Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-06, #1667

Katalog:Kajawèn, Balai Pustaka, 1938, #1667
Sambung:
1.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-02, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1509.
2.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-03, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1510.
3.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-04, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1511.
4.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-05, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1512.
5.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-06, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1513.
6.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-07, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1514.
7.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-08, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1515.
8.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-10, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1516.
9.Kajawèn, Balai Pustaka, 1938-11, #1667. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #1517.

Ôngka 44, Rê Pa, 2 Bakdamulud, Jimawal 1869, 1 Juni 1938, Taun XIII.

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50 bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Innalillahi, wa inna ilahirajiun - Pambaptis dalêm putri Beatrix - Paboyongan ing Pêngaron, Borneo Sisih Kidul Ingkang Wiwitan - Rêsèpsi Para Bupati ing Pura Bogor - Aksara Gêndhing - Kasusilan - Tamu Agung ing Karaton Surakarta - Kêthoprak Darma Mudha - Kawontenan sajawining praja ­ Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Jagading Wanita.

Innalillahi, wa inna ilaihirajiun

Kalanganipun bôngsa kita anjêgrêg dening mirêng kabar bilih Dr. R. Sutama tilar donya. Anjêgrêgipun dening rumaos katilar panuntun, ingkang pantês sangêt inguyun-uyun, saking anggènipun kadunungan watak-watak ingkang pancèn sae tumraping panuntun, sarta awit saking anggènipun suci lair batosipun.

Tiyang ingkang gadhah niyat ngajêngakên bôngsa, kathah, nanging ingkang kajêngipun alêlambaran manah suci, auwat-uwat panggayuh luhur kadosdene Dr. R. Sutama, angèl pados-padosanipun.

Mila tumrap bôngsa kita badhe ngêlih: paraning trêsna, saking dhoktêr Sutama dhatêng tiyang sanès, kados-kados lôngka sagêdipun.

Mugi-mugi katrêsnanipun bôngsa kita dhatêng Dr. Sutama wau amadhangna marginipun, sarta anjêmbarna kuburipun ngantos dumugi katampinipun dhatêng ingkang Maha Agung.

Makatên ugi tumrap bôngsa kita ingkang katilar sarta ingkang angudi ajênging bôngsa tuwin nusa, mugi-mugi trêsnanipun dhatêng Dr. Sutama wau dadosa jêjangêt ingkang prêmati, anggampilna rukunipun, nêbihna êcrahipun, minôngka pamêtrinipun dhatêng ingkang sampun wangsul dhatêng jaman kalanggêngan.

--- [670] ---

Pambaptis Dalêm Putri Beatrix

[Grafik]

Kados ingkang sampun kawartosakên ing Kajawèn kala tanggal 12 Mèi punika, Putri Beatrix kalampahan sampun dipun baptis wontên ing greja agêng ing Den Haag, kanthi pahargyan karajan. Kathah tamu para luhur saking môncapraja, sri nata ing Bèlgi ugi anjumênêngi.

Ing kala punika sawarnining lampah wiwit saking kadhaton ngantos dumugining greja tuwin salajêngipun, kasêbarakên lumantar radhio. Ing ngriku ugi kamirêngan nalika Putri Beatrix muwun. Ingkang kacêtha ing gambar punika kawontênan ing salêbêting greja. Putri Beatrix dipun bopong ingkang ibu.

--- 671 ---

Paboyongan ing Pêngaron, Borneo Sisih Kidul Ingkang Wiwitan

Sambêtipun Kajawèn nomêr 43.

Sarêng tanggal 19 Mèi panjênênganipun asistèn wadana enggal ingkang badhe dados pangagêng ing ngriku rawuh. Kula lajêng nêpangakên, asma Radèn Supangat Prawira Adiwinata. Rawuhipun sagarwa putra, nanging garwa lan putra katilar wontên pasanggrahan Pêngaron. Panjênênganipun rawuh kalihan tuwan kontrolir sarta asistèn Kyai Pêngaron. Panjênênganipun asistèn wadana enggal punika waunipun dados asistèn wadana Tanah Merah, Madura, tampi dhawuh saking pangagêng, supados pindhah dhatêng Pêngaron, Borneo sisih kidul, kangge mangagêngi tiyang-tiyang paboyongan. Panjênênganipun Radèn Supangat Prawira Adiwinata wêdalan Opledhêngsêkul. Panjênênganipun wau têpanganipun dhatêng sintêna sae sarta grapyak. Botên ngagungakên dhatêng pangkatipun. Panjênênganipun manggèn ing pasanggrahan Pêngaron, awit dalêm asistenan dèrèng rampung kagarap, jam 2 siyang panjênênganipun kondur dhatêng Pêngaron. Mèh sabên dintên panjênênganipun ugi rawuh dhatêng papan paboyongan.

Tanggal 22 April, padamêlan kula rampung, lajêng enjingipun kula tata-tata badhe wangsul. Ing wusana tampi sêrat saking panjênênganipun asistèn kyai, tampi dhawuh saking tuwan kontrolir Martapura, supados damêl bagean malih kangge tiyang 25, awit paduka tuwan kontrolir ngandika, tiyang paboyongan 100, kêdah tampi 125 panduman = 250 ha, dados kula kêpêksa nyambutdamêl malih.

[Iklan]

Tanggal 26 April, rampung sadayanipun. Sarêng kula gambar, ningali oppêrplakipun 2½ km, dados racakipun tiyang satunggal nampi panduman mêntahipun 3 ha.

Badhe kasambêtan

Ki Citrakusuma. Kêrtakbaruwèh 60, Banjarmasin.

--- [672] ---

Rêsèpsi para bupati ing Pura Bogor

Sasampunipun konpêrènsi para bupati Jawi Kilèn ingkang kawontênakên wontên Pura Bogor bibaran, salajêngipun Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana saha Nyonyah Tjarda van Starkenborgh Stochouwer ngawontênakên rêsèpsi, kados gambar ing ngandhap punika:

[Grafik]

Têngên: Putri dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana ngandikan kalihan para tamu garwaning bupati. Ngandhap: para bupati sami ngandikan, saking kiwa manêngên: bupati ing Bogor, Rangkasbêtung, Cianjur, Krawang, tuwin Pandhegêlang. Gambar bundêr: Tuwan Gupêrnur Van der Plas nuju ngandikan kalihan ingkang bupati Majalêngka.

Nginggil: Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana nuju wawan sabda kalihan ingkang bupati ing Indramayu.

Kiwa: garwa dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana ngandikan kalihan Radèn Ayu Bupati Krawang tuwin Radèn Ayu Bupati Bogor.

--- 673 ---

Wulang Sae

Kasusilan

Dening Radèn Tumênggung Arjaprakosa, ing Surakarta.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 40.

Samangke gêntos ingkang kula rêmbag, kula badhe ngaturakên prakawis kuwajibanipun para kakung, ingkang kula aturakên punika namung baku agêng. Mênggah kuwajibanipun kakung punika manut kodratipun titah gêsang, inggih punika: ngayomi. Pikajêngipun rumêksa kawilujêngan sarta karahayonipun brayat ingkang dados têtanggêlanipun, kados ta: anak, semah, sanak sadhèrèk, rencang tuwin sanès-sanèsipun ingkang nunggil sabrayat. Pasaksèn ingkang nyata, bilih ngayomi punika dados baku kuwajibanipun kakung, kenging dipun titik saking gumêlaripun kodrat, kawontênanipun kewan ingkang agêng-agêng, kados ta: gajah, banthèng, sangsam, bangsaning kêthèk, tuwin sanès-sanèsipun, punika ingkang wujud jalêr rumaos kiyat karosanipun, katingal sangêt anggèning ngayomi dhatêng bangsanipun ingkang tumut gêgrombolan kalihan piyambakipun, tumrapipun manungsa inggih punika brayatipun, mila prakawis ngayomi punika têtela dados baku kuwajibanipun para kakung.

Anglajêngakên rêmbag bab kuwajibanipun kakung, ingkang baku ngayomi brayatipun ingkang dados têtanggêlanipun, pakartining kuwajiban wau dangu-dangu dados watak padatan, mila mêlaripun watak ngayomi punika ugi ngrumaosi gadhah kuwajiban manah prêluning gêsang bêbrayan umum, sarta sêtya dhatêng wutah rahipun. Mêlaripun malih ngrumaosi gadhah kuwajban rumêksa dhatêng sadaya manusa ingkang sami gêsang wontên ing ngalam donya botên mawang bôngsa kêkulitan, sarta agami. Sagêdipun kasêmbadan anggèning ngayomi punika anukulakên sêdya warni-warni, ingkang kababaripun wontên ing pakarti dipun wastani: rekadaya utawi pambudidaya. Dene pakartining rekadaya punika wontên margi kalih, ingkang satunggal mêdal margi lêrês (karahayon) punika wujuding kaskaya utawi angsal-angsalan wohing pandamêl awarni kabêgjan ingkang dipun alap dening sabrayat. Dene satunggalipun mêdal margi simpangan (nalisir saking kasusilan), wujuding kaskaya utawi angsal-angsal wohing pandamêl awarni karisakan utawi kasangsaran ingkang ugi dipun kukup dening sabrayatipun.

Badhe kasambêtan.

[Iklan]

--- 674 ---

Kagunan Jawi

Aksara Gêndhing

Sambêtipun Kajawèn Nomêr 41.

[Notasi]

Lajêng ngurutakên suwaraning ôngka mêndhêt saking agêng aliting suwara ingkang dumunung sanginggiling: yu (y) kaurut dhatêng alit lajêng lumampah ngiwa kaurut dhatêng agêng ngantos rambah kaping pintên-pintên supados apal yêktos, [NOTASI] makatên salajêngipun.

Nyinau aksaraning laras pelog mêndhêt saking têmbang Maskumambang, ugi mawi ôngka manggèn sanginggiling ungêl-ungêlan, lajêng uruting wilahan ingkang botên ngambah wilahan pelog (ôngka 4).

[Notasi]

Nyinau laras pelog barang ugi botên mawi ngambah wilahan pelog (ôngka 4) mêndhêt saking têmbang Mêgatruh.

[Notasi]

Kaping pintên-pintên rambahan. Salêbêtipun nyinau wau, manawi nuju nyinau laras slendro (lagu ilir-ilir) ing panggalih mawia ambatos mungêl makatên: iki laras slendro, makatên ugi

--- 675 ---

salêbêtipun nyinau laras pelog, salêbêtipun nyinau laras pelog barang inggih makatên, iki laras pelog barang. Milanipun kêdah mawi ambatos makatên, supados enggal sagêd mangrêtos lan kraos dhatêng bedaning laras slendro kalihan pelog.

Badhe kasambêtan

Kodrat, Batawi Sèntrêm.

Bab Buku

Redhaksi Kajawèn sampun nampèni buku:

1. Sangupati I. II anggitanipun Ki Padmasujana ing Baki, Surakarta. Nyariyosakên bab kawruh kasampurnan. Ukuran alit. Isi 44 tuwin 31 kaca aksara Jawi, mawi sêkar, rêgi f 0.25 f 0.25.

2. Banyu Bêning, cap-capan ing pangêcapan de Bliksem ing Surakarta. Mratelakakên bab sêsêrêpan ingkagn saking kawêninganing pambudi, inggih kawruhing agêsang. Ukuran cêkapan. Isi 19 kaca. Aksara Jawi, gancaran. Rêgi f 0.25.

3. Pamor dhuwung, jilid I, babon asli saking Cirêbon. Kintunan saking Boekhandel Satusadu. Budi ing Surakarta. Mratelakakên bab pamoring dhuwung. Ukuran cêkapan. Isi 42 kaca. Aksara Latin. Mawi gambar 115 iji. Rêgi f 0.60.

4. Pandom Pruwita, kintunan saking Boekhandel Satusadu. Budi ing Surakarta. Mratelakakên babagan kasampurnaning gêsang kangge pitêdah tiyang anggêguru ngèlmi sajati. Ukuran cêkapan. Isi 48 kaca. Aksara Jawi, gancaran. Rêgi f 0.65.

5. Babad Majapait, kagancarakên dening Radèn Bratakusuma, ing Mêrbabu sêtrat No. 1a. Madiun. Nyariyosakên ringkêsaning babad wiwit Majapait dumugi Pajang Adipati Bênawa. Ukuran alit. Isi 43 kaca. Aksara Latin, gancaran. Rêgi f 0.35.

6. Babad Tanah Jawi, kagancarakên dening Radèn Bratakusuma, Mêrbabu sêtrat No. 1a. Madiun. Nyariyosakên ringkêsaning Babad Tanah Jawi, wiwit Pajajaran dumugi Kartasura. Ukuran alit. Isi 46 kaca. AksaAksara. Latin, gancaran. F 0.35.

7. Rêrêpèn Ciptamaya, saking pangêcapan Mardimulya ing Ngayogyakarta. Ngandharakên kawruh sajati. Ukuran alit, isi 16 kaca. Aksara Jawi, mawi sêkar. Rêgi f 0.15.

Buku-buku punika ingkang sade kados ingkang kasêbut ing pratelan.

Redhaksi Kajawèn ngaturakên gênging panuwun.

[Iklan]

--- 676 ---

Tamu Agung Ing Karaton Surakarta

Kala wulan Mèi kêpêngkêr, ing karaton Surakarta wontên tamu, putri Sawangwadana, pramèswari Nata Siyam ingkang sampun suwargi, ingkang eyang nata Siyam ingkang jumênêng ing sapunika, ingkang taksih sinau ing Eropah. Ing kala punika tamu pinanggihan wontên ing Sasana Sewaka, kados ingkang kacêtha ing gambar nginggil.

[Grafik]

Pramèswari Nata Siyam sampun yuswa, miturut wartos anggèning pêpara dhatêng tanah ngriki badhe anjajah ing pundi-pundi, nanging sadumugining Bandhung, jalaran saking botên cocog kalihan hawanipun, lajêng gêrah, mila tatananing lampah lajêng kathah ingkang ewah. Malah nalika wontên Surakarta ugi gêrah, Sampeyan Dalêm Ingkang Wicaksana kaparêng angaturakên abdi dalêm dhoktêr èstri.

Tamu agung wau wontênipun ing kadhaton, katingal anggèning karênan. Salajêngipun ugi dipun pahargya wontên ing dalêmipun B.K.P.A. Adiwijaya, mawi srimpèn putrinipun B.K.P.A. Adiwijaya: gambar ngandhap.

--- 677 ---

Rêmbagipun Garèng + Petruk

Kêthoprak Darmamudha

I.

Petruk : (Mijil kêthoprak): Dhuh putraku bocah mêrak-ati, bocah moblong-moblong, lah lungguhmu kang kapenak anggèr, apa sira nini padha bêcik, matura Sulasmi, ingsun arsa krungu.

Garèng : (Mijil kêthoprak): Yèn butuhe uwong urip kuwi, ora pêdhot-pêdhot, jalukane ana-ana bae, uwis sugih jaluk luwih sugih, cuthêle mung kèri, yèn wis ana kubur.

Petruk : Lho, lho, lho, Kang Garèng, wasulanewangsulane. kok banjur salewengan mangkono. Kowe aku iki saikine ethok-ethoke dadi kêthoprak, aku ngemba Pangeran Anyakrakusuma, Adipati ing Sêmarang, hla kowe dadi putrane putri: Sang Dyah Ayu Dèwi Sulasmi. Aku takon nyang kowe mungguh kaslamêtanamu, ana wangsulanamu kathik salewengan mêngkono.

Garèng : Apa ora kowe sing miwiti anggone rêmbugan: mampir, mas, mampir, yêm. Kenene rak lagi ngrêmbug bêcik orane wanita nyambutgawe, ana kok banjur dipunggêl wani bae, banjur ngajak main kêthoprak-kêthoprakan. Le anèh kowe kuwi.

[Grafik]

Petruk : Iya ora anèh, ta, Kang Garèng, ethok-ethoke mono iya arêp nyara jurnalistik têmênan. Ing sarèhne ing saiki ing Batawi kêtêkan kêthoprak saka Surakarta, yaiku kêthoprak Darmamudha, kudu sing: aktuil, jarene, yaiku: saikine ing kene kuwi sing lagi dadi rêmbug, kêthoprak Darmamudha, mulane kowe lan aku iya kudu mèlu ngrêmbug prakara sing lagi dirêmbug ing ngarêp, kêna dibanjurake êmbèn-êmbèn manèh, Kang Garèng.

Garèng : Dadi saikine kowe ngajak rêmbugan ing bab anane kêthoprak Darmamudha, ta.

--- 678 ---

Wèh, sabênêre mono aku rada wêgah rêmbugan prakara bangsane kêthoprak barang kuwi. Awit bangsane tongtonan sing mêngkono kuwi gampang lunture, Truk.

Petruk : Wayah, kathik kaya jarit sêngguhan diunèkake gampang lunture.

Garèng : Lho, kuwi karêpku mangkene, Truk, tongtonan bangsane kêthoprak kuwi sing padha main mung wong lumrah, dadi bisa uga bosên, utawa: ... ihnil mamfus jibalukal.

Petruk : Yak, bok mati mêngkono bae, kathik ngêtokake têmbung-têmbung saka kitab barang.

Garèng : Wong bèn mantêp, kok, Truk. Ing sarèhne bisa bosên lan bisa mati mau, mulane sing padha main iya gampang anggone: solan-salin, salin-solan, jalaran saka iku, kaanane tongtonan iya sok: solan-salin, salin-solan, têgêse: kalane ana ing Batawi diunèkake: kêthoprak jêmpol, kampi utawa: nomêr wahid. Nanging barêng ana ing nagara liya diunèkake: kêthoprak ... sêmprul. Sabanjure pangalêmbanane ana ing Batawi diunèkake: goroh, ngapusi, malah bokmanawa ana sing andakwa: ngalêmbana sabab dicokol, mêsthine uwong iya ora padha ngrêti, yèn dadine ambêkokrok mau, jalaran akèh sing padha main kang wis padha anjaluk ... erpol onslah. Mulane yèn arêp ngrêmbug kaanane kêthoprak Darmamudha kudu sing ngati-ati, Truk, anggone ngrêmbug kudu disarati unèn-unèn: Darmamudha wêktune main ana ing Batawi ing sasi Mèi lan Juni taun 1938.

Petruk : Wèh, hla kok kudu sêtiti ngati-ati mêngkono. Nanging iya bênêr omongmu kuwi mau, saya luwih ngati-ati, saya luwih utama. Wong aku dhewe wis tau kêcêlik wijaya, Kang Garèng, ngalêmbana kêthoprak sing main ana ing Batawi, nganti kêpêntut-pêntut, barêng ngalih nyang liya panggonan, jêbul akèh sing pamaine sing pintêr-pintêr padha: tabik tuwan, têgêse: padha pamit, kang anjalari kêthoprake mau banjur: ambêkokrok, malah suwe-suwe kabare banjur dadi ... sêmprul sing wis nyang pêcêrèn. Hla, iya wis mêsthi bae yèn pangalêmbanaku diarani sing ora-ora.

Garèng : Kajaba saka iku Truk, anggone ngrêmbug iya sing wis kok tongton bae. Awit wis jamak lumrah, nontonake lakon iki, pantês dialêmbana têmênan upamane. Nanging barêng anjupuk lakon liyane, pating sêranthil. Mulane sing kudu kok rêmbug kuwi, iya sing kok tongton bae.

Petruk : Bênêr dhua kali omongmu kuwi, Kang Garèng, mulane aku iya arêp ngrêmbug kang wis tak tongton bae, nontonku lagi kaping pindho, Kang Garèng, kang kapisan lakon: Pangeran Rôngga, kaping pindhone: lakon Pangeran Sindurêja.

Garèng : Sami mawon, Truk, aku iya nonton kaping pindho, lakone iya kuwi-kuwi uga. Saiki kêpriye mungguh panêmumu, Truk.

Petruk : Nèk maine mau diprinci saka siji, [si...]

--- [679] ---

[...ji,] wèh, iya apik têmênan, Kang Garèng, iya têmbange, iya wicarane, iya iramane, iya lêlucone, pancèn iya kêna dipamèrake. Nanging yèn kumpule kabèh, wèh, nèk aku ngarani kok rada kurang, Kang Garèng.

Garèng : Wayah, kowe mono, Truk, Truk, ana bae sing kok anggo panacad kuwi. Mara, cêthakna, apa sing kok anggêp kurang kuwi.

Petruk : Tak balèni manèh, nèk grêbaning pamaine kabèh, kuwi sing tak anggêp kurang. Mungguh rasaning atiku kurang urip, lan kurang ngês, mêngkono kae. Kaya ta nalikane lakon Pangeran Rôngga, ing kono bakune mono anggambarake sawijining pangeran kang ambêkambêg. siya, brangasan, ora kêna kêcêthit atine, sawiyah-wiyah, sawênang-wênang, lan sapadhane. Pêprincène pamaine mono pancèn iya kêna ditongton têmênan, kaya ta: sing dadi Pangeran Rôngga dhewe, omonge kêmrêmês, tandange cikat, luwês, pantês, kèwês, gandês, dhèmês, lan êmbuh apa manèh. Maine pintêr, têmbangane irama, kathik kêpenak. Cêkak aos kêna dipamerake têmênan, nanging jênggêrênge utawa tandang tanduke ora mathuk karo apa mêsthine. Saka tingkah lakune Pangeran Rôngga, anggone dhêmên mêmatèni sapadhaning tumitah, lan laku sawênang-wênang mau, mêsthine wong nonton iya banjur: sêngit, ngingkit-ingkit, kêpengin ambithi-bithia, lan sapadhane, lan barêng ing wusana Pangeran Rôngga banjur tiwas, wong nonton pancène banjur surak, lan anyokurake. Kuwi ora, Kang Garèng, malah kosokbaline, nalikane Pangeran Rôngga nindakake ambêg siya, wong nonton padha angguyu, kalane mati, ora padha nyokurake, malah padha mêlas.

Garèng : Kalane mati digubêd ngula, aku dhewe iya mrêbês mêlês, ki Truk, nanging iki apa ora sawijining bukti kurang pintêre anggone main.

Petruk : Ora Kang Garèng, nèk aku ngarani anggone main pancèn iya pintêr têmênan, kalane ambrangas atine, iya kaya wong brangasan têmênan, kalane dolanan watu, iya kaya bocah sing lagi dolanan têmênan, cêkake maine mono iya kaya tênan-tênana kae, ewasamono ora ana wong nonton sing banjur sêngit, kosokbaline malah wêlas, kuwi ora salahe sing main dadi Pangeran Rôngga, nanging salahe ingkang Kuwasa, dene maringi ... rupa ayu.

Pawartos saking Redhaksi

K. 1423 ing Kandhangan. Ingkang panjênêngan dangokakên punika, ing sapunika sampun botên mêdal malih.

Tuwan P. ing Wanarêja. Karangan panjênêngan sampun katampèn. Eman dene botên sagêd kapacak, prayogi ngaranga babagan ingkang prasaja kemawon.

K. 1727 ing Purbalingga. Manawi panjênêngan kaparêng manjurung, andadosakên bingahing redhaksi. Tamtu kemawon karangan ingkang kapacak punika ingkang kamanah migunani.

K. 5353 ing Cenang. Kakintunakên sarêng kenging kemawon. Rêgining buku olah-olah f 0.50.

Tuwan S. ing Nataprajan 19. Karangan panjênêngan sampun kasèp, lajêng karimat ing redhaksi, manawi wontên kalamôngsa ingkang prayogi badhe kapacak. Langkung prayogi manawi dipun kanthèni gambar.

Tuwan H. ing Ngimbang. Kintunan karangan sampun dumugi. Kajawèn botên ngawontênakên pituwas tumrap sabên karangan.

Tuwan S. ing Suryabrantan 19. Ing Kajawèn sampun ngêwrat gambar kados makatên.

--- 680 ---

KAWONTÊNAN SAJAWINING PRAJA

Kawontênanipun Eropa-Tengah saya nyamari.

Miturut wawasan sajawining praja kala minggu kêpêngkêr, katingal anggèning Eropa-Tengah kawontênanipun saya nyamari, inggih punika ingkang pinanggih wontên ing Tsjechoslowakiye. Tumrap pangintêning ngakathah, sawangsulipun Henlein saking Inggris kawontênanipun praja tamtu lajêng têntrêm, nanging pangintên wau pinanggih mlèsèt. Malah sawangsulipun Henlein punika lajêng botên katingal, kilap dhatêng pundi purugipun, nanging lajêng wontên pangintên bilih kesahipun wau tamtu badhe nindakakên babagan wigatos ingkang gêgayutan kalihan kawontênanipun praja Tjechoslowakiye, mangka ing sêmu sajak gêgayutan babagan kawontênanipun Jêrman kalihan Oostenrijk.

[Grafik]

Gambar kar margi-margi sêpur ing Tiongkok ingkang dhawah ing panguwaos Jêpan.

Tumrapipun Jêrman inggih sampun mangêrtos bilih Tsjechoslowakiye punika tansah nyamarakên dhatêng Jêrman, mangka mênggah kawontênanipun, wadyabala ingriku punika tumraping Eropa kalêbêt santosa piyambak. Bètèng-bètèngipun sami kiyat-kiyat. Kajawi punika tumrap Ruslan tuwin Prancis, samangsa wontên punapa-punapa ing Tsjechoslowakiye ugi badhe ambiyantu. Nanging tumrap Jêrman botên kenging dipun kilapi, punapa tindaking nagari kêkalih wau tansah kasumêrêpan kemawon. Namung tumrap Inggris punika taksih angèl grayang-grayanganipun, nanging inggih sampun katingal bilih manglunipun dhatêng Prancis.

Bab tumindakipun nagari ingkang sami badhe têtunggilan, tansah dados kawigatosan tanpa kêndhat. Ing sapunika Polên kawartosakên badhe anggolong dhatêng Inggris tuwin Prancis, nanging nyatanipun bab punika dipun dorakakên dening Polên. Namung manawi nyata Prancis tinêmpuh ing mêngsah, punika Polên sawêg nêdya badhe têtulung.

Dene Italie namung tansah kêtuwuhan manah sanggarunggi dhatêng Jêrman, badhe ngèngêtakên tindakipun Jêrman, rumaos pakèwêd, nanging saupami namung dipun kèndêlakên kemawon, lajêng kadospundi. Namung paguyubaning nagari-nagari ingkang migatosakên babagan Tsjechoslowakiye, pêrlu badhe nyumêrêpi punapa mênggah kawigatosanipun pabarisan ingkang wontên ing watês Tsjechoslowakiye. Dene rekadayanipun Inggris namung ngudi ing bab tumindaking pilihan ing Tsjechoslowakiye tumuntêna kêlampahan, pêrlunipun lajêng nyuthêlakên wiraosan ingkang adamêl botên sakeca, saha bab wau sagêda kêlampahan ing sadèrèngipun tanggal 5 Juni.

Manawi nitik kawontênan, lêrês ing wêkdal punika nuju wontên ura-uru ingkang kados makatên, nanging kenging dipun wastani ajêg kemawon kawontênanipun. Namung tumraping sêdya badhe anjêmbarakên panguwaos, punika pancèn sami dipun awaki ing sadayanipun.

