: Kula kêkalih kêdah pangkat ing dalu punika ugi. Botên kenging botên, kêdah pangkat ing dalu punika. Panjênêngan rak priksa piyambak, sadaya-sadaya gumantung saking ngriki, punapa panjênêngan botên sagêd manggih akal sanèsipun, murih sagêdipun pangkat ing dalu punika.

Sêr Andre: Kula sampun dhatêng palabuhan amanggihi tiyang kapal pintên-pintên, nanging botên wontên satunggal-tunggala ingkang sagah lêlayaran ing wêkdal punika. Botên sabab têtiyang wau sami botên purun, nanging sabab botên sagêd, manawi anginipun bantêr makatên.

Ledhi Blakêne sanalika mangrêtos, mênggah ingkang dipun lajêngakên dening Sêr Andre anggènipun migunakakên têmbung: botên wontên satunggal-tunggala ingkang sagah lêlayaran, inggih punika pikajêngipun: sanadyan Sopêlin piyambak inggih botên badhe sagah nyabrang ing dalu punika. Amila sang putri lajêng anarimah saha andhawuhi dhatêng Jèliban makatên: Apa kowe sadhiya kamar kanggo panginêpanku.

Jèliban: Wontên, Lèdhi. Malah kula ugi sadhiya satunggal malih kangge panjênênganipun Sêr Andre.

Kalayan ngêpuk-êpuk gêgêripun Jèliban sajak bingah, Sêr Andre ngandika makatên: Sukur, sukur, yèn mêngkono. Wis, saiki kamar loro kuwi tatanên sing bêcik, yèn uwis rampung kowe tumuli angasoa, mêsthine kowe rak iya sayah bangêt.

Jèliban matur sandika saha lajêng kesah saking kamar tamu ngriku.

Sasampunipun Jèliban kesah, sang putri enggal-enggal lajêng dhawuh dhatêng Sêr Andre makatên: Sêr Andre, môngga sapunika kula aturi ngandika punapa ingkang panjênêngan uningani ing bab-bab ingkang gêgayutan kalihan lêlampahan punika.

Sêr Andre: Sajatosipun botên wontên prakawis ingkang prêlu kula aturakên, jalaran wontênipun angin ingkang bantêr punika, botên wontên kapal ingkang sagêd nyabrang. Ingkang punika manawi panjênêngan tuwin kula ing dalu punika botên sagêd pangkat dhatêng Prancis, makatên ugi Sopêlin inggih botên sagêd.

Lèdhi Blakêne: Dados mênggahing pangintên panjênêngan, Sopêlin punapa ing samangke taksih wontên ing Dhopêr ngriki.

Sêr Andre: Kados inggih makatên. Punapa kaparêng samangke kula ngupadosi piyambakipun prêlu badhe kula pêjahi. Awit ngêmungakên manawi Sopêlin punika pêjah, sagêdipun kula sadaya kanthi gampil luwar saking bêbaya pêjah ingkang tansah angancam punika.

Lèdhi Blakêne: Sampun, sampun, Sêr Andre. Mila lêrês, bilih ing batos kula gadhah pangajab mugi kewan pangawak manusa punika sagêda dipun cabut nyawanipun, ananging punapa ingkang panjênêngan krêsakakên wau, kados kirang utami.

Salajêngipun Sêr Andre nuntên ambujuk dhatêng sang putri supados krêsaa dhahar tuwin ngunjuk, awit anggènipun kapêksa kêdah sami ngêntosi wontên ing ngriku ngantos sagêd anyabrang dhatêng Prancis, punika dangunipun kirang langkung kalih wêlas jam. Tumrap sang putri ingkang panggalihipun tansah ing salêbêtipun kuwatos kemawon, têmtunipun botên sae, saupami panggalihipun botên dipun êyêm-êyêm. Saking kumêdah-kêdahipun Sêr Andre badhe adamêl ayêming panggalihipun sang putri, ing wusana Sêr Andre lajêng anyariyosakên lêlampahanipun ingkang raka, salaminipun ngagêm asma sêsinglon Saribang. Sêr Andre andongèngakên mênggah kaprawiran tuwin kêkêndêlanipun Saribang kala mitulungi para darah Prancis ingkang badhe mêmiruda saking nagari wutah rahipun. Kadhang kala sang putri ngantos gumujêng kêkêl, nalika mirêng kawantêranipun Saribang anggèning sagêd mancala putra mancala putri, ngantos marambah-rambah kalampahan para prajurit panjagi gapura sagêd dipun apusi. Langkung-langkung kala nginggatakên Grapin, dhê Turne, punika satunggiling pandamêlipun Saribang ingkang tanpa tandhing mênggahing kawignyanipun.

Jalaran saking dêdongengan wau, ngantos saêjam langkung sagêd manggih kasênêngan. Nanging taksih dangu malih anggènipun kêdah ngêntosi wontên ing ngriku. Kalayan ngunjal uswa sang putri lajêng jumênêng saking palênggahanipun.

Sang putri tansah anggagas, gèk wontên pundi kemawon samangke ingkang raka. Baita kapal ingkang dipun titihi Sêr Pèrsi punika kiyat, nanging punapa sagêd ngambah ing toya salêbêtipun kawontênan ingkang kados makatên punika. Miturut katêranganipun Sêr Andre, kintên-kintên baita kapal wau sampun lumêbêt ing palabuhan Prancis, sadèrèngipun wontên angin agêng wau.

Sarêng kintên-kintên mèh enjing sasang. putri sawêg krêsa tindak dhatêng kamaripun badhe sare, lan jalaran saking sayahipun wau, sakêdhap kemawon inggih sampun sagêd angliyêp sare. Badhe kasambêtan.

--- 29 ---

Nomêr 8, taun II

Jagading Wanita

Lampiran Kajawèn, juru pangripta: Rr. Siti Mariyam, kawêdalakên sabên Rêbo.

Sêsêrêpanipun Tiyang Sêpuh ingkang dipun Awaki

Tatakrama tuwin kaprigêlan

Ing bab basa kados ingkang kula andharakên ing Kajawèn kala Rêbo, punika pinanggihipun kala jaman samantên, sanadyan wujudipun botên kados tiyang mulang, nanging sajatosipun malah tumindak kêncêng sangêt, awit mênggahing basa, punika dados satunggiling titikan ingkang adhakan sangêt, saupami wontên tiyang ingkang botên lêrês basanipun, adhakan dados raosan. Dados ingkang dipun wastani anak priyayi, punika akajêng jêmbar, ingkang lèrègipun akajêng sae, mila manawi wontên lare botên mriyayi, pinanggih kuciwa.

Makatên ugi bab tatakrama, punika tumraping anak èstri dipun prêdi sangêt, manawi kula manah, pamrêdining tiyang sêpuh dhatêng babagan makatên punika ngungkuli anak jalêr. Mênggah nyatanipun inggih lêrês, awit pinanggihipun ing kala samantên, anak èstri punika botên gadhah pasrawungan tiyang sanès kajawi namung tiyang sêpuhipun piyambak.

Ingkang kula wastani tatakrama, punika bab tataning lêlados tuwin ngadhêpi tiyang sêpuh, upaminipun angladosi dandos, ngladosi dhahar, ngadhêp tuwin sanès-sanèsipun. Pinanggihipun kala jaman samantên, priyantun ingkang sampun gadhah anak èstri prawan, anak wau kenging dipun wastani dados wêwakiling biyung angladosi dhatêng bapa, kados ta nyêrati, nyadhiyakakên agêm-agêman, mirokakên nyamping, nglinting sês. Manawi ngladosi dhahar, ananduki sêkul, lajêng ngadhêp wontên sacakêtipun.

Limrahipun kala jaman samantên, dhahar punika lênggah ing ngandhap, mawi bangku andhap, inggih ing ngriku punika tumindakipun tata lampah dhodhok, tandang sarwa alon, punapa-punapa sarwa alon.

Dene bab panyaruwe, punika botên wontên kèndêlipun, mlampah kêrikatên, dipun ruh-ruhi, nyèlèh piring ngantos gathik, dipun srêngêni, nanduki kêkathahên, dipun wastani ngoso, utawi dipun wastani nyamèkakên kuli. Saya manawi [mana...]

--- 30 ---

[...wi] gadhah ulat awon, wah, punika sampun têlas-têlasan, lajêng dipun srêngêni ngantos sangêt, dipun wastani awoning awon.

Cara ingkang kados makatên wau ing sêmu sajak ambaturakên anak, nanging nyatanipun botên, awit ingkang dipun wastani padamêlaning rencang, punika padamêlan ingkang kasar, kados ta asah-asah, umbah-umbah sapanunggilanipun. Pinanggihipun malah dados tiyang prigêl yêktos, botên gadhah watak calingus tur tatakramanipun tansah kêbêkta.

Tiyang sêpuh.

Bab Olah-olah

Wiyosipun para sadhèrèk putri, mugi sampun dados panggalih, awit andharan kula punika sapele sangêt, nanging inggih lowung, sumôngga kula aturi nyobi, kadar ragadipun namung sakêdhik, kados ing ngandhap punika.

Sambêl pêcêl mawi cokak kecap

Sambêl pêcêl limrah, inggih punika kacang cina kagorèng sangan, lajêng kadhêplok, bumbunipun: lombok agêng alit dipun kukus, bawang, gêndhis, asêm, traos eca, sarêm, sadaya kadhêplok. Manawi sampun lêmbat sadaya, lajêng kaêjeran mawi toya, saantawis kênthêl, lajêng kaparingana cokak landi, lan kecap sakêdhik, (ingkang eca) godhong jêram pêcêl utawi purut, karawis lêmbat, brambang karawis bundêr tipis, lajêng kacampurakên, sapunika sampun rampung. Dene pandhaharipun, inggih mawi kuluban limrah, wondene bumbu-bumbu wau kathah sakêdhikipun, kakintên-kintêna piyambak.

Pècêl santên tuntut pisang kluthuk.

Tuntut pisang kagodhog, yèn sampun matêng kapêrês, lajêng kadamêlakên sambêl, inggih punika: lombok agêng alit, bawang, kêncur sakêdhik, lan traos eca, sarêm sacekapipun, sadaya kaulêg lêmbat, tuntut godhogan lajêng kacampurakên, nuntên kaparingana santên mêntah nyêmêk-nyêmêk, sarta godhong kêmangi, bumbu-bumbu wau kaangkaha ingkang cêkapan. Pêcêl punika mathukipun kagêm dhahar siyang, dene bakunipun, ingkang kapêcêl punika warni-warni, kados ta: tempe bakaran, kaulêg runyah-runyah, utawi tigan godhogan, kasigar-sigar, ulam ayam ugi mathuk, kabakar mawi sarêm, lajêng kasuwir-suwir, sadaya wau, bumbunipun sami kemawon, godhong kêmangi ugi kalêbêt bumbu, kaot botên kaulêg, wusana namung samantên atur kula.

Olah-olahan punika prasaja sangêt, tuwin gampil dipun tindakakên.

Bok Wir.

Lêngganan Kajawèn No. 675

Ing Surakarta.

--- 31 ---

Bab Dhêdhaharan

Sambêtipun Jagading Wanita ing Kajawèn nomêr 16

9. Sida Sênêng

Katela 1/2 katos kaêdang, manawi sampun matêng kaoncekana kulitipun lajêng kaulêg ingkang lêmbat, lajêng kacampurana pathi pogung pangaos 1/2 sèn, kacarub ingkang wradin, lajêng dipun galindhingi agêngipun watawis satigan ayam, nanging kadamêl gèpèng, lajêng kagorèng, pandhaharipun ngangge gêndhis pasir.

10. Jênang isi salak

Katela matêng satunggal iji kaoncèkana, lajêng kaulêg kalihan pathi pohung pangaos 1 sèn, ingkang ngantos wradin, lajêng kaglintiran alit-alit agêngipun saisi salak, lajêng numpangna panci wontên anglo dipun toyani sakobokan, gêndhis Jawi salêginipun, godhong pandhan, manawi sampun umob, glindhingan wau kacêmplungna saking satunggal, manawi sampun kêmambang tôndha sampun matêng, lajêng kaêntas, pandhaharipun kalihan santên. Patrapipun manawi santên supados botên kêcut, anggènipun mêrêsi mawi toya umob, mawi sarêm sakêdhik.

11 Cokotêng (jênang lima)

Pathi pohung sakobokan, dipun juri toya mêntah nanging sampun ngantos kêlêmêsên, lajêng kadèkèkna ing piring ingkang cèpèr ing nginggil dipun dèkèki tèrès abrit, lajêng dipun pe sawatawis dangunipun, numpangna panci kadèkèkana toya saha gêndhis salêginipun, manawi sampun umob, pathi ingkang dipun êpe wau, kairisana alit-alit, têrus kacêmplungna, manawi sampun matêng pandhaharipun kalihan santên.

12 Kêlak kêling

[Grafik]

Rara Sutinah

Pathi tela 1/2 katos, tigan ayam 12 iji, gêndhis pasir 1/2 katos lajêng kaublak, kacarub kalihan pathi wau, lajêng kadamêl kêlak kêling warni-warni tumuntên kagorèng, manawi sampun matêng kagôngsa ing gêndhis pasir.

13. Bangketan

Pathi tela 1/2 katos, tigan 12 iji, gêndhis pasir 1 katos, bubukan manis jangan kaublak dados satunggal, lajêng kacarub kalihan pathi, manawi sampun wradin nuntên dipun cithak, lajêng kaêpan.

Sutinah

Cililin - Bandhung.

--- 32 ---

Tuwi Tiyang Sakit.

Sambêtipun Jagading Wanita ing Kajawèn nomêr 16

Sadaya ingkang kasêbut ing nginggil punika kêdah wontên watêsipun. Nuwèni tiyang sakit punika inggih sae, asring damêl bingahipun ingkang sakit. Nanging kados sampun cêkap, manawi ingkang tuwi punika namung martosakên kemawon, ing griyanipun tiyang ingkang sakit wau sampun kadangon anggènipun pêpanggihan kalihan tiyang ingkang sakit.

[Grafik]

Rara Siti Mariyam

Ing jaman sapunika, manawi dipun timbang kalihan jaman rumiyin, ing bab ngupakara tiyang sakit sampun kathah majêngipun. Nanging ing padhusunan lan ing pakampungan ingkang lêbêt-lêbêt dèrèng katingal majêng, ing ngriku taksih asring sangêt kalampahan, papan panggenanipun tiyang sakit punika wontên ing papan pajagonganing tiyang ingkang sami tuwi, ngantos dados êlek-êlekan.

Mênggah bab wontênipun tiyang èstri gadhah anak, punika inggih winastan tiyang sawêg sakit. Ing Kajawèn babagan kasarasan sampun asring karêmbag ing bab kaprêluaning tiyang ingkang mêntas gadhah bayi. Nanging kados-kados botên wontên awonipun, manawi ing ngriki kula badhe atur rêmbag sakêdhik ing bab tuwi tiyang gadhah lare.

Ing kitha-kitha ingkang kêbawah reh-rehanipun sang maha kucing utawi bêdor, sampun dados padatanipun, tiyang ingkang mêntas ambayèni asring katamuan para têpang-têpanganipun, badhe tuwi biyung lan bayinipun, sinambi ngêlèki pun jabang bayi, ganjêlipun mêlèk inggih punika cêki. Padatanipun mêndhêt dintên ingkang gadhah sapêkênan, puputan, salapan lan salajêngipun. Wosipun ingkang sami tuwi wau lajêng kangge ngabên sawung.

Wontên malih golongan sanès, inggih punika golonganipun para putri, anggènipun tuwi tiyang ambayèni ngantos sok jam-jaman. Ngantos ingkang dipun tuwèni kraos sayah, jalaran tansah ngladosi atur dhatêng para tamu.

Ing ngriki botên badhe dipun panjangakên ing bab punika, cêkap kagalih piyambak, bilih tuwi sadhengah tiyang sakit punika sampun ngantos kadangon. Manawi badhe ambêbingah ingkang sakit, prayogi tuwi sakêdhap kemawon, ngiras ambêkta sêgêran wowohan utawi dhaharan ingkang sanès sirikaning tiyang sakit. Wowohan ingkang sêgêr punika sok dipun doyani tiyang sakit.

Samantên mênggah atur kula ing bab tuwi tiyang sakit.

Siti Mariyam.

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Radèn Bangsal

Prabu Brawijaya ing Majapit sakalangkung misuwur asmanipun. Panjênênganipun kineringan sasamining ratu. Para kawulanipun sami ajrih asih. Para senapati, para bupati, saha para punggawaning praja sanèsipun sami sêtya tuhu dhatêng sang prabu, mila nalika samantên tanah Jawi sakalangkung gêmah ripah tata raharja. Têtiyang alit waradin sami ayêm-ayêm, dening botên sami kêkirangan sandhang têdha, ingkang dados pamanahanipun amung murih kuncaranipun tanah Jawi, saha misuwuring asmanipun sang prabu. Para sudagar sami kêndêl-kêndêl adagang layar dhatêng môncanagari. Dhatêng Banjarmasin, Makasar, Palembang, Jambi saurutipun. Wontên ngriku tiyang Jawi sami damêl pakampungan piyambak, katingal rêgêng saha adamêl rêjanipun nagari ingkang dipun dunungi. Têtiyang mônca sami ering dhatêng tiyang Jawi, amargi tiyang Jawi pancèn tatag-tatag sarta rukun, ciptanipun anggêr sampun tumindak lêrêp botên adamêl susahing liyan. Botên wangwang dhatêng sintên-sintên. Ingkang makatên punika katarik saking kumandêlipun dhatêng prajanipun ing Majapait. Samôngsa para among dagang wau dipun munasika dening raja ingkang dipun dunungi, enggal lapur dhatêng Majapit, ing ngriku nagari Majapait enggal ngangkatakên baita pintên-pintên, prêlu angayomi kawulanipun ingkang wontên ngamônca wau, kalampahan kêrêp andadosakên pêpêrangan, ingkang wêkasanipun adamêl têlukipun nagari wau dhatêng Majapait.

Para raja kathah ingkang kêkês manahipun mirêng têmbung Majapait, mila kathah sangêt raja-raja ingkang lajêng nungkul aris tanpa ginêbag ing pêrang, sabên taun sami asok bulubêkti, punika saya amêwahi kaluhuran saha rêjanipun Majapait.

Nalika samantên kajawi tanah Jawi, nagari-nagari ingkang kalêbêt jajahan Majapait inggih punika: tanah Borneo sisih kidul saha wetan, tanah Palembang, Jambi, Acèh, Makasar, Sumbawa, Ambon, Têrnate sasaminipun.

Kacariyos wontên salah satunggiling putranipun Sang Prabu Brawijaya ing Majapait, apêparab Radèn Bangsal, punika botên kocap wontên ing sêrat Babad Tanah Jawi, kintên-kintên patutan saking garwa ampeyan. Tumrap ing sêrat punika, Radèn Bangsal wau dados bakuning lêlampahan.

Radèn Bangsal sampun diwasa, karsanipun ingkang rama badhe kakramakakên, nanging Radèn Bangsal wangkot botên purun anglampahi, ingkang makatên punika anuwuhakên dukanipun sang prabu, sêrênging pangandika ngantos kawiyos têmbungipun nundhung dhatêng ingkang putra.

Radèn Bangsal sangêt merang ing galih, ing wanci dalu panuju sirêp tiyang, lajêng lolos mêdal ing kori bêbutulan, tindakipun ijèn tanpa kanthi, têtiyang salêbêting kadhaton botên wontên ingkang sumêrêp. Sakêdhap tindakipun Radèn Bangsal sampun dumugi sajawining kitha. Nalika samantên pêtêngipun anglangkungi, dhêdhêp sirêp botên wontên sabawanipun walang alisik, sêmunipun dalu punika kados kenging prabawanipun Sang Prabu Brawijaya, ingkang sawêg duka dening wangkoting putra. Lintang-lintang botên wontên ingkang katingal kumêlip, mêndhungipun kupêng angêbaki langit, sêmunipun kados badhe ngukup dhatêng sang rajaputra. Radèn Bangsal sakalangkung ngêrês saha karaos ing galih, rumaos dipun sêrtu saisining buwana, ewadene kabêkta saking sangêt merang, sêdyanipun botên badhe angunduri, ingkang kacipta amung aluwung lajêng pinundhuta dhatêng Ingkang Murbèng Gêsang.

Tindakipun Radèn Bangsal tanpa kèndêl, dumugi byar raina saya dipun gêlak, awit sumêlang manawi dipun tututi wadya Majapait. Srêngenge mancorong wontên wetan, saya adamêl mirisipun sang rajaputra, ing pangraos kados utusaning rama, angodhol saliranipun, mila Radèn Bangsal lajêng lumêbêt ing wana, tindakipun mangilèn angungkurakên soroting surya, minggah rêdi tumurun jurang, êri bêbondhotan galagah alang-alang kasasak purun.

Radèn Bangsal sakalangkung sangsara. Têla-têlaning siti ingkang dangu botên kajawahan adamêl pêdhêsing sampeyanipun. Êri bondhotan ingkang tinrajang, anyangkol-nyangkol rema, punapadene adamêl tatuning sarira, ngantos pating parêntul mêdal ludira. Lèpèn-lèpèn sami asat, sêmunipun kados botên rila yèn kaunjuka toyanipun dhatêng sang rajaputra. Pêksi wanan sami mungêl pating caruwèt, pancènipun adamêl sêngsêmipun ingkang mirêng, nanging sarêng pêksi pêksi wau sumêrêp Radèn Bangsal, lajêng sami kèndêl andalêlêg, sêmunipun kados sami bela prihatos dhatêng sang rajaputra, nanging ajrih amitulungana, kuwatos bokbilih kenging bêbêndunipun maharaja ing Majapait.

Radèn Bangsal saya putêk ing galih, rumaos dipun mêngsah dening jagad saisinipun, tindakipun tumungkul, saliranipun marlupa, ing wanci surya gumlewang, Radèn Bangsal gumlinting wontên ing gumuk, pasuryanipun pucêt, kados sampun pêcat yitmanipun.

Pêthikan saking sêrat: Karaton Powan, babad carangan nalika jaman Majapait. Cariyos wau ngantos sapriki taksih wontên patilasanipun, dumunung wontên ing sukuning Rêdi Lawu, tapêl watêsipun Surakarta kalihan Madiun. Prayogi dados waosanipun para neneman.

Rêginipun namung... f 0.40

Wêdalan - Bale Pustaka - Batawi Sèntrêm.

Ôngka 24/25, Stu Lê, 15 Sura Ehe 1868, 27 Marêt 1937, Taun XII

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [361] ---

Ôngka 24-25, Stu Lê 15 Sura Ehe 1868, 27 Marêt 1937, Taun XII

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining Kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50, bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Jumênêngan Gupêrnur ing Surakarta - Têtiyang Dhayak saha Tatacaranipun - Bab Warisanipun Tiyang Jawi - Bab Ambêgan ingkang Prayogi tumrap Tiyang Èstri - Kawontênan ing Tiongkok - Pamardi tumrap dhatêng Pamiyaran Menda - Cariyos Cêkak Bab Ulam Kêdhawah - Blilu Tau - Bab Pêpandhingan Papan - Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Jagading Wanita - Taman Bocah.