Miturut wartos ingkang kantun, Henlein adrêng anggènipun gadhah panêdha supados bangsa Sudeten têtêpa sagêd madêg piyambak. Sêdya ingkang makatên wau saèstunipun langka kêlampahanipun, awit kamardikanipun golongan wau sami kemawon kalihan kajênging nêtêpakên panguwaos Jêrman ingriku. Ingkang makatên punika nama satunggiling èwêd-pakèwêd ingkang botên gampil dipun udhari. Mênggah sêsulakipun utawi lageanipun kados-kados sairib kemawon kalihan kawontênan ing Oostenrijk ing salêbêtipun kala taksih dados rêmbag dèrèng manunggil kalihan Jêrman. Dados têtela bilih kawontênanipun ing Eropa-Tengah punika taksih pinanggih sarwa pêtêng tur nyamari.

Jêpan badhe ngêtog karosan.

Sampun dangu wontên wartos bilih kawontênan kabinèt ing Jêpan badhe dipun ewahi. Dene kêlampahanipun sawêg kala minggu kêpêngkêr, inggih punika sasampunipun Hsuchow têluk. Mirid kawontênan ingkang kados makatên punika, katingal bilih tumindakipun Jêpan anggèning badhe ngawontênakên ewah-ewahan tatanan praja, punika kanthi ngêntosi kawontênan ingkang mikantuki, kajêngipun ngêntosi manawi sampun unggul, pêrlunipun supados têtiyangipun sami bingah tuwin gambira ing manah, dados saupami wontên ewah-ewahan tatanan

--- [681] ---

praja, botên badhe angganggu damêl dhatêng rakyatipun. Adêging kabinèt enggal punika ingkang dados ministêr saking golongan militèr wontên gangsal. Pinanggihipun ing sapunika, Koki Hirota katingal anggèning gadhah gêlar purun sêsrawungan kalihan golongan Tiongkok, nanging sajatosipun têtêp anggèning taksih anggadhahi dhêdhasar kêncêng, saya malih tumrapipun Jendral Araki. Kajawi punika, tumrap ministêring paprangan ugi dipun santuni, ministêr babagan wadya dharatan Soegijama, kèndêl, dipun gêntosi luitenant-generaal Itagaki. Tindak sadaya wau katingal bilih Jêpan badhe nindakakên daya enggal ingkang dipun tindakakên dening para ministêr enggal, pêrlu kangge ambobot kakiyatanipun senapati Tiongkok, punapa inggih Tjiang Kai Sjek botên badhe kenging dipun têlukakên. Manawi mirid saking wontêning kakiyatan enggal, punika pancèn inggih nyata asring beda sangêt tinimbang kalihan daya ingkang sampun-sampun.

[Iklan]

Tindakipun Jêpan anggèning ngudi papan ingkang kaanggêp wigatos ingatasing paprangan, kathah ingkang kasêmbadan, ing sapukasapunika. ing Lanfeng ingkang pêrnahipun sawetan Hsuchow, inggih punika kaprênah sapinggiring margi sêpur Lunghai sampun dipun broki Jêpan, tindak punika kapetang pangrêbatipun Jêpan saking panguwaos Tiongkok ingkang nêmbe karêbat saking panguwaos Jêpan. Mênggah sêdyanipun Jêpan anggèning ngrêbat panggenan wau, pêrlu badhe kangge ngayati damêl nêmpuh dhatêng Kaifeng tuwin Tjeng Tjao, ingkang dunungipun wontên ing antawising margi sêpur Pèiping Hankow. Ingriku tumraping golongan Tionghwa ingkang sami gêgrombolan sampun nêmpuh dhatêng panggenan ing sacêlakipun Pèiping tuwin Nanking, sêdyanipun botên sanès anjagi sampun ngantos wadya Jêpan saya sagêd mrèmèn dayanipun. Anyarêngi kalamangsa manawi sawêg nuju botên sakeca, ing wêkdal punika Tjiang Kai Sjek rumaos ragi kêcipuhan, amargi juru panuntun bangsa Jêrman ingkang wontên ing Tiongkok sami kapurih wangsul dening Sang Hitler. Nanging ing salugunipun, ing bab makatên wau botên badhe adamêl aliting manah, amargi ingriku taksih wontên têtiyang bangsa Rus, tuwin samangsa wontên damêlipun, Prancis ugi purun ngintunakên wadya dhatêng madyaning paprangan. Dados dèrèng kenging dipun têtêpakên bilih Tiongkok lajêng kecalan daya babarpisan.

Manawi miturut wartos saking Sang Hitler, anggèning mêndhêt wangsuling têtiyang ingkang wontên ing Tiongkok punika, pêrlu kangge anjagi raosan, sampun ngantos Jêrman dipun wastani botsih. Nanging manawi miturut nalar-nalar ingkang sampun tuwin dipun grayangi kalihan kawontênan ing sapunika ingkang cocog kalihan nyatanipun, kados-kados botên manawi babagan ingkang wigatosipun kados makatên, lajêng pugut tanpa wontên sêsambatanipun ing wingking. Cobi kasarantosakên rumiyin.

--- 682 ---

KABAR WARNI-WARNI

(Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès)

TANAH NGRIKI

Pakaryan tênun Jêpan. Ing bab badhe wontênipun pabrik tênun palmbeach tuwin gabardine ing Garut, ingkang badhe dipun adani dening tuwan Shigeru Sato, punika tumraping nagari botên wontên awisanipun, namung tumrap anggèning badhe andhatêngakên têtiyang saking Jêpan, punika ingkang kêdah mawi palilah, saha panyuwunipun badhe andhatêngakên tiyang saking Jêpan wau botên kaparêngakên. Dados bab punika dèrèng tamtu kêlampahanipun.

Tiyang umur panjang. Ing Kalikotès, Kutoarjo, wontên tiyang siti sampun umur 125 taun langkung taksih kiyat. Tiyang wau taksih sagêd andongèngakên cêtha ing bab paprangan Diponagaran ing taun 1825-1830. Gêsangipun tiyang wau sakalangkung mlarat, botên nate ngangge rasukan.

Prinses Beatrix School. Huishoudschool ing Purworêjo ingkang dipun pangajêngi dening nona Van der Shee ing sapunika dipun namakakên Prinses Beatrix School. Makatên ugi ing Surabaya inggih wontên pamulangan andhap Kristên kangge anak-anakipun para kêcêkapan, nama Prinses Beatrix School.

Pangarsa Landraad ing Sêmarang. Mr. R. Koesoemah Atmadja, pangarsa Landraad ing Bêtawi tuwin Tangêrang kapindhah dados pangarsa Landraad ing Sêmarang tuwin Kêndal.

Pamulangan Luhur Dokter. Lulus candidaatsexamen perangan kalih R. Soebroto.

Tanêman jênu. Ing sapunika kêbon karèt Gupêrmèn ing Sêrpong, Bêtawi, dipun tanêmi jênu, nandhakakên bilih ing sapunika tanêman jênu wau dados padagangan. Rêgining jênu wau kintên-kintên ing dalêm 1 kg f 1.-. Ingajêng jênu punika namung pirantos kangge pados ulam sarana kagêcêk lajêng kacêmplungakên ing lèpèn utawi ing rawa, nama anjênu. Nanging ing sapunika jênu wau dipun bêtahakên wontên ing Eropa tumrap ing golongan ahli jampi.

Congres golongan Apotheker. Para golongan Apotheker ing tanah ngriki badhe ngawontênakên congres wontên ing Malang ing tanggal 18-19 Juli ngajêng punika.

Maesanipun paduka Jan Pieterszoon Coen wontên ing masjid Pêtamburan. Ingkang Bupati ing Bêtawi mêntas rêrêmbagan kalihan tiyang ingkang nguwaosi masjid ing Pêtamburan, Bêtawi, tuwin têtiyang ingkang gêgayutan kalihan kawontênaning masjid wau, ngrêmbag anggènipun ingriku wontên maesanipun paduka Jan Pieterszoon Coen. Mangka ing bab punika ing sapunika sawêg sami dipun udi gêgayutanipun kalihan bab pasarean. Aturipun ingkang dados pangajênging masjid, saupami maesan wau kapundhut, namung badhe nyumanggakakên, waton masjid ingriku dipun mulyakakên, amargi ing sapunika sampun risak sangêt. Miturut katrangan, maesan wau wontênipun ingriku sampun dangu sangêt, asli saking dipun sukani tiyang, ing maesan wau wontên sêratanipun cêtha mungêl Jan Pieterszoon Coen. Ing bab punika ingkang Bupati dèrèng sagêd maringi karampungan.

Kuli bangsa Jawi dhatêng Australie. Kapal Maetsuyker ingkang mêntas bidhal saking Tanjung Priok, ambêkta kuli bangsa Jawi dhatêng Australie kathahipun 260. Ing sadumugining Surabaya dipun wêwahi malih 130. Têtiyang wau sami badhe kapurih nyambutdamêl wontên ing Caledonie. Kuli ingkang kabidhalakên wau kapetang ingkang kaping tiga, sampun kawiwitan kala ing wulan Januari kêpêngkêr, gunggungipun badhe mêndhêt tiyang 1400.

Angsal-angsalanipun Pakaryan Post. Miturut palapuran, angsal-angsalanipun Pakaryan Post wiwit Januari dumugi April 1938 tumrap post wontên f 4.009.375.-, telegraaf wontên f 1.390.196.- tuwin telefoon wontên f 2.482.520.-. Ing pêpetangan kados makatên ing taun 1937 wontên f 4.248.904, f 1.691.943.- tuwin f 2.476.270.-.

Burgemeester ing Bêtawi. Wontên wartos, sakèndêlipun burgemeester ing Bêtawi tuwan Voorneman, ingkang anggêntosi Mr. P.N. Janssen, wethouder.

Sultan Boelongan badhe dhatêng nagari Walandi. Wontên wartos, bilih ing tanggal 1 wulan Juni ing punika, panjênêngan Sultan ing Boelongan, Borneo, badhe têdhak nagari Walandi, pêrlu badhe anjumênêngi paargyan pèngêtan jumênêngan nata, kajawi punika ugi pêrlu badhe nguningani ing bab babagan têtanèn ing tanah Eropa. Anyarêngi têdhakipun sultan, asistèn residhèn Israèl ugi verlof, pêrlu badhe andhèrèkakên têdhakipun sultan dhatêng pundi-pundi. Bidhalipun saking Samarinda.

Schrijvers Bond ing Blora. Schrijvers Bond ing Blora mêntas ngawontênakên paargyan mèngêti adêging pakêmpalan wau sampun 5 taun. Mawi têtingalan warni-warni, bibaranipun ngantos têngah dalu, wilujêng. (A).

[Grafik]

Vice Consul dados pangrèh praja. M. Abdulkadir Widjojoatmodjo, tilas secretaris Drogman ing Jêdah ugi dados Vice-Consul ing Mêkah, kapasrahakên dhatêng residhèn ing Pêkalongan, dados asistèn wêdana ing paresidhenan ingriku. Panjênênganipun mêntas tampi ganjaran "Ridder Oranje Nassau". Ingkang kacêtha ing gambar, saking kiwa R. Abdoelkadir Widjojoatmodjo, têngah, tuwan C. Adriaanse, Zaakgelastigde der Nederlanden, têngên R. Abdoel Kadir Vice consul enggal.

Ingkang Bupati Banyuwangi seda. Kala ing dintên Ngahad tanggal 22 wulan punika, ingkang Bupati ing Banyuwangi R.T. Moertadjab Sosroadiningrat seda, gêrah namung sawatawis dangunipun.

Inggah-inggahan. Kawrat kêkancingan saking Gupêrnur Jawi-Têngah, M. Marmono, jurusêrat klas 1 ing kantor paresidhenan Banyumas, dados mantri pulisi paresidhenan Banyumas. Sajoko, jurusêrat klas 1 wêdana Tayu, kabupatèn Pathi, paresidhenan Japara-Rêmbang, dados mantri pulisi paresidhenan Japara-Rêmbang. R. Idajat alias Mangoendirdjo, jaksa Landraad ing Têgal, paresidhenan Pêkalongan, dados hoofdjaksa Landraad ing Magêlang, paresidhenan Kêdu. R. Soemidjo, jurusêrat klas 1 asistèn wêdana Tlogowungu, kabupatèn Pathi, paresidhenan Japara-Rêmbang, dados mantri pulisi paresidhenan Japara-Rêmbang R. Pitojo Sosromiprodjo, aib. nindakakên padamêlan mantri pulisi gewestelijke recherche Purwokêrto, paresidhenan Banyumas, dados asistèn wêdana paresidhenan Pêkalongan. R. Martosoediro, asistèn wêdana Salaman, kabupatèn Magêlang, paresidhenan Kêdu, dados jaksa Landraad ing Têgal, paresidhenan Pêkalongan.

Pabrik kèju ing tanah ngriki. Ing tanah ngriki sampun wontên pabrik kèju, inggih punika ing Priyangan tuwin ing Malang, nanging pinanggih dèrèng mawi tatanan ingkang saèstu. Ing sapunika wontên kaparêngipun Parentah badhe ngêmori damêl bab punika kanthi mêndhêt waragad saking arta fonds 25 yuta. Pabrik wau badhe kagandhèngakên kalihan Bandungsche Melkcentrale. Manawi pabrik wau sagêd majêng, badhe dipun agêngakên.

Têtiyang Jawi dhatêng Madagaskar. Awit saking panêdhanipun parentah Prancis dhatêng parentah ngriki, badhe pados kuli têtiyang Jawi kathahipun 10.000. Bab punika taksih dados panggalihanipun parenahparentah. tanah ngriki. Dene tumraping tatanan ingriki, ingkang kenging mêndhêt kuli bangsa Jawi punika ngêmungakên panggenan ingkang sampun cêtha, kados ta ing Borneo bawah Inggris, Malaka tuwin Nieuw Calidonie.

Pamulangan luhur Pangadilan. Lulus candidaatsexamen perangan kapisan, tuwan-tuwan Kwee Tat Gwan, Kaliamsjah Sinaga tuwin Soemarto alias Soekardjo alias Soemasto.

--- 683 ---

Arta palsu. Pulisi ing Bêtawi sectie 2 ing Bêtawi nampèni kintunan arta kêrtas palsu rêgi f 5.- kalih lêmbar saking Javasche Bank Serie No. N.I. 07441 tuwin N.I. 02433, arta wau mêntas kabayarakên dhatêng Handelsbank.

Frangko tandha pangèngêt-èngêt. Wontên wartos, anyarêngi benjing dintên pèngêtan jumênêngan nata badhe kawontênakên franco pèngêtan warni-warni tumrap nagari Walandi, India-Wetan tuwin India-Kilèn, mawi gambar dalêm Sribagenda Maharaja Putri.

Pamulangan dagang andhap. Ing taun pangajaran taun kêpêngkêr, kitha-kitha agêng ing tanah Jawi, kadosta ing Bêtawi, Sêmarang tuwin Surabaya tuwin sanèsipun dipun wontênakên pamulangan andhap. Ingkang katampèn ingriku lare-lare saking pamulangan angka kalih tuwin saking H.I.S. ingkang botên sagêd nglajêngakên pasinaonipun. Ing taun ngajêng ing tanah Sabrang inggih dipun dêgi.

Pamulangan luhur Dokter. Lulus candidaatsexamen perangan kalih, nonah Laili Roesad tuwin R. Soedarisman Hardjodipoero.

Pest ing Priyangan. Miturut palapuran, wontênipun têtiyang ingkang kêtrajang sêsakit pest ing Priyangan ing salêbêting saminggu kêpêngkêr pinanggih suda. Ing bab punika nandhakakên bilih suntikan Dr. Otten kêtingal saya sae dayanipun. Mangka ing padatan manawi mangsa jawah makatên punika kawontênanipun sêsakit pest saya andados.

Bank pêkên ing Kêbumèn. Awit saking usulipun tuwan D.H. van der Meulen, asistèn residhèn ing Kêbumèn dhatêng Raad Kabupatèn, supados ing laladan Kêbumèn kawontênakên bank pêkên, pêrlu kangge mitulungi para dagang alit, sampun ngantos kenging kêjirêt ing lintah dharat. Usul punika dipun sayogyani dening Raad.

Moderne Economie School ing Kêbumèn. Ing têngah-têngahaning wulan punika ing Kêbumèn wontên bikakan pamulangan ingkang kasêbut inginggil, muridipun wontên 20. Sabên murid bayaranipun f 1.25, bayaran samantên wau ingkang f 0.25 kalêbêtakên dados cèlènganing murid, ing benjing satamatipun saking ngriku sampun anggadhahi arta f 21.-, ingkang sampun kenging kangge pawitan dagang alit-alitan. Pamulangan wau wulanganipun kados ing H.I.S. dipun wêwahi wulangan basa Inggris tuwin babagan kawruh dagang. Ing mangke samangsa lare wau sampun wontên ing klas pitu sampun anggadhahi arta f 18.- lajêng kapurih nindakakên caraning dagang alit-alitan ngangge pawitan artanipun piyambak. Dumuginipun sapunika, pamulangan ingkang kados makatên punika sampun wontên kawan panggenan, ing Purwokêrto, Maos, Kutoarjo tuwin Kêbumèn, têlêngipun wontên Purwokêrto.

Tilas Gupêrnur Jendral De Graef badhe rawuh tanah ngriki. Wontên wartos, paduka Jhr. Mr. A.C. De Graef, tilas Gupêrnur ing tanah ngriki, benjing wêkasaning taun 1939 badhe rawuh tanah ngriki. Anggènipun rawuh ing tanah ngriki punika namung pêrlu ingkang sanès padamêlan praja, ugi ngiras nindakakên pêrlu babagan Gemeenschappelijke Mijnbouw Maatschappij Billiton, awit panjênênganipun kapetang jumênêng Raad van beheering Maatschappij wau wiwit tanggal 1 Mèi 1938 dumugi Sèptèmbêr 1939.

Panenan ing Lombok kathah ingkang botên kêdadosan. Wontên wartos, panenan pantun ing Lombok ing mangsa punika pinanggih ingkang botên kêmêdalan 30 dumugi 40%. Kêkiranganing pamêdal wau lajêng badhe dipun jogi saking tanah Jawi-Wetan.

Kawontênanipun tiyang ngajal ing Bêtawi. Miturut palapuran saking Pakaryan babagan Kasarasan Gemeente, ing Bêtawi gunggungipun tiyang ngajal sadaya ing salêbêtipun taun 1937 wontên 14.399, ing taun 1936 wontên 13.532. Tumrap Tanjung Priok wontênipun tiyang ngajal langkung kathah, amargi ingriku tuwuh sêsakit malaria. Miturut petangan cacah jiwa ing taun 1935, bangsa Eropa wontên 43.100, ingkang ngajal 409. Tiyang siti wontên 394.100 ingkang ngajal 12.104. Bangsa Tionghwa 75.900 ingkang ngajal 1714. Bangsa Arab tuwin sanès-sanèsipun 7300 ngajal 172. Manawi kapetang, racak-racakipun ing sabên dintên wontên tiyang ngajal 40.

NAGARI WALANDI

Rêcadalêm suwargi Ibusori Emma. Benjing tanggal 16 wulan Juni ngajêng punika, Sri Bagenda Raja Putri badhe rawuh ing Amsterdam, pêrlu badhe anjumênêngi paargyan pambikaking rêcadalêm suwargi Ibusori Emma.

[Iklan]

Conservator Kon. Instituut. Tuwan F.H. van Aersen, adjunct secretaris Kon. Instituut taal-land-en volkunde tanah India ing Den Haag, dados conservator ing Kol. Instituut.

K.L.M. sêsarêngan nyambut damêl kaihan K.N.I.L.M. Ing bab lampah anggêgana dhatêng Australie, kados tumumtên kêlampahan ing dalêm saminggu tumindak kaping kalih. Lampah anggêgana wau badhe katindakakên dening K.L.M. kalihan K.N.I.L.M.

Sawung sawêlasan saking tanah India. Juru bal-balan sawêlasan saking tanah India tuwin têtindhihipun, sadumugining Den Haag dipun tampi kanthi gambiraning manah dening pangarsa K.N.V.B. Van Prooye, mapag dhatêng Roosendaal. Nalika lampahing sêpur malêbêt ing station Den Haag dipun tampi surak sakalangkung rame, dipun papag ing tiyang atusan. Salêbêtipun wontên ing Den Haag sami nyipêng wontên ing hotèl Duin Noord. Nalika sawung sawêlasan wau dumugi ing Marseille dipun papag dening consul K.N.V.B. Coucke ingkang salajêngipun tumut dhatêng Den Haag. Nalika dhatêng Parijs dipun pêthuk dening pangarsa Fifa, Rimet wêwakiling wereldkampioenschap, Chevalier tuwin Delaumey.

Tilas Gupêrnur Jendral Fock yuswa 80 taun. Kawartosakên, benjing tanggal 19 Juni ngajêng punika, paduka tuwan Fock, tilas Gupêrnur Jendral ing tanah India têtêp yuswa 80 taun.

EROPA

Nata Italie têdhak Lybie. Wadya Italie kalih divisie ing Lybie ingkang kapindhah dhatêng sisih wetan, katitipriksa dening panjênêngan Nata Italie Raja Emanuele.

Ngudi indhaking jiwa. Awit saking kaparênging parentah Italie, sawarnining burgemeester, onder-burgemeester, warga-warga gemeenteraad, makatên ugi para guru pamulangan andhap uwintuwin. pamulangan têngahan, pundi ingkang botên gadhah bojo supados sami sèlèh padamêlan, kaparingan inah ing salêbêtipun kalih wulan. Pranatan makatên punika gêgi tumrap dhatêng tiyang ingkang nyambutdamêl dhatêng paprentahan Italie ingkang dhudha saha botên nggadhahi anak.

Bêna agêng ing Oostenrijk. Lèpèn Mur ing Stiermarken mêntas bêna agêng, margi-margi saking Oostenrijk dhatêng Yugo Slavie sami kêlêban. Ingkang sampun pinanggih wontên tiyang tiwas 13, têtiyang ingkang botên gadhah pangauban wontên 5000. Miturut pèngêtan, bêna punika kalêbêt ingkang agêng piyambak ingkang kacathêt ing babad Italie.

--- 684 ---

Wêwaosan

I. Lêlampahanipun Wasili, anakipun Busli.

79

Sarêng Wasili nyumêrêpi wontên gêntha agêng murugi, saha sumêrêp bilih ingkang manggul gêntha punika bapakipun angkat, lajêng cêluk-cêluk makatên: têka panjênêngan, bapak Ôndranicu. Kauningana, rawuh panjênêngan mriki punika, saèstunipun kirang utami mênggahing panjênêngan utawi kula. Awit ing samangke lajêng kapêksa kula kêdah abên kakiyataning badan tuwin wulêding kulit kalihan panjênêngan.

Wasili lajêng ngobat-abitakên indhêning rodha ingkang minôngka kangge dêdamêlipun, sarta lajêng kadhawahakên ing gêntha ingkang dipun panggul dening pandhita Ôndranicu wau. Gênthanipun sanalika punika ajur mumur dados sawalang-walang, dene Ôndranicu dhawah ing siti kurugan ing pêcahanipun gêntha wau. Wasili enggal-enggal nisihakên pêcahaning gêntha, nanging sarêng sampun watawis rêsik, ing ngriku têtela bilih pandhita wau sampun tiwas.

Ing kala punika para andhahanipun Wasili sampun sami katog anggènipun sami ngaso, sarta satunggal-satunggalipun sampun sami sagêd mêrban tatuning kônca-kancanipun. Ing sarèhning ing wêkdal punika pêrang taksih rame, salajêngipun para andhahan wau sami ngêbyuk malih tumut pêrang, sêdyanipun badhe ngangsêg mêngsahipun ngantos dumugi ing lèpèn Wolso, lan ing ngriku mêngsah sadaya wau nêdya badhe kalêlêbakên. Sarêng para panganjuring kitha nyumêrêpi, bilih têtiyangipun sami kasoran juritipun, ingkang anjalari kitha Nopgorod botên sande tamtu dados karangabang, pungkasanipun, murih kitha Nopgorod sagêd wilujêng, pambudidayanipun botên sanès kajawi nêdha tulung dhatêng ibunipun Wasili, amila salajêngipun wontên tiyang sawatawis ingkang kapasrahan amanggihi ibunipun Wasili sarana ambêkta barang-barang ingkang èdi pèni, kangge angganjar dhatêng tiyang èstri sêpuh wau. Sarêng utusan sampun masrahakên barang-barang wau, lajêng wicantên ngarih-arih dhatêng ibunipun Wasili kirang langkung makatên:

O, sadhèrèk Mamelya, mugi wêlasa dhatêng kula sadaya. Dumuginipun samangke sampun tiyang pintên-pintên èwu ingkang dipun pêjahi dening putra panjênêngan saandhahanipun, ewasamantên taksih dipun lajêngakên anggènipun sami soroh amuk. Saindênging kitha Nopgorod ing samangke, sami tawan tangis nyuwun tulung dhatêng panjênêngan, supados panjênêngan krêsaa ngarih-arih dhatêng putra panjênêngan piyambak sampun ngantos kalajêngakên anggènipun amêmêjahi tiyang, awit botên sande tiyangipun ing kitha têmtu badhe tumpês sadaya. Kula sadaya sagah ngaturi arta bulubêkti dhatêng panjênêngan sataun-taunipun tigang èwu rupiyah, kajawi punika panjênêngan kenging andhawuhi sadaya tiyang supados ambayar paos ingkang awrat, ngêmungna para pandhita kemawon, linêpatna ing wajib ingkang makatên punika.

Wara Mamelya sanalika punika lajêng nuju dhatêng papan paprangan. Sawêg sakêdhap kemawon piyambakipun sampun sagêd nyumêrêpi, kadospundi kadadosanipun pêrang wau, wujud tumpukan kathahing mayitipun têtiyang kitha Nopgorod ingkang pinêjahan dening anakipun. Piyambakipun enggal-enggal ambujêng anakipun. Botên watawis dangu piyambakipun nyumêrêpi anggèning anakipun soroh amuk sarana indhêning rodha ingkang kaobat-abitakên dhatêng mêngsah. Sintên ingkang kadhawahan ing dêdamêl wau, inggih lajêng tiwas. Pêjahing mêngsah mila nyata kados babadan pacing sayêktos. Ibunipun enggal-enggal murugi anakipun saking wingking saha ambêngoki makatên:

Ênggèr, anakku, mandhêga anggonmu soroh amuk. Aja kowe nêdya numpês wong sakutha mêngkono. Bakal gêdhe dosamu, ênggèr.

Sanalika Wasili lajêng kèndêl, dêdamêlipun kadhawahakên ing siti, sarta lajêng wicantên makatên:

Sandika ibu, tujunipun ibu murugi kula saking wingking, botên saking ngajêng. Awit manawi rawuh mêdal saking ngajêng, kula kuwatos bilih ngantos kalintu kula wastani mêngsah saha lajêng kula tamani dêdamêl. Gèk kadospundi kula manawi ibu ngantos dumugi ing tiwas. Dene sadaya dhawuhipun ibu, kula namung andhèrèk. Awit sampun wajibipun anak kêdah manut miturut dhatêng parentahing biyung.

Salajêngipun ibunipun kagandhèng dipun ajak mantuk. Dene têtiyang ing kitha angakêni kawonipun saha lajêng têluk dhatêng pun Wasili.

Badhe kasambêtan

--- 85 ---

Nomêr 22, 1 Juni 1938. Taun III.

Jagading Wanita

Lampiran Kajawèn, juru pangripta: Rr. Siti Mariyam. Kawêdalakên sabên Rêbo.

Kamardikaning Wanita

Sambêtipun Jagading Wanita Kajawèn nomêr 42.

Saking pamanah kula srana ingkang kêdah katindakakên dening tiyang sêpuh inggih punika: nêbihi tindak roda paripêksa dhatêng putra. Sampun ngantos ta putra punika kapêksa kapanggihakên kalihan priya ingkang dèrèng dipun mangrêtosi, utawi ingkang botên dipun cocogi. Putra kaparingana wêkdal ingkang cêkap kangge manah-manah, nyinau watak wantuning priya calonipun. Sarana makatên punika, putra lajêng sagêd caos pêpancasan ingkang patitis: punapa lajêng, punapa kajugag samantên kemawon. Wosipun: tiyang sêpuh kêdah paring wêkdal kangge pitêpangan. Supados satunggal sagêd maspaosakên watak-wantuning satunggalipun. Manawi sampun sami cocogipun, liripun: satunggal-satunggalipun sampun sami rumaos srêg, kados-kados badhe sagêd kêmpal sêsarêngan, êmbat-êmbatan ing salaminipun gêsang, tiyang sêpuh sawêg sagêd manggalih badhe dhauping pangantèn. Mênggah wêkdal kangge pitêpangan wau prayogi sacêkapipun, ngêntosi saantawis. Sampun namung sadintên kalih dintên, ugêr sampun sami sumêrêpipun sampun cêkap. Kados adat kina ingkang dipun wastani: nontoni, punika dèrèng cêkap.

Samôngsa tiyang sêpuh karsa andhahar atur kula ing nginggil, kathah uthutipun, bilih anggènipun amiwaha putra badhe kalêrêsan. Kosokwangsulipun: manawi tiyang sêpuh taksih nindakakên pamêksa, utawi botên paring kamardikan nyêkapi dhatêng putra, kula botên purun tanggêl dhatêng kabêgjaning putra ing pawingkingipun. Pintên kemawon cacahing tiyang rêrayatan ingkang wuk botên dados, ingkang gêsangipun kêbak rubeda warni-warni, amêmêlas sangêt. Punika yèn dipun petani badhe pinanggih, bilih sababipun perangan agêng jalaran saking rumiyinipun, nalika sami kapanggih ingkang satunggal dèrèng mangrêtos têrang dhatêng watak-wantuning satunggalipun.

Badhe kasambêtan.

Rara Suparti.

--- 86 ---

Anêksèni Panggalihanipun Sadhèrèk Nyai Darmaprawira

Sambêtipun Jagading Wanita Kajawèn nomêr 40

Kula piyambak nglampahi, gadhah lare dèrèng sapêkên, kêpêksa sampun: mêmatut bujakrama, dening amomong tamu, badhe tilêm botên sagêd. Bibar sapêkênan, bathinipun: kula nandhang sakit bêntèr, rencang-rencang ugi sami sakit, kêtandhêgan sayah, sami anggrêsah, sami angrêsula, punika sampun wataking rencang, lah tiyang nyambutdamêl padintênan kemawon: grundêlan, bok punika padamêlan wêwahan, makatên panganggêpipun. Beda lan wontên ing dhoktêran, kados ta para pêrplèstêr, anggènipun nyambutdamêl namung sami sarwa andêmênakakên, nglêgakakên, ngukupi sêsukêr punika kados angraup uwos kemawon. Mila sarêng anak kula wau gadhah lare malih, ngantos kaping sakawan inggih sami wontên ing dhoktêran sadaya, dalah mantu-mantu kula botên nate wontên ingkang gadhah lare wontên ing griya, tamlutamtu. sami wontên ing dhoktêran ugi.

[Grafik]

Pêrplèstêr nuju ngupakara lare

4e. Ing salêbêtipun kula nênggani manawi anak kula tuwin mantu-mantu kula gadhah anak wontên ing dhoktêran, kula asring nyambi ningal-ningali ingkang sami gadhah lare wontên ngriku: tanpa bayaran, saening pangupakara têka inggih sami kemawon kalihan anak kula, namung têdha lan panggènanipun ingkang ragi beda, nanging botên sapintêna kaotipun.

5e. Mênggahing para wibi ingkang sami nglampahi, manahipun sagêd maligi namung ngraosakên karêksanipun kasarasaning badanipun thok, botên kaworan pamanahan warni-warni, ingkang tuwasipun namung tiwas mêwah-mêwahi awrating sasanggèn ingkang pancèn sanès wawratipun sinanggi ing salêbêtipun sawêg nyanggi sêsanggèn ingkang botên kenging: winawrat, mênggahing donya.

Kajawi punika kula taksih kêrêp kemawon mirêng swaranipun para ingkang sami dèrèng kêpanggih manahipun, makatên:

Sapisan: Ah, prêlune apa duwe anak bae têka dadak digawa manggon ana rumah sakit, pati urip iku sing gawe sapa, apa ngarah dhoktêr bisa kawasa murungake marang ing pati, rak iya ora. Kados makatên punika rêmbag ingkang babarpisan botên mangrêtos dhatêng prêluning prakawis rêmbag. Prakawis: pêjah gêsang, punika sanès prakawising pangrêksa kasarasaning tiyang ingkang badhe nglairakên jabang bayi.

Badhe kasambêtan.

Nyai Pranata.

--- 87 ---

Katur Panjênênganipun Sadhèrèk Wara Sri W. Rêmbang

Nuwun, pandangonipun sadhèrèk Wara Sri, kawrat ing Kajawèn nomêr 83, bagean jagading wanita, mugi sampun kirang ing pamêngku, sakathahing pandakwa sampun kula tampi, sarta kula botên kawratan nyuwun pangapuntên.

Gêgandhengan pandangon wau sinarêngan sêmu duka, kula botên sagêd ngaturi wangsulan, kuwatos badhe atur wangsulan kula wau, malah mêwahi sêling sêrêp malih, badhe kapanjang-panjang, saya wêwah ingèsêman ngasanès, wasana kirang prayogi kadadosanipun.

Mangsuli wosing gubahan kula namung salugu ajak-ajak anglêrêsakên tumindaking srawung mardika, kanthi wêwaton kasusilaning wanita Jawi, mamrih sagêd darajad kula golongan wanita kêgayuh, kanthi sêpi panyaruwe-panyaruwe kados ingkang sampun kula aturakên ing ngajêng, paribasanipun: sing kêna iwake, aja nganti buthêk banyune. Dados manawi panjênênganipun sadhèrèk Wara Sri, paring wasiyat dhatêng para kadang wanita mudha: kudu prayitna, waspada, duga-duga lan prayoga, punika sampun satrêpipun. Têgêsipun: saupamia wontên satunggal kalih kadang wanita ingkang nyêbal, sagêda lajêng tumuntên wangsul ngambah margining srawung mardika kados ingkang panjênêngan karsakakên punika. Saking pamanggih kula, para ingkang gadhah dhasar ambêlasar, botên sagêd mêmpan dhatêng ajar, punika ambêbayani, sagêd angalang-alangi, angrêndhêtakên dhatêng kamajêngan kula sadaya, tumrap kangge anggayuh darajat ingkang luhur wau. Mila sampun salêrêsipun bilih trajangipun, P.A.A.A.A. mrihatosakên sangêt, badhe ananggulangi bab punika.

Namung punika atur waluyan kula. Panuwun kula, bilih sadaya karangan kula ingkang sampun kaêwrat ing Kajawèn punika wontên ingkang kirang laras kalihan kawontênan, mugi para sadhèrèk karsa anglêrêsakên sarana damêl gubahan ing Kajawèn kemawon, prêlu kangge nisihi. Sadaya pamundhutipun priksa, kula awrat minangkani ngaturi wangsulan, saking pamanggih kula, pandangon punika kathah ingkang namung dados pêpucuking padudon ingkang botên wontên pêdhotipun, sarta malih ngèngêti papaning Kajawèn punika kacumpèn sangêt, tur kathah panjurung-panjurung karangan ingkang langkung wigatos tinimbang namung isi padudon, ingkang undur-unduranipun namung badhe nukulakên pêpêcahan.

Biyang Marta Sleman.

Bab Olah-olah

1. Garang asêm katès

Katès ingkang sampun sêpuh nanging dèrèng jêne, dipun oncèki, lajêng kairis sapantêsipun. Dipun godhog saumoban lajêng kaêntas, dipun êtus.

Bumbunipun: tumbar, jintên, bawang brambang, sarêm, kêncur, traos, kluwak, lombok, salam, santên.

--- [88] ---

Bawang brambang, lombok karajang, lajêng kagôngsa, bumbu sanèsipun dipun ulêg kacêmplungakên lan dipun santêni kanil. Manawi sampun umob dipun pindhah ing kwali (panci), lajêng katès kacêmplungakên kasantênan malih samurwatipun. Dipun udhak sampun ngantos pêcah. Ecanipun malih kaparingan ulam balungan. Dene anggènipun dhahar, mawi sêkul angêt (sêkul pantun enggal, murugakên botên lupa ing badan), lawuhipun, krupuk rambak, sambêl cambah. (Samêlsambêl. brambang asêm dipun ulêgi cambah).

2. Sêkar katès dalah godhongipun ingkang ênèm

Sêkar lan godhong katès sakalo, kagodhog kalihan ampo 1 cangkir, ngantos matêng. Lajêng kaêntas kakumbah rêsik.

Bumbunipun: lombok ijêm rajangan, brambang, bawang, asêm, gêndhis, traos, laos, sarêm, salam, têri, bumbu wau kagôngsa lisah, manawi sakintên sampun alum, sêkar lan godhongipun wau dipun cêmplungakên, lajêng kaungkêp. Samôngsa bumbu sampun matêng, dipun soki duduh ulam sakêdhik, kaolah samatêngipun, nanging duduh sampun kêkathahên. Lan ugi kenging kaparingan tempe bosok.

Ni Suntariyati.

Blora.

Sinjang Tirtateja

Sinjang tirtateja punika sêratanipun prasaja, manut garisan, nanging sanadyan wujudipun prasaja makatên, wontên angèlipun sawatawis, jalaran asring dhumpyuk.

[Grafik]

Adêging sêratan jêjêg, manawi dipun wangun mayat tuwin sanès-sanèsipun, malah katingal botên sae, dados angosokwangsul kalihan sêratan garis miring.

Nama Tirtateja punika manawi dipun petani atêgês: toyaning teja. Ingkang wosipun anggambarakên teja, inggih kluwung, mila dipun iribakên makatên, bokmanawi mêndhêt saking teja punika gadhah cahya sap-sapan warni-warni, katingal langkung nêngsêmakên. Warni-warnining cahya wau dipun pindhakakên wontên ing wujudipun sêratan, kados ta: tembokan, sogan, biron tuwin isèn. Cêthanipun ing gambar, ingkang pêthak punika tembokan, ingkang garit-garit, punika sogan, ingkang cêmêng: biron, ingkang cêcêg-cêcêg: isèn. Dene bab pamantêsipun, kasumanggakakên ingkang nyêrat.

--- [685] ---

Ôngka 45, Stu, Kli, 4 Bakda Mulud, Jimawal 1869, 4 Juni 1938, Taun XIII.

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50, bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Pangungsêt - Dr. R. Sutama - Kasusilan - Pêpanggihanipun sang Hitler kalihan sang Mussolini - Marsudi Gêndhing Jawi - Pajagèn Bêbaya ing Gêgana - Lotre - Kêthoprak Darma Mudha - Kabar Warni-Warni - Wêwaosan - Taman Bocah.

Pangungsêt

Ngapura

Têmbung ngapura punika saking limrahipun, ngantos sampun botên kenging dipun wangun malih, tuwin tiyang inggih sampun mangrêtos dhatêng lèrèging kajêngipun, gambaranipun, manawi saking sanès dhumawah dhatêng badanipun piyambak, nama angsal, manawi saking badanipun piyambak dhatêng sanès, dipun wastani nyukani. Inggih jalaran saking kêlimrahipun wau, têmbung ngapura wau ngantos dados cangkingan sêkaring paginêman. Upaminipun, sawêg gumujêng kêkêl, wêtêngipun ngantos dipun pèjèt kalihan mungêl: nyuwun ngapura, wontên malih tiyang mungêl: kang gêdhe pangapuramu.

Manawi ngèngêti cak-cakaning ungêl ingkang makatên wau, lajêng kêraos mênggahing lêbêting raosipun, awit ingkang kapisan, têmbung nyuwun ngapura wau sanadyan botên cêtha ingkang dipun suwuni, nanging inggih sampun ngrêtosakên bilih ingkang dipun suwuni ngapura: Pangeran, ing ngriku lajêng katingal atêgês ingkang nglampahi gumujêng wau ngrumaosi lêpat, mila nyuwun ngapura. Dene tumrap ing ungêl-ungêlan: kang gêdhe pangapuramu, punika akajêng: tiyang nyukani pangapura dhatêng tiyang sanès. Kêkajêngan punika sajakipun anjêlêkèthèk, awit apawitan kajêngipun piyambak, nanging nyatanipun inggih angèl, awit ngapura dhatêng tiyang punika botên gampil, angèlipun wau, jalaran tindak ngapura punika adhakan kêdunungan kumingsun, awit ing nginggil wau kacariyosakên bilih ngapura punika kagunganing Pangeran.

Namung mênggahing panggagap, cobi pados dhêdhasar saking badanipun piyambak, dados atêgês pawitan badanipun piyambak. Sapunika tiyang nyuwun ngapura dhatêng Pangeran, punika bakunipun saking ngrumaosi ing kalêpatan, inggih kalêpatan wau ingkang dipun rumaosi ngantos kandhas dumugi ing batos. Makatên ugi ngapura dhatêng tiyang sanès, pangapuranipun inggih kêdah dipun kandhasakên adhêdhasar nyumêrêpi dhatêng sabab-sabab ingkang anjalari nuwuhakên pangapura.

Manawi sampun adhêdhasar makatên wau atêgês sampun mangrêtos dhatêng pangapura yêktos. Dados ing ngriki katingal, wêdaling pangapura punika saking wontên sabab, tuwin sarèhning tumraping pangudi punika purun awêwaton badanipun piyambak, utaminipun tiyang punika sampun ngantos gêgayutan kalihan pangapura, inggih punika atêgês botên damêl kalêpatan.

Cêkruktruna.

--- 686 ---

Dr. R. Sutama

Kalinganipun bôngsa Indhonesiyah anjêgrêg, nalika mirêng kabar bilih sêsêpuhipun Parindra, Dr. R. Sutama tilar donya.

Lêlabêtanipun Dr. R. Sutama sampun kathah ingkang sumêrêp. Ewadene ing Kajawèn ngriki prêlu katêrangakên sawatawis, minôngka ngluhurakên nyawanipun ingkang sampun wangsul dhatêng jaman kalanggêngan wau.

[Grafik]

Suwargi Dr. R. Sutama.

Dr. R. Sutama punika lairipun wontên ing tanggal kaping 30 Juli taun 1888, wontên ing dhusun Ngêpèh, bawah apdhèling Nganjuk, paresidhenan Kêdhiri. Tiyang sêpuhipun nama R. Suwaji, guru wêdalan pamulangan kêwiksêkul jaman kina. Nanging anggènipun dados guru botên lêstantun, nuntên malembar dhatêng golongan pangrèh praja. Wontên ing pangrèh praja ngantos sagêd dumugi pangkat wêdana, dados karèrèhanipun ingkang bupati R.M.A.A. Kusuma Utaya, ingkang samangke dados wakil pangarsa rad kawula punika.

R. Sutama punika nalika alitanipun nama R. Subrata, nanging jalaran saking andhugalipun, mila lajêng dipun santuni namanipun: R. Sutama.

Samêdalipun saking pamulangan Lagere School, R. Sutama nglajêngakên pasinaonipun dhatêng ing Stovia.

Ing taun 1907, R. Suwaji tilar donya. Nalika samantên, R. Sutama sawêg wontên ing klas tiga ing pamulangan Stovia. Angkahipun, R. Sutama badhe mêdal saking pamulangan kemawon, lajêng badhe nyambutdamêl, supados sagêd urun-urun dhatêng ibunipun. Sabab ing wêkdal samantên gêsangipun ibunipun inggih botên patosa mubra-mubra, kabêkta saking anak kathah, inggih punika jalêr tiga, kalêbêt R. Sutama wau, kalihan èstrinipun sakawan. Ananging R. Ayu Suwaji mêksa kêncêng botên mrayogèkakên, manawi R. Sutama mêdal saking pasinaonipun. Kajêngipun, sanajan kadospundi, anakipun pambajêng kêdah dados dhoktêr rumiyin, supados anggènipun badhe ngragadi adhi-adhinipun ing têmbe sampun ngantos tanggêl-tanggêl. R. Ayu Suwaji nuntên pindhah griya wontên ing dhusun, nyambi têtanèn, supados gêsangipun sagêd ngirid, sarta tirahanipun sagêd kangge nyêmbadani anakipun pambajêng.

Idham-idhamanipun R. Ayu Suwaji wau kadumugèn. Ing taun 1911 nagari bêtah dhoktêr. R. Sutama sakancanipun dèrèng ngantos iksamên, malah kirang 6 wulan saking iksamênipun,

--- 687 ---

sampun dipun sêngkakakên, dipun wisudha dados Ind. Arts.

Nyambutdamêl ingkang wiwitan wontên ing griya sakit ing Sêmarang, ing taun 1913 lajêng dipun pindhah dhatêng Bêtawi wontên ing griya sakit Stadsverband, ingkang sapunikanipun dipun wastani C.B.Z. Nanging wontên ing Bêtawi botên dangu. Nalika samantên ing tanah Jawi Wetan wontên pagêblug sêsakit pès, R. Sutama dipun pindhah dhatêng Malang, nuntên dhatêng Magêtan. Ing taun 1917 lajêng dipun pindhah dhatêng Baturaja (Palembang).

R. Sutama kapengin sangêt anglajêngakên sinau dhatêng Eropah. Supados sagêd iksamên Arts. Badhe bidhal piyambak, kêkirangan waragad, ewadene R. Sutama tansah angudi supados kadumugèn papenginanipun wau.

Kalampahan ing taun 1920, R. Sutama kapiji dening nagari supados anglajêngakên sinau dhatêng Eropah. Sêsarêngan kalihan dhoktêr Sja'af lan dhoktêr Sarjita. Wontên ing nagari Walandi, sasampunipun angsal iksamênipun Arts, Dr. R. Sutama nuntên kabantokakên dhatêng Prof. Dr. Mendes da Costa, mahaguru ing Amasêtêrdham. Botên antawis dangu nuntên dados pambantunipun Prof. Dr. Plaut ing kitha Hamburg prêlu mligi sinau sêsakit kulit tuwin sêsakit èstri.

Ing taun 1923, Dr. R. Sutama angajawi, dipun bênum dados dhoktêr sêsakit kulit wontên ing C.B.Z. Surabaya, ngrangkêp dados guru wontên ing pamulangan Nias.

Dr. R. Sutama punika wiwit nem namanipun sampun kondhang wontên ing kalanganing pakêmpalan. Nalika taksih dados murid wontên ing Stovia, ngêdêgakên Pakêmpalan Budi Utama (taun 1908). Wontên ing nagari Walandi ngêdêgakên Pakêmpalan Perhimpunan Indonesia. Kajawi punika, nalikanipun wontên ing Eropah dados panuntunipun konggrès para murid pribumi ing pamulangan luhur ingkang dipun wontênakên ing kitha Oegsgeest, Hardenbroek, Lunteren tuwin sanès-sanèsipun.

[Iklan]

Sarêng wangsul angajawi, wontên ing Surabaya lajêng ngawontênakên Studieclub. Botên antawis taun Studieclub wau santun dados Pakêmpalan P.B.I. (Persatuan Bangsa Indonesia). Nalika taun 1936, P.B.I. luluh dados satunggal kalihan Budi Utama, santun nama Parindra. Pakêmpalan-pakêmpalan kabangsan sanèsipun inggih lajêng tumut dados satunggal lumêbêt wontên [wo...]

--- 688 ---

[...ntên] ing Parindra. Dr. R. Sutama tansah nyêpêng pusaranipun.

Dhatêng pangudi kamajênganing rakyat sarta pangudi ekonominipun bôngsa, Dr. R. Sutama pancèn mêmpêng sangêt. Wontênipun Bank Nasional Indonesia, Rukun Tani, Rupelin, sêkolahan tênun, griya pamondhokan lare-lare sêkolah, griya pamondhokan tiyang èstri ingkang kêtlarak gêsangipun, punika saking ada-adanipun Dr. R. Sutama. Kajawi punika wontênipun pakêmpalan kabangsan sapunika sampun gadhah papan piyambak kangge pamanggihan, inggih punika Gedong Nasional Indonesia ing Surabaya, ugi awit saking ada-adanipun Dr. R. Sutama.

[Grafik]

Dr. R. Sutama tuwin ingkang ibu, dalah kulawarga.

Dr. R. Sutama dados dhirèkturipun sêrat-sêrat kabar kabangsan: Soeara Oemoem, Tempo kalihan Panjebar Semangat. Nanging botên namung wontên ing kalangan kabangsan kemawon, wontên ing kalangan kadhoktêran, namanipun Dr. R. Sutama ugi misuwur.

Awit saking panuntunipun Dr. R. Sutama, sadhèrèkipun sadaya sami sagêd anglajêngakên pasinaonipun, lan sami dados sadaya. Sadhèrèk jalêr ingkang satunggal, inggih punika Dr. Susila, dados Inspecteur malaria-bestrijding ing Sumatra Kidul. Ingkang satunggalipun Dr. Suratma, dados pangagênging Veterinaire Dienst ing gêmintê Bêtawi. Sadhèrèkipun èstri: satunggal angsal suwargi Dr. Gunawan Mangun Kusuma, satunggal angsal Ir. Suratin, satunggalipun malih rara: Sumiyati, dados dhirèktrise pamulangan Kartini ing Cirêbon, dene ingkang wuragil Mr. Siti Sundari, nyêpêng Bank Nasional ing Malang.

Tiyang ingkang kapengin ngajêngakên bôngsa punika kathah, nanging ingkang sagêd dados panuntun, dipun suyudi, dipun trêsnani tiyang maèwu-èwu, punika awis-awis sangêt. Jalaran dados panuntun makatên botên cêkap apawitan kapintêran, kapurunan, utawi kaprigêlan, ugi kêdah lêlambaran manah suci, minôngka uwat-uwatipun panggayuh luhur.

Dr. R. Sutama kapundhut Ingkang Kuwaos wontên ing dintên Sênèn Kliwon tanggal 30 Mèi utawi tanggal 30 Mulud jam 4 sontên. Ing dintên Rêbo tanggal 1 Juni, layon dipun makamakên wontên ing palataran Gedong Nasional Indonesia, ingkang nguntapakên maèwu-èwu.

Ing pamuji mugi rohipun Dr. R. Sutama, tinampia wontên pangayunaning Pangeran.

--- 689 ---

Wulang Sae

Kasusilan

Dening Radèn Tumênggung Arya Prakosa, ing Surakarta.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 44.

Awit saking punika para kakung langkung prayogi saupami botên nyêmbranakakên prakawis wau, kêdah ngatos-atos, para kakung punika nyêpêng plunturing kabêgjan utawi kasangsaranipun sabrayatipun piyambak-piyambak. Kalêmpakaning brayat ingkang nunggil jinis dipun wastani bôngsa, manawi para kakung kathah ingkang kirang nêtêpi kuwajibanipun angayomi, saèstu bôngsa wau badhe nandhang kamlaratan samukawisipun, inggih punika aluming bôngsa, têmbung alum makatên, manawi kadangon botên angsal siram utawi rabuk saèstu badhe kalajêng garing. Bilih para kakung tuwin wanita sami têtêp kuwajibanipun, mêdal ing margining kasusilan, bôngsa wau badhe manggih kabêgjan sarta kaluhuran. Inggih punika ingkang dipun wastani mêkroking bôngsa.

Mênggah alum utawi ngrêmbakaning bôngsa wau gumantung saking pakartinipun satunggal-satunggaling brayat. Manawi dipun raos-raosakên kanthi lêrêming panggalih, prakawis ingkang sampun kula aturakên wau, têka sakalangkung gawat sarta ngêmar-êmari sangêt dhatêng manah, amargi kula nyumêrêpi kathah para kakung kapala brayat ingkang sêmbrana dhatêng kuwajibanipun, têmahan brayat wau lajêng nandhang karisakan.

Prakawis dhumawahipun kasangsaraning brayat punika taksih kathah jalaranipun, sanajan para kakung sampun anêtêpi kuwajibanipun mêdal ing margi karahayon, ananging taksih wontên sambekalaipun, inggih punika prakawis rubedaning kasênêngan. Kathah kemawon para kakung ingkang sae-sae, têtêp anggèning ngayomi dhatêng brayatipun, nanging botên sagêd nyandhêt ardaning manah ingkang tumrap kasênênganipun piyambak, têmahan kajlungup dhatêng rubedaning kasênêngan, wêkasan brayatipun lajêng nandhang kasangsaran. Dados ingkang kalêpatan punika tiyang satunggal kapala brayat, kasangsaranipun dipun sanggi dening sabrayat. Prakawis ingkang gawat sarta ngêmar-êmari sangêt dhatêng manah punika badhe sagêd santun dados gampil sarta sêpên ing sambekala, bilih para kakung tuwin wanita sami mangrêtos sarta lair batosipun sami kadunungan kasusilan, inggih kasusilan ingkang dados tuking kabêgjan, inggih kasusilan ingkang madhangi manahipun manungsa, nyumêrêpakên margi ingkang anjog dhatêng kamulyan, ugi nyumêrêpakên margi simpangan, ingkang anjog dhatêng karisakan.

Kasusilan punika pêpindhanipun kadosdene toya kalihan rabuk, sagêd damêl suburing wit-witan ingkang sampun alum, makatên ugi brayat-brayat, agêngipun dhatêng bôngsa, ingkang nadhang kamlaratan samudayanipun, punika sagêd enggal waluya manggih kabêgjan sarta kaluhuran, bilih para kakung tuwin putri sami nglênggahi kasusilan.

Badhe kasambêtan.

--- [690] ---

[Grafik]

Ing Kajawèn sampun kêrêp ngêwrat pawartos ing kala pêpanggihanipun sang Hitler kalihan sang Mussolini wontên ing Rome. Ingkang kacêtha ing gambar punika sang sakalihan pêpanggihan, ing ngriku pinahargya urmating prajurit. Ing nginggil sisih kiwa, lampahing wadya dharatan nalika urmat, wontên sangajêng pramuka kêkalih. Ing ngandhap wadya oto adêdamêl mriyêm. Kajawi punika ing gagana gumrênggêng kèbêkan suwaraning wadya gagana, punapadene ing lautan, jumêguring mriyêm wadya lautan tanpa kêndhat.