--- 362 ---

Tanah dalah Tiyangipun

Tiyang Dhayak saha Tatacaranipun

Sambêtipun Kajawèn nomêr 23

Siti wau kagêndam dados pintên-pintên dhuwung saha piring. Dhuwung-dhuwung saha piring-piring wau dipun dèkèk sanginggiling rêdi tuwin punthuk-punthuk, sasampunipun makatên, Katjanggaboelan wangsul dhatêng panggenaning garwanipun. Sang garwa tuwin para sêpuh kajibah andamêl pagêr sakubêngipun rêdi tuwin punthuk-punthuk wau. Radja Pait marasêpuhipun Katjanggaboelan, tuwin sang putri garwanipun, sami nindakakên punapa ingkang dados kuwajibanipun. Padamêlan dèrèng rampung, para punggawa ingkang kautus andamêl pagêr sami congkrah, rame sangêt. Dhuwung-dhuwung tuwin piring-piring ingkang wontên ing nginggiling rêdi tuwin punthuk sami kagèt, ajrih, têmahan oncat saking panggenan ngriku saha dhumawah wontên ing tanah Borneo. Ngantos sapunika dhuwung-dhuwung tuwin piring-piring dipun pundhi-pundhi.

[Grafik]

Griyaning tiyang Dhayak ing laladan Borneo.

Sanèsipun dewa-dewa, têtiyang dhayak taksih gadhah pêpundhèn malih, inggih punika têtiyang ingkang sêktinipun mèh kadosdene dewa, Sangiang.

Sangiang punika ing kinanipun manggèn ing ngarcapada, ananging dangu-dangu botên kraos, lajêng minggah ing kayangan. Sangiang ingkang sêpuh piyambak winastan Saboeaija, saha ingkang nurunakên Sangiang sanès-sanèsipun. Ingkang anggathukakên manungsa kalihan dewa punika kyai, ingkang winastan Basir, manawi jalêr, saha Bliang manawi èstri.

Griyanipun tiyang Dhayak.

Griyanipun tiyang Dhayak punika inggil-inggil. Manawi wontên bêbaya dhatêng, rajabrananipun sami dipun pêndhêm, griya dipun tilar, saha têtiyangipun ngili wontên ing wana, manawi sampun têntrêm, wangsul malih. Griya-griya sami mêncar, kampung ingkang kathah griyanipun punika awis-awis sangêt.

Bôngsa luhur saha tiyang alit.

Têtiyang Dhayak punika dipun perang dados nêm golongan, inggih punika:

1. orang bangsawan, inggih punika bôngsa luhur, turunanipun pangagêng kampung. Ingkang kathah sami cêkap.

2. orang patau, mlarat sangêt saha kêdah manut [ma...]

--- 363 ---

[...nut] sadaya paprentahanipun pangagêng kampung.

3. orang boedak, inggih punika, sanadyan namung mambêt-mambêt kemawon, taksih turunan bxngsa luhur. Orang boedak punika langkung dipun aosi tinimbang orang patau. Ing wiwitan, orang boedak sami mardika, ananging sarèhning gadhah sambutan kathah tur botên sagêd nyaur, pramila têtiyang wau kajibah dados rencangipun ingkang dipun sambuti.

4. orang tamoe, inggih punika têtiyang mônca ingkang marata dhumatêng kampung. Ewasamantên têtiyang wau kêdah miturut sadaya paprentahanipun pangagêng kampung. Tamu ingkang nglirwakakên paprentahanipun pangagêng kampung pikantuk dhêndha.

5. orang mardika, inggih punika têtiyang ingkang sampun dangu manggèn ing kampung, tur cêkap. Manawi têtiyang wau gadhah sambutan, saha botên sagêd ambayar, lajêng kalêbêtakên golongan: orang boedak.

6. orang tangkapan, inggih têtiyang wananan, ingkang ênèm dipun sade dhatêng sanès panggenan, saha ingkang sêpuh, cêkakipun ingkan botên dipun sade, sami dipun pêjahi manawi pinuju wontên tiyang luhur seda.

Tatacaranipun pêpêrangan.

Manawi têtiyang Dhayak ngêdali pêrang, botên kados sanès bôngsa lajêng dipun tindhihi senapati ingkang kapilih sadèrèngipun wadyabala bidhal bôndayuda, ananging sami ngamuk tanpa tatanan. Sintên ingkang katingal kêndêl, punika ingkang dipun turut. Para wadyabala sami ambêkta dêdamêl piyambak-piyambak, namung têtiyang ingkang mlarat sangêt pikantuk dêdamêl saking pangagêngipun kampung.

[Iklan]

Tiyang salakirabi.

Umuripun tiyang utawi lare ingkang alakirabi punika botên têmtu, trêkadhang lare ingkang sawêg umur 7-9 taun sampun kapurih alakirabi. Ingkang kathah têtiyang utawi lare-lare botên dipun taros rumiyin. Lajêng namung trimah nglampahi. Ananging trêkadhang wontên lare ingkang ngêtut pikajêngipun piyambak, rabi kalihan lare ingkang dipun rêmêni, sanadyan tiyang sêpuhipun botên nayogyani. Manawi lare-lare sampun dipun panggihakên, saha sadaya karamean sampun rampung, lare jalêr lajêng dipun pisah kalihan bojonipun. Manawi sadaya sampun ngancik diwasa, lare-lare wau sawêg pikantuk manggèn sagriya. Badhe kasambêtan.

Suyana - Adinata

--- 364 ---

Bab Babagan Kukum

Bab Warisaning Tiyang Jawi

Sambêtipun Kajawèn nomêr 23

Ha. Sintên ingkang kapetang dados waris.

Miturut paugêraning hukum pêkih§ Mriksanana: Dr. Th. W. Juynboll Handleiding tot de kennis van de Mohammedaansche Wet, cithakan ingkang kaping 3 kaca 240-264. ingkang kapetang dados waris punika ingkang pokok para ngasabat, inggih punika sadaya kulawôngsa jalêr, ingkang gêgayutanipun kawôngsa dhatêng ingkang pêjah: pancêr jalêr. Upaminipun: anak jalêr, anak jalêring anak jalêr, anak jalêring anak jalêring bapaning bapa. Dados: ingkang urut-urutanipun tansah sarana tiyang jalêr.

Kajawi punika wontên malih ingkang kapetang waris, inggih punika kulawôngsa ingkang dadosipun waris punika atas dhawuhing Kuran. Punika kawastanan: dawula prail. Pratelanipun makatên:

1. Anak èstri, tuwin anak èstrining anak jalêr.@2. Bapa, biyung, bapaning bapa, biyunging bapa, biyunging biyung.@3. Sadhèrèk èstri tunggil bapa biyung, sadhèrèk èstri tunggil bapa, sadhèrèk jalêr èstri tunggil biyung.@4. Semah.

Nyuwun pangapuntên, anggèn kula mastani para kulawôngsa punika manawi nama ingkang botên kalimrah kangge, punika namung ambujêng cêkak lan cêthanipun.

Kajawi punika mugi kagatosna.

Bapa punika kapetang ngasabat lan kapetang dawula prail, makatên ugi bapaning bapa. Sadhèrèk jalêr tunggil bapa punika kapetang ngasabat, botên kapetang dawula prail.

Bapaning biyung punika botên kapetang waris.

Para waris wau miturut hukum pêkih angsalipun panduman warisan mawi undha-usuk, ingkang botên pêrlu kula andharakên ing ngriki.

Yèn miturut ngadat tatacara Jawi: sintên ingkang kapetang waris.

Miturut raos tuwin tekading tiyang Jawi: tiyang ngaya-aya pados sandhang têdha punika ingkang dipun padosakên anak putunipun, inggih punika turunipun, pramila inggih nyata mirid saking pangalaman kula: yèn wontên tiyang pêjah mawi nilar turun, anak utawi putu, jalêra èstria, inggih punika ingkang nampi warisanipun. Yèn pêjahipun tampatanpa. turun, sawêg kulawangsanipun ingkang sanès-sanèsipun punika sagêd angsal warisan.

Kangge mitêrangakên, botên mathukipun paugêraning hukum pêkih tumraping tiyang Jawi:§ Yèn tumraping tiyang Ngarab kintên kula hukum phêkih punika ngadil sangêt, nanging kagaliha: pasrawungan Ngarab punika adhasar kêmpaling para ngasabat ingkang kawastanan: banu, kadosdene pasrawungan Batak adhêdhasar kêmpaling para ngasabat ingkang kawastanan marga. Rimbaganing pasrawungan (sociale structuur) ingkang makatên punika kawastanan patriarchaal. Kosokwangsulipun rimbaganing pasrawungan Minangkabo punika adhêdhasar kulawôngsa ingkang pancêr èstri, ingkang kawastanan: suku utawi prut. Pasrawungan ingkang rimbaganipun makatên punika kawastanan: matriarchaal. Rimbaganing pasrawungan Jawi botên adhêdhasar kêmpalaning kulawôngsa, botên adhêdhasar bloedgemeenschap.@Rimbaganing kulawôngsa Jawi punika botên ambedakakên pancêr jalêr tuwin èstri, sami dene kapetang. Kawastanan parentaal utawi bilateraal. kula

--- 365 ---

badhe ngaturi conto-conto sawatawis.

I. Upami wontên tiyang pêjah, namung atilar anak èstri, tuwin sadhèrèk jalêr èstri.

Miturut hukum pêkih: sadaya kulawôngsanipun wau dados waris.

Miturut ngadat tatacara Jawi: ingkang nampi warisan namung pun anak èstri wau.

II. Upami wontên tiyang pêjah, namung atilar kulawôngsa: anak èstri.

Anak èstrining anak jalêr (ingkang ngrumiyini pêjah), sadhèrèk jalêr èstri.

Miturut hukum pêkih ingkang dados waris namung anak èstri lan sadhèrèk. Putu wau botên.

Saupami putu wau jalêra, pun sadhèrèk kawon.

Miturut ngadat tatacara Jawi ingkang dados waris namung pun anak èstri lan pun putu èstri.

III. Wontên tiyang pêjah, atilar kulawôngsa namung putu saking anak èstri (anak èstrining anak èstri) lan sadhèrèk misanan, punapa mindhoan, punapa ngaping sadasan, ingkang pancêr jalêr (ngasabah)Naskah rusak.

Miturut hukum pêkih pun putu botên angsal warisan, ingkang angsal pun ngasabah wau. Upami punika botên wontên, ingkang angsal warisan dede pun putu, nanging baitulmal (tumraping tanah Jawi kas masjid punika sok dipun anggêp baitulmal).

Miturut ngadat tatacara Jawi ingkang angsal pun putu èstri punika.

Punapa punika botên nyolok mripat sangêt botên mathukipun hukum pêkih tumraping tiyang Jawi.

[Iklan]

IV. Wontên tiyang pêjah, atilar kulawôngsa namung: anak pupon. (Anak pupon ingkang manjing anak, dede ingkang namung dipun pupu minôngka karimat kemawon) lan ngasabah ingkang sawatawis têbih.

Miturut hukum pêkih pun anak pupon babarpisan botên angsal punapa-punapa, ingkang dados waris pun ngasabah wau. Badhe kasambêtan.

--- [366-367] ---

[Iklan]

--- 368 ---

Bab Kasarasan

Bab Ambêgan ingkang Prayogi tumrap Tiyang Èstri

Sambêtipun Kajawèn nomêr 23.

Cêkakipun lampahipun êrah punika makatên: êrah rêsik ing kamar jantung kiwa dipun sêntor ing aorta, ing plêngkung (aortaboog) êrah ingkang saperangan nyimpang dhatêng halsslagaders ing kiwa têngênipun gurung lajêng mili dhatêng sirah lan bau kiwa têngên. Êrah ing aorta ingkang saperangan dhatêng wêtêng, mili dhatêng pangipun pipi êrah ingkang dhatêng jêroan, nier (ginjêl) blaas (wadhah uyuh) ing pajalêran utawi pawèstrèn baarmoeder lan sapanunggilanipun, salajêngipun mangandhap, aorta wau dados pang kalih kangge suku kiwa lan têngên.

Sapunika ingkang prêlu kula rêmbag, longslagader lan longader.

Mêsthinipun, slagader punika isi lan mêrês utawi nyêntor êrah ingkang rêsik awarni abrit ambranang (slagaderlijkbloed) dene ader isi lan nyêrot êrah ingkang rêgêd ingkang warni abrit sêpuh (aderlijkbloed) dados longslagader lan longader punika angosokwangsul.

Êrah rêgêd (aderlijkbloed) saking holle aders nginggil lan ngandhap kêmpal wontên ing boezem têngên, saking boezem têngên êrah rêgêd wau lumêbêt kêmpal wontên ing kamar jantung têngên.

Samôngsa kamar têngên sampun kêbak êrah rêgêd, aderlijkbloed lajêng kapêrês utawi kasêntor dening kamar dhatêng longslagader ing pipa êrah ingkang gandhèng kalihan kêbuk.

Êrah rêgêd (aderlijkbloed) wau wontên ing kêbuk dipun damêl rêsik sarana zuurstof ingkang kapêndhêt (kasêrot) saking hawa, êrah dados rêsik (slagaderlijkbloed) lajêng kasêrot dening boezem kiwa sarana longader wau. Êrah rêsik (slagaderbloed) wontên ing boezem kiwa kapêrês lumêbêt ing kamar jantung kiwa, ing ngriku êrah kapêrês dening kamar kasêntor ing aorta, kados makatên salajêngipun.

Mila cêtha sangêt bilih kêbuk punika pangrêsikan utawi panggenan ingkang damêl nampi lan ngrêsiki êrah rêgêd, sasampunipun êrah wau rêsik, lajêng dipun sêrot lan dipun wangsulakên dhatêng jantung kangge ing badan sakojur.

Ingkang punika prêlu sangêt kêbuk punika dipun lêlantih sagêda mêkar supados sagêd nampi hawa ingkang kathah, sagêdipun kalampahan makatên punika inggih badan kêdah dipun ebahakên ingkang ajêg kados ingkang sampun kapratelakakên ing ngajêng.

Kula asring nyipati piyambak lare utawi tiyang ingkang dhatêng saking panggenan têbih sarana numpak pit, kula purih bikak rasukanipun, kula priksa, dhadhanipun katingal mêkar mingkup, ambêganipun lêbêt tur tamban, kula pitakèni, panumpakipun pit punika saking pengganan ingkang têbihipun 3-5 km.

Ambêgan lêbêt punika saking kêbukipun sagêd mêkar, ngantos perangan lêbêt kêbuk ing ngandhap têngah lan nginggil sami kalêbêtan hawa, êrahipun inggih [ing...]

--- 369 ---

[...gih] lajêng sagêd mili brèntèk-brèntèk dhatêng ingkang nyêpit-nyêpit, pipa rambut (haarvaten) waradin kableberan êrah wau, yèn wontên wisa sêsakit sakêdhik-sakêdhik, lajêng sagêd sirna dening dipun tanggulangi, utawi yèn kathukulan sêsakit, sagêd dipun cêgah sawatawis. Manawi rambah-rambah anggènipun ambêgan lêbêt, dhadha ugi sagêd mêkar, mahanani lampah utawi ilinipun êrah sagêd saya santêr, botên ngêmungakên dhatêng perangan ing lêbêt dhadha (jantung kêbuk) kemawon, nanging ing lêbêt wêtêng, ing perangan pawèstrèn ing wadhah anak (baarmoeder) lan sapanunggilanipun, ngantos dumugi jêmpol utawi driji suku kasêntoran êrah sadaya.

[Iklan]

Mila èstri ingkang êrahipun sagêd nyêntor ajêg ing wêtêng lan sangandhapipun wêtêng, têmtu sagêd mahanani sarasipun ing perangan ngriku, sanajan ambêbucal inggih sagêd ajêg, anggarapsari sae utawi sanèsipun. Sadaya wau jalaran saking ambêgan lêbêt, êrah dados rêsik lampahipun sagêd ajêg tur lumintu.

Upami èstri wau botên ngulinakakên ambêgan ingkang lêbêt makatên, ingkang kathah ambêbucalipun botên sagêd ajêg, malah angèl, suku kraos asrêp, badan lêmês, sirah mumêt, rumaosipun tiyang èstri wau, suku utawi perangan ingkang kraos pêgêl utawi linu punika, kenging utawi masuk angin.

Mila prêlu sangêt tiyang èstri kêdah ngebahakên badan sarana ulah raga.

R. Sumadirja, Ind. Arts Sêmarang.

--- 370 ---

Pawartos Sanès Praja

Kawontênan ing Tiongkok

Kawontênan ing Tiongkok pinanggih ajêg dèrèng têntrêm, sabab-sabab ingkang tuwuh ing ngriku tansah wontên kemawon, gêgayutanipun kalihan bôngsa piyambak, utawi gêgayutan kalihan nagari sanès. Dene ingkang langkung wigatos, punika gêgayutanipun kalihan Jêpan, amargi wontêning sabab-sabab tansah lumintu kemawon.

[Grafik]

Têtiyang tani ing Tiongkok nuju nglampahakên kareta mawi layar.

Mênggah pambudidayanipun Tiongkok dhatêng ajênging nagari tansah lumintu tuwin pinanggihipun saya majêng. Pangudinipun ingkang langkung wigatos, punika bab anggènipun ngangkah, murih dayaning nagari sanès ingkang ngèngingi dhatêng Tiongkok kenging dipun pênggak. Malah sêdyanipun wau dipun dombani dening Amerikah. Nanging manawi mirid kawontênan, tindak kados makatên wau botên gampil.

Tumrap gêgayutanipun kalihan Jêpan, tansah pinanggih ewah gingsir, wêwakil Jêpan nate rêrêmbagan kalihan ministêring babagan prakawis sajawining praja Tiongkok, badhe ambudidaya supados Tiongkok kalihan Jêpan sagêd tumindak rukun. Nanging gawatipun, saupami nyata Jêpan gadhah rêmbag makatên, inggih kêdah angewahi panêdha-panêdha kados ingkang sampun dipun ucapakên, punika sèwu mokal saupami kalampahana makatên.

Mirid kawontênanipun Tiongkok, tindak sêrêng ingkang akajêng badhe ngrêbat panguwaos ingkang sampun dhumawah ing Jêpan, upaminipun laladan Mansuriah, punika dèrèng wontên. Nanging ing bab badhe rukun wau ugi wontên èmpêripun, amargi kawontênanipun Tiongkok ing sapunika sampun langkung santosa, kosokwangsulipun, Jêpan sawêg pinanggih ringkih. Makatên ugi ngèngêti suyudipun rakyat dhatêng Nanking, punika sagêd damêl ulapipun Jêpan. Kasêmbadaning sêdyanipun kantun ngêntosi kalamôngsa ingkang prayogi. Dene bab pambudidaya ngangkah manunggiling bôngsa, punika pancèn tansah dipun udi, malah lajêng wontên rêmbag, golongan Kuwomintang badhe nunggil damêl kalihan golongan kumunis. Nanging bab punika lajêng wontên [wo...]

--- [371] ---

[...ntên] ingkang nampèl rêmbag, botên nayogyani sangêt dhatêng tindak ingkang kados makatên wau, awit, punika lajêng nyulayani dhatêng tindak sakawit anggèning parentah badhe nyirnakakên daya abrit kados ingkang sampun, tuwin tumrap kasujananipun kêcakêt sangêt.

Pamawasipun Tiongkok, prêlu sangêt ambudidaya dhatêng saening panggêsangan, supados tumindakipun sagêd sêsarêngan kalihan nagari-nagari sanès. Tuwuhing pamawas ingkang kados makatên wau, angèngêti bilih kawontênanipun ing jaman sapunika beda kalihan jaman rumiyin. Dados inggih namung tumindak ing damêl sêsarêngan ingkang badhe sagêd damêl tata têntrêm tuwin sagêd manunggilipun sasami, botên mawi pilih bôngsa. Pancèn inggih makatên punika ingkang dados dhêdhasaripun Tiongkok, tansah ngudi dhatêng katêntrêmaning donya.

Kados ingkang sampun kacariyos ing nginggil, kawontênanipun Tiongkok kalihan Jêpan punika tansah ewah gingsir, wontên kalanipun rêmbag badhe rukun, nanging jêdhul lajêng pasulayan malih. Lêlampahan ingkang kados makatên punika kados sampun limrah pinanggihipun wontên ing mêmêngsahan, awit tumraping tindak, satunggil-satunggiling tiyang pinanggih beda-beda, mila inggih wontên ingkang nêdya rukun, wontên ingkang botên. Kados ta mêntanmêntas. wontên saradhadhu Tionghwa nyanjata bôngsa Koreah kalih, ingkang nuju ngirid lampahing oto momotan. Ing ngriku pangagêng Jêpan lajêng nindakakên panyêrêg dhatêng parentah Tiongkok, ingkang raosipun damêl kawratanipun Tiongkok, inggih punika 1 ngawisana sudagar asikêp dêdamêl, 2 ngukuma saradhadhu ingkang nyanjata wau, 3 parentah Tiongkok kêdah nêdha pangapuntên, 4 suka kapitunan tumrap pandamêl wau, tuwin 5 nanggêl badhe botên wontên lêlampahan kados makatên malih.

[Iklan]

Sabrebetan suraosing panyêrêg wau sajak botên sapintêna, nanging mênggah raosipun pancèn inggih rêkaos, awit sisip sêmbiripun sagêd dados jalaran pasulayan. Makatên ugi wontêning golongan komunis, inggih taksih têtêp dados mêngsahing golongan parentah. Malah mêntas wontên campuhing golongan komunis kalihan golongan parentah, ing ngriku golongan komunis tiwas 800, kathah dêdamêl ingkang kajarah ing wadya parentah.

Manawi mirid kawontênan-kawontênan ingkang taksih kados makatên punika, tumraping Tiongkok dèrèng kacakêtan tata tuwin têntrêm.

--- 372 ---

Bab Ingah-ingahan

Pamardi tumrap dhatêng Pamiyaran Menda.

Menda makatên baku sampun dados kalimrahan ingah-ingahanipun bôngsa pribumi, ananging manawi dipun titi, kawontênanipun 1e wontênipun namung katingal sak ngingah kemawon, sajak namung kadosdene môngsa bodhoa kono, 2e wontên ingkang manah tangkar-tumangkar, saening turun, saening rimatan tuwin sasaminipun. Inggih punika ingkang sayêktos dados pamanahan, jalaran nuju dhatêng kaindhakan, punika ing ngriki sayêktos dèrèng nama dipun parsudi, pramila kula badhe ngaturakên rêmbag sawatawis, mirid sêsêrêpan, ambokbilih nuju kêmpalan dhusun utawi ing môngsa kala ingkang prayogi, kangge dêdongengan, supados kamirêngan ingakathah.

[Grafik]

Menda jalêr etawah2.