--- 691 ---

Kagunan Jawi

Marsudi Gêndhing Jawi.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 44.

3. kêmpul pindha gêmak mêlung / dumêling pangliking suling / têtêp tutupane laras / lir kêdhasih ngasih-asih / gêndèr panêrus pinjalan / amemba tirta naritis //

4. saron barang pancêr barung / calêmpung umyung ngêmpyungi / cêthane lamun priyôngga / cinorak-caruk kumrincing / dêmung dumunung irama / mangungkung cengkok ngugêri //

5. gong suwukan sru ambaung / salênthêm munya ngalêbi / bonang gêng dadya manggala / ngracik sarwi nuntun gêndhing / bonang panêrus lir rijal / kumrêcêk swara nikêli //

6. agrung swarane panêmbung / dadya bêbauning gêndhing / kênong golong-gêgolongan / gambang gôngsa cumarêngkling / kêmanak ngenaki nala / lir walang angkup ngalêbi //

7. gong jumêglug mandul-mandul / dangu dènnya ngombak warih / kêthuk mathuk ing thuthukan / kêcèr ngècèr wor ing gêndhing / kêtipung nrunthung wirama / kêmpyung munya swara mêncil //

8. pasindhèn èstri swara rum / cengkok mulêt mêmalat-sih / cèplês larasing pradôngga / sênggak sigrak gênti-gênti / gerong ririh swara rampag / kêplok kinarya ngramèni //

Kasêbut ing nginggil, manawi dipun apilakên, kangge gerong sarta dipun suraos, lajêng dados pêpathokan, caking panabuh saha swaranipun, amargi sadaya gôngsa ingkang dipun tabuh sampun kawrat wontên ing ngriku, langkung-langkung têtêmbunganipun sampun jarwa.

Ing ngriki kula namung badhe nêrangakên sawatawis, kula pêndhêt ingkang prêlu kemawon. Ingkang kasêbut pada wiwitan:

Kang titis panabuhipun, ririh arampak waradin.

Kados bab punika kajêngipun sampun cêtha, dados yèn nabuh sampun ngantos klenta-klèntu, sarta ingkang rampak, sampun ngantos wontên ingkang moncol kêsoran (sêru panabuh tumrap kalênengan). Lajêng sambêtipun: rêbaban nyêndari ngangkang. Kajêngipun ing ngriku, manawi ngasta (nabuh) rêbab, sasagêd-sagêd swaranipun ingkang ngangkang kados sêndarèn.

Ingkang kasêbut pada ôngka 8 (pungkasan) wontên têtêmbunganipun: gerong ririh swara rampak. Dados samôngsa anggerongi gêndhing, swaranipun ingkang rampak, sanadyan sêsarêngan gerong, sampun ngantos wontên swara ingkang moncol kêsoran, sabab asring wontên saking mêmpêng anggènipun anggerong, swaranipun prasasat ambêngok, wusana dhatêng pamirêngan botên sakeca.

Mangsuli bab ladrang pangantèn

Ungêlipun gêndhing ladrang pangantèn punika, wiwit pangantèn dipun gandhèngakên, ngantos dumugi papan palênggahan ingkang sampun katamtokakên, punapa [puna...]

--- 692 ---

[...pa] wontên ing ngajêngan padaringan (sênthong têngah) yèn kangge jaman modhèrên, dipun lênggahakên wontên ing ngajêng lawang agêng griya wingking ingkang ngajêng ing têngah.

Manawi sampun kalênggahakên jèjèr, ngungêlipun gêndhing ladrang pangantèn dipun suwuk.

Ingkang sampun, sasuwukipun gêndhing ladrang pangantèn, kèndêl sawatawis, lajêng dipun sambêti Gêndhing Boyong, nutipun kados ing ngandhap punika:

Gd. Boyong lr. sl. pt. manyura.

[NOTASI]

namung dipun ungêlakên sapisan, lajêng têrus dipun dhawahakên (minggah), dhawahipun:

[NOTASI]

punika Gêndhing Boyong merongipun kadamêl cêkak, sabab ambujêng prêlu enggal dipun dhawahakên, salajêngipun tumuntên dipun gerongi utawi sindhèn Kinanthi.

Badhe kasambêtan.

R. Ng. Pringgahardana.

Sêsorah ing Radhio saking Bale Pustaka

Benjing ing dintên Ngahad sontên tanggal 5 Juni 1938, wanci jam ½ 8 dumugi jam 8 Bale Pustaka ngawontênakên sêsorah ing radhio Nirom 2 golflengte 190, ing bab: Ti noe poek ka noe Tjaang, ingkang mêdharsabda Tuwan M.A. Salmoen.

Tamu ing Karaton Surakarta

Ing Kajawèn sampun kêrêp macak gambaripun tamu agung ing karaton Surakarta. Kala wêdalipun Kajawèn kapêngkêr ngêwrat gambar tamu agung saking nagari Siyam.

Ing dintên punika Kajawèn ngêwrat gambar tamu agung saking nagari Walandi, Paduka Jendral Mayor De Jonge van Halen, ajudan dalêm Sri Bagendha Maharaja Putri Wilhelmina. Tamu agung wau pinanggihan wontên ing karaton kilèn prabasana.

Gambar dalêm Sampeyan Dalêm Ingkang Wicaksana sakalihan Gusti Kangjêng Ratu Êmas, tuwin putra dalêm, Gusti Kangjêng Ratu Pambayun, punapadene para putra, anandhakakên gênging supêkêt dalêm dhatêng tamu agung wau.

[Grafik]

--- 693 ---

Pajagèn Bêbaya Ing Gagana

Sambêtipun Kajawèn nomêr 41

Lampahing hawa manawi topèng dipun angge

Manawi topèng dipun angge, hawa lumêbêt ing bumbungan saringan saking bolongan ing ngandhap. Hawa langkung vilt, kukus lan pêdhut racun katahan kèndêl. Hawa lajêng nrajang lapisan arêng. Sabagean agêng saking gas-gas racun kasêrot lan kèndêl ing arêng. Gas ingkang rikat aburipun nrabas arêng dumugi ing lapisan glintiran obat pênyawaran, lajêng pêcah lan manjing atunggil kalihan obat wau.

Hawa ingkang sampun rêsik langkung pèntil lumêbêt ing topèng, têrus kasêrot ing irung.

Koolzuur ingkang dipun napasakên mêdal, mêdalipun saking pèntil topèng.

Topèng wêdalan pabrik Dreager wontên ingkang tanpa pèntil. Hawa ingkang kasêrot lumêbêt ing irung lan hawa ingkang dipun napasakên mêdal, sadaya langkung bumbungan saringan (''pendel atmung''). Topèng punika kêkiyatanipun kirang kathah katimbang kalihan topèng ingkang mawi pèntil, namung limrahipun alit lan ènthèng, kangge sanès bôngsa militèr, lan sanès punggawa ingkang kêdah nyambutdamêl wontên panggenan ingkang sagêd kathah gasipun sampun dipun anggêp nyêkapi. Awit kangge tiyang limrah nganggenipun namung sakêdhap-sakêdhap, prêlu sagêd lumajêng botên kenging gas.

Panyêgahing mosterdgas

Sampun katêrangakên manawi mosterdgas sagêd anêmbusakên karèt lan kulit, lan malih barang wau botên risak. Karèt ingkang kandêl sagêd dipun têmbus ngantos kalih jam dangunipun. Dados manawi tiyang mawi pangangge sarwa karèt ingkang sagêd nutupi rapêt, ngantos kalih jam dangunipun botên katularan mosterdgas.

Sandhangan wau namung dipun angge personeel ontsmettingsdienst lan personeel hulpdienst. Sandhangan karèt wau, sasampunipun kalih jam dipun angge lajêng dipun ontsmet (rêsiki) lan malih manawi tiyang ngantos kalih jam laminipun ngangge sandhangan karèt, wontên ing tanah bêntèr ngriki botên sagêd tahan. Topèng ingkang kenging mosterdgas ugi kêdah dipun ontsmet.

Dene topèng dipun angge manawi wontên mosterdgas, kangge anjagi sampun ngantos mripat, irung, cangkêm kalêbêtan gas wau ingkang sangêt andrawasi. Ihtiyar sanèsipun mriksanana bab mosterdgas.

Panganggenipun topèng

Topèng modhèlipun N.I. Leger bageanipun:

1. Topèngipun.

2. Pipa karèt ingkang sampun dipun tangsuli pati kalihan irung topèng.

3. Bumbungan saringan hawa. Sambungan bumbungan punika kalihan pipa karèt mawi slorogan, dados panyambungipun sagêd rikat.

4. Kanthongan, ingkang kangge wadhah bagage dados 2 kothakan. Kothakan kapisan kangge

--- 694 ---

wadhah topèng, kothak nomêr kalih kangge wadhah bumbungan saringan, ing ngriki ing ngandhap wontên bolonganipun ingkang dipun trancang kawat kangge margi hawa.

5. Ing ngiringan wontên kanthongan alit kangge wadhah gêndul saking sèng, punika wadhah campuran kaporiet lan magnesium poeder.

6. Ing tutupan kanthongan wontên sakipun isi tlêkêm wadhah sabun lan montên kangge ngrêsiki kaca mripat.

7. Kanthongan wau mawi cangklongan ingkang kenging dipun ulur lan dipun ungkrêt, lan mawi mata itik, punika kangge nyanthèlakên bênik kanthongan kuningan, manawi mangke kanthongan topèng badhe dipun angge ing ngajêng dhadha. (7a)

8. Kanthongan wau wontên sabukanipun kulit alit, prêlu manawi kanthongan dipun angge ing dhadha, sabuk dipun ubêdakên ing badan, supados sampun gandhul-gandhul manawi kangge tumungkul.

Badhe kasambêtan.

R. Pringgadiharja,

Leider gas sectie G.G.D. Bat.

LOTERIJ

Loterij agêng ingkang bêbathènipun badhe kangge Centraal Comite golongan angguran lan sanès-sanèsipun, sampun kagêbag nalika dintên Sênèn kêpêngkêr ing Bêtawi, angsal-angsalanipun kados ing ngandhap punika:

[Grafik]

--- 695 ---

Rêmbagipun Garèng + Petruk

Kêthoprak Darmamudha

II.

Garèng : Ora, Truk, kowe kuwi nèk ngomong ambok aja anggêre mêtu bae. Kayadene kowe ngunèkake sing main dadi: Pangeran Rôngga, pamaine jarene: pintêr, tandang, cikat, cêkak aos: nyênêngake. Ing wusana kok unèkake: ora cocog karo gêgambarane. Nyang Pangeran Rôngga kuwi mau, wong nonton, jalaran èlèking tingkahe, pancène kudu sêngit, malah padha sênêng. Kalane Pangeran Rôngga mati, wong nonton pancène wajib nyukurake, sabab sabanjure ora bisa gawe ala nyang wong, urip manèh, nanging wong nonton malah mrêbêm mêlês. Barêng aku kôndha: pancèn ora bisa maine, kowe pêthênthêngan ora olèh, kok kandhakake: maine mono pancèn pintêr têmênan. Anggone ora bisa cocog karo gêgambarane Pangeran Rôngga, kok kandhakake: dudu salahe sing dadi, nanging salahe Gusti Allah, dene dititahake dhèwèke ... ayu. Lho, kuwi karêpmu sing kêpiye.

Petruk : Wayah, Kang Garèng, anggonmu omong kuwi kathik wis nelad kêthoprak nganggo: sing kêpiye. Rungokna, Kang Garèng, tak wènèhi tuladhan liyane. Saupama wong kaya aku kiyi, pintêr anjogèd, pintêr nyang têmbang, nyang gêndhing, nyang irama, kathik kêpondhokan luwês: gandês, kèwês, sêdhêp, banjur main dadi wayang wong, mêsthine didadèkake apa-apa iya tèyèng, nanging apa iya cocog karo gêgambarane, saupama aku banjur dibênum dadi ... Sêmbadra upamane.

Garèng : Kiraku kok iya pantês bae, nanging iya Sêmbadraning ... unta. Le ora mèmpêr kowe kuwi. Ora, Truk, karêpmu kuwi kowe apa ora cocog, ananing lanang dimainake wong wadon kuwi.

Petruk : Tumraping tongtonan kêthoprak, lanang dimainake dening wong wadon, kuwi kadhang-kadhang malah apik, yakuwi kanggo anjupuk rupa lan suwarane, nanging iya kudu pilih-pilih. Kaya ta lanang sing mathuk dimainake dening wong wadon upamane: Damarwulan, Panji Asmarabangun, cêkake: iya sing alus-alus kae. Nanging yèn bangsane: Patih Lugêndèr, Ariya Panangsang, Pangeran Darpa, lan sapadhane, dimainake dening wong wadon, kuwi padhane aku didakèkake Sêmbadra, utawa kowe didadè- [didadè...]

--- 696 ---

[...-] kake ... Banowati. Mêsthine iya rada kithal, Kang Garèng.

Garèng : Ambok iya ora mathuk ngono bae, kathik wêrna-wêrna mêngkono. Ora, Truk, tak pikir-pikir, omongmu kuwi mula iya akèh bênêre, yèn didêlêng kumpule pamaine dadi siji, pancèn iya nyata, kurang urip, kurang ngês, kurang grêgêt. Nanging yèn didêlêng pamaine siji-sijine, rata-rata pancèn iya pintêr kabèh. Tumêkane saiki anggonku nonton wis kaping têlu, Truk. 1e. Lakon Pangeran Rôngga, 2e. Pangeran Sindurêja, lan 3e. Lakon Sultan Trênggana ing Dêmak.

[Grafik]

Petruk : Aku sêmono uga, Kang Garèng. Jalaran saka iku saiki padha cocog-cocogan, ngrêmbug pamaine pancèn kêna didêlêng.

Garèng : Iya, Truk. Kaya ta: 1e. Yaiku lakon Pangeran Rôngga, main dadi Sultan Mataram, 2e. Main dadi Pangeran Anyakrakusuma, adipati ing Sêmarang, kêng rakane Pangeran Sindurêja, lan 3e. Main dadi Pangeran Panuwun, ponakane Sultan Trênggana ing Dêmak. Sanadyan iki sing dadi wong wadon, molah-malih ambal kaping têlu, tur seje-seje lakon, nanging ora ana sing nyêngkal têlak, Truk, têgêse: têrus-têrusan apik, tur ora ngewak-ewakake turut gêgêr.

Petruk : Cocog, Kang Garèng. Banjur sing 1e dadi Pangeran Rôngga, 2e dadi: Pandhansari, putri jim, lan 3e dadi Pangeran Bagus putra sultan ing Dêmak, ing ngarêp wis tak kandhakake: pancèn iya kêna dipamèrake têmênan, main dadi wadon, ayu, main dadi lanang iya: ambraling.

Garèng : A-se-se, Truk. Banjur nalika 1e dadi Ratu Kidul, 2e dadi Dèwi Sulasmi, putra putrine Pangeran Anyakrakusuma, lan 3e dadi Dèwi Sraniati, garwane Pangeran Bagus, têrusan, thinik-thinik, ambalindrik dhuwa lolo, Kang Garèng.

Petruk : Salaman, Kang Garèng, salaman, cocog aku. Sing rada nganèh-anèhi ing kêthoprak Darmamudha iki, pamaine wadon kapintêrane kêna diunèkake racak, Kang Garèng, saiki main dadi wadon, sesuk dadi lanang, kok iya: blang gêdhung tak jêglong.

Garèng : Iki karêpe apa, ana kok: blang gêdhung tak jêglong.

Petruk : Iki anggambarake wong kang lagi anjogèd, banjur pacakgulu dawa, kathik prêg dibagong gêdhe, iki têmtu gawe marêm, Kang Garèng. Karêpe pamaine wadon-wadon mau,

--- 697 ---

gonta-ganti dadi lanang, dadi wadon, kok iya langganan gawe marêm bae.

Garèng : Yèn mêngkono mungguhing panêmumu, kasih tangan, Truk, kasih tangan, aku: mu-fa-kat. Saiki ngrêmbug pamaine lanang-lanang sing kêna dipamèrake têmênan, Truk, yaiku kang dadi nalika 1e Pangeran Juru Martani, 2e dadi Kyai Kramat, gurune Pangeran Anyakrakusuma, lan 3e dadi Sunan Kudus, iki pancèn jêmpol têmênan, iki maine urip têmênan, luwih-luwih yèn wis dadi Ariya Panangsang. Iki sing diarani cara Lônda: karakter acteur, yaiku pamain kang bisa anggambarake wêwatêkan warna-warna, saupama pamain gambar idhup, ya kae, lo: Emile Jannings.

Petruk : Akkur, Kang Garèng. Banjur nalikane lakon Sultan Trênggana ing Dêmak dadi Pangeran Sedalèpèn, kêng ramane Ariya Panangsang, yaiku anggambarake pangeran kang brangasan, ambêgsiya, lan thuk-mis, iki anggone main pancèn iya brêgas têmênan, Kang Garèng. Pamaine wong iki aku pancèn wis kêrêp wêruh, anggêre dikon ngemba wong sing brangasan, ambêgsiya, ugal-ugalan, lan sapadhane, pancèn iya jêmpol têmênan.

Garèng : A-min. Banjur sing dadi badhute, Truk, yaiku: Sastra Sandirana Sandirene, lan Slèngêr, loro-lorone kêna diunèkake: cucut, pintêr, irama, lucu, nanging ora anduwèni saru sathithik-thithika.

Petruk : Mulane rak iya bênêr, ta Kang Garèng, nèk tak unèkake: maine siji lan sijine pancèn iya apik, nanging nèk didêlêng kumpule dadi siji, hla iki isih ana kurange, yaiku kurang urip, kurang ngês, kurang grêgêt. Pranatane ing kono, mula iya: bagus, Kang Garèng, yaiku: ora tau gêlêm andêlêng nyang wong nonton, nanging tansah ngêmên-êmênake anggone main. Nanging ana cacade siji, yaiku: sing main nyang para nonton, kêrêp ngadhêpake ... bokonge, iki nèk cara Lônda jarene sêmbrana, Kang Garèng.

[Iklan]

Garèng : Suwe-suwene mêsthi bakal bisa diowah, Truk. Banjur kowe aja lali gamêlane, Truk, cêkake liyêr-liyêr têmênan.

Petruk : Kaya-kaya wis cukup samene dhisik anggone ngrêmbug anane kêthoprak Darmamudha, nèk prêlu ing besuk dirêmbug manèh, Kang Garèng.

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 2504 ing Tarakan. Botên.

Lêngganan nomêr 4980 ing Losukun. Lêngganan kapetang wiwit ½-38. Botên angsal bêbingah.

Lêngganan nomêr 4226 ing Ambulu. Botên sade.

--- 698 ---

KABAR WARNI-WARNI

(Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès)

TANAH NGRIKI

Balanja mirunggan ing pabrik Majaagung. Wontên wartos bilih punggawa pabrik gêndhis Majaagung, Mojokêrto, badhe angsal blanja mirunggan satêngah wulan.

Jamur mawa racun. Wontên têtiyang ing Pondhokmangka, Banyuwangi, nama Somedjo dhatêng saking kêbon ambêkta jamur agêng-agêng, sarêng dipun olah saha katêdha, ing ngriku botên dangu lajêng nuntak-nuntak rah, ngantos tigang dintên sawêg sagêd saras.

Ajudantdalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana ingkang enggal. Sakèndêlipun ajudantdalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana, Tuwan W.F. van Vreeswijk, ingkang anggêntosi eerste luitenant ter zee G.N.T. Baron van Till.

Sami kaukum jalaran babagan jampi ingkang dados awisanipun Nagari. Pangadilan Landraad ing Bêtawi mêntas ngrampungi prakawisipun bangsa Tionghwa cacah 8, sami kadakwa kanggenan jampi ingkang dados awisaning Nagari. Têtiyang wau sami kaukum 2 dumugi 5 wulan.

Pabrik agêr-agêr. Ingajêng sampun kawartosakên, ing Kudus wontên ingkang ngêdêgakên pabrik agêr-agêr. Ing sapunika wontên wartos, Ijs-Maatschappij Petodjo ing Bêtawi ugi badhe ngêdêgakên pabrik agêr-agêr.

Sanatorium t.b.c. Miturut wartos, ing taun punika ing tanah Jawi badhe dipun dêgi sanatorium, tumrap Jawi-Wetan ing Kalisat, sacêlakipun Jêmbêr tuwin ing Madiun. Tumrap Jawi-Têngah, ing Ngayogya tuwin sanès panggenan ingkang dèrèng dipun tamtokakên. Tumrap Jawi-Kilèn sagêd ugi ing Cirêbon tuwin Bandhung.

Pakêmpalan ingkang angsal rechtspersoon. Pakêmpalan cooperatie nyèlèngi tuwin bank Marsudi Indhaking Têntrêm Rahayuning Anggota Walikukun ingkang dipun dêgakên kala tanggal 1 Mèi 1937, sampun angsal Inl. Rechtspersoon katitimangsan tanggal kaping 4 Mèi 1938 No. 501.

Mèngêti adêging pabrik sampun 100 taun. Kala tanggal 21 wulan Mèi ing pabrik gêndhis Balongbêndho, Mojokêrto, kawontênakên pèngêtan adêging pabrik sampun 100 taun.

Centraal Comite voor Steun aan Werkloozen. Dumugining tanggal 30 April kêpêngkêr Centraal Comite voor Steun aan Werkloozen tampi darma arta kathahipun f 433.025.52.

Dayaning radhio sagêd suka pitulungan dhatêng tiyang sakit rêkaos. Pangintun radhio saking Bandhung kala ing dintên Ngahad kêpêngkêr ngintunakên wartos bilih satunggiling dhoktêr ing Borromues Ziekenhuis, nêdha pitulungan dhatêng lare-lare ingkang purun kapêndhêt rahipun pêrlu kangge ngêjogi rahipun satunggiling nonah ingkang sampun sakit rêkaos. Botên lêt dangu wontên neneman dhatêng panggenaning dhoktêr ingkang nêdha tulung wau, botên dangu wontên malih neneman gangsal, mênggah sêdyanipun purun dipun pêndhêt rahipun kangge mitulungi nonah ingkang sakit wau. Kêlampahan salah satunggiling neneman wau wontên ingkang kêpilih, lajêng kapêndhêt rahipun kangge ngêjogi rah dhatêng badaning nonah wau, saha salajêngipun sagêd mitulungi.

Sumbangan têtingalan saking Kutei. Benjing dhawahing paargyan mèngêti adêging nagari Surakarta sampun 200 taun, panjênênganipun Sultan ing Kutei badhe nyumbang têtingalan bêksa Dhayak Kênyah.

Quarantine kewan. Ing taun punika ing Tanjung Priok dipun êdêgi quarantine kewan. Pêrlunipun kangge anjagi lêbêting kewan saking sanès panggenan dhatêng Sumatra Pasisir Kidul. Wontênipun katindakakên makatên, amargi tumrap kewan ingkang kadhatêngakên ing Sumatra wau asli pêndhêtan saking kapuloan Sundha alit, ingkang ing nagari ngriku botên wontên sêsakitipun kewan, mangka wontênipun ing Tanjung Priok, kewan-kewan wau dipun êmor kemawon kalihan kewan ingkang asli saking sanès panggenan. Ingkang makatên punika sagêd anjalari tumularing sêsakit dhatêng kewan ingkang kalêbêtakên dhatêng Sumatra.

[Iklan]

Utusan Nata Surakarta dhatêng nagari Walandi. Miturut wartos, benjing pèngêtan jumênêngan Nata nagari Walandi 40 taun, Sampeyandalêm Ingkang Wicaksana badhe utusan putradalêm kêkalih, ingkang sami wontên nagari Walandi. Satunggal B.K.P.H. Hadinagoro, wontên ing Delft, kalih B.K.P.H. Notokoesoemo, wontên ing Wageningen.

Pamulangan luhur Doktêr. Lulus doctoraalexamen perangan kaping kalih, nonah R. Oetjoe Roebaan tuwin tuwan-tuwan Athos, Kwee Tat Tjhong, W.J.L. Mreijen, Tan Ing Djiang tuwin Tio Sie Bing. Lulus dados arts, tuwan-tuwan R. Oetoro tuwin M. Martono.

Benggol durjana pasrah. Benggoling durjana nama Moerdan, ingkang misuwur, pasrah badan dhatêng pulisi ing Cikarang, saha lajêng angakêni ing kalêpatanipun. Durjana wau nate anglampahi kadurjanan ngoyok ing griyanipun Kaji Djasmin ing Mr. Cornelis kala taun 1937. Ing salajêngipun kanca-kancanipun cacah 5 sampun sami dipun cêpêngi ing pulisi. Kajawi kadurjanan ing ngriku wau, Moerdan ugi ngakên nate nglampahi ngoyok wontên ing Bêkasi.

Pêpanggihan mèngêti anggèning tilar donya Dr. Soetomo. Kala malêm tanggal 1 wulan punika ing gêdhong Pêrmufakatan Indonesia ing Gang Kênari, Bêtawi, kawontênakên pêpanggihaning para pangajêng Parindra tuwin pakêmpalan sanès-sanèsipun, kirang langkung wontên tiyang 500. Kawigatosaning pêpanggihan wau sami ngatingalakên anggènipun sami bela sungkawa anggèning tilar donya Dr. Soetomo.

Dr. Lie Tjien Tjong. Wontên wartos, Dr. Lie Tjien Tjong, asli wêdalan saking Stovit ing Surabaya, satamatipun saking ngriku anglajêngakên pasinaonipun dhatêng Jerman saha sagêd lulus kanthi cumlaude wontên pamulangan ing Bonn. Ing sapunika Dr. Lie Tjien Tjong sampun wangsul dhatêng tanah ngriki manggèn ing Surabaya.

Lulus saking A.M.S. afd. B ing Bêtawi. Pandadaran ing A.M.S. afd B ing Bêtawi ingkang wêkasan, ingkang nêmpuh wontên 12, ingkang lulus: Achman Soelitman, Arthono, Aploes, Mansoer, Oeben Oesman, Mohamad Isakertasentana, Taliboel Arifin tuwin Tan Koei Sing.

Lêbêtan wadyabala. Ing wulan April kêpêngkêr wontên lêbêtan wadyabala tumrap bangsa Eropa, pados tiyang 63, kangge wadya cavalene 2, artillerie 30, genie 16 tuwin griya sakit 15. Cacahipun tiyang ingkang nglêbêti wontên 109, ingkang botên nglajêngakên 1, dados kantun 108 ingkang kêdah kapriksa. Salajêngipun ingkang botên kangge wontên 59, dados ingkang katampèn namung 49, dados wadya artillerie 21, genie 14 tuwin griya sakit 14.

Pamulangan luhur Islam. Ing bab badhe adêging Pamulangan luhur Islam kados ingkang sampun nate kawartosakên, punika pangajaranipun, miturut rancangan ing bab jêmbar saha lêbêting agami Islam, kajawi punika ugi dipun wulang ing bab agami sanès-sanèsipun, ing bab agami Indhu badhe gêgayutan kalihan kabudidayan ing tanah ngriki. Guru-gurunipun mêndhêt ingkang sampun umur-umuran 25 dumugi 70 taun, tumrap ingkang nama docent, dipun têtêpakên dening pamulangan, dene lector ingkang majêng jalaran saking kajêngipun piyambak. Nanging golongan kalih warni sami nêtêpakên ing bab tatananing wulangan.

Examen ing Voortgezet Meisjesonderwijs ing Kêbonsirih Bêtawi. Lulus ing babagan Frobelonderwijs, Th. B.N. Nyheim, E. Jacobs, C.H. Veerkamp, The Laura, M.R. Artiwi Ardjo, Nji M. Djoehariah, R. Nirwani Winangoen, R.R. Srimoeljati, Joh. Datoek Toemênggoeng, Soelasikin, E. Loembantobing, Rêsminah, Hamsah, Mariam. Lulus tumrap kantordiploma. A.M. Chatelin, N.M. Ompi.

Internationale Congres voor Tropische Geneeskunde en Malaria. Miturut sêrat kêkancingan saking Parentah, benjing congres kados ingkang kasêbut inginggil ing Amsterdam, Parentah miji dokter-dokter ing tanah ngriki anjênêngi congres wau, tumrap dokter babagan sêsakit malaria, ingkang kapiji Dr. R. Soesilo, insperteur D.V.D. ing Palembang, ingajêng dados pangagênging nanggulangi sêsakit malaria ing tanah ngriki.

--- 699 ---

Bab êmas ing Soreang. Ingajêng wontên wartos bilih têtiyang ing bawah Soreang sami gadhah atur dhatêng ingkang Bupati ing Bandhung, ing bab anggènipun dipun pakèwêt dening ingkang gadhah panêdha badhe ambikak kabudidayan ingriku. Ing sapunika wontên wartos bilih ingkang majibi papan ingriku wau botên badhe mambêngi anggèning têtiyang ingriku sami badhe pados êmas ing lèpèn, malah sanadyan padosa ing sabin pisan inggih kenging kemawon, nanging mawi prajanjian, sampun ngantos ing têmbe wingking wontên rêraosan kawratan samangsa kabudidayan wau sampun tumindak ing damêl.

Militèr campuh kalihan gajah. Kawartosakên, satunggiling patrouille ing Medan ingkang dipun tindhihi dening sêrsan Blomont, nalika lampahipun dumugi ing sakidulipun Namuungas, bawah Tanjungpura, kapapag grombolan gajah cacah 15, wontên satunggal ingkang pêthak. Nalika gajah-gajah wau sumêrêp wontên tiyang lajêng sami mêncar, nanging botên dangu ingkang 6 wangsul saha lajêng nêmpuh. Militèr wau lajêng nanggulangi mawi sanjata, gajah wontên tiga ingkang pêjah, tuwin natoni gajah pintên-pintên, salajêngipun gajah-gajah sanèsipun, kalêbêt ingkang pêthak, sami lumajêng. Golongan militèr wilujêng. Enjingipun golongan militèr wau nglajêngakên nglacak dhatêng puruging gajah. Kacariyos gajah-gajah wau wontênipun ingriku tansah ngrêrisak.

Pakêmpalan enggal. Kawartosakên, ing Bandhung wontên pakêmpalan enggal nama Indische Algemeen Democratische Partij. Sasampunipun ngadêg pakêmpalan wau, ing pundi-pundi inggih badhe dipun adani makatên.

Bestuur ing Nieuw Guinea enggal. Ing wêkdal punika ing Nieuw Guinea sawêg kawontênakên paniti papan panggenan ingkang badhe dipun dèkèki bestuur enggal, dene ingkang dipun pilih ing Wiiel tuwin papan panggenan ing sakubênging tlaga Panai, ingkang inggilipun wontên 2500 m saking lumahing sagantên. Kala tanggal 15 Mèi kêpêngkêr sampun wontên lampah golongan ingkang dipun tindhihi Tuwan Van Eechoud kanthi tiyang 50. Ing lampah golongan wau wontên juru ngupakara tiyang sakit 2, tiyang babagan têtanèn 1 tuwin satunggal malih tumrap babagan paprentahan tuwin panyathêt cacah jiwa tumrap bangsa Papuwa ing tanah ngriku, tuwin wontên malih marconist, pirantos kangge kintun wartos lumantar radio. Lampah wau kintên-kintên dangunipun 6 wulan.

Lindhu ing Selebes. Sasampunipun wontên lindhu ing Selebes, ing papan ingkang wontên lindhu ing sabên-sabên taksih asring kêraos wontên lindhu. Miturut papriksan, karisakanipun kalangkung agêng, mèh sabên griya sami ambruk. Kapitunanipun pintên, dèrèng sagêd kasumêrêpan. Papan ingkang kêtênggêl sangêt punika pinanggih ing pasisir.

Mr. Hapsara Wresniwira wontên ing Hollywood. Mr. R.M. Hapsoro Wresniwiro, putranipun B.K.P.H. Hadiwidjojo ing Surakarta ingkang nêmbe tamat saking nagari Walandi, satamatipun saking sinau lajêng lêlana anjajah nagari, ing sapunika wontên ing Hollywood. Dene dumuginipun Surakarta dèrèng wontên wartosipun ingkang têtêp, amargi anggènipun lêlana wau sampun têrang saking ingkang rama tuwin Sampeyandalêm Ingkang Wicaksana.

Inggah-inggahan. Kawrat kêkancingan saking Gupêrnur Jawi-Têngah, R. Soegiarto, Aib. nindakakên padamêlan mantri pulisi ing stadspolitie ing Kudus, paresidhenan Japara-Rêmbang, dados asistèn wêdana paresidhenan Kêdhu.

Inggah-inggahan guru. Kawrat kêkancingan saking Bupati ing Nganjuk, Moertidjo al. Daroeworo, guru bantu ing vervolgschool Karangsari, dados kêpala guru ing vervolgschool Warujayeng.

Srutu tuwin sata ingkang dipun sês têtiyang ing tanah ngriki. Srutu ingkang dipun sês têtiyang ing tanah ngriki ing taun 1928 wontên 1267 yuta iji, ing taun 1937 wontên 1499 yuta iji. Sigarèt ing taun 1928 wontên 2791 yuta iji, 1937 wontên 4349 yuta iji. Dene sata ing taun 1932 13 yuta kg, 1934 10.5 yuta kg, saha ing taun 1937 wontên 11 yuta kg.

Mriksa barang kina. Utusanipun ingkang wajib para neneman wêdalan saking A.M.S. ingkang nitipriksa bab barang-barang kina, tumrap ingkang mriksa wontên ing Purwokêrto sampun tumindak malêbêt ing dhusun ngadhusun, ingriku sawêg mrangguli bangsaning goci kina, saha sampun kakintunakên dhatêng Bêtawi. Mirid kawontênan ingriku punika kathah barang-barangipun kina.

Boyongan golongan pangajaran. Miturut wartos sampun wontên golongan pangajaran ingkang bidhal dhatêng papan paboyongan ing Lampung, cacah 20. Cacah samantên wau saking Cilacap 3, saking Kutoarjo 1, Ngayogya 1, Klathèn 3, Surakarta 1, Ngawi 1, Walikukun 1, Pacitan 1, Nganjuk 1, Kêrtosono 1, Trênggalèk 3, Kêdhiri 1, Blitar 1, Surabaya 1. Sadaya wau kanthi têtindhih satunggal, tuwin sabên tiyang boyongan tunggal angsal tiyang tani 5 sakulawarganipun. Têtiyang sadaya wau badhe angsal panduman siti kangge pakarangan tuwin sabin. Dados gunggunging têtiyang ingkang boyongan wau sadaya wontên 378. Mênggah rantamaning waragad wontên f 14.000.-. Para mudha pangajaran wau ingajêng sampun sami angsal wulangan saking Malang laminipun 2 taun.

Murid-murid pamulangan mêmêngsahan. Ing Bandhung mêntas wontên murid-murid pamulangan mêmêngsahan ngantos mèh dados ramèn-ramèn yêktos. Ing sakawit wontên lare Ambon murid pamulangan ambacht ing Bandhung pasulayan kalihan murid Walandi ing pamulangan Cimahi, jalaranipun namung prakawis rèmèh kemawon, sabên kêpêthuk lajêng badhe kêrêngan, nanging tansah kenging dipun pisah ing tiyang ingkang sumêrêp. Wusana murid ing Cimahi wau lajêng ajak-ajak kancanipun ngantos lare 200 sami dipun jak nglurugi dhatêng sêkolahaning murid lare Ambon wau. Nanging lajêng sande, malah salajêngipun lajêng dipun cêgah ing polisi.

Ilèn-ilèn toya dhatêng pasabinan. Provinciale Waterstaat ing Bandhung, panggaraping bêndungan ing Cikêmbu badhe rampung wontên ing taun punika. Manawi sampun rampung, bêndungan wau badhe sagêd ngoncori pasabinan 1260 bau. Ingajêng pasabinan ingriku punika ingkang 930 bau namung tadhahan kemawon.

Directeur Justitie. Miturut wartos, Mr. K.L.J. Enthoven, sawangsulipun saking verlof, katêtêpakên dados directeur Justitie malih.

Papriksan t.b.c. Pamulangan-pamulangan ing Karanganyar mêntas kawontênakên papriksan sêsakit t.b.c. ingkang dipun priksa wontên tiyang 28. Cacah samantên wau ingkang dipun priksa idunipun wontên 7.

NAGARI WALANDI

Babagan lampah anggêgana. Ministêr Waterstaat andhawuhakên dhatêng Tuwan C.H.E. Van Eden der Pals, directeur Pakaryan gêgana, supados ing salêbêtipun wulan Juni punika dhatêng tanah Indiya numpak motor mabur K.L.M. pêrlu ngawontênakên papriksan tuwin sagêd gêgayutan rêmbag kalihan para pangajênging lampah anggêgana ing tanah Indiya.

Radio babagan bal-balan saking nagari Walandi. Benjing tanggal 5 wulan punika wanci jam 5 dumugi jam 7.20 sontên, miturut pêpetangan ing nagari Walandi badhe wontên kintunan radio golflengte 19.71 tuwin 25.57 m, ngandharakên ing bab têtandhingan bal sawung Hongariye kalihan sawung saking tanah Indiya.

EROPA

Kapitunan Italie salêbêtipun paprangan Spanyol. Miturut wartos, saha ingkang sampun dipun umumakên, ing salêbêtipun paprangan Spanyol punika Italie wontên upsir tuwin saradhadhu ingkang tiwas 717, ingkang kêtaton wontên 2512, ingkang dipun tawan tuwin ical wontên 16.

Rêbatan têlênging panggenan lestrik. Miturut wartos saking Spanyol, wadya republiek ngrosani panêmpuhipun dhatêng papan panggenaning lestrik, ngantos sapêkên tanpa damêl, amargi lestrik wau ingkang langkung migunani tumrap kitha Barcelona. Ingriku lajêng campuh sakalangkung rame. Wadya republiek kasoran, ingkang kêplajêng wontên tiyang 25.000.

ASIA

Nêmpuh ing Canton. Miturut wartos, nalika Jêpan nêmpuh saking gêgana ing Caton, adamêl tiwasing tiyang 500 tuwin 900 nandhang tatu, sadaya jalaran saking dipun dhawahi bom.

Lindhu ing Jêpan. Kala tanggal 29 Mèi wanci enjing ing laladan dhistrik Kushiro tuwuh lindhu, adamêl karisakan agêng. Jêndhela-jêndhela kathah ingkang pêcah. Ing Teshikaga kathah margi sêpur ingkang risak.

Sêsakit cholera ing tanah Indhu. Ing wêkdal punika ing tanah Indhu tuwuh sêsakil cholera, miturut palapuran, ing salêbêtipun nêm minggu wontênipun tiyang ingkang tiwas 3500, tuwuhing sêsakit tumular dhatêng pundi-pundi. Ingkang sampun cêtha kêtrajang wontên tiyang 7000.

--- 700 ---

Wêwaosan

II. Pêjahipun Wasili.

80

Ing tlaga Ilmên, wontên baita agêng ginarubyug ing baita alit-alit, pêpindhanipun kadosdene banyak lêlangèn dipun tut ing anak-anakipun. Mênggah baita-baita wau, baitanipun Wasili dalah andhahanipun. Ing salêbêtipun kapal ingkang agêng piyambak ing kala punika katingal Wasili mlampah wongsal-wangsul wontên ing êdhèk. Rainipun anjêngkêrut ing sêmu kadosdene sawêg kathah ingkang kamanah.

Ing wêkdal punika sampun kalampahan pintên-pintên taun laminipun anggèning Wasili soroh amuk anêlukakên têtiyang ing Nopgorod, ingkang anjalari piyambakipun lajêng anguwaosi ing kitha wau. Nanging bawanipun Wasili punika sajatosipun trahing prajurit, inggih lajêng botên sagêd manawi namung kapurih kèndêl mukti wibawa kemawon. Langkung malih sarêng mirêng pawartos saking para sudagar sugih-sugih, ingkang sampun sami anjajah ing pundi-pundi, ingkang sami nyariyosakên kawontênanipun ing tanah-tanah sisih kidul tuwin wetan, punapa malih wontênipun tanah-tanah ing sisih lèr, ingkang kathah sato-kewanipun mawarni-warni, kados ta: kidang, mênjangan, bruwang lan sasaminipun, salajêngipun Wasili inggih nuntên enggal-enggal nêdya nilar praja, prêlu aningali kawontênanipun tanah-tanah mônca wau. Makatên kalampahan, ing satunggiling dintên Wasili dalah andhahanipun sarana numpak baita pintên-pintên bidhal saking praja, prêlu nêdya anjajah ing môncapraja. Pintên-pintên nagari ingkang dipun ambah, pintên-pintên bètènging bôngsa Pin utawi bôngsa Mongul ingkang sami karêbat sarana pêrang, ingkang salajêngipun têtiyang ing ngriku dipun kengingakên paos ingkang awrat. Manawi baita-baitanipun sampun kêbak barang-barang jarahan, lajêng wangsul sakêdhap dhatêng Nopgorod. Wontên ing ngriku botên sanès padamêlanipun, ngêmungakên sênêng-sênêng, nêdha lan minum, tuwin tindak sanèsipun ingkang kirang prayogi. Ingkang makatên wau sampun tamtu adamêl saya sêngitipun têtiyang ing Nopgorod dhatêng Wasili saandhahanipun. Limrahipun manawi sampun katog anggèning nguja hawa nêpsunipun wau, lajêng bidhal malih ngupados sênênging manah. Baita-baitanipun Wasili wau lajêng lêlayaran ing lèpèn-lèpèn ing Ruslan ingkang agêng-agêng. Sarana tindak ingkang makatên wau, Wasili saandhahanipun prasasat anjajah ing saindênging laladan praja Ruslan. Kadhang-kadhang baita-baitanipun wau ugi sok katingal wontên ing samodra Kaspi, dene ing samargi-margi Wasili dalah andhahanipun, padamêlanipun botên sanès kajawi sênêng-sênêng sarta nêluk-nêlukakên nagari-nagari ingkang sami dipun langkungi.

Dene ingkang badhe kacariyosakên ing samangke punika, anggèning Wasili dalah andhahanipun badhe wangsul dhatêng Nopgorod malih. Sasampunipun pintên-pintên taun laminipun anjajah ing môncapraja, anêlukakên bôngsa pintên-pintên. Kajawi punika kathahing kitha utawi bètèng, ingkang dipun damêl karang abang, jalaran botên purun manut miturut punapa ingkang dados pikajênganipun Wasili, punika prasasat tanpa wicalan. Ewasamantên, sanadyan wangsulipun dhatêng Nopgorod punika sarana ambêkta barang-barang jarahan ingkang sakalangkung kathah, nanging ing sêmu Wasili katingal wontên ing salêbêting sungkawa. Para andhahanipun, malah ugi para putri boyongan ingkang sami endah warninipun, sadaya sami nyobi nglêlipur manahipun, nanging tanpa damêl. Wasili katingal bilih taksih tansah nandhang susah kemawon.

Badhe kasambêtan.

Wangsulan Redhaksi

Tuwan S. Mandhiraja. Karangan kados makatên punika mapanipun kapacak wontên ing ariwarti.

Tuwan S.G.H. ing Kroya. Bab makatên punika panjênêngan prayogi pados katrangan dhatêng priyantun ingkang langkung cêlak.

K. 3130 ing Jalinan. Karangan ingkang kados makatên punika sampun kêrêp kapacak ing ariwarti.

Tuwan Dj. W. ing Ngayogyakarta. Babagan makatên punika kamanah sampun kêlimrah. Panjurung ingkang sae badhe kapacak, migatosna bab karangan rumiyin.

K. 4590 ing Kêdhiri. Pujangga baru mêdalipun sabên wulan, rêginipun tigang wulan f 0.75. Waosan Jawi Rama, Mintaraga, Bratayuda tuwin Arjunasasra, sami gancaran, Malayu Pelangi I, II. Kidung Sundayana, sadaya Bale Pustaka sade. Rêgining Panji Pustaka tuwin Kajawèn têtêp.

Tuwan S. ing Batang. Karangan panjênêngan nêngsêmakên, nanging sarèhning babagan makatên wau golongan pangothak-athik tuwin kathah ingkang sampun mangrêtos, botên kapacak. Sampun cuwa ing panggalih, nuwun.

--- 89 ---

No. 23, 4 Juni 1938 Taun IX

TAMAN BOCAH

INGKANG NGÊMBANI: BU MAR

KAWÊTOKAKE SAMINGGU SAPISAN DENING BALE PUSTAKA BATAVIA-CENTRUM, RÊGANE SATAUN F 1.50 KÊNA KABAYAR SABÊN 6 SASI SAPISAN, BAYAR DHISIK. LÊNGGANAN KAJAWÈN LÊLAHANAN.

PUTRANING RATU LAN PANGON BÈBÈK

Pirang-pirang taun kang wus kêpungkur, ing nagara adoh saka kene, ana bocah lanang loro, kang rupane padha kaya dene jambe sinigar. Karo-karone padha gêdhene, mripate padha irênge sarta rambute padha dene ngandhan-andhan. Ananging ... mêksa ana bêdane, mangka akèh bangêt, yaiku sing siji putraning ratu, dene sijine pangon bèbèk. Sabên esuk, yèn rajaputra mau wis busana, agêm-agêmane sarwa endah, lan jumênêng ing ngarêp jandhela, amriksani marang jaba, panjênêngane mêsthi priksa pangon bèbèk mau liwat karo anggawa sulak lan ing ngarêpe bèbèk pirang-pirang pating kruwèk. Ciptane rajaputra mau: ''Takkira, sing urip kêpenak dhewe kuwi dadi pangon bèbèk. Sadina muput ana ing jaba, ing ratan-ratan lan ara-ara. Bisa golèk pring kanggo gawe suling lan bisa sulingan sasêrune. Bisa lunga nyang ngêndi-êndi, bali nyang ngomah sawayah-wayah, pagawean kang gampang dhewe ing saindênging jagad. Ngêtutake bèbèk sarta anjaga aja nganti padha ilang, wèh, gampang bangêt.

Kocapa pangon bèbèk ngira, yèn ora ana wong mulya kaya rajaputra. Manggon nang kraton, akèh undhak-undhakane kêna kanggo plorodan, kamare jêmbar-jêmbar. Ana sing olah-olah kang pintêr, ana abdine kang tukang nêbahi paturone. Kasure iya êmpuk. Lan wis mêsthi bae putraning raja ora duwe pagawean apa-apa, gawene mung dolan karo dolanan kang apik-apik. Dadi putraning raja kuwi ayake anggone mapan turu ya nèk wis ngantuk." Mêngkono pamikire pangon bèbèk. Dadi rajaputra kêpengin dadi pangon bèbèk, lan pangon bèbèk kêpengin dadi putraning raja.

Anuju sawijining esuk barêng pangon bèbèk liwat nêdya angon bèbèke, rajaputra nuli miyos saka palênggahane murugi pangon bèbèk sarta andangu nyang pangon bèbèk, apa dhèwèke gêlêm ijolan. Wangsulane pangon bèbèk karo gumun: ''Wah inggih kêlêrêsan!''

Bocah loro nuli padha ijolan panganggo. Lan nyata, ora kêtara babarpisan, yèn pangon bèbèk saiki, sing dadi putraning raja, lan putraning raja saiki, maune pangon bèbèk, jalaran mau wis dakkandhakake, rupane kaya jambe sinigar.

Ature pangon bèbèk nyang rajaputra mau: ''Punika sulakipun, kêdah ngatos-atos, sampun ngantos wontên ingkang kesah, mangke mindhak dipun paibên kalihan ingkang gadhah.''

Rajaputra andhawuhi marang pangon bèbèk: ''Awas, untumu kudu rêsik, tanganmu uga, lan kowe kudu apal nyang pasinaon.''

Mêngkono bocah loro wis padha kalêksanan kêkarêpane. Ing sakawit rajaputra mau sênêng bangêt angon bèbèk. Ananging ... suwe-suwe kok ora gampang. Ana sawênèhing bèbèk tansah arêp lunga, lan bèbèk liyane uga arêp milu. Sang rajaputra namakake sulake lirih, ananging barêng bèbèke ora manut, tansah arêp mbêdhal-mbêdhal, sang rajaputra ora sabar manèh, bèbèk digêbug sêru, nuli mabur, diêtutake kancane. Sang rajaputra

--- 90 ---

banjur judhêg panggalihe. Bèbèk-bèbèk dikumpulake, nanging sing digitik mau ora mulih. Sadina muput tansah anggolèki bèbèk kang ilang mau, nanging mêksa ora kêtêmu. Barêng sore wis krasa sayah, nuli kondur nyang omahe sing duwe bèbèk. Satêkane ing kono, disrêngêni akèh-akèh, jalaran ngilangake bèbèk siji. Minangka paukuman panjênêngane ora kêna dhahar, kudu têrus mapan sare. Mêngkono uga pangon bèbèk sing nggêntèni dadi rajaputra, dhèwèke pinaringan duka, jalaran kukune irêng, tangane rêgêd lan barêng diwulang maca, babar pisan ora bisa apa-apa, ya wong pancène durung tau sêkolah. Gurune nuli matur nyang Sang Ratu, yèn putrane ora ngapalake pasinaone. Dhawuh pangandikane Sang Ratu: ''Minangka paukuman, dhèwèke ora susah diwènèhi mangan, kudu têrus mapan turu.''

Esuke pangon bèbèk ngadêg ing ngarêp jandhela, mripate abang jalaran saka nangis. Ora antara suwe Sang rajaputra langkung angon bèbèke, sêmune susah bangêt. Pangon bèbèk nuli marani, saka kadohan wis bêngok-bêngok: ''Gusti, sampun ah, botên susah lintonan.''

Wangsulane Sang rajaputra: ''Iya kêbênêran.'' Pangon bèbèk: ''Kadospundi Gusti, punapa sênêng angèn kambangan punika?''

Wangsulane: ''O, babar pisan ora. Aku wingi ngilangake bèbèk, banjur ora diwènèhi mangan.''

Pangon bèbèk calathu karo ngguyu: ''Ananging kula aluwung dados pangèn kambangan katimbang dados putraning Ratu. Kalawingi kula botên sagêd maos lan etang lajêng pun ukum, botên pun paringi têdha. Wah, sampun, botên kêpengin dados rajaputra malih.''

B.M.

PANGADILAN KANG PATITIS

Ing sawijining desa ana wong loro kang omahe jèjèr tunggal pagêr. Kang siji aran si Amir, sijine aran si Abas. Si Amir duwe ingon-ingon kêbo lanang siji, ulêse bule, dene si Abas uga duwe kêbo wadon siji, ulêsing wulune kaya salumrahe kêbo.

Anuju sawijining dina, kêbone si Abas mau manak lanang lan wulune putih (bule) kayadene kêbone si Amir. Amir barêng wêruh, yèn kêbone si Abas manak bule, banjur têka nyang omahe si Abas, pêrlu anjaluk gudèle, awit pangrasane gudèl mau mêsthi duwèke, katandha saka wulune putih kayadene kêbone dhewe. Nanging si Abas ora awèh, nganti padha rêgêjêgan, wêkasane wong loro mau têrus lapur mênyang nagara milungguhake pêrkarane.

Tumêkaning papriksan jaksa bangêt bingunge, mikir anggone bakal ngrampungi prakarane si Amir lan si Abas mau. Nanging ora suwe jaksa nêmu akal lan banjur ngandika mangkene: ''Aja dadi gêlaning pamikirmu sakloron yèn saiki aku durung bisa ngrampungi pêrkaramu, awit dina iki awakku isih lara lan anjarêm bangêt, marga mau bêngi mêntas manak, mulane saiki bêcik padha muliha bae dhisik.

Si Amir saking gumune krungu ngandikane jaksa mau, tanpa dipikir têrus matur mangkene: ''Punapa inggih ndara, kok mokal wontên priyantun kakung kok mbabar, sajêg kula gêsang kok dèrèng sumêrêp.

Wangsulane jaksa: ''Dadi kowe ora ngandêl têmênan yèn aku mêntas manak?''

Wangsulane: ''Inggih saèstu botên pitados, ndara.''

Dhawuh ngandikane jaksa: ''La yèn kowe ora ngandêl, iku pancèn ana bênêre, dadi yèn mêngkono wis têtela bangêt yèn gudèl kang dadi prakara mau, ya wis gênah yèn duwèke si Abas, awit sing manak ya kêbone si Abas.

Si Lantarsih, Tolan.

WIS PINTÊR ADUS DHEWE!

Si Harno, yèn adus karêpe êmoh diêdusi, arêp adus dhewe, sabunan iya sabunan dhewe, yèn nyêmplung nyang èmbèr, dicêkêli bae iya ora gêlêm, calathune: ''Ah, ibu, aku wis gêdhe, kok, wis bisa dhewe. Sesuk aku êmoh adus nang èmbèr, arêp adus nang kulah, kaya ibu.

[Grafik]

B.M.

--- 91 ---

BADMINTON

Sêdulur-sêdulurku lanang lan wadon, coba sawangên, kang kacêtha ing gambar iki, pakumpulan badminton ing Kauman Purworêjo, kang diarani ''S.I.A.M.'', cêkakan saka asmane kang padha ambangun, yaiku: ''Soemarto-Islam-Amir-Moefti" lan uga atêgês: "Saras Iku Agawe Mulya."

[Grafik]

Priyayi putri kang ngasta bèkêr iku Mevr. Amir, kampiun badminton putri ing Purworêjo. Nganti titi mangsane dina iki durung ana sing ngalahake. Bèkêr kang diasta iku entuke nalika diêdu ana ing kêramean.

Ibu lan bapakku iya kampiun, nanging salawase lagi mênang sapisan, nalika dimungsuhake karo sadhèrèke dhewe, bapak Koesnadi sêkalihan kang ana ing Kêbumèn, jalaran ibu bapak kampiun kalahan.