Ha. Bab ingkang dados kasuburan, gampilipun bab têdha, punika warni-warni, nanging ringkêsipun kenging kula turakên namung 4 prakawis, kados ta: 1e têdha pakan, inggih punika sukêt, rambanan tuwin sapanunggilanipun. 2e têdha wujud hawa, 3e wujud toya gêsang sarta 4e wujuding soroting srêngenge. Udhal-udhalanipun makatên:

1e. Dene pakanipun menda punika, sajatosipun kêdah bôngsa rambanan: godhong bulu, êlo, gondhang saha sanès-sanèsipun. Lêrês ugi doyan sukêt, ananging punika adhapur kêpêksa. Dados baku kirang sae, ananging punika wau tumrap menda ingkang dhatêngan enggal saking tanah sabrang, upami menda etawah. Menda asli ngriki saha menda sabrang ingkang sampun wontên ngriki dangu inggih doyan sukêt, ananging prayogi botên kemawon, awit sajatosipun botên gandhèng alaming gêsangipun, dados badhe manggih sabab warni-wani. Kadosdene saêbab kemawon kados ing ngandhap punika:

Wiji sêsakit ingkang wontên ing sukêt-sukêt, saya sukêt ingkang tuwuh ing rawa-rawa, punika bôngsa kewan alit: parasiet, têgêsipun bôngsa gêsang nanging kêdah gêsang ing panggenan sanès, kados ta: leverbot, parasiet punika manggèn ing lever (manah). Punika damêl alangan tumraping ampêru. Ing môngka pangluluhing têtêdhan ingkang sampun wontên ing usus badhe sumrambah ing jasat. ampêru ingkang kirang sae, dumados têtêdhan kirang sampurna sumrambahipun, punika mahanani [mahana...]

--- 373 ---

[...ni] badan kêra, lêmês, kirang tanaga, mèncrèt. Inggih saking ngriku pêncaripun wiji parasiet wau dhatêng kewan sanès, awit tiganipun kanthil ing sukêt, tuwin sukêt katêdha ing kewan sanèsipun, lan salajêngipun tumimbal-timbal.

[Iklan]

2e. Têdha ingkang wujud hawa, punika botên badhe rêkaos pangupadosipun, jalaran hawa punika agêngipun angèbêgi jagad, ananging kêdah wontên kemawon hawa ingkang kirang sae. Cêkak ihtiyar papan lêga, dipun sukani margi hawa, punika kados sampun sami kapanggalih piyambak prayoginipun. Hawa ingkang sae punika hawa rêsik, punika ngêmu zuurstof cêkap. Dene hawa ingkang mêdal saking angga, inggih saking kewana utawi manungsaa, punika ngêmu stikstof, punika manawi wangsul kêsêrot ing ambêgan malih kirang dhatêng kasarasan. Dados panggenan sêl-sêlan makatên kirang kasarasan, jalaran kados atur kula ing ngajêng, pramila bab punika kapanggaliha piyambak.

3e. Têdha ingkang wujud toya, inggih toya blaka, ananging ingkang rêsik, ingkang mili, upami saking êtuk-êtuk, lah punika ingkang kula wastani toya gêsang kasêbut nginggil. Cêkak nyukani ombèn dhatêng kewan, jam 11 enjing lajêng jam 3 sontên, punika mangsanipun ingkang prayogi. Kauningana jasat makatên 80% dumados saking toya, dados manawi ngantos kirang saking têtimbangan wau, inggih murugakên kirang dhatêng kasarasan.

4e. Têdha ingkang saking daya soroting srêngenge, punika inggih ragi anèh, ewadene para sagêd sampun paring dhawuh manawi bôngsa gêsang sadaya ambêtahakên. Tumrap tanêm tuwuh katingal anglayung manawi botên kataman daya sorot wau, kewan utawi manungsa ugi sami dene. Katrangan: tiyang dhusun asring kênthang-kênthang macul ing sabin, badanipun [ba...]

--- [374] ---

[...danipun] kêngkêng, nêdha sarta tilêmipun sakeca. Punika kados makatên wau sababipun, pramila wontên ada-ada zonnebad.

Na: Tangkar-tumangkaripun, punika sayêktosipun kodrat sampun angosikakên piyambak, ananging sampurnanipun langgatan iradat, têgêsipun manungsa ingkang kabêbah nyampurnakakên. Cêkak aosipun ingatasipun kewan kaingah, ingkang mranata prayoginipun manungsa, liripun kêdah milih jalêran ingkang sae sarta kiyat, bibit makatên ugi, pakan tuwin sanès-sanèsipun manungsa ingkang mranata jalaran manungsa ingkang ngalap pedah gunanipun.

Mirid pamanggihipun para sagêd tumrap menda pancèn brancah, têgêsipun taksih cêmpe sampun mampang-mampang akajêng matil, ananging punika kirang sae kadadosanipun. Ingkang diwasa makatên manawi ngancik ngumur 9 wulan, punika bêbasanipun sampun malêbêt dhatêng: fokkerij, têgêsipun jalêra èstria môngsa sae kangge anurunakên. Kauningana tumrap jalêr botên pilih môngsa, ananging tumrap èstri mangsanipun birai ajêg, limrahipun sawulan sapisan, pramila namung punika ingkang prêlu dipun jagi, liripun sampun ngantos kalangkung, awit lajêng ngêntosi 23-24 dintên malih, sarta manawi tuwuh kaping 2 kaping 3-nipun sarta salajêngipun botên kasumêrêpan, menda èstri wau lajêng majêr. Punapa pangajênganipun, sampun tamtu namung dhatêng pragatan. Badhe kasambêtan.

Sumadi, Pangarasan.

[Grafik]

Ing nginggil punika gambar dalêm K.G.P.A.A. Mangkunagara VII sakalihan G.K. Ratu Timur punapadene putri dalêm, nalika wontên nagari Walandi kagarubyug dening para pangagêng amriksani gôngsa Jawi wontên ing gêdhong: Kon. Koloniaal Instituut.

--- [375] ---

[Iklan]

--- 376 ---

Kawruh Sawatawis

Cariyos Cêkak Bab Ulam Gêdhawah ing Nusakambangan

Kula nuwun, sadèrèngipun kula nyariyosakên kawontênanipun ulam gêdhawah, kula badhe ngandharakên sawênèhing pamisaya ulam ing sagantên Cilacap rumiyin, amargi sangêt anggawokakên tumrap tiyang ingkang sawêg nêmbe nyumêrêpi kados kula rikala samantên. Namung wontên tindak saêbab ingkang andadosakên was-wasing manah utawi katingalipun sangêt ngêmar-mari, inggih punika patrapipun satunggaling pamisaya sarana mancing ing sagantên, kados ingkang kasêbut ngandhap punika.

Wêkdal dintên kintên jam 9 enjing, juru misaya ulam tiyang kalih, numpak baita tembo alit, manggèn ing canthik kiwa têngên ajêng-ajêngan, satunggal nyêpêng wêlah, satunggalipun nyêpêngi kênur pancing agêng. Sarêng sampun andèkèki pakan, pancing dipun cêmplungakên sagantên, ingkang dipun angge pakan pancing ugi jinising ulam loh, nanging alit. Sakêdhap baita wau sampun dumugi têngah, nyêlot mênêngah-mênêngah narajang alun agêng-agêng tanpa kêndhat, nanging lampahipun baita malang têrus.

Kocapa, sarêng baita kintên-kintên wontên 2 pal têbihipun saking gisik pinggir, punika katingalipun saking dharatan namung sami kalihan lêsung alit, lampahipun nyongklang santêr, canthik kiwa têngên gêntos kêlêm botên katingal, gêntos wontên nginggil, tiyang ingkang katingal namung sakucing agêngipun, ugi gêntos ingkang kêtutup alun, agênging alun sagriya-griya, gulung-gulungan pating rênggunuk, lampahipun rikat rosa, sami nyuwara kados ungêling mariyêm. Sakêdhap malih baita wau sampun botên katingal. Lah punika anggawokakên sayêktos miwah adamêl mutawatosipun ingkang nyumêrêpi saking dharatan.

Kintên jam 10 baita sampun katingal wangsul ing gisik pinggir, kalihan angêwrat ulam satunggal, cangkêmipun dipun kêlohi pênjatos alit wêtahan, agênging ulam saguling agêng, panjangipun kirang langkêp samètêr, ulêsipun wungu sêmburat biru ijêm, kèpèt nginggil dumugi gigir wontên balungipun cêmêng kados tosan nyanthuk lancip-lancip kathah, pambêktanipun karêmbat tiyang kalih. Manawi ngèngêti patrapipun juru misaya ulam ingkang kados kacariyos nginggil, kenging dipun wastani padamêlan rêkaos utawi bêbasan amêng-amêngan nyawa yêktos, suprandene tumrap juru ingkang sampun padamêlan minôngka panggêsanganipun, katingalipun têka sajak sakeca kemawon, papan dede ambah-ambahan manusa umum tur damêl sangêt mutawatos, mêksa tinarajang purun botên anggadhahi samar sakêdhik-kêdhika.

Lajêng sapunika nyariyosakên ingkang nama ulam: gêdhawah. Awit saking dêdongenganipun para sêpuh ing kitha Cilacap, nanging cacriyosan umum tumrap Cilacap ngrika, ulam gêdhawah punika sakawit kadadosan saking godhong.

--- 377 ---

Botên namung dêdongengan kina kemawon, dumugi sapriki tiyang taksih sagêd bilih badhe nyatakakên, nanging panggenananipun sangêt sungil tur gawat. Godhong wit sêkar Jayakusuma, punika pundi ingkang pêthal saking nguwit, gogrog utawi kaleyang, dhawahipun wontên ngandhap samôngsa kacêmplung ngriku, mak calurut lajêng malih warni dados ulam, agêng alitipun sarta ing wêwujudan, sami kadosdene ulam kipêr utawi kalpêr. Bilih dhawahipun saking uwit wontên pêntasan: taksih maujud godhong, nanging botên dangu mangke inggih lajêng kêcêmplung toya sagantên, amargi sakubênging wit ing ngandhap, sakêdhap-sakêdhap tansah kasêmpyok toya dening bantêring alun agêng.

[Iklan]

Ulam gêdhawah, wontênipun ing sagantên tamtunipun lajêng sagêd tangkar-tumangkar bêbranahan, tôndha yêkti juru-juru misaya ulam sagantên Nusakambangan, Cilacap, kêlimrah angsal ulam gêdhawah, môngka witipun sêkar Jayakusuma namung sauwit, sarta godhong ingkang dhawah awis wontênipun, suprandene wontênipun ulam kathah sangêt, kasade ing pêkên-pêkên dados têtêdhan umum kangge lawuh nêdha.

Namung elokipun sakêdhik, ulam kêdhawah sanadyan tangkar-tumangkar kathah, nanging sagantên sanèsipun ing Nusakambangan (Cilacap) têka botên wontên, kilap kadospundi sababipun kula botên andungkap. Wasana kithaling ukara mugi para maos anglubèrna samodra pangaksama.

P.K. 585.

--- 378 ---

Blilu Tau

Anggitane Wiryawiarja

Sambêtipun Taman Bocah ing Kajawèn nomêr 22

[Asmaradana]

bojone Wana nyambungi: / nèk mung ajêng pados bêtah / sakecane bêrah mawon / botêna ngangge pawitan / janji awake kuwat / kêna mung didoli blilu / tur gih botên bisa tuna //

kula êmpun didongèngi / criyose èntên wong mlarat / nglêrêsi môngsa paethe / kiyambake bara bêrah / sarêng pun angsal bêtah / lajêng age-age mantuk / yatrane ajêng ge bêtah //

dumadakan èntên mrêgi / numbuk tiyang idêr jajan / lajêng dados udur rame / durung tutug gone crita / wong saomah gêr-gêran / kèlingan dongèng Pak Punuk / pancèn ya lucu têmênan //

Pak Wanajaya nyêlani: / wis aja pijêr gêr-gêran / kaya ora sasah bae / cêkake kabèh gawean / manawa linakonan / masthi ngêtokake untung / ora ketang mung sagobang //

sarta pagawean kuwi / kèhe wis tanpa wilangan / uwong kari milih bae / nanging wong ya pagawean / lakune ya rêkasa / mula tumrap uwong lumuh / anane malah kewuhan //

kayadene aku iki / upama dikon bakulan / pangrasaku mung wêgah thok / dikon buruh saya wêgah / awakku sing dak eman / luwung yèn anggaru mluku / gliyak-gliyak ya tumindak //

saupama gêlêm nyambi / sênênganku nyambi kriya / thak-thik ana ngomah bae / ora susah rana-rana / pangan wis padha mara / ning aku wong ora pêcus / dadi iya mung narima //

Bok Wanajaya nyambungi: / mula wong yèn ora bisa / salawase iya bodho / apa-apa mung digagas / nindakke ora bisa / wong taune ngudang pacul / môngsa gèk jegosa nukang //

saiki aluwung mikir / yèn dika sida têng pasar / sarta kêcêpêng bêtahe / sarèhne sawêg pailan / sing langkung prêlu têdha / saturahe saka niku / didamêl waragad nyêbar //

Pak Wanajaya mangsuli: / mulane sing mênyang pasar / iya kudu aku dhewe / wangsulane Nyai Wana: / nanging ampun sêmbrana / ampun ngantos kenging apus / sing lanang mangsuli: ora //

kathik kaya bocah cilik / diapusi bae kêna / wis aja samar cêkake / samono gone rêmbugan / cêkakane carita / kocapa ing wayah esuk / Pak Wanajaya wis mangkat //

Mangkat mênyang pasar Praci / lakune alon-alonan / karo anuntun sapine / Wanasêtika anggêrak / nguntapke têkan dalan / sadalan-dalan kêpêthuk / tangga-tanggane nom tuwa // Bakal disambung.

Wara-wara

Ngaturi uning dhatêng sanggyaning prayantun lêngganan, bilih administrasi sampun ngintunakên bêlangko pos wisêl tumrap pambayaran kuwartal kaping kalih ing ngajêng punika.

Para ingkang nampi kintunan wau, mugi lajêng kêparêng anggalih ing saprêlunipun.

--- 379 ---

Rêmbagipun Petruk lan Garèng

Bab Pêpandhingan Papan

IV

Garèng : Ora, Truk, kowe kuwi wis nyaritakake adat tatacarane tilas tôngga-tanggamu bôngsa Walônda pranakan nganti cara Mlayune: panjang lebar, nanging sing prêlu têka durung kok kandhakake, yaiku: kowe manggon ana ing papan sing kaya ngono kuwi, apa iya bêtah, apa iya krasan. Sajake têka kaya minthi kêsasar ana ing pêtarangan pitik bêkisar. Apa iya ora dipêcrohi.

Petruk : Anggonmu gawe pêpandhingan kuwi rada ana èmpêre, Kang Garèng. Sabab kira-kirane ana ing kanane bokmanawa ana pikiran sing mangkene kiyi: si kuthuk panêmune: luwih brêgas, luwih trincing, lan luwih cakrak katimbang si minthi. Nanging si minthi, aja dupèh lakune medang-medong, cucuke ora mancung nanging cêpèr, rumasane iya êmoh kalah karo si kuthuk. Si kuthuk bokmanawa pikirane: bôngsa minthi bae kathik pêthunthang-pêthunthung kumawani manggon ana ing panggonaku, ngewak-ewakake. Sabanjure si kuthuk anggêre katêmu karo si minthi: plengos, ngatonake tukunge. Mêngkono uga si minthi, rumasane: padha dene pitik iwèn, sanadyan aku minthi kana kuthuk bêkisar, mulane rak apês ambalêbês, aku karo kana: sami mawon, kana bêcik tak bêciki, yèn ora: luwèh-luwèh. Yèn ana sing kêpêthuk aku banjur nuduhake tukunge, aku iya mung andhèrak-dhèrèk bae, kana tak tuduhi... brutuku.

Garèng : Wayah, Truk, ana kok banjur ngrêmbug prakara minthi lan kuthuk bêkisar mêngkono, aku ora butuh, Truk. Sing tak takokake kuwi, têtanggan karo bangsane Walônda pranakan kuwi kowe apa ora diladaki, lan apa iya bêtah.

Petruk : Cêkak aos: krasan bangêt, Kang Garèng. Iya bênêr antarane tôngga-tanggaku kuwi ana sing duwe pikiran: aku bangsane: kênthang bêstik, lan botêrham, balik kowe kuwi rak bangsane: sêga wadhang. Kosokbaline nyang wong sing kaya ngono kuwi pikiranaku: kowe rak mung bangsane... buta pêrpat. Nanging kajaba iki, manggon ana ing kono kuwi nyênêngake bangêt, kang kapisan, têtanggan Lônda kuwi ora ana saru sikune, ana ing omah arêpa ambalik jungkir kaping sanga likur, iya mung: diluwèh-luwèhake bae, liwat ngomahe tanggane, yèn tanggane lagi kabênêr ana ing ngarêpan, kene ora prêlu nyuwara: nuwun, he - he - hèh, sarta iya ora prêlu amangsuli: badhe anu, badhe anu, kêparêng - he - he - hèh, nanging yèn têpung karo tanggane mau, cukup nyuwara: tabik tuwan, utawa: tabik nyonyah. Kajaba saka iku, saora-orane wong kampung Lônda, dalane mêsthine iya gêmrining, omah-omahe padha nècis-nècis, mulane tanpa [ta...]

--- 380 ---

[...npa] ana pêdhote: kêna diarani: sabên jam pulisi wira-wiri liwat nyang ngomah, rasane nyang ati: ayêm, lan têntrêm.

Garèng : Kuwi sing prêlu, Truk, wong omah-omah kuwi anggêr atine ayêm têntrêm, mangan iya kêpenak, turu iya enak, mung bae iya aja nganti ninggal kaprayitnan, aja mung arêp: pasrah ngallah bae.

[Grafik]

Pètruk : Mêsthine iya ora, Kang Garèng, pasrah ngallah kuwi, têmtune sauwise kene ihtiyar samêsthine, kaya ta: sauwise: nyimpên primpên barang-barang sing ambêjaji, nutupi lawang lan jandhela, sing prêmati, lan sapiturute. Nanging ora bab iki sing lagi dirêmbug, Kang Garèng. Cêkak aos, ana ing kono pancène kakuaku. iya wis krasan bangêt, ewasamono, jalaran saka bab warna-warna sing ora prêlu tak têrangake ana ing kene, aku kapêksa banjur pindhah. Pindhahku iki ana ing papan sing mung didunungi dening ing bangsaku dhewe. Ing sarèhne sing manggon ana ing kono mèh kabèh wong-wong sing padha nyambut gawe nyang guprêmen lan gumintê, mulane ing kono kêna tak arani: kampung priyayi.

Garèng : Wah, Truk, adat tatacarane ing kono mêsthine iya beda bangêt.

Petruk : Dhinês, Kang Garèng, saora-orane wong iya padha priyayi, kathik bangsane dhewe, mêsthine iya padha ngrêti nyang unèn-unèn: tôngga kuwi ngungkuli sadulur kang adoh. Mulane sêsrawunganku nang tôngga têparoku sing anyar iki, sêdhela bae iya wis rukêt kaya karo sêdulure dhewe bae. Sabên dina tansah ubyang-ubyung, malah kêna diunèkake: sabên minggu padha besan.

Garèng : Wayah, le ora mèmpêr mêngkono, sing dimantokake bae pira, kathik sabên minggu besan. Omong kathik ora klêbu nalar mêngkono.

Petruk : Wong besan kuwi ora mêsthi mantokake uwong. Kang Garèng, sanadyan mêngkene iya kêna diunèkake besan. Kala samono aku têtanggan karo dhoktêr Radèn Ita upamane. Panjênêngane banjur besan karo aku. Kana urun pangantèn lanang, aku urun pangantèn wadon. Pangantène lanang upamane bae awujud... buntil, pangantène wadon, awujud: cangkême makne kamprèt, karo cangkêmku...

Garèng : Hus, kuwi jênêngane, kowe diuwuri buntil. Nèk kowe banjur ngaturi gudhêg upamane, hla kuwi kêna dijênêngi besan, ya kuwi: besan panganan. Nanging nèk cara kowe mau jênêngane: kowe dicadhong buntil.

Petruk : Wèh, slib, omongku mau, Kang Garèng, mulane diapura bae. Saiki

--- 381 ---

aku tak ambanjurake manèh omonganaku mau. Kang Garèng, cêkakane aku ana ing kono sênêng êmbahning sênêng. Kayadene sing wis tak kandhakake ing ngarêp, sêsrawunganaku karo tôngga têparo wis kaya sadulur bae. Jalaran saka iku sabên sore aku tansah bisa ganti programah anggonku... wedangan. sore iki aku wedangan nyang tôngga A, sorene manèh A ngulêmi aku wedangan mrono, liya sore manèh wedangan nyang gone B, sorene kang ôngka papat, wedangan nyang gone C.

Garèng : Nèk kaya ngono kuwi kowe sing bathi, wedangan mrana-mrana, nanging ora tau nyuguh wedang.

Petruk : Iki adat tatacarane wong kang andhap asor, Kang Garèng, ora tau gêlêm ngomongake gagahe awake dhewe, apa manèh driyahe nyang wong liya. Ananging tansah ngèlingi nyang piwulang sing mangkene kae: yèn awèh kabêcikan, tulisên nyang wêdhi, yèn olèh kabêcikan, tulisên nyang watu itêm.

Garèng : Wayah, ambok aja doyan ngomong, padune lôngka le nyuguh bae, kathik nganggo: mampir, mas, mampir, yêm. Wis, banjurna bae caritamu.

Petruk : Saora-orane tôngga têparo kuwi nèk bangsane dhewe, kathik padha ngrumasani ana ing mônca, mulane padha guyub lan rukun bangêt. Yèn ana salah siji sing duwe kaprêluwan, iya: grudug, tanpa ditari, tôngga têparo padha rewang kabèh. Yèn ana sing lara, sing padha tilik gênti gêntos bae, malah ana sing ngirimi: nyamikan, sêgêr-sêgêran, lan sêdhêp-sêdhêpan, mulane ora kêna dipaido, yèn kala sêmono aku lara pitung dina, awakku... malah minthêl-minthêl.

Garèng : Hla, kuwi nèk kowe arêp wêruh, bangsane dhewe, anggone: sêmanak, sêmadulur, sumrèsèh, sêmrèsèt...

Petruk : Wèyèh, kuwi rak rasane wudun ngambung upêt. Ewasamono, Kang Garèng, saka sêmanake, sêmêdulure, lan sumrèsèhe mau, kadhang-kadhang ora ngobêrake uwong têmênan. Esuk, awan, sore, bêngi, masane mangan, masane turu, lagi nyambut gawe, lagi guyon karo sing wadon, kêrêp bae dirigoni dening: kula nuwun, yaiku suwarane wong arêp sônja, lan kene iya kapêksa kudu anjêgruk anêmoni, sanadyan batine muni: sambêr gêlap, naringnanging. laire kudu muni: wah, kalêrêsan panjênêngan rawuh mriki punika, môngga, môngga, lênggah, nèk ora mêngkono, mêngko rak ora diarani: wong Jawa. Kajaba saka iku, ana manèh sing rada ora pati nyênêngake, ya kuwi: korane sok, wèh, mêmpêng, ana salah siji tanggane duwe lêlakon ora kêpenak sathithik bae, ora suwe tôngga têparone iya banjur ngrêti kabèh, nèk ora ngono ora cara Jawa.

--- 382 ---

KABAR WARNI-WARNI

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

TANAH NGRIKI

Angsal sêsêbutan Pangeran. Miturut wartos, anyarêngi mèngêti jumênêngipun ingkang bupati ing Tulungagung R.A.A. Sosrodiningrat sampun 30 taun, angsal sêsêbutan Pangeran, saha kaparêng ngangge songsong jêne.