Aku dhewe lan adhi-adhiku papat, uga milu kagambar. Mara bêdhèkên, êndi gambarku? Aku iya sok badminton karo kanca-kancaku, kang digambar padha lungguh.

Apa kowe iya sok padha badminton?

Margiono, Purworêjo.

TUKANG SÊPATU KANG PINTÊR

Kacarita ing jaman kuna ana sawijining buta kang manggon ing pagunungan. Ki buta watake ala, gawene ngrêrusak desa-desa kang panggonane ora adoh saka kono. Wus pirang-pirang desa kang suwung ora ana wonge kang dêdunung.

Kocapa ora adoh saka pagunungan mau ana kuthane, kang wonge padha guyup-rukun lan kêndêl. Sabab saka iku buta ora bisa nglawan nganti mênang. Buta kêmropok, lan banjur golèk akal bisane nglêbur kutha mau. Kutha mau dununge ana pinggir kali. Kali iki tuke saka pagunungan panggonane buta mau. Buta banjur nyipta mangkene: ''Kali iki dakbêndunge ing sandhuwure kutha. Banyune bèn mbludag. La kuthane mêsthi bakal kêlêban, wong-wonge padha mati.''

Kanthi bungahing ati buta lunga, karo anggawa karung gêdhe kaisenan lêmah. Lungane mênyang kutha mau, dilalah kêrsaning Allah buta mau kêsasar kelangan lari. Nganti suwe ora katon-katon kuthane. Mangka gawane abot tur panase sumêlèt. Kêbênêran kêpêthukan tukang sêpatu kang têka saka kutha, nggawa kanthong isi sêpatu rusak pirang-pirang. Ora sranta takon: ''E, wong cilik, kuthane apa isih adoh?''

Tukang sêpatu mangsuli: ''Nyang kutha ana gawe apa?'' Buta ngandhakake apa kang dikarêpake.

Tukang sêpatu anggaraita: ''Buta iki dakapusane bae. Yèn aku barès mêsthi aku kêpatèn pangan.'' Kanthonge tukang sêpatu nuli dibukak karo calathu mangkene: E, buta, sanajan kowe gêdhe lan rosa, ora-orane yèn bisa wêruh kutha. Dêlêngên ta iki, sêpatu sêmêne iki padha rusak, awit padha bar dakanggo mlaku saka kutha. Dadi kira-kiranên dhewe dohe kutha saka kene.''

Buta krungu wangsulan mangkono mau susah atine dene ora bisa ngalahake wong ing kutha.

Lêmah kang digendhong banjur dibrukake ing lêmah lan banjur mulih.

Tukang sêpatu sênêng, batine: ''Sanajan gêdhe ya kalah karo aku.''

Wiwit dina iku buta ora wani ngrusak kutha kono lan wong-wonge padha têntrêm uripe.

Hadipoernama, Pacitan.

--- 92 ---

LÊLUCON

Uwong kang tiru-tiru tanpa dipikir dhisik.

Ana sawijine bakul pitik karan bok Amat, golèk kulakan pitik nganti suwe, mung olèh siji tur kuru. Barêng diêdol wis mêsthi bae ora ana sing gêlêm nganyang. Saking judhêge bok Amat mau bali, têkan cêdhak omah wêruh wong nunggang pit, kang lagi mompa bane pit. Bok Amat wêruh bane pit saya suwe saya mundhak gêdhe, bungah bangêt. Satêkane ing omah, njujug kêbonan lan gage-gage apèk papah katès. Ciptane bok Amat: ''Pitikku iki kuru, yèn daksêbul cangkême rak mêsthi bisa dadi lêmu kaya ban pit sing kêmpès mau! Pitike ditalèni kêncêng banjur nindakake apa kang dikarêpake mau ... Nanging ndilalah, pitik budi sarosane ... lan ora suwe pitike njêblos wêtênge.

Amy, Klathèn.

WONG DAHWÈN IKU KÊRÊP KAWÊLÈH

Anuju sawijining bêngi, pêtênge ndumuk irung, ana jajaka wuta kang aran si Lurus, mêtu saka ngomahe, nggawa obor karo nyangking èmbèr, sumêdya ngangsu mênyang bêlik.

Dumadakan ing wêktu iku, kancane kang jênênge Murtat, kapinujon ana kono. Barêng wêruh pratingkahe si Lurus mau, gumuyu sarta ngunandika mangkene: ''E, kok lucu têmên bocah iku. Apa ta pêrlune, wong picak kok nggawa obor? Ah iku rak mung mratandhakake bodhone bae.''

Murtat banjur nyêdhaki karo pitakon sêmu moyoki, têmbunge: ''Rus, geneya, ta, kok nggawa obor barang ... Gèk gunane bae kapriye? Sabab saka rumasaku, pêtêng utawa padhang kuwi, mungguh tumrape ing kowe, rak ya padha bae, ta?''

Kacarita si Lurus, bocah kang alus budine, diaruh-aruhi mêngkono iku ora sêrik, malah banjur mèsêm sarta mangsuli: ''Mur, aku wis ngira yèn kowe ki dahwèn sarta sumangkeyan ... Bênêr kandhamu iku, pêtêng utawa padhang tumrape aku ora ana bedane, nanging mangêrtia, obor iki pêrlu bangêt ing awakku, dakênggo madhangi wong dêksura kang kumingsun, supaya aja kongsi nunjang utawa nubruk aku ...''

Moch. Madijana, Têmanggung.

MANGSULI LAYANG

Soedarsono c/o Batikkerij Sastrodwito. Widuran 29 Solo. Wangsulanmu wis daktampa, kabèh kandhamu aku mangêrti.

S. Sasanti, Surakarta. Iya pancèn Soejati ing Glenmore wis tau kirim layang nyang Bu Mar. Sukur, dadi kowe wis anêpungake. Pancèn bênêr M. Satrijani ngirimi karcis kanggo kowe, nanging p/a Bu Mar. Pêrlune rak nuduhake adrèse kanggo kowe, supaya kowe bisa ngirimi layang dhisik. Biyèn adrèse M. Satrijani banjur daktulis ing Kêjawèn, karêpku kowe bèn wêruh. Yèn pancèn anggonmu maca T.B. ajêg sabên Sêtu sarta wrata pamacamu, ya mêsthi banjur ngêrti bae nyang karêpe Bu Mar. Apa Bu Mar ndadak ngirimake karcise M. Satrijani, wah, mêngko banjur kabèh-kabèh mêngkono, rêkasa Bu Mar, sida dadi tukang pos têmênan.

Sriwahjoe S.J.S. Pitêpunganmu wis daktampa, bangêt panrimaku. Dene cangkrimanmu, isih dakpikir-pikir dhisik, bisa kêpacak apa ora.

Sp. Ydie, Lubuklinggau. Kowe lagi kêsusahan apa, mara ibumu critanana.

R. Joes. L.L.H.I.S. Dêmak. Aku wis tampa pitêpunganmu kanthi bungah. Aja pisan dadi atimu, karanganmu lêlucon ora bisa kapacak, lawong têlu-têlune kok nyaritakake bocah ndlodor kabèh.

Soemartijah, Bangil. Yèn kowe maca wangsulanku iki, mêsthi wis maca bab wangsulanku dhèk Sêtu buri. Ah mêsakake têmên kowe ki, pijêr kêcelik-celik bae. Mula ya saking akèhe layang-layang saka kêponakan-kêponakan, nganti layangmu anggone ngêntèni suwe bangêt, papane kanggo layang-layang sing têkane luwih dhisik katimbang karo layangmu. Aku ora bisa nuruti panjalukmu, nêrusake dongèng dhèk anu bae, jalaran isih dawa bangêt, mangka saiki kadhawuhan dening pandhuwur, supaya macak karangan sing cêndhak-cêndhak.

Niek, Pêkalongan. Iya pancèn durung bisa kapacak, karanganmu kuwi, jalaran saka akèhe karangan. Ana kang wis wolung sasi utawa nêm sasi lagi bisa kapacak.

Djoefainah p/a R.M. Soediardjo, Kauman, Jogja. Karanganmu wis daktampa, kêtrima bangêt.

Soeradi, Bandhung. Karanganmu isih daksimpên, yèn ana papan bokmanawa bisa kapacak.

St. Aminah. Tambak, Kêsambèn. Dhèk biyèn ing Kêjawèn wis taktulis adrèse M. Satrijani, mara ta golèkana dhewe. Dadi saiki kowe wis ora mondhok, nanging pangkat saka Kêsambèn jam sêtêngah nêm têkan Malang jam 7, dene mulihe têkan Kêsambèn nganti sêtêngah têlu. Wah ya mèh sêdina. Nanging iya idhêp-idhêp kanggo rialat, besuk yèn kowe pinaringan cêkêl gawe, dadi wis kulina mulih jam sêtêngah têlu.

Ratin 1.1. Neutrale School, Plosso (Jombang). Pitêpanganmu wis daktampa lan sukur yèn kowe arêp milu lêlumban ing Taman-Bocah. Muga-muga kowe bisaa tinurutan sing dadi panyuwunmu, munggah nyang klas 7.

Katijah, Surakarta. Yèn ora salah, batangane cangkriman ing Volksalmanak taun 1938, yaiku jam.

Tjaroem, Karangturi, Indramayu. Karanganmu wis daktampa kanthi panarima. Dadi kowe wis pasrah nyang Bu Mar, pêrkara kapacak utawa orane. Iya tandha kowe bocah mangêrti. Sing sabar bae anggonmu ngêntèni, wong gêntenan karo kanca-kanca. Upama ora kêpacak, iya tandha kurang apik, kalah karo karangn liyane, dadi ora kapilih.

Moeti, Nganjuk. pitêpunganmu wis kêtampan. Aja pisan dadi atimu ya, karangan ora bisa kêpacak, jalaran wis kaprah. Taman-Bocah biyèn wis tau ngêtokake lêlucon kang no. 1. Nanging ya aja gêla atimu, wis lumrahe, idhêp-idhêp kanggo sinau.

R. Joes, Dêmak. Aku wis tampa pitêpunganmu. Aja dadi gêlaning atimu, karangan lêlucon ora bisa kêpacak, jalaran ana sawênèhing bocah kang uga ngirimi karangan, plêk kaya karanganmu, dadi tandha yèn njupuk layang kabar liya, diturun bae, ora ana sing diowahi.

Layang liya-liyane bakal dakwangsuli Sêtu ngarêp,

Bu Mar.

--- [701] ---

Ôngka 46, Rê Wa, 9 Bakda Mulud, Jimawal 1869, 8 Juni 1938, Taun XIII.

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50 bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Zwitserland - Masrahakên Tugu Pèngêtan ing Salatiga - Sawung Bal-balan Tanah Ngriki wontên ing Nagari Walandi - Ngemba Rekadayanipun Dr. Pasteur - Kasusilan - Aksara Gêndhing - Paboyongan ing Pêngaron, Borneo Sisih Kidul ingkang Wiwitan - Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Jagading Wanita.

ZWITSERLAND

[Grafik]

Sêsawangan nêngsêmakên ing laladan kitha Spiez (Zwitserland) inggih punika kaprênah sapinggiring talaga Thun.

--- 702 ---

Masrahakên Tugu Pèngêtan Ing Salatiga

Nalika dintên Kêmis tanggal kaping 12 Mèi 1938, kalêrês dintên agêng, inggih dintên ingkang pantês pinèngêtan. Dintên wau kalêrês Sang Putri Beatrix dipun babtis. Tumraping nagari Walandi mawi pahargyan agêng-agêngan. Pawartosipun malah kathah tamu agung saking môncanagari, ingkang sami mrêlokakên rawuh anjumênêngi pambabtis dalêm sang putri wau, nanging tumrapipun ing tanah jajahan ing Nuswantara ngriki (ing Indhia Wetan) katingal sêpên, sanajan makatêna, ewadene ing Salatiga ugi wontên pahargyan alit-alitan, inggih punika masrahakên tugu pèngêtan miyosipun Sang Putri Beatrix dhatêng ingkang jumênêng wêwakiling parentah, tuwan asistèn residhèn, ingkang ugi ngrangkêp ngasta bêrgêmistêr ing Salatiga, ugi ngiras pantês tumut mahargya saha amèngêti ing pambabtis dalêm sang putri wau.

Ing dintên ingkang kajarwa nginggil, kintên-kintên wanci jam satêngah sanga enjing para pangrèhing P.P.B. ing Salatiga sampun sami ngalêmpak ing susitèt Sasana Langênsuka, ugi wontên wakilipun sêrat kabar. Sarêng ngajêngkên wanci jam sanga, wakiling pangarsa P.P.B. ing Salatiga, inggih punika Radèn Sunjaya Holan Sumadilaga, kaptin pènsiyun, kanthi Radèn Prawira Dinata, sèkrêtaris ôngka 1 P.P.B. numpak oto sowan tuwan asistèn residhèn, ngaturakên sêrat sarta lis-lis tarikan arta urunan ingkang kangge wragad adêging tugu pèngêtan, saha ing dintên punika tanggal kaping 12 Mèi 1938 kalêrês dintên pambabtis dalêm Sang Putri Beatrix, tugu wau kapasrahakên dhatêng wêwakiling parentah, tuwan asistèn residhèn, ingkang ngrangkêp jumênêng bêrgêmistêr kawahya ing nginggil.

Tugu wau dados pasêmon utawi pralampita, angêmu raos kados ingkang kacêtha ing Kajawèn ôngka 18, ingkang mêdal tanggal kaping 2 Marêt 1938. Nitik wujuding tugu, manawi dipun raos lajêng kraos, kenging kawaos: sampurna, gêsang mulya, pangajêng-ajêng, têntrêm, kaayoman ratu, sêtya tuhu, manah suci.

Sasampunipun tuwan asistèn residhèn nguningani bab punika, lajêng paring pangandika: sangêt ing panarimah kula, sarta sagah badhe anglajêngakên bab punika dhatêng parentah.

Utusan P.P.B. Radèn Sunjaya Holan Sumadilaga lajêng ngaturi tuwan asistèn residhèn, supados rawuh mriksani wujudipun tugu.

Sarampungipun papriksa, Radèn Tumênggung Wôngsawadana lajêng majêng matur dhatêng tuwan asistèn residhèn, ingkang wosipun masrahakên tugu pèngêtan punika.

Sarêng wêdharsabdanipun Radèn Tumênggung Wôngsawadana sampun rampung, tuwan asistèn residhèn lajêng paring wêdharsabda minôngka wangsulan, wosipun, amuji utawi angalêmbana dhatêng P.P.B. ing Salatiga.

Sabibaripun wêdharsabda, lajêng kaladosan unjukan sampanyê, minôngka kasugêngan dalêm Sang Putri Beatrix nuntên ngunjuk sêsarêngan.

Pênonton.

Gambar botên sagêd kadamêl klise, jalaran kalitên.

Red.

--- [703] ---

Sawung Bal-balan Tanah Ngriki wontên ing Nagari Walandi.

[Grafik]

Pinanggihipun wontên ing Eropah dhatênging sawung bal-balan saking tanah ngriki punika sakalangkung dipun wigatosakên, bokmanawi botên beda kados manawi wontên sawung saking tanah ngamônca dhatêng ing tanah ngriki.

Ingkang kacêtha ing gambar, punika sawung-sawung bal-balan saking tanah ngriki nalika wontên nagari Walandi. Gambar nginggil: para sawung nalika sêsarêngan kêmbul bujana wontên ing hotèl Duinoord. Gambar bundêr: Tuwan Taihitu, Samuels tuwin Meeng sami ningali sêsêgah ingkang badhe lumados. Ngandhap piyambak: Tuwan Nawir (kiwa) nuju dham-dhaman.

[Iklan]

--- 704 ---

Bab Kasarasan

Ngemba rekadayanipun Dr. L. Pasteur.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 39.

Mila sapunika sampun konangan, têtiyang sakit ewah ingkang sami lumêbêt ing griya sakit katitik ingkang kathah sami saking tiyang ingkang sampun nate sakit syphilis ingkang dèrèng saras saèstu wau, sanajan sakit ewah punika sababipun warni-warni.

Dr. Wassermann ingkang miwiti gadhah reka mriksa êrahipun tiyang ingkang sakit lajêng sagêd nêtêpakên punapa wontên wisanipun syphilis utawi botên, sapunika tiyang utawi dhoktêr-dhoktêr kêdah ngupadosi jampinipun ingkang mustajab saèstu, awit kwik wau sampun têtela botên sagêd nanggulangi wontênipun sêsakit syphilis ingkang saèstu.

Ing taun 1910 Prof. Ehrlich (Duitsch) manggihakên jampi kangge syphilis ingkang mustajab, namanipun Salvarsan, mirsanana ing Kajawèn wulan Nopèmbêr 1934 no. 93 bab jampi Salvarsan.

Prof. Ehrlich nyambutdamêl dipun kanthi dening Dr. Hatta (Japan) prêlu ngudi lan ngupadosi jampi kangge sêsakit syphilis wau.

Sasampunipun Prof. Ehrlich damêl cobèn pintên-pintên, sèri sarta rambah-rambah sawêg pinanggih jampinipun asli saking warangan (arsenicum verbinding) ingkang sagêd mêjahi wisa syphilisi (spirochoete pallida) namanipun Salvarsan utawi 606 (Hatta) sagêd tumônja lan sagêd mêjahi wisa syphilis saèstu.

Mênggah pinanggihipun jampi wau botên sanès inggih saking wohing kasagêdan tuwin ajêging pangudi, dadosipun inggih onjo, jalaran saking manggihakên Salvarsan utawi 606 (Hatta) punika. Salêbêtipun sataun asmanipun Prof. Ehrlich kajuwara ing golonganing dhoktêr sadonya, nanging sanajan kathah ingkang bingah, amujèkakên sae, ewadene inggih taksih wontên ingkang gêthing tuwin nacad, tur ingkang nacad wau ing wêkdal samantên inggih wontên lêrêsipun, amargi jampi Salvarsan punika têmtu taksih dèrèng sampurna.

Sarêng pabrik jampi Hocht (Jêrman) sampun mriksa tuwin Salvarsan punika dipun olah saha dipun jantoni malih, saha sarêng pabrik pandamêl utawi pangolahipun jampi andungkap nomêr 300, nama Salvarsan wau lajêng dipun namakakên neo Salvarsan. Cêkakipun jampi wau sagêd nyarasakên sêsakit ingkang ambêbayani tumrap tiyang sadonya.

Mênggah kawontênanipun sêsakit syphilis punika tigangdasa taun sapriki nyata sampun kathah sangêt sudanipun.

Manawi ngèngêti majêngipun sêsakit sadèrèngipun wontên jampi neo Salvarsan wau, têtiyang utawi para dhoktêr têmtu sami ngyêktosi manawi jampi punika pancèn ngedap-edapi, ananging sajatosipun jampi wau inggih dèrèng sampurna mandinipun, amargi ingkang sakit botên cêkap dipun suntik [su...]

--- 705 ---

[...ntik] sapisan utawi kaping kalih, kêdah rambah-rambah sawêg sagêd nyirnakakên utawi nyarasakên, tur satunggal kalih taksih wontên ingkang botên saras babarpisan, langkung-langkung ingkang sampun kasèp sêsakitipun, saha sampun ngrêbda dumugi sungsum utawi utêg, jampi wau botên sagêd tumônja utawi tumama.

Tumrapipun sêsakit pathèk jampi neo Salvarsan punika pancèn pêng-pêngan sangêt, ingkang sakit dipun suntik sapisan pathèkipun sagêd anggogrogi, yèn dipun suntik kaping kalih utawi kaping tiga sêsakitipun sagêd saras blas.

Sêsakit spirochoete ing tikus (rattenbeet ziekte), yèn tiyang dipun cakot tikus wau, tiyang punika lajêng sagêd katularan sêsakitipun, samôngsa tiyang ingkang kataman sêsakit punika dipun suntik neo Salvarsan sagêd cêsplêng sêsakitipun lajêng saras blas.

Tiyang ingkang saking bêntèr (febr. recurrens) dipun jampèni sarana dipun suntik punika sapisan kemawon sagêd saras blas.

Mila samôngsa êrahipun ingkang sakit syphilis kapriksa W.R. pinanggih positief dhoktêr sanalika lajêng sagêd nyuntik tiyang ingkang sakit sarana neo Salvarsan wau, sagêd saras blas lan mitulungi utawi murakabi dhatêng tiyang sabrayat saha saturun-turunipun, awit botên ngêmungakên tiyang jalêr lan ingkang èstri kemawon ingkang kataman sêsakit punika, ugi turunanipun inggih sagêd katularan sêsakitipun wau tur saya sangêt pangrêbdanipun.

[Iklan]

Sanajan jampi neo Salvarsan wau ngedap-edapi anggènipun sagêd nanggulangi dhatêng sêsakit syphilis kasêbut ing nginggil, ananging kados ingkang sampun kula aturakên ing ngajêng, yèn sêsakitipun sampun kasèp, jampi wau botên sagêd tumônja, katôndha têtiyang sakit ewah ing griya sakit ingkang kaudi dening para dhoktêr sarana dipun jampèni neo Salvarsan, botên wontên satunggal ingkang sagêd kêtulungan, ngantos ingkang sami sakit kêpêksa dipun pulasara ing griya sakit lêlajêngan.

Kintên-kintên kawan dasanan taun kapêngkêr tiyang ingkang sakit ewah botên kaetang tiyang sakit ingkang kêdah dipun jampèni dening dhoktêr, namung dipun anggêp tiyang ingkang kêdosan gadhah kalêpatan, kêdah dipun ukum, mila tiyang sakit ewah wau sami dipun blênggu ing pakunjaran, ingkang rèwèl dipun labrag utawi dipun pisakit dening ingkang jagi.

--- 706 ---

[Grafik]

Kapal-kapal silêm gadhahanipun nagari Amerikah ingkang mêntas jagi-jagi ing lautan Tiongkok, wangsulipun mampir tanah ngriki, labuh wontên ing Surabaya.

Nanging yèn ingkang sakit pintêr ngaos (ngaji) utawi sagêd ngungêlakên rapal-rapal, utawi sanèsipun, tumrap tanah ngriki, trêkadhang tiyang ewah wau dipun wastani oliya, dipun urmati dipun pundhi-pundhi dipun sêmbah-sêmbah dening têtiyang ingkang sami ngadhêp sapanunggilanipun.

Ing wêkdal samangke bôngsa kula Jawi taksih kathah ingkang pitados utawi nganggêp dhatêng ingkang sakit ewah ingkang purun nêdha sês utawi sanèsipun, lan botên purun mangangge ingkang pantês, tilêmipun ing saênggèn-ênggèn, kadosdene tiyang ingkang sawêg nglampahi makatên, sami dipun èringi dipun pundhi-pundhi.

Manawi ingkang sakit ewah wau rèwèl purun mêmisuh, andalêming utawi ngrisak barang-barang, tiyang ingkang makatên punika sami dipun wastani sakit kalêbêtan setan sasaminipun.

Sajatosipun tiyang sakit ewah ingkang makatên punika, pancèn sakit saèstu ing utêging tangsul raos utawi sungsumipun, botên kêsambêt, botên kalêbêtan setan inggih botên kasiku dening danyang utawi ingkang ambaurêksa ing satunggiling panggenan, nanging têtêp tiyang sakit èngêtan.

Kirang langkung sadasa taun punika têtiyang ingkang sakit ewah punika dipun pulasara kados tiyang ingkang sakit limrah. Pancènipun tiyang ewah punika inggih kataman sêsakit saèstu, dados inggih kêdah dipun pulasara lan dipun jampèni sacaranipun tiyang sakit limrah.

Badhe kasambêtan,

Sumadirja. Ind. Arts. Sêmarang.

--- 707 ---

Wulang Sae

Kasusilan

Dening Radèn Tumênggung Arjaprakosa, ing Surakarta.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 45.

Kathah ingkang kagungan pangintên, bilih tiyang nglênggahi kasusilan punika, lajêng tanpa krêkat, tanpa kamajêngan, kajawi namung thilêg-thilêg kemawon. Pangintên ingkang makatên punika kalintu ing panampi. Kawuningana, ing ngajêng sampun kula têrangakên bilih kasusilan punika pikajêngipun lêbêt sangêt, sarta wiyar têbanipun, inggih punika: kamajêngan - têtêping kuwajiban - katrêsnan - adil - kautamèn - tuwin taksih kathah panunggilanipun, manut kawontênan tataraning darajatipun piyambak-piyambak, punapa ingkang dipun garap sarta ingkang dados kuwajibanipun. Dados têrangipun sintên ingkang botên marsudi kamajêngan punika botên susila. Tindak botên adil punika botên susila, botên nêtêpi kuwajibanipun piyambak punika botên susila, makatên sapanunggilanipun.

Sadaya kemawon tindak tuwin tanduk kalarasna condhongipun kalihan angên-angêning Pangeran anggènin anggêlarakên buwana saisinipun. Bilih prakawis anggêr-anggêr wau kirang mangrêtos, kenging kapiridakên condhongipun kalihan karahayon, amargi angên-angên wau saperangan agêng ngêwrat karahayon.

Wontên malih ingkang gadhah pangintên, sarèhning jaman samangke bôngsa Jawi sawêg wiwit tumindak dhatêng kamajêngan warni-warni, saupami sami mrêlokakên anglênggahi kasusilan, dipun kuwatosakên dados alanganipun kamajêngan. Pangintên ingkang makatên punika têtela dèrèng dhamang dhatêng têgês sarta pikajêngipun kasusilan, kapara kalêrêsan sangêt kalihan môngsakalanipun ing jaman wiwitaning kamajêngan, punika prêlu sangêt dipun dhasari kasusilan, supados tumindakipun nurut garis-garis ingkang anjog dhatêng kabêgjan sarta kaluhuan. Kamajênganing brayat utawi bôngsa ingkang nglirwakakên kasusilan, punika lampahipun badhe kajlungup dhatêng juranging karisakan. Pramila langkung prayogi saupami prakawis kasusilan punika asring dipun rêmbag, murih sagêd mangrêtos sarta dhamang mênggah larah-larahipun utawi têgês-têgêsipun, amargi kathah sangêt peranganipun ingkang alit-alit ingkang ugi prêlu katindakakên.

Anggèn kula nêrangakên prakawis kasusilan punika kula kèndêli samantên rumiyin, amargi saupami kula lajêngakên, kula kuwatos bokbilih ambosêni, têmahan botên damêl dhamanging pangrêti.

Dene manawi para nupiksa taksih kapengin mirêngakên sambêtipun, sanès wêkdal kula inggih taksih kadugi andongèng malih, nêrang-nêrangakên sambêtipun prakawis kasusilan.

--- 708 ---

Kagunan Jawi

Aksara Gêndhing

Sambêtipun Kajawèn nomêr 44

Jalaran ingkang nampèni laras slendro utawi pelog punika sanès pangrêtos, ananging raos, dene ingkang sumêrêb bedaning laras punika pangrêtos, sanès raos, mila manawi raos lan pangrêtos wau sampun sagêd jumbuh, inggih punika ingkang sampun nama sagêd ambedakakên slendo peloging laras. Awit sanadyan wontên tiyang ingkang sagêd nêmbang ngangge laras pelog utawi slendro, manawi botên sagêd ambedakakên, punika nandhakakên pangrêtos lan raosipun dèrèng sagêd jumbuh, dados anggènipun nêmbang wau botên ngrêtos dhatêng slendro peloging larasipun ingkang dipun ungêlakên, sabab pangrêtosipun botên dipun kulinakakên kangge nitèni bedaning laras.