[Grafik]

K.R.M.T. Widaningrat. Anyarêngi kala pasamuwan tingalan dalêm jumênêngan pramèswari dalêm Gusti Kangjêng Ratu Êmas, kala tanggal 5-6 Maart kêpêngkêr, K.R.M.T. Widaningrat tampi bintang Officier Nican Iftikar ing nagari Tunis. Redactie Kajawèn ngaturakên pamuji sugêng.

Bathik tanah ngriki wontên ing tanah ngamanca. Dèrèng dangu mêntas ngawontênakên cobèn-cobèn nyade bathik wêdalan ngriki dhatêng tanah ngamanca, pinanggihipun sae. Ingkang katingal majêng wontên Siam. Tumrap Singapura lêbêting sinjang saking tanah ngriki dipun watêsi dumugi 75.000 kodhi. Kajawi punika tumrap Amerika ugi nampèni bathik, ananging namung awarni srêbèt. Makatên ugi tumrap Amerika wau ugi mêling bathik saking Ngayogya miturut pola panêdhanipun.

Panenan brambang ing Brêbês. Panenan brambang ing Brêbês ing wêkdal punika kêmêdalan. Ingkang sampun dipun pêndhêti wontên 50 bau. Brambang wau lajêng dipun tampèni dening bakul kumisi ing Cirêbon, sapikul rêgi f 4.- utawi f 5.-.

Barang grabah wêdalan Banjarnêgara. Ing sapunika ing Banjarnêgara sampun wiwit ngadani adêgipun pabrik grabah, ingkang dipun pangajêngi dening Tuwan Haisma, ahli babagan punika. Samangsa pawonipun sampun rampung lajêng badhe sagêd miwiti nyambut damêl. Sawarnining panyobi pinanggih sae, kados ta damêl pêthaking siti abrit. Barang wau badhe langkung sae tinimbang barang sanèsipun.

Paargyan jumênêngan ing Bêtawi. Jumênênganipun Nata Inggris badhe dhawah ing tanggal 12 Mèi ngajêng punika. Papaning sêmbahyang manggèn ing griya Inggris. Para rakyat Inggris sami katamtokakên suka adres dhatêng kongsul jendral Inggris, kongsul jendral badhe ngawontênakên pêpanggihan. Paargyan badhe dipun tata dening commissie. Kawontênakên arak-arakaning murid sêkolah tuwin padvinders sami rakyat Inggris.

Kapal K.P.M. ingkang botên dipun angge malih. Dumugining dintên Sênèn kêpêngkêr, kapal K.P.M. ingkang botên dipun angge inggih punika kapal Baud, lajêng dipun pigunakakên malih. Kapal wau ingajêng kadèkèk ing palabuhan Tanjungpriok, sampun sawatawis minggu dipun gèrèt dhatêng Kalimati. Kapal wau dipun pigunakakên kangge layaran dhatêng Molukken. Kapal ingkang dèrèng dipun angge kantun kalih, sami kapal alit-alit, inggih punika Dione tuwin Berouw, ingkang sampun botên cocog kangge lampah layaran. Malah kapal wau badhe dipun sade kapetang sade tosan, saha sampun dipun tawèkakên dhatêng bangsa Jêpan tuwin Tionghoa.

Ewah-ewahan loterij. Miturut wartos, wontêning prijs loterij ing wulan April ngajêng punika dipun ewahi. Hoofdprijs f 50.000.-. Ingkang f 10.000.- satunggal f 5.000.- satunggal. F 1.000.- gangsal wêlas f 500.- sangang dasa tuwin f 100.- tiga bêlah (kalih atus sèkêt). Gunggung wontên 358 prijs, rêgi f 150.000.-.

Majênging padagangan karèt. Majênging padagangan karèt ing wêkdal punika damêl ajênging bank-bank tuwin padangan sanès-sanèsipun. Nederlandsch-Indische Handelsbank ing sadèrèngipun taun 1937 sampun bikak pang wontên ing Banjarmasin. Makatên ugi firma Lindeteves tuwin Schlieper inggih bikak pang ing Banjarmasin. Factorij sampun ambikak wêwakil wontên ing Pontianak, mangka ingajêng sampun dipun tutup, jalaran kapitunan. Malah sapunika Factorij ugi bikak agèn wontên Pemangkat, pangipun malih ing Jambi. Internatio ugi gadhah sêdya ambikak pang wontên ing Pontianak, tumrap Banjarmasin sampun kabikak. Makatên ugi Javasche Bank kathah wêdaling arta ingkang tumanja ing tanah ngriku. Tumrap Palembang ngêdalakên arta f 2.281.000.-. Pontianak f 1.520.000.-. Banjarmasin f 2.039.000.-.

Pados mas ing Nieuw Guinea. Ada-ada badhe pados mas dhatêng Nieuw GuneaGuinea. ingkang dipun tindakakên dening Erdman & Sielcken badhe bidhal. Lampah punika badhe dhatêng panggenan-panggenan ingkang dèrèng nate dipun ambah ing tiyang. Ingkang mangagêngi lampah wau kaptin Becking kanthi bangsa Eropah sanèsipun 7 tuwin tiyang siti 185. Kajawi punika taksih dipun kanthèni saradhadhu 55 têtindhih litnan, kangge angayomi. Dados lampah punika ugi mawi sangu têdha, jampi-jampi ingkang cêkap 6 wulan.

Cacahipun ingkang gadhah panyuwunan dados leerling jurubasa. Dumuginipun sapunika ingkang nyuwun dados leerling jurubasa ing Surakarta sampun wontên 200. Cacah samantên wau wontên ingkang Mr. Tuwin Ir. Salajêngipun taksih kathah ingkang dipun tampèni.

Rajakaya ing Gunungkidul. Ing Gunungkidul, Ngayogya, misuwur sumêbaring rajakayanipun, ngantos dumugi Bêtawi, pêrlu kangge pragatan. Nanging rajakaya wau dipun wastani taksih kirang sae. Mila ingkang wajib badhe andhatêngakên lêmbu jalêr saking Angola 50, lajêng badhe kaangkah dados pamacêk. Lêmbu wau rêgi f 60.- kapetang taksih mirah. Dene tumraping tiyang ingkang badhe migunakakên namung dipun rêgèni f 25.-, dene kêkiranganipun badhe dipun sanggi mêndhêt saking arta 25 yuta ganjaran saking nagari Walandi.

Congres para ahli kukum. Awit saking dhawuhing Parentah Prof. Dr. W.F. Wertheim kadhawuhan tumut anjênêngi congres ahli kukum sadonya ingkang badhe kawontênakên ing Parijs benjing tanggal 24 Juli 1937.

--- 383 ---

[Grafik]

Inginggil punika gambar kabêsmèn ing Kotaraja, Acèh. Wontên toko 14 lan wande 7 ingkang rêmuk dados awu. Kapitunanipun wontên f 61.000.- dene ingkang katanggêlakên ing assurantie namung f 51.000.-.

Paargyan ing Bali. Benjing tanggal 30 Maart punika ing Tabanan, Bali, badhe kawontênakên paargyan agêng-agêngan, ngurmati pambêsmining layonipun para kulawarga raja ing Tabanan. Benjing dhawahing paargyan punika, kapal-kapal andon lêlana saking ngamanca badhe dhatêng. Ingkang sampun cêtha badhe dhatêng kapal "Empress of Brittain", "Franconia", "Stella Polaris", tuwin "Reliance", ambêkta tiyang atusan.

Bangsa Jawi ing Caledonie. Golonganing kuli bangsa Jawi ingkang badhe bidhal dhatêng Caledonia benjing tanggal 17 April ngajêng punika badhe dipun kanthèni pangulu satunggal. Cacahing kuli wontên 250, bidhalipun saking Tanjungpriok, numpak kapal Maetsuyker. Pangulu wau angsal balanja saking parentah f 60.- sawulan. Ing Caledonie badhe dipun dêgi masjid.

Kalawarti Muhammadiyah. Ing sapunika Muhammadiyah Surakarta gadhah kalawarti: 1. Adil, basa Mêlayu, mêdal sêminggu sapisan, tumrap para sêpuh. 2. Kursus agama, basa Jawi, tumrap anèm sêpuh. 3. Bêrita H.W., basa Mêlayu, maligi namung kangge para padvinder. 4. Tambatan Pêmuda, tumrap para mudha. 5. Murid, tumrap para lare pamulangan. 5. De Fakkel, basa Walandi, tumrap para neneman pangajaran. 7 Suluh Perantauan, basa Mêlayu, maligi tumrap golongan tanah Sabrang.

Kakèndêlan utawi ingsêr-ingsêran tuwin inggah-inggahan. Kawrat kêkancingan saking Gupêrnur Jawi Wetan, Radèn Panji Sumêjo Notonêgoro, wêdana ing Prajekan, Kabupatèn Bondowoso, Paresidenan Bêsuki, kakèndêlan. Radèn Sukandar, Aib. nindakakên padamêlan mantri pulisi, dados tijd wd. asistèn wêdana, ingajêng badhe kadèkèk ing Paresidenan Madiun, nanging botên saèstu. Mas Achmad Sapardi, ugi nama Wijoyokusumo, asistèn wêdana Paresidenan Surabaya, dados asistèn wêdana Paresidenan Madiun. Radèn Haji Nurroso, ambtenaar wachtgeld, rumiyin wêdana ing Jebeng, Kabupatèn Ponorogo, Paresidenan Madiun, dados ajunct Jaksa Landraad ing Tuban, Paresidenan Bojonêgoro. Mas Ranu, asistèn wêdana Paresidenan Kêdiri, dados asistèn wêdana Paresidenan Madura. Radèn Bagioadi, ugi nama Monconêgoro, ajunct jaksa Landraad Jêmbêr, dados ajunct jaksa Landraad ing Bangkalan. Radèn Mohamad Kafrawi, Aib. nindakakên padamêlan ajunct jaksa Landraad ing Bangkalan, Paresidenan Madura, dados tijd. wd. asistèn wêdana Paresidenan Madura. Radèn Suharta, Aib. nindakakên padamêlan mantri pulisi Paresidenan Malang, dados tijd. wd. asistèn wêdana Paresidenan Malang.

Jampi cholera ingkang nyamari. Sampun dangu ing Bêtawi wontên jampi cholera asli saking Shanghai nama For Any Cholera Use manufactures Suo Yuan. Mirid papriksaning ahli ingkang wajib, jampi wau mawa morphine ingkang ambêbayani tumraping kasarasan, mila lajêng dados awisan malêbêt dhatêng tanah ngriki. Nanging ing sapunika kasumêrêpan bilih ing Bêtawi wontên jampi kados makatên punika. Sarêng kaudi, kasumêrêpan pabrikipun. Nalika kagledhah pinanggih wêrit sangêt, inggih punika wontên griya panyadean jampi Pou Au Joe, ing Kali Bêsar. Nanging sarêng kagledhah pinanggih sêpên. Ingriku pulisi nyujanakakên dhatêng satunggiling sêkolahan nama The Union School. Sarêng kalêbêtan, sêpên tandhaning pamulangan, wusana sagêd manggihakên jampi ingkang dipun padosi 3000 gêbyas, isi ngalih dasa gr., tuwin wontên malih 4000 gr. Ingkang dèrèng dipun dèkèk ing gêbyas. Sadaya lajêng dipun bêskup, dados prakawis.

EROPA

Prahara ing Prancis. Ing Prancis mêntas wontên prahara, nêmpuh pasisiring lautan Atlantik laladan Prancis tuwin Lautan Têngah. Bêndung-bêndungan sami pêcah, papan pasiraman ing sunglon Biscaye kathah griya ingkang kèli katut ombak. Kapal Italie ingkang nuju labuh ing sacêlakipun Nice, pêdhot tangsulipun, kapal kabêkta ing ombak. Wontên grobag nuju mlampah dipun saut ing angin kabucal dhatêng sagantên. Têtiyang ing pulo-pulo alit sami ngili dhatêng dharatan agêng, kathah kêbon-kêbon ingkang kêbênan. Kapitunan dèrèng kasumêrêpan, kintên-kintên lêksan franc.

--- 384 ---

Wêwaosan

Saribang

Pêpiridan saking buku karanganipun Baronesse Orczy

45

Sêr Andre: Lêrês mênggah pangandika panjênêngan, Lèdhi, manawi Sêr Blakêne uninga wontênipun bêbaya punika, têmtunipun tindakipun lajêng badhe kaatos-atos.

Lèdhi Blakêne: Manawi panjênêngan rujuk dhatêng atur kula wau, kadospundi pamanggih panjênêngan, saupami kula lêstantun wontên ing ngriki angêntosi rawuhipun Sêr Blakêne, dene panjênêngan ngidêri dhusun punika prêlu ngupados katêrangan. Bokmanawi kemawon panjênêngan sagêd pinanggih kalihan Sêr Blakêne wontên ing margi, ingkang anjalari botên kêkathahên wêkdal ingkang ical. Manawi panjênêngan anocogi dhatêng atur kula punika, mugi krêsaa paring dhawuh dhatêng ingkang gadhah lusmèn, supados puruna nyukani papan sanès dhatêng kula kangge angêntosi rawuhipun Sêr Blakêne. Langkung utami malih manawi panjênêngan krêsa paring prêsèn arta dhatêng tiyang wau, prêlunipun supados piyambakipun tumuntên suka sumêrêp dhatêng kula, manawi ingkang dipun wastani tiyang Inggris agêng inggil wau, sampun wangsul ing lusmèn ngriki malih.

Anggènipun dhawuh makatên wau, kanthi sabar, malah kados sêmu bingah. Awit sang putri sajakipun manggih dhadhakan kadospundi anggèning badhe mitulungi ingkang raka wau.

Tanpa amangsuli sakêcap, Sêr Andre mituruti punapa dhawuhipun sang putri. Salajêngipun Sêr Andre nuntên mêdal saking kamar ngriku prêlu badhe amanggihi Brogar, ingkang angggadhahi lusmèn. Sarêng sampun pinanggih Sêr Andre dhawuh makatên: Kisanak, bêndara kula punika kapengin aso sawatawis wontên ing ngriki. Punapa sampeyan botên gadhah kamar sanèse sing pantês kangge bêndara kula punika.

Ngandika makatên wau, Sêr Andre kalayan ngopyok-opyok artanipun ingkang wontên ing kanthong. Mirêng suwaraning arta ingkang kêmrupyuk, Brogar sanalika jênggirat katingal bingar. Salajêngipun nuntên nuding-nuding satunggiling kamar sacêlakipun ngriku kalihan umatur: Bêndara sampeyan sagêd ngaso wontên ing kamar ngriku, kamar sanèse kula botên gadhah.

Sarêng sang putri dipun aturi uninga wontênipun kamar wau, panggalihipun sakalangkung bingah. Awit sanalika punika sang putri sagêd uninga, bilih saking salêbêting kamar ngriku, sagêd niti priksa sadaya ingkang kadadosan wontên ing salêbêting kamar tamu wau. Ing wusana sang putri lajêng angandika makatên:

Sêr Andre, ingkang gadhah lusmèn tumuntên panjênêngan paringi arta. Kula bingah sangêt angsal kamar punika, awit kenging kula têmtokakên, saking kamar ngriku kula mêsthi sagêd ningali sadaya kawontênanipun ing kamar tamu ngriku.

Sarêng Lèdi Blêkêne badhe lumêbêt ing kamar ingkang badhe kagêm ngaso wau, Sêr Andre umatur: Lèdhi Blêkêne, mugi kaparênga kula ngèngêtakên dhatêng panjênêngan, inggih punika: sampun pisan-pisan kasêsa manawi badhe nindakakên punapa-punapa, kula aturi ngèngêti, bilih ing ngriki kathah jurunipun sandi. Sampun kasêsa ngatingalakên dhatêng Sêr Pèrsi manawi panjênêngan wontên ing ngriki, kajawi manawi sampun têtela nyata botên wontên tiyang sanès-sanèsipun.

Lèdhi Blakêne: Inggih, kula atos-atosipun sangêt. Niyat kula ngêmungakên badhe ngaturi pitulungan dhatêng Sêr Blakêne, manawi kinintên ngrika pancèn ambêtahakên dhatêng pitulungan kula.

Sêr Andre: Manawi salêbêtipun satêngah jam kula botên sagêd pinanggih kalihan Sêr Blakêne, kula badhe tumuntên wangsul mriki. Mugi-mugi Sêr Blakêne sampuna wontên ing ngriki.

Sasampunipun makatên Lèdhi Blakêne lajêng lumêbêt ing kamar ingkang kasadhiyakakên kagêm aso wau. Nanging wontên ing salêbêting kamar ngriku, sang putri botên lajêng ngaso, nanging malah nata panggenan ingkang kanthi sakeca saking ngriku sagêd mriksani ing salêbêting kamar tamu. Tanpa sagêd kasumêrêpan dening têtiyang ingkang sawêg wontên ing kamar tamu wau. Sarêng Sêr Andre sampun anguningani, bilih Lèdhi Blakêne sampun mapan ing kamar ing sêmu kanthi têntrêm panggalihipun, panjênênganipun lajêng bidhal.

XXIII Satunggiling pasangan

Sapêngkêripun Sêr Andre wau, saprapat jam botên wontên kadadosan punapa-punapa. Ing kamar tamu kala punika Brogar sawêg nata meja, ing sêmu kangge nyadhiyani tamu enggal ingkang badhe dhatêng.

Mriksani kawontênan ingkang makatên saking kamaripun wau, ing sêmu katingal adamêl sênênging panggalihipun sang putri. Mênggahing batos sang putri kagungan pamanggih, bilih ingkang katatakakên meja punika botên sanès kajawi kang raka Sêr Pèrsi Blakêne. Sêmunipun Brogar punika ragi ajrih kalihan ingkang dipun wastani tiyang Inggris agêng inggil punika. Tandhanipun: anggèning nata papan ngriku supados katingala ragi mèmpêr sakêdhik, katingal dipun êpêng sayêktos. Malah piyambakipun kalampahan mêndhêt satunggiling barang ingkang saèmpêr kalihan taplak meja. Nanging sarêng lajêng kagêlar wontên ing meja ngriku, saha nyumêrêpi kathah bolong-bolongipun, Brogar lajêng gèdhèg-gèdhèg. Anggènipun anggêlar wau lajêng kawolak-walik, ewasamantên bolong-bolongipun tuwin balêntong-balêntongipun taksih katingal kemawon. Badhe kasambêtan.

--- 41 ---

Nomêr 11, taun II

Jagading Wanita

Lampiran Kajawèn, juru pangripta Rr. Siti Mariyam, kawêdalakên sabên Rêbo.

Sêsêrêpanipun Tiyang Sêpuh ingkang dipun Awaki

Wiwit dipun sêngkêr

Kula angèngêti kala kula wiwit ngumur tigawêlasan taun, lajêng botên nate dipun ajak kêkesahan, kajawi ingkang prêlu sangêt. Manawi cêthaa makatên, wiwit punika nama dipun sêngkêr.

Ingkang nama dipun sêngkêr, lare namung kapurih wontên ing wingking, manawi caraa priyantun agêng, botên kenging mêdal saking kêputrèn. Dene wêwêngkon kaputrèn wau, tumraping priyantun kaprah ing griya dumugi wingking sadaya, wiwit pandhapi sapangajêng, botên kenging ngambah. Saupami papan ingkang dados awisan wau ngantos dipun ambah, dhawahing srêngên ngantos damêl karaos yêktos. Mila kala ing jaman samantên, tiyang gadhah anak èstri punika namung pinanggih wontên ing wartos kemawon, awis ingkang sagêd sumêrêp, kajawi sanak sarèksadhèrèk. piyambak.

Lare ingkang sampun dipun sêngkêr makatên punika namung sarwa cakêtan sarusiku, sampun malih ngambah dhatêng ngajêngan, sawêg inguk-inguk kemawon sampun dipun wastani saru. Mangangge ewah saking padatan, dipun srêngêni. Gumujêng kêsêron, dipun wastani tiyang botên idhêp ing isin. Nêdha kêkathahên, dipun wastani tiyang botên bêtah luwe. Tilêm taksih sontên, inggih punika jam 9-10, dipun wastani tiyang botên gadhah prihatos. Tangi kêsiangên sakêdhik kemawon, dipun wastani prawan kêsèd. Wah, botên kadosa rêkaosipun dados prawan ing jaman kina.

Nanging mênggah nyatanipun, sawarnining tindak ingkang dados awisaning tiyang sêpuh, punapadene dhawahing srêngên, punika sadaya lèrèg dhatêng kasusilan ingkang sampun mèpèt yêktos. Dene pikantukipun, prawan ingkang nêtêpi punapa ingkang dados awisan wau, lajêng nama prawan ingkang susila, wartosipun ngambar arum dumugi pundi-pundi.

Ing mangke sarêng santun jamanipun, tatacara ingkang kados makatên wau dados gumujêngan yêktos, malah lajêng dipun wastani anèh. Saya sarêng kula anak-anak èstri piyambak, rumaos manawi dipun kosokwangsul balêjêd. Ingkang kala rumiyin [rumi...]

--- 42 ---

[...yin] dipun wastani primpên, sapunika botên, malah kêdah sarwa ngegla. Ing sakawit kula inggih asring ngusap dhadha, nanging dangu-dangu ngrumaosi kêdhêsêk ing jaman. Ewadene tumrap dugi prayogi inggih tansah kula tindakakên, saking ngrumaosi sampun nate ngawaki.

Tiyang sêpuh.

Wêdharing Gagasan Amanah Badhe Lêbêtipun Piwulang tuwin Sêsêrêpan

[Grafik]

Rara Sukapti

Manawi nitik saking wêdaling Kyai Kajawèn, salêbêtipun kula botên ngêdali, indhakipun sampun kathah sangêt. Mênggah ingkang kula aturakên mindhak punika, botên gêpok bagean suwaranipun para kakung, sawêg bagean alit jagading wanita, mindhakipun sampun kathah saèstu. Dene anggèn kula nyatitèkakên makatên wau, saupami para maos sami anyobi, saking sêsêrêpan bab rêsèp dhêdhaharan modhèl enggal, manawi kapetang wontên iritipun sawatawis. Punapadene ingkang mêdal saking piwulang panggulawênthahing putra, sakalangkung agêng sangêt pigunanipun, sagêd anyuda kaborosaning lare, tumrap lare lajêng sagêd anyuda panêdha ingkang mokal-mokal, wêkasan lare lajêng dados lare ingkang têminah. Amargi sadaya piwulang tuwin sêsêrêpan punika adhakanipun sungkan anyobi saha ngêcakakên, lajêng namung dados apalan, manawi wontên pajagongan kangge ungkul-ungkulan, anggènipun sampun maos, trêkadhang dipun wêwahi saking pamanggihipun piyambak, murih sagêdipun panjang rêmbagipun, punika manawi botên dipun sêtitèkakên, sagêd mahanani ewah kalihan talêripun, wêkasan sadaya piwulang saha sêsêrêpan namung dados singgahan, ingkang wohipun lajêng kasupèn. Awit anggèn kula manah makatên punika, brêkahipun Kyai Kajawèn sagêda: tumônja, murakabi saha mahanani wilujêng suka ingkang pinanggih. Ingkang makatên wau sawêg pamanggih kula:

Pun Sukapti.

--- 43 ---

Bab Dèwi Srikandhi

Sambêtipun Jagading Wanita ing Kajawèn nomêr 22

Rahayu dene sang linangkung Dèwi Wara Srikandhi sagêd uwal saking purbaning donya, saha oncat saking tanganing tiyang ingkang badhe nêdya anjatukrami, ingkang gadhah tindak sawênang-wênang, ingkang tundonipun angsal jodho satriya ambêg utami ingkang tansah krêsa mêmayu rahayuning bawana.

[Grafik]

Sang Prabu Drupada

[Grafik]

Sang Arjuna

Dados andharan kula ing nginggil, kula suwun kanthi sangêt dhatêng para maos saha dhatêng panjênênganipun sadhèrèk Dyah Rukmini, sampun ngantos kagalih kalayan pamanggih cêkak, upaminipun: ah, wong wadon lunga saka padunungane banjur mênyang dununging priya iku cêkake wis dudu padon. O, sampun makatên sadhèrèk, kêdah kagalih ingkang panjang: mulur: kasaringa ingkang prêmati ngantos kacêpêng pathinipun, inggih punika pancadan ingkang badhe sagêd damêl rahayuning jagad.

Dene panjênêngan badhe botên krêsa nyudarsana dhatêng dêdongenganipun sang linangkung Dèwi Wara Srikandhi, punika kengang-kenging kemawon, jêr punika salugunipun inggih namung dongèng botên dados punapa, tiyang panjênêngan piyambak sampun ngandika, bilih tiyang jirih sangêt tur panggalih kina tur botên lêlamisan, dados manawi miturut sêratan panjênêngan inggih têmên sayêktos, nanging... punika sêratan, lo sadhèrèk, sêratan punika sok risak, sok suwèk, dados gèk katon, gèk bawur, gèk... mila pamuji kula mugi-mugi panggalihan panjênêngan botên kasandhung

--- 44 ---

ing gèk-gèkan wau, sagêda wantèg wantala botên lamisan saha botên namung kangge abang-abanganing lambe kemawon. Sampun tamtu dongèngipun sang linangkung Dèwi Wara Srikandhi wau botên mathuk kalihan laras panggalih panjênêngan, môngka sang linangkung Dèwi Wara Srikandhi punika pancèn wanodya ambêg prajurit, dados saupami dipun dongèngi wanodya dèwi sintên kemawon manawi panggalih botên mathuk inggih kenging kemawon, nanging kula (pangarang) kapêksa nêksèni bilih panjênêngan mêksa kêcipratan kaprajuritaning sang linangkung Dèwi Wara Srikandhi, botên ketang saprapintên prêsènipun, katitik dene sampun karsa anggêbyur kalangkunganing udyana.

Wasana tutuping andharan kula mugi-mugi sampun andadosakên rêngating panggalih saha dêduka, nanging malah sagêda dados lêlimbangan, ingkang cêkak aosipun botên andamêl mundur lan kêndhoning kamajêngan wanita.

Narayana, ing Ngawôngga.

Bab Dhêdhaharan

Sambêtipun Jagading Wanita ing Kajawèn nomêr 22

Ayam Bêsêngèk Têrnate

Ayam 1, lombok 3 utawi 4 karajang, traos 1 sendhok alit, sarêm 1 sendhok alit, bawang pêthak 4 siyung, mêrtega 2 sendhok dhahar, cokak abênan 1/2 cangkir, kecap 2 sendhok dhahar, bubukan mrica 1 sendhok alit.

Ayam sasampunipun dipun rêsiki, kapêcakana mawi mrica lan sarêm, lajêng dipun panggang. Bumbu-bumbu kadhêplok, tumuntên kagorèng ing lisah mêrtega ngantos jêne, lajêng kecap lan cokak kacampurakên. Panggangan ulam ayam kasigar dados kalih kacêmplungakên ing saos kagorèng ngantos matêng.

Laksa Bali Kadamêl saking Urang

Urang mêntah sapiring, kêtumbar 1 sendhok agêng, jintên 1/2 sendhok agêng, mrica 1 sendhok tèh, sarêm 1 sendhok tèh, bakaran kunir 1/4 driji, brambang 8 karajang lan bawang pêthak 4 siyung ugi karajang, lombok 2 utawi 3, bakaran kêmiri 2, godhong salam 3 lêmbar, sêre 2 iji, mihun ingkang sampun dipun kum 2 cangkir, godhong kêmangi 3 utawi 4 lêmbar, sarêm santên kalapa 1, lisah.

Pangolahipun: urang dipun oncèki, dipun bucali êndhasipun. Bumbu wau, kajawi godhong salam, godhong kêmangi lan sêre, kadhêplok lajêng kagorèng ing lisah. Urang kacampurakên lajêng kaêsokana santên cuwèr 1 cangkir, godhong salam, sêre kacêmplungakên, kagodhog sawatawis dangu. Manawi sampun mèh asat, dipun soki santên ingkang kênthêl, mihun dipun cêmplungakên, dipun godhog sakêdhap, lajêng godhong kêmangi dipun campurakên.

Martinah.

--- 45 ---

No. 21, taun VIII

TAMAN BOCAH

INGKANG NGÊMBANI BU-MAR

KAWÊTOKAKE SAMINGGU SAPISAN DENING BALE PUSTAKA BATAVIA-CÈNTRUM

RÊGANE SATAUN f 1.50, KÊNA KABAYAR SABÊN 6 SASI SAPISAN, BAYAR DHISIK. LÊNGGANAN KAJAWÈN LÊLAHANAN.

MANGSULI LAYANG

Handini Pacitan. Andadèkake bungahku, dene kowe mêrlokake ngirimi layang isi lêlucon nyang Bu Mar. nanging sing sabar ya Han, ora bisa enggal-enggal kapacak, awit kudu gêntenan, mangka saiki wis tampa akèh, dadi bakal daksimpên dhisik.

Rr. Srihayu lan Rr. Istiah Rêmbang. Sabisa-bisa sabên Sêtu arêp dianakake recept dhaharan, ora ketang siji loro. Ing sarèhne ibumu ora bisa ngirimi potrèt, ya saiki dieling-eling bae rupane kaya sing nang impèn, jare kowe wis tau ngimpi. Aja pisan dadi atimu ya!

Sukarno Boyolali. Layangmu lan karanganmu wis daktampa lan bangêt panrimaku. Liya dina bakal kapacak. Sukur yèn kowe lan kanca-kancamu saiki padha sênêng maca T.B. lan kanca-kancamu ajakên langganan T.B. kang kapisah, awit besuk yèn langganane wis akèh, T.B. bakal diwuwuhi, ora mung patang kaca.

R.R. Hartaningrum Mr. Trêsnaningsih. Martati. G. Blentung. Layangmu wis daktampa kêlawan sênênging atiku. Trêsnaningsih, barêng iki aku ngirimi adrèse Mientarsih. p/a R. Mertocusumo Rêjosari 13. Sêmarang.

Sulasmi Pêmalang. Alchamdulillah irobilngalamin, sukur ing Pangeran dene kowe pinaringan waras manèh anggonmu lara, kang kêna diarani bangêt. Cangkrimanmu wis daktampa, yèn ngirimi cangkriman, panjalukku batangane uga kirimana.

Adiani Pathi. Bangêt bungahku, barêng aku tampa layang têtêpungan saka kowe. Dadi saupama cêdhaka kowe arêp rewang ya Adiani, wah mendah sênêngku. Saiki Bu Mar sênêng bangêt manggon ing omah anyar, nanging yèn awan rame wong dodolan, pating brêngok padha tawa dodolane.

Siti Rochamah Bobotsari Purbolinggo. Aku bungah bangêt krungu kowe gawemu ngrewangi ibumu, lan taktrima kowe mêrlokake gawe layang nyang ibumu, sanajan arang-arang kobêr. Receptmu dhaharan Sêtu ngarêp dipacak.

Slamêt Balung. Bangêt panrimaku kokirimi karangan samono kèhe lan aku bungah, dene kowe wiwit saiki milu lêlumban ngarang ing sajrone T.B.

R.r. Sri Hartini Cepper. Surti Sêmarang. Sitti Jariyah Purworêjo, Sutartini Surabaya, Suparjo Têgal, Suharjo Surakarta. Andadèkake lêganing atiku kowe padha amêrlokake gawe layang nyang ibumu lan nandhakake kasênênganmu, dene T.B. saiki disalini aksara Latin, dadi adhi-adhimu saiki padha bisa maca dhewe. Pamujiku, supaya kowe padha tabêria maca T.B. lan kanca-kancamu sing bapakne ora langganan Kajawèn, ajakana langganan T.B. kang kapisah, awit besuk yèn langganane akèh, T.B. arêp diwuwihidiwuwuhi. ora mung 4 kaca bae, tumrap saiki bocah sing njaluk dadi langganan durung patia akèh.

Sri Hartini, sinaumu sing têmên, aku milu muji, muga-muga kowe bisa munggah kl. 5. Yèn arêp ngirimi karangan, nganggo postblad utawa briefkaart, sakarêpmu, sabisa-bisa sing murah dhewe. Surti, batanganmu cangkriman bênêr kabèh, taktrima bangêt, kowe mêrlokake ambatang. Siti Jariyah, wah sênêngku tanpa upama duwe kêponakan anyar, kowe lan adhi-adhimu, ya ora kagèt ora barang sabab wedok kabèh, malah bungah, dadi yèn ibumu tilik, banjur suguhane masakan warna-warna, la wong anak wedok lima ta. Saiki omah sing dakênggoni luwih kêpenak tinimbang biyèn, nanging ya nang gang, dadi ora rame, mung rame wong dodol pating brêngok. Sutartini, satêmêne jênêngku ya mung Bu Mar bae, ibumu saiki durung duwe potrèt. Suharjo, lêluconmu wis daktampa, bangêt panrimaku. Suparjo, batangane cangkriman bênêr kabèh, lan karanganmu wis daktampa, bangêt panrimaku.

Ambarwati Bululawang. Bangêt andadèkake bungahku, dene kowe anggatèkake nyang T.B. lan uga bangêt panrimaku kowe gêlêm nawani mampir nyang omahmu, saupama aku pinuju lunga nyang Jawa Wetan, lan kowe arêp nyuguhi tela pohung, nangka sirsak, gêdhang lan sapanunggalane, wah sênêngku ora karuwan. Ya Ti, mbokmanawa, besuk suwe-suwe yèn pinaringan slamêt aku lan kowe bisa kêtêmu.

M. Utomo Ambarawa. Batanganmu cangkriman bênêr, bangêt panrimaku, dene kowe mêrlokake ambatang. Pitakonmu o, kiraku kowe kliru, ing T.B. ora ana panyaruwe yèn anggone lêlagon kurang pantês.

Maryati Parakan (Têmanggung). Batanganmu cangkriman bênêr.

--- 46 ---

Sudewi lan Sudarmo Pandean Rêmbang. Wiyose wis tampa layangmu sakloron, bangêt andadèkake sênêngku. O, Dewi, ora maido, anggonmu kêpengin nêrusake sêkolah, Bu Mar wis nglakoni dhewe, nanging kapriye manèh, sadulurmu akèh, mangka bapakmu isih kudu mragadi adhimu, lanang pisan, dadi ya pêrlu bangêt. Kowe wis entuk verklaring, ya wis cukup, mungguh bisaa nêrusake sêkolah, ya luwih utama, nanging sarèhne didhawuhi ana ing omah bae, kanggo panêmuku ya apik lan aku bungah dene kowe saiki nrima ana ing omah. Saiki kari ngudi sinau buri, mêsthine ya sênêng, awit mbakyu-mbakyumu akèh, dene sing isih andhèrèk bapak ibu pira. Dewi, mendah sênêngku, yèn kowe sida ngirimi potrètmu lan sêdulur-sêdulurmu nyang aku. Batanganmu cangkriman bênêr, taktrima bangêt.

Sudarmo, aku bungah bangêt, kowe dhêmên maca T.B., apa manèh saiki barêng disalini aksara Latin. Sing tabêri anggonmu sinau, ya Darmo, aku milu mêmuji, supaya kowe bisa munggah klas 6.

Sulastri Brêbês. Aku bungah bangêt lan sênêng bangêt kowe gêlêm milu ngaku ibu nyang aku. Aku wis rêmbugan karo kamas redacteur pêrkara anggitanmu têmbang, kang kêna kanggo cangkriman, nanging panjênêngane kamas redacteur ora rujuk, yèn ditulis aksara Jawa, sabab saiki nyêle, dadi panjalukku nyang kowe, saupama arêp ngirimi anggitan, tulisên Latin bae, yèn cangkriman, batangane uga gawenên sisan.

Pujowati Kêndal. Aku wis tampa layangmu kang bangêt anyênêngake sarta lucu, agawe sênênging atiku. Kapriye kaananmu saiki Pud, mêsthine ya wis krasan bangêt, awit banjur dadi putrane wuragil eyangmu, mangka mêsthike kowe ya kinasih bangêt, diêmong ing priyayi têlu, eyang kakung putri lan oommu. Pud, kowe kok pintêr wangsalan, nalika aku maca layangmu, kudu angguyu dhewe. Saupama wong lagi sêdhih, yèn maca layangmu ya banjur kêpingkêl-pingkêl, ya pantês kowe diwadani "Petruk". Pangabêktiku aturna eyangmu kakung putri, ya Pud. Karanganmu liya dina dipacak.

Isdinah. Karanganmu wis daktampa, bangêt panrimaku, anggonku macak saka siji, kapêksa gêntenan papan karo kanca-kancamu.

Layang liya-liyane bakal takwangsuli Sêtu ngarêp.

Bu Mar.

BAB OLAH-OLAH LAN GÊGAWEAN

Kuwih sêmprong.

Glêpung gandum 1 pond, êndhog 2 iji, gula 4 ons, manis jangan 1/2 ons, mêrtega 1 cangkir, banyu angêt 1/2 cangkir, puhan 3/4 gêndul.

Glêpung dicampur karo banyu, mêrtega diêjèr, banjur diêworake. Êndhoge diublak, putih dhewe, kuning dhewe, banjur campurna ing jladrèn, diudhak kang wrata. Yèn wis rata puhan lan manis jangan dicampurake têrus dicithak ing cithakan kuwih sêmprong, tipis-tipis bae. Yèn wis matêng digulung.

Wadhah rokok.

Wadhah rokok iki kang digawe kêrdhus (karton), kandêle 1 1/2 mm. 1 pêsagi: kira-kira ambane lan dawane 9x9 cm. 1 pêsagi: 7x7 cm. 1 pêsagi 5x5 cm.

2 Sisih kang ngadêg; 5x6 cm. 2 sisih kang ngadêg: dhuwure 6 cm, ambane 5,4 cm.

Dadine cacahe ana 7. Pêsagi têlu mau tumpukên dadi siji karo liym.liyane. Dadi anggêr pêsagi siji ana ing têngah-têngahing pêsagi liyane. Yèn uwis banjur sisih kang ngadagngadêg. mau: dilim sakubênging pêsagi 5x5 cm; lingire dilim kang kuwat. Manawa wis rampung, wadhah mau isih ala. Murih bêcike, karton mau tutupana nganggo bludru utawa bakal liyane. Lingire plisirên nganggo bakal, kang wujude ora padha karo kabèh mau.

St. Solo.

BATANGANE CANGKRIMAN NALIKA TANGGAL 6 MAART.

I. Ulane: Naga, perangane kêmbang: sari, dadi Nagasari.

II. Kawine sèwu: sasra, dadi Nagasasra.

III. Wancahane cara Mlayu mangkene: Gini, dadi Nagagini.

Sing bisa ambatang. Sugiyarta, Manahan M.N. Solo, Rukmiati Cêpu, Sutrisno Pêkalongan, Suyati Caruban, Sumirah (Klêthik) (Caruban). Sunarsih (Kêbumèn), R. Sumarjono Bantul (Ngayogya), M. Utomo Ambarawa, Surti Sêmarang.

CANGKRIMAN ANYAR

Sawijing patirahan ing tanah Jawa Wetan, katulis nganggo 6 aksara.

1 5 6 têmbung kawi kang têgês 3.@1 5 4 3 6 bumbune wong olah-olah.@4 5 6 1 gêgamane wong tani.@5 2 1 6 pakarêmane bangsa Walanda.@4 3 5 6 kaanan kang nêngsêmake.@Dadi 1 2 3 4 5 6 jênênge patirahan kasêbut. Patirahan ngêndi?

Sumarjono Bantul.

Namaning kitha ing tanah Jawi kêdadosan saking 10 aksara. Aksara 1 2 3 4 5 atêgês bingah, aksara 6 7 8 9 10 = namaning peranganing jagad. Aksara 5 6 7 8 = namaning lare jalêr. Aksara 7 8 9 10 = namaning lare èstri. Kitha pundi punika?

Kustienah Sawangan.

ANA ING KLAS.

Guru : Hara bêgog, dikon ngapalake ora bisa apal, saiki malah omong-omongan ngêthupruk!

Bêgog : Kula botên omong-omongan Pak Guru, namung anyariyosakên dêdongenganipun R.M. Sampurna.

Sumanti Jagalan Solo.

--- 47 ---

LILIH SANALIKA

[Grafik]

Dara Jêksa Anu kagungan putra isih rada pelo, sok diajari tilpun. Nalika nuju ana kantor, dara Jêksa ndukani upase, amarga didhawuhi anggawa layang mênyang kantor, lali ditinggal, anggone andukani karo anggêbrag meja, mangkene: "Kapriye, kowe iku sêmbrana bangêt, patute upas kaya kowe kuwi mung dilêbokake kranjang kotoran." Dara Jêksa banjur nyandhak tilpun sambung ing dalame,dalême. pangandikane sêrêng: "Sapa kuwi!"

Ing kono ana wangsulan mangkene: "Dag papie, sekelces."

Dara Jêksa nyèlèhake tilpun karo gumujêng, banjur dhawuh nyang upas. "Iki tukokna prêmèn sakêthip, banjur caosna dara Ajêng. Nungganga sêpeda bae."

Upas: "Ingkang kawan kêthip kagêm punapa."

Dara Jêksa: "Ênggonên sangu anjukuk layang kang kèri."

SÊDULUR KANG ORA RUKUN

Candhake Taman Bocah, Kajawèn No. 23

Naya nuli nyaritakake kasiyate gilingan, lan saking bêcike atine, kakange arêp disilihi kanggo sadina sawêngi. Suta bungah bangêt, Naya durung rampung olèhe ngandhani kapriye carane mutêr lan ngêndhêgake gilingan mau, Si Suta wis enggal-enggal anggawa mulih gilingane.

Barêng têkan ing omahe anak bojone lagi padha nyambut gawe ana ing sawah.

Pamikire Si Suta mangkene: "Sanajan aku sugih sapi, nanging aku arang bangêt ngombe powan sapi, sabên sapine pinuju padha kêna dipêrês, powane banjur dakêdol. Sarèhning saiki aku bisa entuk powan sakarêpku akèhe, aku dakjaluk powan, banjur ngombe sawarêge, turahane kanggo sêdhiyan anak bojoku têkane saka sawah, lan turahane manèh dakêdol aku bakal tampa dhuwit akèh.

Gilingan didokok ing meja, nuli diputêr, sanalika mêtu powane, sagêlas, rong gêlas, 3 gêlas, saèmbèr, mangkono sabanjure, nganti kêntekan wadhah, tansah ora mandhêg-mandhêg, nganti gilingane kêmambang ing powan. Yèn têrus, omahe bakal kêbanjiran powan.

Suta bingung awit ora ngêrti, kapriye olèhe ngêndhêgake gilingan mau. Enggal-enggal dhèwèke mlayu nyang omahe adhine lan nyaritakake kaanane. Naya nuli milu kakangne. Satêkane ing omahe Si Suta, banjur bisa lèrèn manèh kaya maune. Naya nuli bali anggawa gilingane.

Kacarita sanadyan Naya duwe gilingan kang ana kasiyate mangkono, nanging uripe ora digawe mukti nêmên kaya ratu, mung pêrsaja bae. Asale wong tani, saiki ya isih adat wong tani. Esuk umun-umun pangkat nyang sawah, baline kaya sabêne. Lan sarèhning dhèwèke ora anduwèni ati gumêdhe lan mêsthi nulungi wong kang kasangsaran, mulane wong-wong ya padha dhêmên lan trêsna karo Si Naya.

Kocapa Si Suta ngigit-igit bangêt karo Si Naya. Atine tansah panas bae, dene adhine saiki bisa urip kêpenak. Sabên sore nglintêri omahe Si Naya pêrlu arêp nyolong gilingane lan arêp milara adhine, nanging tujune mêsthi konangan, awit ing omahe Naya akèh sing jaga, sabab padha ngêrti nyang karêpe Si Suta. Saiki Si Suta banjur sugih reka, sugih kêkarêpan, wusanane bandhane saya lawas saya êntèk, banjur dadi mlarat kaya Si Naya biyèn dhèk durung duwe gilingan. Cuthêl.

LÊLUCON

Guru: "Papat ping lima ana pira?"@Murid: "Wontên kalih dasa."@Guru: "Pitu ping lima ana pira?"@Murid: "Wontên tigang dasa gangsal."@Pikire murid kang bodho: "We, hla pak guru iku apa-apa kok takon."

__________

Guru: "Daging apa sing larang dhewe, Jan?"@Surjan: "Dagingipun banthèng."@Guru: "Salah, ayo sapa wêruh."@Sêmprong: "Dagingipun tiyang gêsang."

_________

Guru: "Sêga iwak patang piring diêdum karo adhimu, kowe tampa pirang piring?"

Murid: "Yèn namung patang piring kula piyambak taksih kirang, pak guru."

Slamêt. Balung.

NGÊMIS

Kere: "Kula ngêmis dara, saparing-paringipun."@Dara: "Ora duwe karag garing."@Kere: "Inggih karag sing têlês."@Dara: "Karag têlês ya ora duwe."@Kere: "Inggih nyuwun yatranipun kemawon."@Dara: "Ora ana dhuwit cilik."@Kere: "Pundi kula lintonane."

--- 48 ---

DONGÈNGE R.M. SAMPURNA

IX.

Kyai Tohir pitakon: "Saiki ngêndi asalmu, lan apa sababe kok taksawang-sawang ulatmu kaya wong kang nandhang susah?"

Wong wadon iku barêng krungu pitakone Kyai Tohir, dumadakan êluhe carocosan nuli calathu: "O, kyai, kula punika tiyang têbih, sabab nuruti manah awon mila kula lajêng kajêgur ing kacilakan punika. Kula punika rumiyin gêsang mulya, nanging saking kula lena nilar momongan kula sakêdhap, inggih punika putraning bangsa luhur, sanlikasanalika. ugi purtaputra. punika dipun colong dening durjana.

Kula botên sagêd nahan malih andhèrèk bêndara kula putri, manawi kula sumêrêp panjênênganipun, susah sangêt. Mila sapunika susah kula ingkang akèn dhatêng rêdi-rêdi punika, manggèn kula wontên papan sêpên, nênuwun siyang dalu dhatêng ingkang Maha Asih, supados pinaringana pangapuntên sadaya kalêpatan kula. Mugi-mugi momongan kula kawangsulakên dhatêng rama ibunipun, supados sadaya susah kula punika dados santun sênêng."

Kyai Tohir nuli anjupuk gambare R. Ayu Pringga saka kanthongan, banjur dituduhake nyang wong wadon. Anane gambar iku digawa, sabab arêp nggolèki kang ibu R.M. Sampurna, kang wus kulina karo wong wadon iki. Kyai Tohir nuli pitakon: "Apa kowe wêruh karo sing ana gambar iki?" Barêng pangon wêdhus wadon wêruh gambare R. Ayu Pringga, nuli anjêrit saka sênênge sarta banjur calathu mangkene: "O, inggih punika gambaripun bêndara kula putri, ibunipun momongan kula ingkang ical dipun colong durjana."