Lagu Ilir-ilir kalihan têmbang Maskumambang, Mêgatruh nginggil punika namung kangge sarana dados soroging nyinau laras slendro kalihan pelog. Mila manawi ingkang badhe nyinau wau dèrèng sagêd dhatêng lagu Ilir-ilir sapanunggilanipun, kalihan têmbang Maskumambang punapadene Mêgatruh, punika inggih kêdah dipun tuntun dening tiyang ingkang sampun sagêd ambedakakên dhatêng laras slendro kalihan pelog, utawi ngangge sarana têtabuhan ingkang sampun dipun angkani wilahanipun.

Gêndhing Iyasan

Gêndhing-gêndhing iyasan punika ingkang kathah salugunipun botên saking pandamêlipun ingkang dipun sêbut ngiyasani, nanging saking pandamêlipun tiyang sanès, kados ta iyasaning para luhur Jawi punika kathah ingkang sanès pandamêlipun piyambak. Ewadene inggih wontên para luhur ingkang iyasanipun wau saking pandamêlipun piyambak. Sarèhning ingkang anggarap prayagung luhur, inggih sampun tamtu mawi dipun ladosi dening sawatawis tiyang ingkang ahli dhatêng bab gêndhing, mênggah prayagung luhur ingkang iyasa gêndhing saking pandamêlipun piyambak wau, ingkang kula mangrêtosi têrang sawêg priyagung 4 inggih punika suwargi B.R.M.H. Tôndhakusuma, suwargi R.M.T. Wrêksadiningrat (rayi dalêm K.R.A. Sasradningrat) K.P.H. Prabu Winata kalihan K.B.R.M.H. Wiryadiningrat.

Iyasan Tôndhakusuman punika ingkang kathah mêndhêt saking laguning têmbang Macapat, lajêng kadadosakên gêndhing kangge nglampahakên langêndriyan. Nalika sawêg badhe miwiti anggarap, ragi kèmêngan ing panggalih anggènipun pijêr botên kadadosan. Awit saking makatên lajêng rawuh dhatêng dalêmipun ingkang rayi, (suwargi B.R.M.T. Yudanagara) prêlu mundhut bantu panggaraping gêndhing wau, atur wangsulanipun ingkang rayi namung kalihan sêsakecanipun kemawon, kalihan gumujêng matur makatên: la namung andadosakên gêndhing saking têmbang kemawon kamas kok kodhêng, têmbang kadadosakên gêndhing punika manawi dipun kêthuk kênongi kêtawang rak lajêng gêmladhag kemawon. [kema...]

--- 709 ---

[...won.] Ingkang raka mirêng aturipun ingkang rayi makatên wau lajêng cumêplong panggalihipun, wasana pandamêlipun gêndhing langêndriyan sagêd rancag enggal dados. Awit inggih ngagêm waton kêthuk kênonging katawang kados aturipun ingkang rayi wau.

Sadaya iyasaning para luhur ingkang botên saking pandamêlipun piyambak botên mawi nyêbutakên ingkang andamêl punika sampun adat caraning iyasanipun para luhur Jawi. Cara ingkang makatên punika sababipun kadospundi, kula botên mangrêtos, punapa ingkang andamêl utawi nyumêrêpi bab wau sami ajrih mèngêti, bokmanawi andadosakên sudaning kuncaranipun ingkang iyasa, punapa sabab sampun botên rêna dipun alêmbana, punika kula babarpisan botên mangrêtos. Cara ingkang kados makatên punika sanadyan tumrap ingkang andamêl sampun botên rumaos kasilêp utawi kapitunan, sabab sampun nama nêtêpi kuwajibaning pasuwitanipun, punika inggih sae kemawon, dados botên katut dipun sêbutakên namanipun punika botên gadhah raos barang-barang, ananging tumrap pangudining kawruh kagunan, cara ingkang makatên punika kirang prayogi, awit botên kenging kangge ngukur majêng munduring kagunan, utawi kangge panglalaring kawruh tumrap ing têmbe wingking, môngka pèngêt-pèngêtan ingkang kangge panglalaring kawruh punika bab ingkang prêlu sangêt kangge tataraning pangudi ing têmbe wingking, malah sagênsagêd. gangge garan angêgarakên utawi andandosi murih wêwahing kaendahanipun. Ing ngriki kula nêrangakên panglalaring têmbang Jurudêmung ingkang kêlimrah jaman sapunika, sêsêrêpan kula kados ing ngandhap punika.

[Iklan]

Nalika kula sawêg umur 16 taun, wontên satunggiling priyagung luhur ngrancang nganggit gêndhing mêndhêt laguning têmbang Jurudêmung ingkang kêlimrah jaman sapunika, priyagung wau dhawuh dhatêng kula, kadhawuhan nyrasèhakên dhatêng suwargi B.R.M.H. Sumaningrat (R.M.P. Sôntasewaya). Sarêng rancangan wau kula ungêlakên, B.R.M.H. Sumaningrat lajêng ngandika kalihan gumujêng, pangandikanipun makatên: kowe kôndhaa mênyang sing ngrancang gêndhing kuwi, têmbang Jurudêmung sing kêlumrah saiki kuwi, iyasan dalêm Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun Sri P.B. V. dhèk ijèh jumênêng Pangeran Adipati Anom, têmbang Jurudêmung anyar mau lagune dijukukake laguning gênding Gambir Sawit, nanging disuda satêngah kênong, su-

--- 710 ---

[Grafik]

Sêsawangan margi agêng ing Kandhangan, laladan Martapura.

dane satêngah kênong iku sawise kênong kapindho, mulane disuda awit têmbang Jurudêmung sing kuna iku padalingsane mung pitu, anggone Ingkang Sinuhun kagungan karsa mangkono iku, kajaba saka rêmêne mênyang gêndhing Gambirsawit, têmbang Jurudêmung kuna iku digalih ora patut dicakake kanggo pamacane wong wadon, dadi dhèk jaman samana têmbang Jurudêmung iku ana warna loro, sing tumrap wong lanang gèsèh karo sing tumrap wong wadon. Ananging saiki têmbungtêmbang. Jurudêmung kuna iku wis mèh mati, sawêruhku sing bisa saiki mung si thole R.M. Ng. Jagakartika karo aku. Makatên pangandikanipun B.R.M.H. Sumaningrat dhatêng kula. Kula ugi lajêng dipun wulang têmbang Jurudêmung ingkang kina, sapunika sampun kula cathêt wontên ing nut. Sawangsul kula saking Sumaningratan, kula lajêng ngaturakên sadaya pangandikanipun B.R.M.H. Sumaningrat dhatêng prayagung luhur ingkang ngrancang nganggit gêndhing wau, wusana rancangan gêndhing Jurudêmung botên kalajêngakên. Awit têmbang Jurudêmung ingkang kêlimrah sapunika manawi kadadosakên gêndhing inggih namung sami kalihan ngungêlakên gêndhing Gambirsawit, mila pangrancangipun botên kalajêngakên. Kados makatên aluraning têmbang Jurudêmung ingkang kalimrah jaman sapunika.

Sadaya pangandikanipun B.R.M.H. Sumaningrat punika kathah nyatanipun, awit B.R.M.H. Sumaningrat punika putranipun B.K.P.H. Sôntakusuma, putra perangan sêpuh, makatên ugi B.K.P.H. Sôntakusuma punika putra dalêm Sri P.B. V. ugi perangan putra sêpuh.

Badhe kasambêtan.

Kodrat. Batawi Sentrêm.

--- 711 ---

[Grafik]

Pamêdal Tanah Ngriki

[Grafik]

Manawi dipun wigatosakên, pamêdalipun tanah ngiki punika warni-warni saha sumrambah dhatêng pundi-pundi. Sawêg ingkang bangsaning sêsêkaran, wowohan tuwin sayuran, katingal anggènipun angêbèri.

Ingkang kacêtha ing gambar, nginggil punika bangsaning sêsêkaran ingkang kadhasarakên wontên ing pêkên Medhan. Ing ngandhap wowohan. Pamêdal ingkang kados makatên punika sumêbaripun sagêd dumugi laladan sanès, nandhakakên bilih tanah ngriki loh jinawi.

--- 712 ---

Paboyongan Ing Pêngaron, Borneo Sisih Kidul Ingkang Wiwitan

Sambêtipun Kajawèn nomêr 44.

Saking papan paboyongan dhatêng dhusun Sungke wontên marginipun alit, watawis 3 km, ing ngriku wontên siti ingkang sawêg kagarap dening lanbo. Pangagêngipun Tuwan Insinyur J.C. Garlach, lanbo konsulènipun Ir. A.A.G.P. Makaliwy, ajung lanbo 1 lan mantri 2. Dene têtiyangipun ingkang sami nyambutdamêl sadaya saking Madura. Wontên malih margi alit saking papan paboyongan dhatêng Sungèi Raya, kirang langkung 3 km ugi wontên pakêbonan malih, sadaya tiyang ingkang manggèn ing ngriku ugi tiyang Jawi, malah kula piyambak ningali tanêmanipun pantun katingal subur sangêt, dene namanipun panggenan wau Gangga. Dados papan paboyongan enggal punika manggèn ing têngah-têngah. Sasampunipun punika kula dipun dhawuhi têngga sadintên malih, awit tanggal 27 April badhe kawontênakên karamean umum kangge ngurmati dhatêngipun tiyang paboyongan.

[Grafik]

Baita-baita ingkang ambêkta pisang pawêdaling tanah paboyongan ing Pêngaron, nuju sami labuh wontên ing lèpèn Martapura.

Tanggal 23 April, panjênênganipun asistèn wadana, Radèn Supangat Prawira Adiwinata tindak dhatêng Banjarmasin, prêlu mêthuk têtiyang wau. Ing wusana tanggal 27 April enjing panjênênganipun asistèn kyai rawuh, manggihi kula, sarta ngandika bilih têtiyang boyongan botên dhatêng, awit wontên pambêngan ing margi. lajêng kula dintên punika ugi bidhal wangsul dhatêng [dha...]

--- 713 ---

[...têng] Banjarmasin numpak oto. Anamung kula badhe dipun urmati dening panjênênganipun asistèn kyai wontên ing Mêngkauk rumiyin, awit sampun sadhiya mragad lêmbu satunggal prêlu kangge wilujêngan: rampunging ngukur tuwin ambage siti. Jam 1 enjing kula bidhal saking papan paboyongan numpak otonipun asistèn kyai. Dene barang-barang kula, dipun bêkta ing prah oto, ngantos dumugi ing dhusun Mêngkauk. Kirang langkung saprasakawan jam kula dumugi ing kampung Mêngakuk, ing ngriku sampun sadhiya kangge wilujêngan. Sadèrèngipun sami dhaharan, panjênênganipun asistèn kyai ngandika basa Mlayu, cara Jawinipun makatên:

Panjênênganipun Radèn Citra Kusuma, kula atas wakil paboyongan, matur nuwun dhatêng panjênêngan, dene sampun ngukur siti utawi margi, salêbêtipun 26 dintên sampun rampung babarpisan sagambaripun, môngka pangintênipun, salêbêtipun 1½ wulan sawêg rampung. Môngka siti ing ngriku punika garap-garapanipun rêkaos sangêt, jalaran parêdèn sadaya, ingkang punika saking dhawuhipun tuwan kontrolir, kula supados wilujêngan prêlu ngaturi kawilujêngan panjênêngan anggèn panjênêngan tumindak damêl.

Jawab kula makatên: ugi basa Mlajêng, Jawinipun:

Panjênênganipun tuwan asistèn kyai, utawi para sadhèrèk ingkang lênggah sadaya. Kula matur nuwun dhatêng panjênênganipun utawi wakiling paboyongan, ingkang sampun ngandikakakên dhatêng jasat kula prakawis padamêlan siti paboyongan, pancèn kasinggihan pasitèn ing ngriki punika rêkaos sangêt. Namung wontên gampilipun, jalaran pasitèn ing ngriki punika têtuwuhanipun kambêngan. Saupami kathah kêkajênganipun, sampun têmtu salêbêtipun 2 wulan botên sagêd rampung. Kula matur nuwun dhatêng paduka tuwan kontrolir, dene sampun kagungan ada-ada ngurmati dhatêng kula.

[Iklan]

Wusana lajêng miwiti dhaharan, sasampunipun bibaran jam 11 kula bidhal dhatêng Banjarmasin. Jam 2 sawêg dumugi kanthi wilujêng.

Kula badhe nyariyosakên malih bab dhatêngipun para tiyang boyongan.

Rumiyin kula sampun matur, manawi panjênênganipun asistèn wadana Radèn Supangat Prawira Adiwinata nalika tanggal 23 April tindhak mêthuk tiyang [ti...]

--- 714 ---

[...yang] boyongan. Ing wusana panjênênganipun tanggal 25 April tampi tlegram saking Madura, mratelakakên, bilih tiyang-tiyang boyongan botên sagêd dhatêng tanggal ingkang sampun katamtokakên ing nginggil. Awit baita ingkang sampun katamtokakên ing nginggil, ingkang dipun tumpaki wau sangunipun toya kangge ngombe katêlasan. Dados wangsul malih dhatêng Madura. Jalaran têtiyang boyongan saking Madura wau botên numpak baita K.P.M. namung numpak baita layar. Cacahipun 7 gunggunging tiyang boyongan wontên 100 semah, cacah jiwanipun 300 jiwa. Baita ingkang 2 namung kangge ambêkta barangipun asistèn wadana. Ingkang 5 kangge têtiyang boyongan.

Nalika tanggal 2 Mèi têtiyang wau dumugi ing Banjarmasin kanthi wilujêng. Ugi dipun pêthuk panjênênganipun Radèn Supangat. Lajêng pindhah baita lajêng dumugi ing Martapura. Saking Martapura dhatêng Pêngaron numpak prah oto. Tanggal 4 Mèi nêmbe dumugi ing Pêngaron. Sontênipun jam 4 sami bidhal malih dhatêng papan paboyongan, gunggunging oto wontên 10. Dalunipun dumugi siyang tanggal 5 Mèi, dipun ramèk-ramèkakên, wakiling ingkang kagungan dalêm tuwan kontrolir Martapura: J. Wentholt tuwin asistèn kyai Pêngaron. Ingkang dipun pahargya wau, asistèn wadana Radèn Supangat Prawira Adiwinata tuwin têtiyang boyongan, ingkang anjumênêngi pahargyan wau, tuwan asistèn residhèn Banjarmasin, pangagêng dhêpartêmèn V. en W. insinyur lanbo, ajung lanbo konsulèn, priyantun B.B. ing Martapura sadaya, tuwan pirakapalê dhusun ing bawah Pêngarèn. Sarêng jam 4.30 dumugi panggenan paboyongan. Tuwan kontrolir lan kyai mêthuk, sarta gamêlanipun mungêl Kêbogiro, cara Banyumasipun. Watawis ½ jam gamêlan kèndêl. Lajêng tuwan asistèn residhèn mêdharsabda, bab pambikaing siti paboyongan, lajêng dipun sambêt tuwan kontrolir. Lajêng dipun tampi dening panjênênganipun Radèn Supangat, mawi basa Malyu, sarta basa Madura.

Sarêng panjênênganipun sadaya sampun mêdharsabda, pahargyan dipun wiwiti. Dene têtingalanipun ringgit wacucal, dhalangipun tiyang Jawi asli saking Banjar, topèng sarta gandhut, cara Jawinipun kadosdene dhogèr. Ngantos sadalu muput.

Jam 8 enjing karamean dipun wiwiti malih kadosdene dalunipun, ngantos dumugi jam 2 siyang, sawêg bibaran, para tamu sadaya sami kondur. Sadèrèngipun kondur, tuwan asistèn residhèn mêdharsabda malih ing bab padamêlanipun para tiyang boyongan. Pangandikanipun makatên: têtiyang wau salêbêtipun saminggu kêdah nyambutdamêl 6 dintên. Ingkang 1 dintên kangge anggarap margi. Dene ingkang 5 dintên kangge anggarap pasitènipun piyambak-piyambak. Wondene prabot griya, sampun dipun sadhiyani dening parentah, tuwin salêbêtipun 3 taun dèrèng kakengingakên pajêg. Sasampunipun têlas pangandikanipun, sadaya lajêng sami kondur.

Ki Citra Kusuma.

--- 715 ---

KABAR WARNI-WARNI

(Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès)

TANAH NGRIKI

[Grafik]

Pangantèn ing Mangkunagaran. Ing Pura Mangkunagaran Surakarta, mêntas wontên paargyan, kramanipun putri dalêm K.G.P.A.A. Mangkoenegoro, B.R.A. Partinah dhaup kalihan R.M. Ng. Mr. Soebroto Moerdakoesoemo. Dhauping pangantèn wilujêng botên kirang satunggal punapa. Ingkang kacêtha ing gambar sang pinangantyan sakaliyan. Ingandhap gambar dalêm K.G.P.A.A. Mangkoenegoro sakaliyan G.K.T. Timoer.

Karisakan sabin ing Nganjuk. Jalaran saking kathahing jawah, tanêman pantun ing Nganjuk kathah ingkang karisakan, ngantos pintên-pintên èwu bau. Mênggah sababipun kajawi tansah kêlêban toya, ugi jalaran lajêng kêtrajang ing ama. Ingkang kêtênggêl sangêt ing saêlèr kitha.

Cobèn-cobèn nanêm rosella. Sampun dangu ing kabudidayan tanah karajan Jawi sampun ngawontênakên cobèn-cobèn nanêm rosella, inggih punika bangsaning sêrat, dene pinanggihipun mikantuki. Ing salajêngipun ing sapunika Klatensche Cultuur Mij. ing Ngayogya tuwin Koloniale Bank ugi lajêng sami nindakakên cobèn-cobèn makatên, malah ing salajêngipun, pabrik-pabrik gêndhis ingkang sampun botên tumindak ing damêl malih ugi sami namêm tanêman kados makatên.

Mèngêti adêging Boschbouw Prufstation sampun 25 taun. Boschbouw Prufstation ing Bogor mêntas ngawontênakên paargyan mèngêti adêging pakaryan wau sampun 25 taun, kathah ingkang sami rawuh anjênêngi, saya tumrap golongan ingkang gêgayutan kalihan pakaryan wau. Ingkang ambikak paargyan Dr. Wolff von Wulling, hoofdboschbouw Prufstation, ing salajêngipun kathah ingkang sami mêdharsabda. Kathah tandha pangèngêt-èngêt ingkang dipun tampèni, pakaryan wana nyukani tandha pangèngêt-èngêt awarni jam 2 iji.

Lyceum ing Bandung. Kawrat kêkancingan saking Parentah, amarêngakên adêging Lyceum ing Bandung, wiwit benjing wulan Augustus ngajêng punika.

Pamulangan luhur Pangadilan. Lulus candidaatsexamen perangan kaping kalih, tuwan Hardjono. Lulus doctoraalexamen perangan kalih, tuwan-tuwan Soekitno Slamêt, A.A.M. Lampre tuwin Indrakoesoema. Lulus doctoraalexamen perangan tiga, Tuwan Ting Swan Tong.

Karampungan prakawis ing Cipinang Prumpung. Sampun dangu prakawisipun tuwan tanah ing Cipinang Prumpung dados papriksaning pangadilan, sawêg sapunika sagêd rampung. Dakwa katêtêpakên kadhêndha f 250.- utawi nglampahi paukuman kunjara 3 wulan.

Anggropyok panggenan arta palsu. Pulisi ingkang nuju wontên ing station Angkee, Bêtawi, mêntas nyêpêng tiyang ingkang kanggenan arta kêthipan palsu cacah 39 iji. Sarêng kapriksa, tiyang wau ngakên bilih sampun majêngakên arta kados makatên cacah 11 iji. Salajêngipun lajêng gledhah dhatêng griyaning kaji ing Blaraja, ingriku sagêd manggihakên bukti awarni pirantos damêl arta palsu jangkêp.

Ing Bêtawi tuwuh sêsakit cacar. Ing Bêtawi wontên anaking bangsa Tionghwa kalih sami sakit cacar, salajêngipun kaupakara wontên ing C.B.Z. Ing bab punika ingkang wajib lajêng nindakakên rêrigên kawontênakên cacaran.

Sêsakit malaria tuwuh ing Bojonegoro. Ing wêkdal punika ing bawah Bojonegoro sisih wetan, inggih punika ing bawah onderdhistrik Sumberrejo tuwin Kanor tuwuh sêsakit malaria. Ing bawah onder dhistrik wau wontên 51 dhusun ingkang kêtrajang malaria, têtiyangipun ngriku ingkang sakit wontên 80%. Ing salajêngipun Pakaryan Kasarasan nindakakên rêrigên ngawontênakên punggawa nindakakên pitulungan cacah tiyang 52.

Maringi ganjaran gangsa dhatêng têtiyang boyongan. Awit saking dhawuhdalêm Sampeyandalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan ing Ngayogyakarta, ngutus K.R.T. Dirdjokoesoemo tuwin abdidalêm pangrèh praja kalih dhatêng Lampung, pêrlu supados nyumêrêpi kawontênanipun ing tanah ngriku. Kajawi punika, dhawuh dalêm Ingkang Sinuhun supados amaringakên paring dalêm gangsa jangkêp dhatêng têtiyang paboyongan ing Sukadana ingkang asli saking Ngayogyakarta.

Paniti tumrap lampah layaran. Pabean ing Bêtawi ngêncêngi tumindaking paniti babagan baita momotan, amargi asring kasumêrêpan baita-baita ingkang mbêkta momotan saking Bêtawi dhatêng nagari sanès, punika ambêkta tèh, karèt tuwin sanès-sanèsipun ingkang lajêng kabêkta dhatêng tanah ngamanca. Paniti wau lajêng katindakakên, sawarnining baita layar ingkang bidhal utawi ingkang dhatêng ing Pasar Ikan kêdah katiti wontên ing papan ingkang wontên sajawining wêwêngkon. Tumrap baita ingkang dhatêng kêdah ambongkar momotanipun wontên ingriku.

Audientie. Benjing tanggal 20 wulan punika, wanci jam 9 enjing, Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana ngawontênakên audientie wontên ing Pura Koningsplein, Bêtawi. Sintên ingkang badhe sowan audientie supados ngaturna sêrat dhatêng ajudant van dienst ing Bogor, ing sadèrèngipun tanggal 13 wulan punika, kanthi mratelakna nama, umur tuwin sanès-sanèsipun ingkang cêtha, punapadene ing bab pêrluning anggènipun sowan punika.

Mulyakakên Tamansari. Wontên wartos, parentah Kasultanan Ngayogyakarta sampun sarêmbag kalihan pakaryan babagan barang kina badhe mulyakakên patilasan kina ing Tamansari, saha kintên-kintên tumuntên kagarap.

Ulam agêng. Ing pasisir Panarukan mêntas pinanggih wontên ulam agêng kenging dipun wisaya dening juru pados ulam. Ulam wau panjangipun 4½ m, wiyar 1½ m, wiyaring cangkêmipun 65 cm. Têtiyang ingriku mastani ulam mondung tokke, bangsaning ulam cucut.

NAGARI WALANDI

Tandhingan bal-balan Indiya-Haarlem. Ing tanggal 1 Juni, sawung bal-balan saking tanah Indiya campuh kaliyan sawung Haarlem. Tandangipun sawung saking tanah Indiya botên nguciwani. Dumugining wêkasan pinanggih 5-3 unggul tanah Indiya. Salajêngipun sawung tanah Indiya nglurug dhatêng Reims. Dumugining tanggal 1 Juni karcis bal-balan ingkang kasade sampun pajêng 70.000 fransc. Papan stadion ingkang cêkap kangge tiyang 19.000 sampun kêbak sadaya.

EROPA

Pêrang ing Sêpanyol. Wontên wartos, bilih parentah Inggris ngudi murih paprangan ing Sêpanyol punika tumuntên sagêda rampung. Salajêngipun Inggris ngudi murih ing Eropa pinanggih têntrêm.

Kasangsaran ing Ruslan. Ing Ruslan pinanggih mêntas wontên jêblosan ing papan parimatan obat mimis ing palabuhan Odessa. Wontên tiyang tiwas tuwin nandhang tatu 10. Ing bab punika lajêng dados papriksaning para pangagêng. Kathah punggawa administratie palabuhan ingkang sami dipun cêpêngi.

ASIA

Communist Jêpan. Wontên wartos, bilih ing Jêpan wontên golongan communist bangsa Jêpan cacah 1500 sami dipun cêpêng kala wulan Mèi 1936, salajêngipun badhe kapriksa prakawisipun, wontên 235 ingkang sawêg kapriksa, kanthi papriksan tutupan. Bab punika suwaking awisan bab ngumumakên sawêg sapunika.

--- 716 ---

Wêwaosan

II. Pêjahipun Wasili

81

Lampahipun baita ingkang dipun tumpaki Wasili dalah andhahanipun ing samangke sampun dumugi ing lèpèn Wolso, saha sampun anyakêti ing palabuhan Nopgorod. Ing kala punika kapal ingkang labuh wontên ing ngriku atusan kathahipun, saha saperanan agêng saking môncapraja. Baitanipun Wasili ngupados margi ing antawisipun baita kathah wau sarta lajêng labuh botên têbih saking krêtêg, ingkang sawatawis taun ingkang sampun kapêngkêr kangge papanipun pêrang Wasili saandhahanipun amêngsah kalihan têtiyang ing Nopgorod.

Sasampunipun baita wau labuh, tanpa ngucap punapa-punapa Wasili lajêng mandhap ing dharatan kanthi kairing ing andhahanipun sadaya. Salêbêtipun lumampah nuju dhatêng griyanipun, Wasili katingal sawêg susah, sarta ing sêmu kadosdene wontên barang wigatos ingkang sawêg dipun gagas. Amila sanadyan ing samargi-margi kathah têtiyang ingkang suka urmat, tuwin malih kathah para kênya ingkang sami endah ing warni kèndêl nyawang dhatêng piyambakipun, ewasamantên katingalipun kadosdene Wasili wau botên sumêrêp. Sarêng dumugi ing griyanipun, ingkang kajujug rumiyin ing kamaring ibunipun. Wontên ing ngajênging ibunipun, Wasili lajêng ngêbruki pangkonipun, sarwi wicantên makatên:

Dhuh, ibu, kula ngaturakên kasugênganipun ibu. Kula samangke wangsul dhatêng Nopgorod ngriki, sarta botên kula lajêng-lajêngakên anggèn kula ambêdhah nagari, awit prêlu nyuwun brêkahipun ibu. Jalaran sampun watawis wulan punika manah kula tansah nandhang sungkawa, raos kula ing salaminipun punika kadosdene wontên sawêr ingkang nyokot nyêrot manah kula, tanpa wontên kèndêl-kèndêlipun. Amila kula lajêng anggadhahi prasêtya, kalihan andhahan kula sadaya nêdya badhe lêlayaran dhatêng lèpèn Yordhan, têrus dhatêng Jurisalim prêlu badhe sêmbahyang wontên pasareyanipun Nabi panutan kula sadaya, badhe adus wontên ing lèpèn Yordhan murih lêbura dosa kula, tuwin nêdya minggah ing rêdi Tabor. Awit kula ngrumaosi, bilih dosa kula punika agêng sayêktos, dene kathah titahing Pangeran, botên amung têtiyang ingkang sami nyêmbah brahala kemawon, nanging ugi têtiyang ingkang tunggil agami kalayan kula, ingkang sami tiwas dening kula.