Kacarita barêng R.M. Sampurna krungu panjêrite pangon wêdhus wadon mau, nuli mlayu mlumpat marani. Satêkane ing kono banjur pitakon mangkene: "Genea kowe nangis? Apa sababe? Apa kowe ngêlih? Gilo iki takwènèhi roti lan wowohan, panganên!" Kyai Tohir calathu mangkene: "Dêlêngên, iki bocah sing barêng-barêng dicolong karo gambar iki." Calathu mangkono mau karo nudingi R.M. Sampurna. Wong wadon barêng krungu kandhane Kyai Tohir mangkono sanalika ambruk sabab saka kagèt lan sênênge. Barêng wis eling R.M. Sampurna nuli dirangkul karo crocosan êluhe sarta calathu mangkene: "O, radèn mas, tujunipun kok panjênêngan taksih pinaringan sugêng, bêndaraku sing taktrêsnani. Punapa èstu punapa kula nyupêna? O inggih lêrês anggèn kula ningali, surya panjênêngan sarupi kalihan suryanipun ingkang rama, kados jambe sinigar. Mangga, sapintên sênêngipun ingkang ibu, mangga ndara mas, enggal kondur dhatêng ngarsanipun ingkang rama saha ingkang ibu."

Kyai Tohir nuli calathu mangkene karo wong wadon iku: "Tujune aku enggal kêtêmu karo kowe, dadi kowe kang bakal nulungi anjujugake nyang dalême bêndaramu." Sawise calathu mangkono, têlu-têlune nuli pangkat marani omahe wong kang duwe wêdhus-wêdhus mau, kira-kira lakon satêngah jam adohe saka panggonan mau. Sing duwe wêdhus lanang wadon padha mêtu mêthukake Kyai Tohir. R.M. Sampurna andangu: "Apa iki bapak ibuku?" Kyai Tohir mangsuli: "Dudu". Radèn Mas Sampurna ketok susah, sabab mirêng yèn iku dudu rama ibune.

Kacarita ana ing omahe wong kang duwe wêdhus padha nginêp sawêngi, esuke mbanjurake lakune, sabab arêp têrus nyang kutha saka pangirane Bok Siyah lakune satêkane ing kutha isih rong dina manèh, nêmbe bisa têkan ing dalême R.A. Pringga.

XII. Dumadakan kêtêmu karo R.M. Pringgapurnama.

Wong têlu mau lakune kêlawan slamêt lan sênêng. R.M. Sampurna suka panggalihe lan gumun priksa omah pirang-pirang ing padesan. Barêng bêngine padha têkan ing alas kang rungkud lan manèh dalane bangêt rumpile, nganti mèh ora kêna diambah wong. Mangka wêngi iku pêtêng dhêdhêt sarta udane gêdhe kaya disokake.

Ora antara suwe banjur padha têkan ing omah panginêpan kanggo wong kang arêp nyang kutha, mangka têkan ing kono wayah bêngi.

Kacarita panggonan cêdhak omah panginêpan iku kondhang, yèn akèh bangêt durjanane, ananging sarèhne ing wêktu iku butuh panginêpan, mulane ya padha arêp nginêp ing kono bae.

Sauwise padha mangan lan ngombe, banjur padha turu, sabab padha sayah anggone mlaku sadina mau, mung wong tuwa (Kyai Tohir) lungguh anjaga sarta andonga lan maca kitab nganti têngah wêngi; R.M. Sampurna sare ing sandhinge.

Dumadakan ing jaba ana rêrungon pating brêngok lan pating gêdhobrag, sarta lawang didhodhog-dhodhog sarosane, nganti kabèh wong saomah padha kagèt lan wêdi. Kyai Tohir isih jaga ing jêro kamare, barêng dhèwèke arêp mêtu andêlok apa rame-rame iku, dhèwèke kêtêmu Bok Siyah ing lawang. Bok Siyah bisik-bisik alon-alon, calathune: "Bokmanawi durjana dhatêng mriki badhe andhêlikakên R.M. Sampurna."

Kyai Tohir calathu: "Mênênga bae, kowe aja rame-rame. KyiKyai. Tohir nuli arêp andêlok apa kang pating jlêdhor iku.

Sing duwe omah iku bangêt wêdine ora wani ambukak lawang, nanging wong sing ana jaba sêru anggone bêngok-bêngok lan saya sêru anggone dhodhog-dhodhog lawang, nganti kaya arêp ngrusak lawang. Ana candhake.

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

Ôngka 26, Rê Kli, 19 Sura Ehe 1868, 31 Marêt 1937, Taun XII

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

SRITANJUNG

GANCARAN AKSARA LATIN.

Radèn Sidapêksa suwita dhatêng Raja Adikrama ing Sinduraja, kanggêp pangawulanipun, lajêng dipun junjung dados patih. Abdi sanèsipun sami mèri dhatêng kabêkjanipun Radèn Sidapêksa, sami wadul dhatêng sang prabu. Sang prabu ndhahar atur ngamandaka. Radèn Sidapêksa dipun tundhung alus. Sang prabu api-api gêrah, Radèn Sidapêksa kadhawuhan pados jampi, lajêng bidhal. Lampahipun dumugi ing pratapan Pêrangalas, kapanggih sang pandhita Têmbangpetra. Sang tapa ngandika bilih karsanipun sang prabu nyalawados. Radèn Sidapêksa matur badhe andhèrèk martapa, sang pandhita botên marêngakên, awit sang radèn taksih panjang lêlampahanipun, malah lajêng kapundhut mantu, kadhaupakên kalihan wayahipun ingkang nama Dèwi Sritanjung sarta lajêng dipun dhawuhi wangsul dhatêng nagari.

Dumugi nagari Dèwi Sritanjung dados gumunaning akathah saking ayunipun. Prabu Adikrama kèlu dhatêng pawartos. Radèn Sidapêksa dipun timbali, dipun utus dhatêng kaendran mundhi sêrat.

Sapêngkêripun Radèn Sidapêksa, sang prabu rawuh dhatêng kapatihan kapanggih Dèwi Sritanjung. Dèwi Sritanjung badhe dipun garwa botên purun, malah lajêng ngesahi. Sang prabu duka sêmu lingsêm ing panggalih, amargi katampik ing wanita. Lajêng kondur ing kadhaton kanthi cuwaning panggalih.

Sawangsulipun saking kaendran Radèn Sidapêksa têrus sowan sang prabu ngaturakên lêlampahanipun dipun utus. Ing lair sang prabu katingal suka ing panggalihipun. Lajêng ngandika ingkang botên-botên. Dhandhang diunèkake kuntul, kuntul diunèkake dhandhang. Dèwi Sritanjung dipun cariyosakên lambang sari kalihan tiyang sanès.

Radèn Sidapêksa, bawanipun taksih mudha, mirêng pangandikanipun sang prabu wau panon sumrêpêt kados katapuk, lajêng pamit mantuk kanthi ngêmu duka.

Sadumuginipun ing dalêm dipun papagakên ingkang garwa, botên ananggapi. Dèwi Sritanjung lajêng ngandharakên tindakipun sang prabu. Radèn Sidapêksa botên pitados, kagalih aturipun ingkang garwa wau botên nyata. Sang dèwi lajêng badhe dipun antukakên dhatêng Pêrangalas.

Sarêng tindakipun Radèn Sidapêksa sagarwa dumugi ing wana, dukanipun dhatêng ingkang garwa botên kenging kaampah malih. Sang dèwi lajêng dipun pêjahi. Nalika badhe dipun suduk, Dèwi Sritanjung matur: manawi rahipun anggônda awon nyata saliranipun pancèn lêpat. Nanging kosokwangsulipun manawi anggônda arum angambar, Radèn Sidapêksa ingkang kirang titi. Radèn Sidapêksa botên angrèwès dhatêng aturing garwa. Ingkang garwa èstu dipun têlasi. Nalika badhe angrêsiki wangkinganipun dhatêng lèpèn, Radèn Sidapêksa priksa yèn kampuhipun kenging rah sarta ambêtipun wangi. Sanalika Radèn Sidapêksa kagugah katrêsnanipun dhatêng garwa, lajêng gandrung dadakan. Kasupèn bilih ingkang garwa sampun seda.

Kacariyos yitmanipun Dèwi Sritanjung minggah dhatêng kaswargan, kapanggih kalihan Hyang Dwarakala. Sang dèwi lajêng dipun têdahakên dhatêng panggenaning yitma ingkang dipun siksa, jalaran nalika gêsangipun mandamêl ingkang botên lêrês. Sasampunipun tutug anggènipun mriksani, yitmanipun Dèwi Sritanjung lajêng dipun wangsulakên dhatêng raganipun. Dèwi Sritanjung gêsang malih, sarta warninipun saya wêwah ayu. Lajêng wangsul dhatêng pratapan Pêrangalas.

Kocapa Radèn Sidapêksa ingkang tansah anggêtuni sedaning garwa, lajêng dipun rawuhi dening Hyang Nini, punika kalêrês eyangipun Dèwi Sritanjung. Hyang Nini paring dhawuh bilih Dèwi Sritanjung gêsang malih, samangke sampun wangsul dhatêng Pêrangalas. Radèn Sidapêksa bingah sangêt, lajêng nusul ingkang garwa dhatêng pratapan. Sadumuginipun ing pratapan, Radèn Sidapêksa asrah kalêpatan dhatêng Sang Bagawan Têmbangpetra, sang tapa ugi paring pangaksama. Dèwi Sritanjung dipun panggihakên kalihan Radèn Sidapêksa, nanging sang dèwi nyuwun tumbasan: inggih punika sirahing ratunipun, prêlu badhe kangge kèsèd. Radèn Sidapêksa nyagahi, lajêng nyuwun pamit dhatêng ingkang eyang sang bagawan. Sang bagawan marêngakên, sarta paring pusaka.

Prabu Adikrama mirêng yèn badhe kadhatêngan mêngsah, lajêng mêpak bala. Sasampunipun sami samêkta lajêng sami campuh prang. Bala Sinduraja têtumpêsan. Prabu Adikrama tiwas wontên ing paprangan. Prajurit ingkang gêsang lajêng sami têluk dhatêng Radèn Sidapêksa. Rajabrana ing Sinduraja dipun jarah rayah kabêkta dhatêng Pêrangalas.

Radèn Sidapêksa lajêng kadhaupakên malih kalihan Dèwi Sritanjung, wilujêng tanpa sambekala.

Makatên cêkakipun cariyos Sritanjung. Ing sarèhning namung cêkakan, sêngsêming cariyos botên katingal. Môngka saèstunipun cariyos Sritanjung punika kêbak ngês lan kêbak sêngsêm. Kajawi punika ugi wontên piwulangipun ingkang sae sangêt. Kados ta nalika Dèwi Sritanjung ningali kawontênaning yitma ingkang sami nandhang dosa.

Kula aturi nyatakakên maos piyambak. Têmtu marêm. Rêginipun namung f 0.30

WÊDALAN, BALE PUSTAKA, BATAVIA-CENTRUM.

--- [385] ---

Ôngka 26, Rê Kli 19 Sura Ehe 1868, 31 Marêt 1937, Taun XII

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining Kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50, bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - Administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Wanci Sontên - Bab Warisanipun Tiyang Jawi - Kawontênan ing Mêsir - Têtiyang Dhayak saha Tatacaranipun - Pamardi Tumrap dhatêng Pamiyaran Menda - Rawuh Dalêm K.G.P.A.A. Mangkunagara - Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Jagading Wanita.

--- 386 ---

Bab Babagan Kukum

Bab Warisaning Tiyang Jawi

Sambêtipun Kajawèn nomêr 24-25

Miturut ngadat tatacara Jawi: pokokipun ingkang dados waris pun anak pupon. Yèn wontên kulawangsanipun ingkang pêjah ingkang cakêt kawangsanipun (upami sadhèrèk) punika sok tumut angsal, nanging pun anak pupon mêsthi angsal. Malah yèn ingkang pêjah atilar anak piyambak, pun anak pupon mêksa angsal bagean.

Kados sampun cêkap samantên kemawon anggèn kula ngaturi conto-conto bab punika (bab Ha).

Na. Sapintên bageyaning sabên waris.

Bab punika pranataning khukum phêkih botên pêrlu kula jalèntrèhakên ingkang ngantos tapis, ugi cêkap kula ngaturi conto sawatawis kangge katrangan botên mathukipun tumrap tiyang Jawi.

Ing pundi-pundi sabên kula takèn punapa sami mangêrtos paugêraning phêkih bab prail (môngka ingkang kula takèni punika kathah ingkang sampun khaji. Malah wontên ingkang sêbatan kiyai) wangsulanipun: pangêrtosipun namung: pambagening warisan dhatêng anak jalêr èstri punika awêwaton: anggendhong amikul, liripun: yèn anak jalêr angsal 2 bagean (amikul) anak èstri angsal sabagean (anggendhong). Ing Panaraga wontên ingkang sagêd anjalèntrèhakên pranataning khukum phêkih bab prail, kalayan lêrês lan têrang, mratandhani yèn phaham dhatêng bab punika, nanging ngakêni piyambak botên mathukipun yèn pranatan punika katindakakên tumraping tiyang Jawi.

Mangsuli bab pambagening warisan dhatêng anak jalêr èstri awêwaton anggendhong amikul, punika miturut pranataning khukum phêkih mila kêdah makatên, lan ing sawatawis dhusun utawi laladan (upami ing Kudus kulon) pambagening warisan dhatêng anak jalêr èstri mila makatên, nanging ingkang kalimrah ing ngakathah ing pundi-pundi: botên makatên, kenging kawastanan umum katindakakên ing pundi-pundi: anak jalêr èstri bageanipun kadamêl wradin. Wondene yèn ingkang pêjah wau ugi gadhah anak pupon, punika ugi tumut angsal bagean kadosdene anak piyambak, dêstun namung sok wontên kawonipun kalihan anak piyambak, nanging têmtu dipun sukani bagean. Môngka yèn miturut khukum phêkih anak pupon botên angsal bagean.

Kajawi punika yèn ingkang pêjah wau kajawi anak-anakipun têksih tilar kulawôngsa sanès-sanèsipun, punika miturut khumum phêkih kulawôngsa wau ugi sok têksih tumut angsal bagean, upami: bapa lan biyung (dawul prail), nanging yèn miturut ngadat tatacara Jawi: kulawôngsa sanès-sanèsipun punika katutupan ing anak utawi putu.

Bab punika katawisipun sangêt yèn pranataning khukum phêkih punika botên sagêd marêmakên tumraping tiyang Jawi, yèn ingkang pêjah punika namung tilar anak èstri.

Kala kula mêntas mantuk saking naliti bab punika

--- 387 ---

ing Banyumas, nampi pradulipun sadhèrèk ing Banyumas ingatasing warisan kados ingkang kasêbat ing ngandhap punika.

Wontên tiyang jalêr pêjah, atilar kulawôngsa anak èstri 5.

Semah (biyung kuwalonipun anak 5 punika), sadhèrèk èstri 1.

Sadhèrèk èstri wau angucik nyuwun panduman ing ngarsaning pradata rad agami, ingkang amutus:

Warisan kabage dados 24 bagean,@semah angsal 3 bagean,@anak-anak èstri 5 angsal 16 bagean,@sadhèrèk èstri angsal 5 bagean.

Dados sabên anak èstri satunggal angsal 1/5 ling 16 bagean = 3 1/5 bagean kawon kathah kalihan bageaning sadhèrèk èstri (5 bagean).

[Iklan]

Punika ingkang botên dados trimahipun para anak èstri wau, awit (makatên ingkang kangge wêwatoning botên trimahipun): kala sakitipun ingkang pêjah, ingkang angrimat lan tumut angraosakên ngrakaosipun inggih namung anak lan semahipun, pun sadhèrèk èstri botên nate angaruhakên, têka sapunika angsal bagean tur kathah piyambak.

Yèn miturut tatacara Jawi ingkang angsal warisan inggih namung pun anak èstri lan pun semah. Punika mirit saking kupiya ingkang kula sumêrêpi. Badhe kasambêtan.

Kandhiyur.

--- [388] ---

Pawartos Sanès Praja

Kawontênan ing Mêsir

Nagari Mêsir punika kapetang nagari ingkang misuwur, malah wiwit kina pisan, misuwuripun angèbêki jagad, saya gêgayutanipun kalihan bab donya, Mêsir punika satunggiling nagari ingkang tansah kocap, dening anggadhahi pasitèn ingkang sakalangkung loh jinawi, têtiyangipun misuwur ing bab kagunan, kasusastran tuwin sanès-sanèsipun. Ngantos dumuginipun sapunika mênggahing babagan pangajaran dhêdhasar Islam pinanggih langkung misuwur. Inggih punika pamulangan luhur Al Azhar.

[Grafik]

Sang Nata Faroek kalihan ingkang ibu nuju nitih kareta ngambah ès nalika têdhak dhatêng Switsêrlan.

Saya manawi ngèngêti wontênipun sêsukan ing Suès, punika tumraping Mêsir pinanggih gêgayutanipun ingkang langkung wigatos. Wah ing samangke Mêsir katingal wiwit badhe ngambah kamardikanipun yêktos bababaganbab babagan. ing ngriku, katitik saking wontêning ewah-ewahan tatananipun pajagèn gêgayutanipun kalihan Inggris.

Sajumênêngipun nata enggal Prabu Faroek, nagari Mêsir saya katingal ujwalanipun, gêgayutanipun Mêsir kalihan Inggris sakalangkung rakêt. Malah miturut wartos, benjing jumênêngipun nata Inggris ing wulan April ngajêng punika, nata Mêsir badhe anjumênêngi dhatêng Inggris. Wontênipun Inggris nyewa panggenan piyambak 2500 pon Mêsir, kagêm salêbêting kawan wulan. Dados anggèning nata Mêsir dhatêng Inggris punika manawi miturut dangunipun, ugi mêngku kawigatosan sanès.

Angèngêti kawontênanipun nagari kados makatên punika, inggih punika gêgayutaning ewah-ewahan kalihan Inggris, tamtu kemawon tumraping praja piyambak inggih ngawontênakên tatanan ingkang langkung prayogi, lajêng ngawontênakên komite badhe tumbas motor mabur kangge kasantosaning nagari. Kalêrêsan dhasar ing wêkdal punika kawontênaning rakyat sarwa lêga-lêgawa sêtya dhatêng nagari tuwin trêsna dhatêng gusti ratunipun, kalampahan lajêng sagêd anglêmpakakên arta 125.664 pon Mêsir. Sasampunipun punika komite taksih nglajêngakên ambudidaya sagêdipun angsal arta ngantos sayuta pon. Kajawi punika Mêsir ugi mêwahi [mêwah...]

--- 389 ---

[...i] wadya bala 20.000 kangge mêwahi kêkiyatan, waragadipun 536.000 pon.

Tindaking praja ingkang dipun sayogyani dening rakyat, punika pinanggih sarwa nglêgakakên, saha katingal bilih nagarinipun badhe majêng yêktos, inggih lêganing para rakyat wau ingkang lèrègipun sakalangkung jêmbar, sagêd numrapi dhatêng babagan warni-warni. Kados ta parentah nêtêpakên supados para nara praja anglilakakên balanjanipun sawulan ing salêbêtipun taun punika, prêlu kangge kasing komite labuh bôngsa. Tumraping rakyat sami suka lila, dene tindak punika ugi kangge bêtahing rakyat piyambak.

Katingaling grumêgahipun rakyat Mêsir, punika sarêng dêrêng pangudinipun dhatêng kamardikan, pangangsêgipun dhatêng Inggris katingal yêyêktosan, ugi lajêng sagêd nuwuhakên raos kêbranang, wontên ingkang lajêng rêbat dêg, ingkang wosipun sadaya ngangkah enggaling kasêmbadanipun sagêd mardika, malah kaduking kanêpsonipun, wontên ingkang kadugi nglairakên têtêmbungan: Mêsir botên badhe angsal kamardikan yêktos saking Inggris manawi botên sarana kurban jiwaning saradhadhunipun. Ingkang makatên wau katingal bilih Mêsir tuwuh kapurunanipun yêktos. Rahayunipun dene kalampahaning mardika kanthi margi gampil tanpa sangsaya.

Makatên ugi tumraping bôngsa Mêsir ugi gampil katarik ing daya ingkang raos murina dhatêng golongan ingkang rinaos tunggil bôngsa, kados ta nalika rame-ramening pasulayan ing Palèstinah, para golonganing mahasiswa ing pamulangan luhur, sami saiyêg ngawontênakên darma dhatêng bôngsa Arab ingkang sami pasulayan. Tindak kados makatên punika tumraping bôngsa Arab ing Palèstinah lajêng katêtangi manahipun, rumaos dipun murinani, nanging kaduking nêpsonipun saya majêng, ngrumaosi bilih pambantunipun Mêsir ingkang warni arta dhatêng bôngsa Arab ing Palèstinah punika kados botên cêkap namung samantên kemawon. Salajêngipun supados ngawontênakên raos kamanungsan, ambelanana yêktos dhatêng golongan bôngsa Arab wau. Malah bab pangunêk-unêk wau ngantos kalair: bôngsa Arab jalêr èstri ing Palèstinah rumaos dèrèng marêm dhatêng sih pitulunganipun Mêsir ingkang samantên kathahipun, inggih punika awarni arta, jampi-jampi tuwin sanès-sanèsipun, pangajêng-ajêngipun inggih ambiyantua kanthi tandang tuwin toh jiwa.

Dados makatên èwêd pakèwêding nagari ingkang badhe nêdya mardika, sabab-sababipun tansah wontên kemawon, sukur dene sapunika Mêsir sagêd marêm yêktos.

Wangsulan Redhaksi

Langganan ing Bêndungan, Pracimantara.

I Sasumêrêp kula dèrèng wontên buku nut gêndhing Jawi ingkang kangge wulangan kawitan. Bale Pustaka inggih kêpengin ngêdalakên, namung dèrèng angsal tiyang ingkang sagêd anggarap. Dados bab sinau nabuh kangge wiwitan prayogi nêdha tulung niyaga. Ewadene prayogi pitakèn dhatêng museum Sriwêdari Surakarta.

II Kolonisatie = bêbadan wontên ing tanah sabrang. Emigratie = kesah saking siti wutah rahipun.

III Botên.

Langganan nomêr 2793. Darah Barata (gambar ringit) botên dipun sade eceran, dados kêdah mundhut saprangkat.

K. 3911 ing Kajajar. 1 Nopèmbêr 1917 dhawah: Kê Kli, botên Stu Wa. 3 Januari 1920 dhawah: Stu Lê, botên A Wa.

--- 390-391 ---

[Iklan]

--- 392 ---

Tanah dalah Tiyangipun

Tiyang Dhayak saha Tatacaranipun.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 24-25

Dene tatacaranipun tiyang alakirabi kados makatên:

Sadèrèngipun lare jalêr nêdha palilah dhatêng tiyang sêpuhipun, piyambakipun angyakinakên rumiyin punapa lare èstri ingkang dados idham-idhamanipun punika yêktos rêmên kalihan piyambakipun. Manawi lare èstri pancèn rêmên, sawêg rêmbagan kalihan tiyang sêpuhipun. Ambokbilih tiyang sêpuhipun nayogyani pikajêngipun, lajêng tiyang sêpuhipun utawi sanak kadangipun ingkang cêlak bidhal dhatêng panggenaning bapa biyungipun lare èstri, prêlu ngrêmbag pikajêngipun lare jalêr. Saupami tiyang sêpuhipun botên mupakat, tiyang sêpuh utawi sanak kadangipun lare jalêr ingkang kapasrahan ngrêmbag prakawis punika, kêdah ngêtog budi sagêda tiyang sêpuhipun lare èstri mupakat. Upami dipun jawèkakên, anggènipun ambudidaya wakilipun lare jalêr supados bapa biyungipun lare èstri mupakat makatên:

Kangmas saha bakyu, kula botên mangrêtos dene panjênêngan sakalihan sagêd botên mupakat kalihan atur kula. Cobi dipun galih, putra panjênêngan punika sampun wancinipun gêgriya, warninipun sae. Dados eman sangêt manawi botên pikantuk jodho ingkang tandhing. Hla, sapunika sintên ingkang patut dados jodhonipun gêndhuk, tiyang sadhusun botên wontên ingkang pantês kajawi thole (inggih punika lare jalêr ingkang kasêbut ing nginggil), kula botên kok badhe ngalêmbana, namung lugu ngaturakên punapa kawontênanipun. Thole punika angganthêng, brêgas, pintêr, cêkap, kula eman manawi botên pikantuk bojo ingkang sababag. Sampun dangu anggèn kula manah bab punika, wêkasanipun, namung ingkang putra ingkang kula anggêp pantês. Sapunika badhe punapa malih.

Dangu-dangu bapa biyungipun lare èstri kèlu dhatêng ginêmipun wakiling lare jalêr, lajêng mangsuli: Inggih dhimas, pancèn lêrês dhawuh panjênêngan, sumôngga ingkang putra kadhaupakên kalihan anak kula, ananging sadèrèngipun, panjênêngan kêdah anggalih bab arta tumbasan.

Arta tumbasan ingkang winastan oewang ditjoeran utawi oewang batako punika kathah sakêdhikipun gumantung inggil andhaping drajatipun lare èstri, saha ênèm sêpuhipun tuwin sae awonipun.

Ingkang kajibah ambayar arta tumbasan punika tiyang sêpuhipun lare jalêr, katampèkakên dhatêng bapa biyungipun lare èstri. Badhe kasambêtan.

Suyana - Adinata.

--- 393 ---

Bab Ingah-ingahan

Pamardi tumrap dhatêng Pamiyaran Menda

Sambêtipun Kajawèn nomêr 24-25

Titikanipun menda èstri tuwuh birai, inggih punika: 1e gêmboran, tansah ngungak dhatêng jalêran, botên purun nêdha. 2e kancanipun èstri samidene èstri dipun tumpaki. Lan wontên malih pasaksènipun, nanging samantên sampun cêkap. Awit saking punika menda mandhap saking kandhang prêlu kaumbar sawatawis jam, punika kangge niti pirsa wau, utawi ugi kangge kasarasan anggènipun pêncolotan, bêrik-bêrikan tuwin sanès-sanèsipun.

[Iklan]

Patilan makatên ragi angèl tangguhipun, liripun, dintên punika sampun kapatilakên, 5 dintên malih taksih katingal brainipun malih, lajêng 7 dintên êngkas makatên malih. Manawi pinanggih makatên, punika kêdah dipun turuti, sarta manawi mardi dhatêng turuning jalêran ingkang sampun cocog dhatêng manah, inggih kaping-kaping wau kapatilna punika kemawon. Kajawi manawi lajêng pinanggih botên sagêd nuruni utawi kirang jodho, sawêg kasantunan jalêran sanès, punika mamrih rêsiking turun ingkang pinardi.

Manawi patilan wau dados titikanipun sampun [sampu...]

--- 394 ---

[...n] botên birai malih, menda wau manawi panuju tilêm anggruguh, hêhêh, hêhêh... makatên. Danguning dangu kapur katingal saya agêng. Wasana 5 wulanipun kirang 3-6 dintên badhe anglairakên, ingkang katingal rumiyin kêndhangan, sapêcahipun lajêng ngêdalakên kawah, lajêng katingal tracak mungup-mungup, lajêng congor katingal, punika botên dangu lajêng brol mêdal cêmpenipun.

[Grafik]

Menda-menda èstri jawi.

Menda ingkang susunipun agêng sarta pênthilipun panjang cêmpenipun asring botên sagêd nyêsêp piyambak, inggih makatên wau kêdah dipun pitulungi kasêsêpakên, ing mangkenipun 1-2 dintên tamtu lajêng sagêd piyambak. Manawi toya susu katingal langkung kêdah dipun pêrês kawêdalakên, kangge piyambak utawi kadospundi. Awit manawi ngêndhong kirang prayogi, susu dados bantat, makatên punika asring mahanani nierontsteking, punika badhe dados rêksan. Manawi ngumur 3-4 wulan prayogi dipun sapih, rumiyinipun êmbok gêmboran undang-undang anakipun, cêmpe makatên ugi ngupados biyung. 3-4 dintên mantun, susu kaêpuh têrus ngantos biyung birai malih, lajêng kapatilakên, sarta manawi patilan wau dados, kapur (susu) badhe susut, lami-lami kêmpès, ananging mek-mekanipun mêndut-mêndut, botên mêndhokol bangkak. Makatên punika botên dangu kapur badhe katingal mêthênthêng malih, jalaran nyêlaki badhe nglairakên.

Wasana mênggah lajênging atur kula, menda makatên watakipun ajrih toya, pramila bab kandhang kêdah ingkang rapêt, kadamêlakên panggungan, prêlunipun têmêndhil sagêd ambrojol saking sêla-sêlaning gladhag sarta toya sêne ugi makatên. Toya sêne ingkang ngèngingi badaning menda-menda murugakên sêsakit ambrondhoili wulu, utawi menda wau lajêng katingal kopros. Kala-kala kandhang dipun rêsiki mawi toya jarang, punika sae. Menda makatên ugi kala-kala kêdah dipun êdusi, mawi sabun inggih utami.

Ingkang awrat bab pamiaran menda, punika anjagi cêkaping pakan rambanan wau, ananging punika kenging dipun ikhtiyari nanêm turi, ing pagêr-pagêr, ing turut galêng-galêngan saha wangan-wangan. Turi ingkang sae ingkang sêkar pêthak, turi sêkar abrit mirid pamanggihing para sagêd sagêd ngêndêmi. Ing Têgal sadhèrèk padhusunan kathah ingkang nanêm turi, panyadenipun [panyadeni...]

--- 395 ---

[...pun] dhatêng kitha tamtu pajêng, awit ing kitha ngriku klêbêt majêng dhatêng pamiaran menda. Menda dipun têdhani godhong turi, kajawi mamrih kasuburan ugi andayani lêburing toya susu, awit jating turi kathah sari-sarinipun.

Godhong pohung (bodin) ugi sae kangge pakan menda, ananging pohung taunan asring ngêndêmi. Sanadyan pohung têgalan supados botên damêl mutawatos, kaalumakên rumiyin. Rèhning tanêman pohung katingal majêng sangêt, nanêm turi papanipun inggih taksih lêga, dados dhusun-dhusun ingkang ngajêngakên menda inggih sagêd kemawon. Kajawi punika godhong nôngka ugi sae sarta ing dhusun-dhusun inggih kathah tiyang nanêm nôngka.

Tumrap têdha ingkang winastan kracht voer punika inggih nyuburakên, ananging punika kêkathahên wragad, sabab racikanipun:

1e Bungkil kacang, 2e kacang ijêm, 3e pantun kadhêplok alus, 4e dhêdhêk alus, 5e sarêm. Racikan wau mawi timbangan saking etangan, ingkang ing sapunika kirang prêlu, awit tamtu badhe kêkathahên wragad. Bab 2 prakawis: 1e majêngipun tanêman turi, 2e migunakakên godhong pohung têgalan, punika sampun sagêd damêl kamajênganing pamiaran menda.

Nyuwun gunging pangapuntên atas kêkiranganing andharan prakawis nginggil.

Sumadi - Pangarasan.

[Grafik]

Ing nginggil punika gambar salah satunggiling panggenan ingkang katrajang bêna êndhut ing Malabar, kados ingkang sampun kawartosakên ing Kajawèn ingkang sampun kapêngkêr.

--- [396] ---

Pèngêtanipun Petruk

Rawuh Dalêm K.G.P.A.A. Mangkunagara

Timbangane aku nganggur, kang banjur pikirane kêloyongan sêparan-paran, luwih bêcik aku tak gawe pèngêtan sathithik, nalikane aku mêthuk rawuh dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ana ing Tanjungpriuk. Prêlune yèn ing besuk aku wis jêmpo, gawene mung wotak-watuk bae, sathithik rong ithik bisa umuk marang anak putu: huk huk huk, aja kok kira le huk huk sanadyan aku kiyi saikine kaya ngene, huk huk kalane aku isih rada nom, aku wis tau kêmbul karo Kangjêng Gusti Mangkunagara ing Surakarta. Apa kêmbule mau, kêmbul dhahar, kêmbul lênggah, apa mung kêmbul... panjênêngan dalêm ana ing prau, aku iya ana ing prau, kuwi luwèh-luwèh panampane anak putu, nanging katone ana ing kono, rak wis brêgas bangêt, sabab diunèkake: aku kêmbul karo Kangjêng Gusti.

Murih runtute pèngêtan kiyi tak gawene saka kawitan pisan. Mung bae iki pèngêt-pèngêtan butuhku dhewe. Kanggone wong liya ora ana gunane saupit-upita. Mulane iya ora prêlu maca, ewadene yèn mêngkone ana sing kasdu maos, aja kok banjur: anggêgujêng, duka, mêcucu, sanadyan mung mlerok bae, iya wis tak arani mêkruh, awit tak balèni manèh, iki butuh-butuhku dhewe, wong liya ora prêlu priksa. Wis saiki tak wiwitane.

Satêngah sasi sadurung-durunge, kabare wis sônja nyang ngêndi-êndi, yèn rawuh dalêm Kangjêng Gusti Mangkunagara ana ing Tanjungpriuk, tanggal 25 sasi iki, dene wayahe jam 8 esuk.

Dhasar iya Makne Kamprèt, krungu kabar sing mêngkono kuwi mau, banjur enggal-enggal tutur nyang aku mangkene: Pakne, tanggal 25 ngarêp iki ambok padha nyang Tanjungpriuk, ya, munggah nyang kapal Oldenbarnevelt. Wong aku kêpengin wêruh Gusti Kangjêng Ratu Timur, apadene Gusti Nurul sing cêdhak bangêt kae.

Aku banjur mangsuli mangkene: Ambok sing duwe rikuh sathithik, ta bune. Dina kuwi mêsthine ana ing Tanjungpriuk, akèh gusti-gusti, akèh ndara-ndara, akèh dèn ayu-dèn ayu. Gèk awakmu banjur arêp kok sêlapake nyang ngêndi. Mêngko têkane ing ngomah ora wurung sing kok rasani ngêmungake: wah, gusti anu agême sêngkang sajagung-jagung, wah, dèn ayu kae rasukane kinclong, wah, mopro si anu nyampinge bisa anjogèd, lan êmbuh anggumuni apa manèh. Ambok uwis nyang ngomah bae. Timbangane dhuwit diêcèh-êcèh kanggo nyang Priuk, ambok diênggo tuku pitik, banjur diopor, wah, nyamlêng bune.

Nèk Makne Kamprèt mono, sanadyan nganggo mêcucu, lumrahe iya banjur mung monat-manut bae, wong iya bojoku. E, dilalah yatallah, adhiku wadon Si Kunyil: Bu Mar, banjur nambrung bae mêngkene: Ambok iya ta, mas, tindak nyang Tanjungpriuk, hla, aku banjur andhèrèk, wong aku durung tau wêruh kapal sing gêdhe-gêdhe, durung wêruh palabuhan, mêngko

--- [397] ---

yèn bocah-bocah ponakanaku padha takon kêpriye kaanane Tanjungpriuk, nganti kalakon tak wangsuli: durung tau wêruh, apa kangmas ora lingsêm, mêngko diaran-aranana aku ana ing Batawi kene rak mung dipingit bae.

Ing batinku: dupèhane ngêmong bocah-bocah sasayahiranèki, ngajak mênyang Tanjungpriuk kanggo dhadhakan, nèk-nèke ing besuk ana bocah sing takon kaanane ing kono. E, timbangane ana ing ngomah wêruh bojo mêcucu, adhi wadon lambene dijêdhir-jêdhirake, luwih bêcik tak saguhane bae.

[Grafik]

Dumadakan ing tanggal 25 mau aku diutus pisan karo panggêdhe ing kantor Bale Pustaka mênyang Tanjungpriuk prêlu nyaosake buku ing sampeyan dalêm kangjêng gusti, aku iya saguh kanthi prajangjian: anggêre kula sêdintên muput diparingi hari bêsar, alias ing dintên punika kula kaparêng botên lumêbêt dhatêng kantor babarpisan. Sabab niyatku, lêbar mêthuk ana ing kapal, banjur arêp kiyah-kiyah.

Cêkak aos, ing tanggale sêlawe, aku karo Makne Kamprèt, apadene sêdulurku wadon, Bu Mar, jam sêtêngah wolu esuk wis padha sumadhiya ana ing palabuhan Tanjungpriuk. Ing kala samono wis akèh para luhur lan para priyayi, kakung putri, sing wis padha ana ing kono. Malah jarene akèh sing rawuhe ana ing kono kuwi sadurunge jam 7, ing môngka miturut kabar, labuhe kapal sing dititihi kangjêng gusti kuwi jam 8 thèng, dadi sing akèh-akèh rawuhe kêgasikên. Sanalika kono aku têka banjur kèlingan sing diarani: jam Jawa kae. Nèk diundang pênggandêring, diundang slamêtan, utawa prajangjian apa-apa, sing ditêtêpake kudu têka jam 8 upamane, têkane sok jam 10, nanging nèk arêp nyêpur, arêp mêthuk kapal, lan sapêpadhane, sing wis ditêtêpake têkane jam 8, bokmanawa mêthongkrong ana ing kono wis wiwit jam 6, sing kapisan, anjagakake: kana mêsthine durung ana wong, mulane banjur ngasèp. Kang kapindho: kuwatir nèk kêpancal, mulane banjur ajêg kêgasikên.

Sajêrone padha ngêntèni labuhe kapal ha, lidok aku dipadhakake kantor pos bae, mêsthi wêruhe nyang sapa-sapa, sabên -sabên Mak Kamprèt utawa Bu Mar dulat-dulit nyang aku karo pitakon: Pakne, sapa kae, katone kok mêncorong têmên. Kae,

--- [398] ---

lo, kae, pintêr têmên anggone amêmantês agêm-agêmane. Banjur, kae, kae, wadhuh ayune. Wis mangkêl ngadani Makne Kamprèt sing mung guman-gumun bae, kathik sisihku sing kiwa, Bu Mar, cêkikak-cêkikik karo muni: kae, mas, kulite rada irêng, kathik pipi lan lambene abang mèngèr-mèngèr kaya jambu bol. Tujune kala samono kapale kêburu labuh, dadi aku durung nganti bêgita-bêgitu, wis kêsusu wong-wonge padha munggah kapal kabèh.

Kocapa, ana ing sajêroning kapal, sampeyan dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara, miwah garwa dalêm Gusti Kangjêng Ratu Timur, apadene putri dalêm Gusti Nurul, wis sumadhiya ana ing salon prêlu arêp amanggihi para sing arêp ngaturi sugêng rawuh dalêm mau. Layang-layang kabar wis padha nyêbutake anane para luhur sing padha sowan kangjêng gusti, mulane ora prêlu tak balèni ana ing kene. Sauwise kabèh sing padha caos sugêng, mundur, banjur aku kêthangklung-kêthangklung maju. Sadurung-durunge pikiranaku rada repot bangêt, gèk kêpriye anggonku arêp nyêmbah, sabab tanganku kiwa lagi ewuh nyêkêli buku. Apa kudu nyêmbah nganggo tangan siji, anèh kaya buta pêrpat. Apa buku tak umbulake, nyêmbah, banjur buku tak tampani manèh, mêngko gèk diwêstani buruh sunglap. Pêpuntoning pikiranaku mêngkene: iki rak isih esuk, durung klêpoh bangêt, mulane sajêrone aku nyêmbah buku tak kêmpit ana ing kèlèk bae. Nèk wis rampung aturku, buku tak caosake, banjur: glodhag, nyêmbah manèh.

Gambaranaku sadurunge adhêp-adhêpan karo sampeyan dalêm kangjêng gusti, wong iya mung aku bae sing munjuk, mêsthine iya ora pati digape, kocapa, barêng tak wiwiti aku munjuk mangkene: Adalêm dipun kèngkèn saudara dalêm Tuwan Dr. Hidding - sampeyan dalêm kangjêng gusti anggone migatosake nyang unjukku mau sajak tênan kae, nganti salira dalêm mantêlung majêng mangarêp, sanalika anggonku munjuk banjur rada wel-welan: kang, kang, kang, kapisan, ngaturi su, su, sugêng dalêm rawuh, kang, kang, kang, kaping kalih nyaosakên buku. Barêng buku wis diasta, rasane wêr-wêran, pandêlênganaku pyar-pyaran, nganti dhawuh pangandika dalêm krunguku mung layap-layap bae, wêruhku: guwaya dalêm katon mèsêm, lan krunguku dhawuh pangandika dalêm ngêmungake: kandhakake - Dank U wel. Tujune aku tumuli enggal kaparêng mundur, ajaa, wah, êmbuh bae aku, bokmanawa kalakon sêmaput.

Rawuh dalêm Kangjêng Gusti Mangkunagara mau, kaya sing wis kasêbut ing layang-layang kabar, sêsarêngan karo rawuh dalêm Kangjêng Gusti Pakualam anyar. Mulane kala samono ing salon kono iya dhobêl rame, saka akèhe para luhur lan liya-liyane sing padha mapag utawa ngaturi sugêng rawuh, nganti wong-wong mau kêna dibasakake: tu-slup, tu-slup, karêpe: mêtu, mangslup, mêtu, mangslup.

Jam 9 bubaran, kabèh padha kondur sêsowangan, dene aku, sang bojo lan adhi, kiyah-kiyah putêr kota Tanjungpriuk. Mulih-mulih barêng kanthong wis kothong, lan wêtêng wis kêncot. Cuthêl.

Petruk.

--- 399 ---

KABAR WARNI-WARNI

Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès.

TANAH NGRIKI

Ingkang mênang lotrij. Miturut wartos ingkang mênang loterij ingkang nêmbe dipun mainakên, tumrap ingkang hoofdprijs dhawah ing Malang, nomêr kalih dhawah ing Ngayogya tuwin nomêr tiga dhawah ing Bogor.

[Grafik]

Sanatorium. Ing nginggil punika gambar sanatorium ing Noongan (Minahasa), kapêrnah ing êrêng-êrênging rêdi Katawak. Sanatorium wau ngêmungakên kangge panggenanipun têtiyang sakit dhadha, dipun pangagêngi directeur Tuwan A.Tilaar, Ind. Arts. Ingkang maligi angsal tuntunan ing bab sêsakit wau.

Dhoktêr Soetama dumugi Bêtawi. Dr. Soetama leeraar N.I.A.S. ing Surabaya, pangarsaning Hoofdbestuur Partij Indonesia Raya ingkang verlof angubêngi jagad sampun wangsul ngajawi. Dumuginipun ing Bêtawi dipun papag ing para mitranipun. Nagari ingkang dipun dhatêngi Dr. Soetama, nagari Walandi, Inggris, Turki. Ing sadêrêngipun, anjujug Jêpan tuwin tanah Indu rumiyin.

Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Pakualan.Pakualam. Miturut wartos, anggèning nandhani prajanjian Kangjêng Pangeran Arya Prabu Suryadilaga jumênêng Pakualam wontên ing tanggal 31 Maart punika, sasampunipun lajêng aprasêtya wontên sangarsanipun gupêrnur. Awit saking kaparêng dalêm G.B.R.A. Pakualam, jumênêngipun wontên ing tanggal 13 April wontên ing gupêrnuran Ngajogya. Ing tanggal 17 April kawontênakên paargyan wontên pura Pakualaman.

Niti priksa kêthêk anthropoidi. Kawartosakên, wontên bangsa sagêd saking Amerika badhe dhatêng Siam, Borneo lêr tuwin Sumatra, pêrlu badhe nyatakakên asal-usuling tiyang ingkang gêgayutan kalihan kêthèk anthropoide. Ingkang tumindak ing lampah wau badhe kapêcah-pêcah dados pintên-pintên golongan. Tuwan Cooligde tuwin Dr. Carpenter dhatêng Sumatra, sami badhe nyinau bab babagan rangutan.

Pamulangan Muhamadiyah II ing Mojokêrto. Kawrat kêkancingan saking Departement Pangajaran, pamulang Muhammadiyah II ing Mojokêrto dipun akêni nama Hollandch Inlandsche School, wiwit wulan Maart 1937. Ing bab punika tumrap para punggawa nagari tuwin pènsiunan ingkang nyêkolahakên anakipun mriku sagêd angsal kindertoelage saking gupêrmèn punapa mêsthinipun.

Salingkuhan arta nagari. Miturut palapuran saking Alg. Rekenkamer, ing taun 1936 cacahing arta ingkang kasalingkuhakên wontên 370 bab. Pêpetanganipun 572 ingkang lugu kasalingkuhakên, 158 kalêbêt babagan kapitunan sapanunggilanipun, inggih punika f 153.069.72,- tuwin f 32.275.37,-

Bab tataning sêsêbutan. Pakêmpalaning para darah karaton Ngayogya ingkang nama Sangkara Mudha, benjing congres badhe ngawontênakên rêmbag anggèning botên nyondhongi dhatêng pranatan gupêrmèn bab sêsêbutaning darah. Congres punika badhe kawontênakên ing wulan Mèi.

Dados adjunct inspecteur. Mr. M. Slamêt katêtêpakên dados adj. inspecteur van Financien babagan pajêg ing Bêtawi, ing sadèrèngipun sampun dados ambtenaar pajêg klas 2 ugi ing Bêtawi.

Saksi ingkang wigatos. Tuwan Suyadi tilas assistent laborant ing griya panyadean jampi J. van Gorkom ing Ngayogya, katarik dhatêng Raad van Justitie ing Bêtawi, pêrlu badhe kapriksa katranganipun babagan jampi suntik ingkang damêl tiwasing tiyang, ingkang sapunika taksih dados papriksan. Papriksan punika kados badhe langkung wigatos angsal-angsalanipun.

Angsal-angsalan pakaryan Post. Angsal-angsalanipun pakaryan Post Januari Februari 1937, tumrap post f 2.102.180,- telegram f 784.200,- telpun f 1.192.120,- Januari Februari 1936, post f 2.029.081,- telegram 725.933,- tuwin telpun f 3.831.507,-

ASIA

Hongkong dipun santosani pajagênipun. Miturut wartos, Inggris badhe ngintunakên tumuntên wadyabala dhatêng Hongkong kanthi motor mabur pambucal bom. Tindak punika karancang awaragad 40 juta dollar. Inggih punika kangge waragad padamêlan pajagi kasantosan tuwin ngêdêgakên tangsi. Kajawi punika ugi taksih ngêdalakên waragad sanès-sanèsipun malih.

EROPA

Turki gêgandhengan kalihan Roemenie. Ministêr babagan sajawining paraja Roemenie, Victor Antonescu, sampun dumugi ing Ankara, dipun tampi dening ministêr babagan sajawining praja Turki, Tewfik Rustu Aras. Salajêngipun Antonescu pêpanggihan kalihan Kemal Ataturk ngantos 1 1/2 jam. Mênggah wigatosing rêmbag, nagari kalih punika badhe gêgandhengan gêgayutanipun kalihan supêkêtan ing Balkan tuwin Volkenbond.

AMERIKA

Nyuwak palilah. Kawartosakên, parentah republiek Bolivia ing Amerika Kidul nyuwak panguwaosipun Standard Oil Coy ing Bolivia, dene rajadarbèkipun paguyuban wau sami dipun bêskup. Wontênipun makatên, Standard Oil Coy kadakwa ngapusi arta kas nagari 3 yuta peso, inggih punika sarana ngawontênakên pipa wados kangge mêndhêt lisah kanthi sêsidhêman kabêkta dhatêng Argentinia, botên ambayar bêja.

--- 400 ---

Wêwaosan

Saribang

Pêpiridan saking buku karanganipun Baronesse Orczy

46

Salajêngipun nuntên mêndhêt srêbèt, ingkang ugi sampun kawak sangêt. Srêbèt wau sasampunipun kangge anggosok sendhok, gêlas tuwin piring, lajêng kalêmpit sarta kaglethakakên wontên ing meja ngriku.

Amriksani tumandang damêlipun Brogar ingkang makatên wau, Lèdhi Blakêne kapêksa lajêng mèsêm.

Sasampunipun rampung anggènipun nata meja, Brogar lajêng nyawang sakêdhap, ing sêmu kalêgan manahipun. Salajêngipun nuntên anyrêbèti kursi-kursinipun mawi lêngêning rasukanipun, ngudhêg sop ingkang wontên ing basi, saha kanthi alon-alon lajêng mêdal saking kamar tamu ngriku.

Lèdhi Blakêne lajêng katilar wontên ing kamar lusmèn piyambakan. Sang putri nuntên lênggah wontên ing kasuran pasarean, sarta gagasanipun lajêng saya nglangut.

Dumadakan ing ngriku lajêng kamirêngan suwaraning tiyang lumampah ingkang saya dangu saya cêlak. Bingahipun sang putri kala samantên tanpa upami. Awit rumaosipun, ingkang rawuh punika botên sanès, têmtu inggih ingkang raka Sêr Pèrsi Blakêne. Nanging sarêng katilingakên, saya dangu saya cêtha, nitik suwaraning tumindakipun, dede tumindakipun ingkang raka, nanging ing sêmu ingkang dhatêng anjujug dhatêng lusmèn punika, botên tiyang satunggal, nanging tiyang kalih. Sêmunipun kalih-kalihipun tiyang mônca, ingkang mampir wontên ing lusmèn, prêlu badhe ngaso sakêdhap.

Botên watawis dangu, kamirêngan salah satunggal cêluk-cêluk makatên: He, Brogar, Brogar, nyang ngêndi kowe hèh.

Sang putri botên sagêd uninga wujudipun tiyang kêkalih ingkang mêntas sami dhatêng punika, nanging saking salah satunggiling bolongan ing klambu, sang putri sagêd amriksani saperangan ing kawontênanipun salêbêting kamar tamu ngriku.

Salajêngipun sang purti mirêng Brogar lumêbêt ing kamar tamu, lampahipun kanthi alon-alonan. Sarêng sumêrêp tiyang mônca kêkalih wau Brogar lajêng kèndêl anggêjêjêr wontên ing têngah kamar, ingkang anjalari sang putri lajêng sagêd uninga kanthi cêtha. Anggènipun Brogar nyawang tamu kêkalih ingkang mêntas dhatêng punika, langkung nyênyêngit katimbang kalanipun nyawang sang putri tuwin Sêr Andre.

Kagètipun sang putri sakalangkung-langkung sarêng anguningani wujudipun salah satunggiling tamu ingkang ing kala punika murugi dhatêng Brogar. Tiyang wau mangangge ngemba pandhita. Sarêng ajêng-ajêngan kalihan Brogar, mantêlipun tamu lajêng kacalikakên sakêdhik, ing ngriku katingal srempangipun ingkang awarni tiga. Sarêng Brogar sumêrêp srempang wau, sanalika patrapipun lajêng ewah, sêmbrananipun ical babarpisan, saha lajêng katingal andhap-asor sangêt.

Sarêng sang putri anguningani rainipun pandhita wau, kuwatosing panggalihipun kalangkung-langkung. Sanadyan rainipun botên patos cêtha, jalaran katutupan topi agêng, nanging sang putri sagêd nitik darijining tanganipun, ingkang kêra tuwin prasaksat namung balung thok punika, kajawi punika ugi katitik saking badanipun ingkang ragi wungkuk, sarta lampahipun. Sanalika sang putri sagêd uninga bilih ingkang ngemba pandhita wau, botên sanès kajawi pun Sopêlin.

Wontênipun lêlampahan ingkang kados makatên punika, adamêl gêtêring panggalihipun sang putri. Awit wontênipun Sopêlin wontên ing kamar tamu ngriku wau, kenging kaanggêp kadosdene satunggiling sasmita, badhe wontên bêbaya agêng.

Kanthi sêrêng ing kala punika Sopêlin amarentah dhatêng Brogar makatên: Aku enggal ladènana sop lan anggur. Yèn uwis, kowe tumuli minggata, ngrêti. Awit aku kêpengin dhewe ana ing kene.

Tanpa amangsuli lan tanpa garundêlan Brogar amituruti punapa prentahipun. Sadhatêngipun Sopêlin nuntên mapan lênggah ngajêngakên meja dhahar, ingkang sampun katata kangge sadhiyanipun Sêr Pèrsi Blakêne wau. Dene Brogar anggènipun angladosi sop tuwin ngêsoki anggur katingal tumêmên. Tiyang ingkang lumêbêt ing ngriku sarêng kalihan Sopêlin, ngadêg wontên ing cakêting kori, amila sang putri botên sagêd uninga wujudipun.

Sopêlin kajênglajêng. suka sasmita dhatêng Brogar supados tumuntên kesah saking kamar ngriku, saha lajêng nuntên ngawe kancanipun murih anyakêtana mriku.

Sarêng sang putri priksa wujudipun tiyang punika, sanalika inggih lajêng uninga kemawon, sintên tiyang wau, inggih punika: juru sêratipun Sopêlin ingkang sinandi nama Dhèsgas. Kala taksih wontên ing Paris, sang putri kêrêp sangêt pinanggih kalihan Dhèsgas wau. Sadèrèngipun Dhèsgas mapan linggih wontên ing sacêlakipun Sopêlin, piyambakipun niti priksa ing salêbêting kamar ngriku rumiyin, bokmanawi wontên tiyang sanès ingkang mirêngakên punapa ingkang badhe karêmbag wontên ing ngriku. Badhe kasambêtan.

--- [45] ---

Nomêr 12, taun II

Jagading Wanita

Lampiran Kajawèn, juru pangripta Rr. Siti Mariyam, kawêdalakên sabên Rêbo

Raos Pangraosipun Tiyang Ningali

Ingkang pinanggih wontên ing têtingalan, ringit tiyang, langêndriyan, kêthoprak sasaminipun, punika tumrap ingkang ningali, gadhah cocogan piyambak-piyambak, upaminipun, ringgit tiyang ingkang Janakanipun èstri, wontên ingkang mastani sae, nanging ugi wontên ingkang mastani cêblèh. Wontên malih kêthoprak ingkang sarwa jalêr, têgêsipun ingkang dados èstri inggih tiyang jalêr, punika ugi wontên ingkang ngraosakên damêl cuwa.

Raos ingkang kados makatên wau bokmanawi namung saking matuh pinanggih ing pakulinan. Upaminipun ringgit tiyang, punika manawi jalêr inggih jalêr yêktos, èstri inggih èstri yêktos, saupaminipun ewahiewah inggih. wontên ingkang botên mathuk.

Nanging manawi langêndriyan, punika panêdhanipun, ingkang dados èstri sadaya, awit saking kêpatuh wiwit wontêning langêndriyan, ingkang dados èstri sadaya.

Raos kados makatên wau kados sampun limrah, nanging bakunipun lajêng nilar dhatêng jêjêr kajênging kagunan, ingkang lèrèg dhatêng jogèd tuwin sêngsêming cariyos.

[Grafik]

Miss Orie Tsusaka wanita ingkang dados sinatriya wontên ing opêrah.

Tumrap ing tanah Jêpan, babagan kagunan ingkang kados makatên wau ugi sairib kemawon, nanging wontên bedanipun, tumraping têtingalan, manawi ingkang dados: tiyang jalêr, inggih jalêr sadaya, manawi ingkang dados èstri, inggih èstri sadaya.

--- 46 ---

Mênggahing têtingalan ingkang dipun tindakakên ing èstri sadaya, kêbêkta saking sêngsêming cariyos, pinanggihipun namung sarwa nêngsêmakên, ngantos botên ngèngêti jalêr èstrinipun ingkang dados.

Dados mênggahing dhapukan tumrap lêlampahan têtingalan, punika wigatosipun wontên sêngsêming cariyosipun, manawi nyata sae, ngantos sagêd nyilêpakên dhatêng kawontênanipun ingkang dados.

Jampi Jawi (Wedang Jêbug)

Wontênipun ing jaman sapunika, sawarnining jampi ing toko-toko agêng alit sami sade. Suprandene kula prêlu ngandharakên sawatawis bab jampi kawruh Jawi kina, ingkang dumugi samangke para tiyang taksih wontên ingkang purun nindakakên.

Makatên ugi bilih para priyantun tuwin para sadhèrèk wontên ingkang ambêtahakên dhatêng bab punika, botênipun inggih namung kagêma mêwahi kawruh sakêdhik, inggih punika bab wedang jêbug. Mênggah pangolahipun botên mawi bumbu punapa-punapa, prasaksat tanpa wragad, mênggah dayanipun kangge ngicali sêsakiting lare agêng punapadene lare alit, ingkang kataman sakit krêminên. Inggih punika satunggiling kewan ingkang nama krêmi wau, ingkang angèl sangêt ical-icalanipun. Sanadyana dipun urus-urusi kastroli utawi sanèsipun botên sagêd mêdal. Ingkang sampun kula tindakakên, lare ingkang mêntas kaombenan wedang jêbug wau krêminipun sok lajêng sagêd gampil mêdalipun.

Mênggah pangolahipun, mundhuta jêbug ingkang sêpuh lan garing, kapêcah dados tiga utawi sakawan, kakumbah rêsik, kagodhoga ing cèrèt agêng (panci). Kathahing toya 3/4 ning wadhah, manawi sampun umob, panggodhogipun sampun nama jampi wedang jêbug, warnining toya godhogan lajêng wujud jêne kados wedang tèh, jêbug satunggal namung kenging kagodhog rambah kaping kalih.

Sasampunipun jêbug wau kenging kabucal, bilih badhe prêlu anggodhog malih mundhuta jêbug satunggal kados ing ngajêng.

Dene pangombenipun tumrap lare, wedang wau kêdah kaasrêpakên rumiyin, saenipun saking cèrèt kapindhah ing lantingan, kangge ombèn-ombèn sabên lare nêdha badhe ngombe, kados adat yèn ngombe toya limrah, sarta kaombèkakên bibar nêdha kados adatipun ugi langkung prayogi, sarta malih sanadyan asring ngombe, inggih botên dados pambêngan. Manawi lare sampun kaombenan rambah kaping tiga utawi kaping sakawan, adhakan manawi ambêbucal sêsukêripun mêdal nyarêngi kalihan krêmi, ingkang maujud pating krêmbik, dalah ing dalunipun lare salêbêting tilêm ugi sagêd mêdal krêminipun, katut ing angin (êntut), mila lare ingkang sawêg salêbêting jêjampi wau, salêbêtipun kalih utawi tigang dintên, tilêmipun kêdah kalèmèkan [kalèmèka...]

--- 47 ---

[...n] mawi prêlak utawi sanèsipun, sarta pinggiring duburing lare kalèlètana lisah Jawi sakêdhik, sasampunipun sawatawis dangu manawi lare sampun tilêm, kapriksanana wêdaling krêmi wau, mili wontên ing pêrlak, kados sami mêndêm. Ingkang sampun manawi lare sagêd mêdal krêminipun, mripatipun lajêng katingal rêsik, panêdhanipun sêkul sagêd majêng kathah sarta katingal eca andadosakên lare antêng. Bokmanawi jalaran saking sari-sarining têtêdhan sampun maligi botên wontên ingkang ngrêsahi nêdha.

Dene tumrap tiyang sêpuh mênggah pangunjukipun, namung gumantung sakarsanipun, kangge ngunjuk bibar dhahar kados sacaraning ngunjuk toya unjukan dhahar inggih kenging, badhe karsa ngabêni wedang kopi utawi wedang tèh, sacaraning tiyang damêl wedang inggih prayogi, malah langkung prayogi. Jalaran raosing wedang jêbug wau botên ewah mênggah raosing toya (botên anggônda punapa-punapa), namung sarèhning mênggah pamanggihing tiyang warni-warni, limrahipun mastani mênggah dayaning jampi-jampi wau mawi jodhon, ingkang punika nyumanggakakên mugi karsaa manggalih, jêr kula sampun asring angyêktosakên damêl kaombe saha nak semah kula. Dene dayaning jampi wedang jêbug kangge tiyang sêpuh murugakên wêwah kêkiyatanipun, raosing mripat mindhak ngraos ragi padhang botên nglamuk.

Pun K. Ing Purwakêrta.

--- 47 ---

Bab Tomat

Wontên ing tanah Pasundhan tomat punika kawastanan kêmir, ing sawênèhing panggenan mastani têrnate, wontên malih ingkang mastani blondhot. Tomat punika sagêd gêsang ing sawênèhing panggenan, langkung-langkung wontên panggenan ingkang hawanipun asrêp, pananêmipun tomat punika sasagêd-sagêd miliha panggenan ingkang bênthak.

Godhongipun tomat punika kenging kangge jangan bobor, sarta kenging kangge kuluban. Tomat ingkang taksih mêntah kenging kangge bothok, ingkang sampun matêng langkung kathah paedahipun, kados ta: kangge sop, sambêl gorèng, sêlat, dipun isèni, manisan, campuran tigan, dipun damêl saos, sarta kaparingakên lare ingkang taksih nêsêp.

Bothok tomat

Pandamêlipun bothok tomat punika makatên: mundhuta tomat ingkang taksih mêntah 10 iji, nuntên karajanga tipis. Pêda siyêm 2 iji, dipun kumbah ingkang rêsik, dipun buntêl ing godhong, nuntên dipun panggang samatêngipun sampun ngantos gosong, sasampunipun kaêntas, dagingipun dipun pêndhêti. Maruta klapa nèm satugêl, lombok ijêm 10 iji, karajanga. Nuntên damêla bumbunipun, inggih punika: bawang, laos, sarêm, gêndhis sakêdhik, bumbu wau lajêng kaulêg ingkang lêmbat. Manawi sampun sadaya wau lajêng kacarub ngantos mulêd, nuntên dipun wungkusi alit-alit, [alit-a...]

--- 48 ---

[...lit,] ing têngahipun dipun sukani daging pêda wau sakêdhik, lajêng dipun kukus ingkang tanêg.

Sop tomat

[Grafik]

Tomat dalah godhongipun

Mundhuta daging ayam utawi balungan lajêng kagodhog. Mundhuta tomat ingkang agêng-agêng 3 iji, nuntên karajanga tipis, nuntên dipun paringi wortêl rajangan, pangrajangipun panjang utawi bundêr, brambang, slèdri, sadaya wau lajêng dipun ungkêb ngangge mêrtega, saalumipun tomat sarta wortêl wau. Manawi ulam utawi balungan wau sampun tanêg panggodhogipun, lajêng dipun cêmplungi ungkêbanipun tomat sarta wortêl wau, nuntên dipun godhog malih, lajêng kasaring, manawi sampun dados saringan lajêng dipun godhog malih samatêngipun sarta kawêwahan pathi ingkang sampun ajur sakêdhik.

Sambêl gorèng tomat.

Mundhuta tomat ingkang dèrèng kêmatêngên, brambang, bawang, lombok, laos, santên, sarêm, gêndhis jawi, salam. Gantilanipun tomat kaicalana, nuntên dipun kumbah, manawi sampun lajêng dipun rajang tipis-tipis. Brambang, bawang, lombok dipun rajang, lajêng dipun gorèng, manawi lombok sampun alum, tomat lajêng dipun cêmplungakên, manawi sampun alum, nuntên dipun sukani santên sarta bumbunipun wau, dipun godhog samatêngipun.

Sla tomat

Pandamêlipun saos (bumbu) mundhuta lisah sladhah 2 sendhok dhahar, dipun bumboni cokak, sarêm, mrica, sarta cacahan brambang, sadaya lajêng kaulêd. Mundhuta tomat, ingkang sampun dipun kum rumiyin ing toya bêntèr, nuntên dipun oncèki, manawi sampun lajêng dipun irisi tipis-tipis. Anggènipun ngladosakên, tomat wau dipun tata wontên piring, sakubênging tomat dipun sukani godhong sladhah, lajêng dipun siram ing bumbu wau. Badhe kasambêtan.

Suparti.

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

SÊRAT RAMA

Sêrat Rama wêdalan Bale Pustaka punika têtêdhakan saking sêrat Rama anggitanipun suwargi R.Ng. Yasadipura, mawi katêrangan saking Tuwan J. KATS, ingkang nyariyosakên babad-babadipun tuwin sumêbaripun cariyos Rama. Punapa malih mawi rinêngga ing gambar ringgit tuwin gambar cariyos Rama ingkang pinanggih ing Candhi Prambanan tuwin Panataran.

Pêthikan Saking Katêranganipun Cariyos Rama:

Pangunandikanipun Barata: "Wiwit krungu sapisan mungguh sedane kangjêng rama prabu, kakang mas Laksmana lan kakang êmbok Sinta ora bisa angampêt tangis. Barêng kakang mas Rama ora pisan katon sêkêl, gêdhene muwun. Coba daknyuwun pirsa, apa sababe kakang mas Rama ora sungkawa utawa muwun?" Barata lajêng matur: "Kakang mas, nalika kawula ngaturi wuninga sedaning kangjêng rama, paduka botên pisan sêdhih. Punapa sababipun paduka botên sungkawa, dene wontên nalar ingkang nyêdhihakên makatên?"

Rama mangsuli anggènipun botên sêdhih:

1. "Samubarang kang wus, ora bisa pulih dening sinusahake. Mulane mungguhing wong mursid, susah iku tanpa gawe.

2. Wowohan kang wis matêng, nyêdhaki gigole. Mangkono uga sakèhing titah, sapa sing lair kudu nêmahi mati.

3. Kabèh bae, ênoma, tuwaa, bodhoa, pintêra, mlarata, sugiha, kabèh mêsthi nêmahi mati.

4. Akèh bae esuk isih katon, sore wis ora ana, lan akèh kang sore isih ana, esuke wus ilang.

5. Saupama si cubluk bisa olèh pituwas sarta anggone nangisi utawa anggêtuni, pagenea si pintêr ora tiru-tiru?

6. Sing sapa ambêbingung atine jalaran susah ora bisa têntrêm lan ilang bungahe. Wong mau ora bisa urip jalaran ditangisi. Mulane pasambat angaruara iku tanpa gawe.

7. Mungguhing wong pintêr lan mursid, pangarêping susah gampang bangêt, ora beda karo sirêping gêni kang angobong omah dening banyu, satêmah susahe mau bisa sirna blas kaya kaburing tiras kang katêrak ing angin.

8. Wong iku tumêkane ing alam donya dhewekan, mulane mulihe iya tanpa rowang. Lumrah bungahing titah, yèn bisa kumpul lan tunggal sajroning sadhela.

9. Mulane para mursid lan para sarjana kang ngrêti marang urip ing jagat iki lan ing dêlahan lan kang ngrêti ing darma, ora bakal kataman ing susah.

10. Awit kang mangkono iku, rèhning ingsun sumurup apa prêlu tinindakake, dadi anggon ingsun bakal ngayomi lan angupakara santananingsun mung sarana sun pirsakake lan sun rasakake."

Sadaya ingkang sami mirêngakên pangandikanipun Sang Rama sami lipur sarta kaluhuran sabda, bilih sadaya ingkang wontên punika amêsthi sirna têmahanipun. Satriya Barata matur sarwi ngluhurakên sariranipun Rama: "Mugi paduka karsa jumênêng ratu ing Bênarès".

Rama mangsuli pangandika: "Ora, dhimas, panjalukku mung Laksmana lan Sita bae gawanên mulih; kowe ngêrèha nagara".

Punapa botên paduka ingkang ngêrèh nagari?

Jêr inguni dhawuhe swargi kangjêng rama marang ingsun mangkene: Besuk yèn wus olèh rolas taun, sira jumênêng nata, dadi yèn ingsun kondura samêngko mênyang praja, satêmah aran ora nurut parentahing wong tuwa. Mulane besuk bae yèn wus tumêka wêwangêne, ingsun kondur.

Dhuh sintên ingkang mangrèh nagari, sadèrèngipun panduka kondur?

Kita.

Kawula botên kadugi.

Yèn mangkono, iya trumpah ingsun iki bae konên ngêrèhake, lawase kongsi ingsun kondur. Rama nglolos trumpahipun sukêt pinaringakên dhatêng Barata.

Barata sasêdhèrèk wangsul dhatêng nagari.

Kacariyos trumpah nyêpêng paprentahaning praja ngantos tigang taun laminipun, patrapipun makatên: trumpah wau kadèkèk ing dhampar; para nayakaning praja lajêng nindakakên adiling nagari. Manawi pêpancasaning pangadilan botên lêrês, trumpah lajêng mingêr gathuk. Bilih makatên, prakawis dipun ambali pamriksanipun. Yèn sampun lêrês anggèning andhawahakên adil, trumpah botên ebah-ebah. Sarêng sampun angsal tigang taun, Rama kondur saking wana dhatêng Bênarès. Barata dhinèrèkakên para nayaka mêthuk rawuhing raka wontên ing Sriwadari, Sita jinunjung jumênêng pramèswari pambayun. Rama lan Sita lajêng kakêpyakakên. Sasampuning makatên, Sri Rama nitih rata kaprabon, dhinèrèkakên ing abdi kathah sangêt lumêbêt ing kitha, nampi pêpujinipun tiyang kathah. Ingkang linênggahan (dipun ênggèni) ing Sri Rama lêlotènging kadhaton, ingkang sakalangkung adi. Anggèning ngasta kaprabon ngantos 16.000 taun laminipun sakalangkung adil, lajêng kondur dhatêng Hariloka.

Rêginipun sêrat RAMA jangkêp 3 jilid namung f 3.20

Wêdalan Bale Pustaka, Batavia-Centrum.