Ibunipun Dèwi Mamèlya amangsuli makatên:

Yèn mangkono kang dadi karêpanamu, iya bêcik, anakku ênggèr Wasili. Yèn sêdyamu arêp bêcik, kanthi sênênging ati aku bakal awèh barkah nyang kowe. Nanging kosokbaline, yèn kowe lali nyang sêdyamu kang bêcik mau, lan banjur amêmatèni sarta anjarah-rayah manèh kaya kang uwis-uwis, kowe aja pisan-pisan angarêp-arêp nyang brêkahku, nanging panuwunku muga-muga kowe aja kêsuwèn pinaringan urip ing donya kene. Awit mungguhing aku luwih bêcik ora duwe anak babarpisan, katimbang duwe anak kang gêdhe dosane.

Sasampunipun cariyos makatên, Wasili lajêng dipun rangkul sarta dipun tangisi. Anggènipun anangisi Wasili, inggih punika anakipun ingkang namung satunggal punika wau, jalaran saking bingahipun, nanging ugi jalaran saking susahipun. Bingah dene anakipun ing samangke gadhah sêdya ingkang sae, inggih punika nêdya nglêbur dosanipun wau. Dene anggadhahi raos susah, awit sajatosipun, ibunipun wau tansah mêlang-mêlang manahipun punapa ingkang dados prasêtyanipun badhe dipun lampahi sayêktos. Wasili botên dangu wontên ing griyanipun, enjingipun nêdya bidhal malih badhe anêtêpi punapa ingkang dados prasêtyanipun, sakala punika ibunipun nyêpak-nyêpakakên sanguning têdha kangge lampahipun. Dene Wasili piyambak anglêmpak-nglêmpakakên obat mimis tuwin pirantosing pêrang, ingkang tumuntên lajêng kainggahakên ing baita. Miturut katêranganipun Wasili, anggènipun ambêkta obat mimis tuwin pirantosing pêrang sakalangkung kathah wau, namung kangge jagi-jagi manawi wontên panêmpuhipun têtiyang ingkang sami nêmbah brahala. Sarêng sampun wancinipun badhe bidhal, Wasili kaèngêtakên malih dening ibunipun makatên: gèr, sing eling nyang prasêtyamu, lan aja tindak angkara murka.

Badhe kasambêtan.

--- 89 ---

Nomêr 23, 8 Juni 1938. Taun III.

Jagading Wanita

Lampiran Kajawèn, juru pangripta: Rr. Siti Mariyam. Kawêdalakên sabên Rêbo.

Kamardikaning Wanita

Sambêtipun Jagading Wanita Kajawèn nomêr 44.

Tindak pamêksa wau taksih kêrêp sangêt pinanggih wontên kalanganing bôngsa kula Jawi. Ingkang kula gumuni punika, dene adat kirang sae wau taksih asring pinanggih wontên ing kalanganing para priyantun ingkang sampun kenging winastan majêng. Dene tuwuhing tindak pamêksa wau racakipun kabêkta saking melik. Mila inggih lêrês, melik punika anggendhong lali. Margi melik lajêng kasupèn dhatêng putra, kasupèn bilih ingkang badhe nglampahi punika sanès sariranipun piyambak, nanging ingkang putra. Dados dugi-dugi kêdah wontên ingkang putra, jêr punika ingkang badhe nyanggi lêgi lan paitipun. Bokmanawi sawênèhing para nupiksa wontên ingkang kagungan panggalih makatên: bocah ngrêti apa, mêsthi luwih ngrêti wong tuwa. Pamanggih makatên punika inggih wontên lêrêsipun, manawi ingkang badhe kadhaupakên wau putra ingkang dèrèng yuswa, sawêg pitu minggahipun dhatêng kalih dasanan taun. Balik putra sampun diwasa, punapa inggih kenging dipun wastani dèrèng mangrêtos punapa-punapa, dèrèng sagêd milih ingkang dipun cocogi ing manah, saking pangraos kula têka botên. Dados botên prayogi dipun pêksa.

Mênggah melik utawi jalaraning pamêksa wau warni-warni, kados ta melik: warni, bôndha, pangkat, lan turun utawi darah. Wontên malih ingkang margi calon mantu taksih mambêt-mambêt sadhèrèk: tinimbang mrana-mrana, idhêp-idhêp ngumpulake balung apisah. Nanging ingkang makatên punika racakipun, sanès melik ingkang baku. Ingkang dipun melik racak inggih balung ingkang taksih wontên sungsumipun, liripun: ingkang angênggèni watak-watak ing nginggil. Punapa warni punapa pangkat, tuwin sanès-sanèsipun malih, malah wontên ingkang kabêkta saking risi tuwin rikuh: bocah wis gêdhe ngisin-isini durung payu omah-omah. Isin ingkang makatên punika nama kirang mapan. Watak-watak ing nginggil punika botên badhe sagêd damêl kabêgjaning putra, tanpa katrêsnaning tiyang rêrayatan, kinanthèn tindak utami, dene katrêsnan [katrê...]

--- 90 ---

[...snan] wau tuwuhipun saking kulina. Sintên botên kulina inggih botên trêsna.

Wasana minôngka panutuping atur, mugi-mugi tindak pamêksa wau sagêda sirna, botênipun inggih suda.

Rara Suparti.

Anêksèni Panggalihanipun Sadhèrèk Nyai Darma Prawira

Sambêtipun Jagading Wanita Kajawèn nomêr 44

Kaping kalih: wus lumrahe yèn wong duwe anak lagi sapisan iku: ya rêkasa, ora prêlu gèt-gètên, banjur bingung: nganggo ngundang dhoktêr barang. Kados makatên punika atêgês têtêp namung nyêpèlèkakên punapa ngrèmèhakên dhatêng agênging ajinipun tiyang anglairakên bayi, ingkang sajatosipun wajib sami dipun aosi ngungkuli sadaya pangaji ing sajagad rat, inggih punika kêdah kaluhur-luhurakên pangrêksaning kasarasanipun, inggih sanadyan silih sampun: awongsal-wangsula pisan, dening saya dangu saya suda kêkiyataning badanipun.

Saha malih sakalangkung prêlu sangêt kêdah ngewahi lampahing tatacaranipun para sanak sadhèrèk, pawong mitra, tôngga têpalih sasaminipun ingkang sami badhe mracihnakakên sih katrêsnanipun amawantu suka bingah anjurung puji kawilujênganipun dhatêng ingkang sawêg sêdhêng anampèni kabêgyan agêng, kados ta sami tuwi bayi, namung sami mêndhêta ing saprêlunipun kemawon, liripun kaangge dangu-dangunipun ½ jam, lan sami tansah anglênggahi panggalihan angangkah-angkah karêksaning kasarasanipun jabang bayi dalah sabiyungipun, dados runtut ing lair batosipun.

Para yayah wibi ingkang sampun mangrêtos sayêktos dhatêng prêluning prakawis punika, kêdah sami talatos mangrêtosakên dhatêng para ingkang dèrèng mangrêtos, supados sagêda lajêng sami mangrêtos sayêktos, sarana anuladhani, liripun sabên babaran sami mrêlokna anglampahi kaupakara manggèn wontên ing griya sakit, saya enggal sangêt kalampahanipun prêluning prakawis wau kalimrah dipun mangrêtosi lan dipun sumêrêpi ingakathah, manawi para pangrèh praja sami panuju ing karsa kaparêng ngayomi, dening para pangrèh praja punika ingkang têtêp minôngka uwiting pamardi tata têntrêm kartaraharjaning donya. Wusana sadaya kemawon mugi sampun kirang pamêngku.

[Grafik]

Juru ngupakara bayi ing griya sakit nuju nimbang awrating bayi.

Nyai Pranata.

--- 91 ---

Jodho Punika Sanès Damêlaning Tiyang

Têtêmbungan kados ing nginggil punika manawi namung dipun raosakên sabrebetan, ragi botên laras kalihan kêkajênganing jêjodhoan, amargi nyatanipun tiyang jêjodhoan punika ingkang damêl pancèn inggih tiyang. Nanging manawi dipun manah lêbêtipun, kajênging têtêmbungan: jodho punika sanès damêlaning tiyang, punika botên sanès, inggih jalaran saking riwilipun. Kajêngipun, botên kirang pamawas ingkang sampun katingal cêtha, ingkang pawingkingipun pinanggih ewah.

[Grafik]

Manawi ngèngêti makatên wau, kados tiyang botên sagêd nêtêpakên bilih pamilih punika: badhe lêrês. Nanging lajêng wontên sêsambêtaning tata kêlimrahan, ingkang nama srêg yêktos, jêjodhoan punika ingkang nêtêpi: dewa kalihan dèwi, widadara kalihan widadari, rasêksa kalihan rasêksi, tuwin sanès-sanèsipun, manawi jaman sapunika: darah sami darah, priyayi sami priyayi, sudagar sami sudagar. Punika mênggahing kabatosanipun, ngangkah cocoging wêwatêkan.

Ingkang kacêtha ing gambar punika, gambaripun pangantèn wayah tilas nata Jêrman Prins Louis Ferdinand kalihan putri darah Ruslan Putri Kyra, punika ugi mêngku raos: jodho punika sanès damêlaning tiyang.

--- 92 ---

Bab Olah-olah

Gudhêg tuntut

Tuntut, godhong pohung, gori dipun kumbah rêsik, daging utawi balungan, santên kênthêl. Bumbunipun rajangan brambang, bawang, kêtumbar, jintên, mrica, kêmiri, jae, kunir, gêndhis jawi tuwin sarêm. Bumbu kaulêg ngantos lêmbat, yèn sampun lêmbat, kagôngsa mawi lisah klêntik. Satêngah matêng kaêntas, santên kagodhog ing panci, manawi sampun satêngah umob bumbu tuwin ulam balungan kacêmplungakên. Lajêng kaudhak sampun ngantos ambalondho. Manawi sampun umob gêgodhongan lan tuntut wau kacêmplungna. Yèn sampun matêng sarta kraos sêdhêp kaêntas, punika manawi sampun kalih dintên saya mindhak eca.

Sambêl gorèng blimbing wuluh

Amundhuta blimbing wuluh ingkang dèrèng kêmatêngên, brambang, bawang, lombok, laos, santên, sarêm, gêndhis jawi, godhong salam. Blimbing wuluh kakumbah rêsik mawi sarêm, prêlu nyuda raos kêcut, têrus karajang tipis-tipis. Brambang, bawang, lombok dipun rajang, lajêng kagorèng. Yèn lombok sampun alum, irisan balimbing wuluh dipun cêmplungakên, manawi sampun alum nuntên dipun sukani santên sabumbunipun kagodhog ngantos matêng.

Surtinah,

Majakêrta.

Sinjang Parangcuriga

[Grafik]

Bakunipun sinjang ingkang namanipun mawi parang, punika tamtu wujud garis miring tuwin adhapur parangrusak. Dene parangcuriga punika bakunipun: parangrusak latar cêmêng.

Dene nama parangcuriga, punika salugu mêndhêt kados wujuding curiga (kêris) ingkang wilahipun êluk. Bab malinjon, punika sabên parangrusak têmtu wontên.

Sinjang parangcuriga punika manawi kalêrêsan sêratanipun, katingal ngalela cêtha, upami wandaning tiyang katingal anggèning ambandarani. Tumrap sêratanipun, prayogi ingkang kapara agêng, awit katingal saya cêthanipun.

Mungguhipun dipun agêm ing kakung.

--- [717] ---

Ôngka 47, Stu Pa, 12 Bakda Mulud, Jimawal 1869, 11 Juni 1938, Taun XIII.

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50 bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Pangungsêt - Pajagèn Bêbaya ing Gagana - Marsudi Gêndhing Jawi - Panguburing Layonipun Dr. R. Sutama - Utaminipun Lare Èstri Yambutdamêl - Kawontênan Sajawining Praja - Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Taman Bocah.

Pangungsêt

Bab praboting ringgit sapanunggilanipun.

Asring wontên rêmbag angraosi ing bab ringgit, punika ingkang sêpuh piyambak punapanipun, punapa ringgitipun, punapa kêlir sagadêbogipun, punapa blencongipun, tuwin punapa dhalangipun.

Rêmbag ingkang kados makatên punika, tumrap satunggal-satunggalipun ingkang angêkahi panganggêpipun, sami lêrês sadaya, awit tumrap wolak-waliking ginêm sami mawi wêwaton sadaya, upaminipun, tiyang ngringgit manawi botên wontên ringgitipun, botên badhe kêlampahan, dados sêpuh pun ringgit. Tiyang ngringgit tanpa kêlir tanpa gêdêbog, botên badhe tumindak, punika nandhakakên sêpuh pun kêlir tuwin gêdêbog. Tiyang ngringgit tanpa balencong badhe cêthunthungan, punika nandhakakên sêpuh pun balencong. Tiyang ringgitan tanpa dhalang, badhe botên nama tiyang ringgitan, punika nandhakakên sêpuh pun dhalang.

Sadaya wau sawêg kagrêba kasar-kasaranipun, manawi mêndhêt lêbêtaning suraos ingkang mêndhêt dhêdhasar kabatosan, badhe saya manjangakên sêsorah tuwin katranganipun, awit sadaya punika pancèn dados prabot gambaraning gêsang. Nanging ugi lajêng kenging karingkês, sadaya wau botên wontên ingkang anèm, botên wontên ingkang sêpuh, awit gêgambaran ingkang kados makatên punika botên kenging lajêng dipun pêthil-pêthil, wontênipun sami tumindak sêsarêngan tuwin daya-dinayan.

Nanging lajêng wontên ingkang ngoncèki malih, ingkang sêpuh piyambak punika ringgit, dene anggènipun ngoncèki sarana kapêndhêtakên: ringgit sakothak punika ingkang sêpuh piyambak ingkang pundi, dene pinanggihing katrangan, ingkang sêpuh piyambak punika kayon (gunungan) ing ngriku kapêndhêtakên saking kayun, ingkang atêgês gêsang. Ing pasêmon ngriku kasanepakakên, gêsang punika langgêng, wontênipun ing pawayangan kawujudakên: miwiti amêkasi, inggih punika wujuding kayon, sadèrèngipun wiwit, kayon sampun tumancêp, ing têngah-têngahaning lampahan inggih wontên kayon, têlasing lampahan inggih dipun wêkasi tumancêping kayon.

Namung sajatosipun, gêsang ingkang kados makatên punika ingkang tansah dados grayangan, wos-wosipun.

Cêkruktruna.

--- 718 ---

Pajagèn Bêbaya ing Gagana.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 45.

Pambêktanipun topèng.

Topèng mirantos pambêktanipun dipun cangklong ing ngiringan, sanginggilipun bêktan sanèsipun.

Kangge sêdhiyan dipun angge: kanthong topèng dipun junjung ing sangajênging dhadha, bagean nginggil kintên-kintên bênik rasukan nomêr kalih saking nginggil. Ban cangklongan dipun damêl pas (trêp) lajêng mata itik ingkang pas kaêtrapna ing bênik kanthongan. Sapunika kanthongan sampun gumandhul ing ngajêng dhadha. Sabuk wacucal dipun udhari lajêng dipun ubêdakên ing dhadha, dipun angkah antawis dhadha lan kanthongan topèng wontên longgaranipun sakêpêlan.

Panganggenipun topèng.

Topèng kacêpêng ing bagiyan irung lajêng katarik mêdal saking kanthongan. Sasampunipun ban-ban kacêpêng mawi tangan kalih, jêmpol kalih nuding dados satunggal wontên kulit têmpukanipun ban. Sapunika janggut topèng dipun tèmpèlakên ing janggut rai, ingkang dipun sungkêmakên mangandhap lan mangajêng, lajêng ban-ban katarik kagubêdakên sirah, têpanganipun ban kêdah lêrês ing sirah wingking. Manawi topèng dèrèng trêp lajêng blêngkêring kaca mripat kacêpêng mawi tangan kalih, dipun ebahakên, topèng lajêng mapan piyambak. Kangge nyêrêtakên lan ngêndhoakên, ban-ban kenging dipun ulur lan dipun ungkrêt. Pamriksanipun topèng ambrabas utawi botên. Pipa karèt dipun pèjèt lajêng napas ingkang rosa. Manawi topèng wau rapêt, topèngipun katut kasêrot. Manawi wontên ingkang ambrabas kraos malêbêtipun angin.

[Grafik]

Kaca mripat sampun ngantos burêng saking uwab napas.

Topèng manawi dipun angge makatên kemawon kaca mripatipun lajêng enggal burêng saking uwab, wasana blabur kangge ningali.

Supados têrus rêsik, kaca ing bagean nglêbêt dipun corèk-corèk sabun. Sasampunipun lajêng dipun ababi, mawi montên ingkang kandêl lan lêmês, sabun wau lajêng dipun radinakên, ngantos botên katingal.

Kaca lajêng dipun ababi malih. Manawi kaca wau lajêng sumorot awarni kados kuwung, punika kenging dipun angge. Dados sabun botên kenging ngantos ical.

--- 719 ---

Pèngêtan ingkang prêlu manawi badhe ngangge topèng.

Manawi badhe ngangge topèng kêdah dipun kulinakakên mripat mêrêm, lan nahan napas. Sasampunipun topèng kaangge lêrês lajêng napas dipun damokakên ngantos kaping tiga, sawêg tiyang ngêlèkakên mripat lan napas alon.

Mênggah prêlunipun ambucal hawa ingkang katutup ing antawisipun topèng lan rai. Awit manawi hawa wau sampun mawi racun sagêd niwasakên. Kangge upami, manawi tiyang lajêng wahing lan watuk topèng sagêd ambikak.

Topèng modhèl Jêrman ingkang saringanipun nèmpèl ing topèng, dados tanpa kanthongan, wadhah saringan panganggenipun gampil manawi para maos sampun priksa aturan ngangge topèng kados ing nginggil.

R. Pringgadiharja,

Leider gas sectie G.G.D. Bat.

Pawartos saking Rêdhaksi

K. 3408 ing Kuthaarja. Mijil Sulastri sapanunggilanipun, punika gêndhing. Rê Wa, 17 Rabingulakir, Alip 1834 dhawah 21 Juni 1905. 17 Dulkangidah 1836 punika taun Ehe, sanès Jimawal.

K. 1319. Dhawah 16 Oktobêr 1922.

K. 3396 ing Pringsurat, manawi pancèn botên gadhah badhe linêpatakên ing bayaran, kanthi katrangan saking pulisi.

K. 4885 ing Gêndhingan. Pandangu panjênêngan dintên Sêtu Lêgi Ehe 1836 tanpa wulan, punika ing salêbêtipun sataun kathah, wulan punapa.

Tuwan S. Suryabrantan 19. Gambar punika kamanah botên sapintêna pigunanipun.

[Iklan]

--- 720 ---

Kagunan Jawi

Marsudi Gêndhing Jawi.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 45.

Mênggah lugunipun gêndhing boyong punika merongipun panjang, ing têmbe wingking nutipun ugi badhe dipun êwrat.

Ing ngandhap punika gêndhing boyong ingkang sampun andhawah, (minggah) mawi dipun sênggaki sarta gerongipun.

[Notasi]

Lagunipun sênggakan sarta gerong miturut ôngka têngêr: sgk lan gr.

Têmbung-têmbung ingkang minôngka sênggakan, sambêtipun ingkang kasêbut nginggil, kagêm apilan.

Sgk I Barkah narpa lumintu mintir amindha, lir narmada karya yêming wong sapraja.

II. Pindha puspa ginubah dadya jêjimat, rum angambar sumêbar ngèbêki jagad.

III. Datan lôngka sri nata tansah kaojat, awibawa dadya pandaming sajagad.

Bab gadhah prêlu mawi nabuh pradôngga.

Ing wêkdal punika manawi wontên para sadhèrèk ingkang gadhah prêlu mawi nabuh pradôngga, ungêlipun gêndhing dipun urutakên, katêlahipun umum nama, programa (programma) prêlunipun:

1. sagêd ambage wêkdal, ungêlipun gêndhing sagêd mêpaki.

2. anjagi supados sampun ngantos wontên sadhèrèk ingkang kapengin mundhut gêndhingan, ingkang botên cocog kalihan wancinipun, upami kemawon, sawêg wanci jam 10 dalu mangsanipun ngungê-

--- 721 ---

[Iklan]

lakên gêndhing laras salendro pathêt 6 dipun pundhuti gêndhing kutut manggung, môngka gêndhing kutut manggung punika pathêt manyura, dados nama botên runtut kalihan wêkdalipun.

3. sagêd nyumêrêpi uruting namanipun gêndhing ingkang dipun ungêlakên.

Kajawi punika namanipun gêndhing ugi ingkang anggadhahi suraos runtut kalihan prêlunipun. Kados ta, ingkang sampun kasêbut ing ngajêng, bibar panggihipun pangantèn, lajêng ngungêlakên gêndhing boyong, punika ugi gadhah suraos amboyong punapa-punapa.

Dumugi sapriki taksih wontên ingkang gadhah piandêl naluri gêndhing boyong, inggih punika ringgit talèdhèk ingkang badhe pangkat ambarang, ngungêlipun gêndhing ingkang sapisan kangge kebar, tamtu gêndhing boyong. Sabab gadhah suraos badhe amboyong rêjêki.

Mangsuli bab sadhèrèk ingkang gadhah prêlu, asring botên kasupèn, supados ngungêlakên gêndhing ladrang slamêt, botên sanès namung pados angsar- (daya) ipun nama.

Badhe kasambêtan.

R. Ng. Pringgahardana.

Pawartos saking Redhaksi

K. 1343 ing Sêmarang. Sla Wa, 5 Sawal Jimakir 1842 dhawah 17 Sèptèmbêr 1912. 27 Bêsar, Dal 1847 dhawah A Pa, 14 Oktobêr 1917, botên: Rê Pn, 11 Sawal Be 1848 dhawah 21 Juli 1918.

--- 722 ---

Panguburing Layonipun Dr. Sutama

Ing Kajawèn nomêr 45 sampun ngêwrat pawartos ing bab anggèning tilar donya Dr. Sutama tuwin andharan lêlampahanipun sawatawis. Ing ngriki prêlu ngandharakên ing nalika panguburipun wontên ing dintên Rêbo tanggal 1 Juni 1938.

[Grafik]

Untabipun têtiyang ingkang ngiringakên layonipun Dr. Sutama.

Ing dintên Salasa wanci siyang, layonipun Dr. Sutama kabêkta wangsul dhatêng dalêmipun ing Simpang Dhukuh, lajêng dipun sucèni, salajêngipun dipun lêbêtakên ing trêbêla saha dipun gêloni siti saking papan ingkang badhe kangge ngubur.

Ingkang nucèni têtiyang para warganing pakêmpalan Putra Surabaya. Ingkang mangku Tuwan Ruslan Wôngsa Kusuma, panitra up bêstir Parindra, Dr. Suratma, ingkang rayi Dr. Sutama Tuwan Suyana tuwin Tuwan Urip Kasan Sêngari.

Trêbêla wau dipun lapis ing timah, blabagipun rangkêp, ing sasêlaning blabag dipun isèni gamping gêsang. Saha salajêngipun trêbêla wau kapapanakên wontên ing jarambah dalêm têngah, tumuju keblat, dipun lurubi bandera Parindra. Ing ngriku kathah ingkang

--- 723 ---

sami dhatêng andêdonga lumintu tanpa kêndhat, dipun tata ing golongan suryawirawan. Ingkang dhatêng ing ngriku sawarnining bôngsa, anèm sêpuh, dalah lare, sadaya sami ngatingalakên anggèning belasungkawa. Tindak makatên wau ngantos dumugi lingsir dalu.

Wanci enjing kêsundhul dhatêngipun ingkang sami belasungkawa malih tanpa wontên pêdhotipun, dalasan dumugi golongan malarat ingkang panganggenipun pating srompal ugi botên beda sami katingal anggèning belasungkawa. Saya tumraping golonganing Parindra, ingkang têbih ingkang cêlak sami mrêlokakên layat dhatêng pangajêngipun, dalasan golongan ingkang dipun anggêp mêngsah, ing kala punika inggih sami mrêlokakên dhatêng.

Ing dintênipun Rêbo wanci jam satêngah sakawan sontên, layon badhe bidhal dipun kubur dhatêng pakarangan Gêdhong Nasional ing Bubutan, nanging ing kala punika, jam kalih siyang, ing pakarangan ingkang samantên wiyaripun, sampun kèbêkan tiyang, botên kenging dipun piyak, ngantos lumèbèr ing margi, sadaya sami nêdya ngiringakên layon.

Jam tiga langkung layon dipun usung dening para suryawirawan kabêkta mêdal saking dalêm, kalêbêtakên dhatêng kareta layon. Ing salêbêtipun layon kausung ngantos dumugining kapapanakên ing kareta layon, para golongan Parindra sami urmat sacaraning pakêmpalan, inggih punika ngacungakên tangan mangajêng mayat, tindak makatên wau ugi wontên golongan sanès ingkang tumut ngênut.

Ing ngriku Tuwan Ruslan Wôngsa Kusuma lajêng ngadêg wontên ing kursi apratela badhe bidhaling layon tuwin tataning lampah-lampahipun.

[Iklan]

Ingkang lumampah ing ngajêng piyambak golongan suryawirawan, 8 ambêkta pandhêl Parindra dipun sambêt ing para ngulama tuwin santri, baris suryawirawan tuwin padpindêr sanèsipun sami ambêkta karangan sêkar, lajêng kareta layon, pangirid kapal wolu dipun lurubi pêthak, dipun apit-apit ing têtiyang mangangge rasukan cêmêng, punapadene para warganing Parindra. Sawingkinging kareta layon para kulawarga èstri ingkang sami dharat, lajêng prah oto tiga ambêkta sêkar. Kasambêt kulawarga jalêr, kathah ingkang rasukan cêmêng, lajêng para ingkang numpak oto pintên-pintên dasa, panjanging para ingkang ngiring punika kintên-kintên wontên sakilomètêr, têtiyangipun kirang langkung 50.000 malah wontên ingkang ngintên 100.000.

Ingkang ngiring sadaya wau sami kèndêl, botên wontên ingkang sês, danguning lampah ngantos kalih jam, langkung ing margi ingkang kiwa têngên bêntêt tiyang. Sadumugining papan kubur, têtiyangipun sampun botên sagêd kamot sadaya.

Sarampungipun ngubur, kawontênakên wêdharsabda saking golongan warni-warni. Ingkang wêkasanipun dipun wangsuli ing panjênênganipun Dr. Suratma.

Kados makatên kawontênan panguburing layonipun Dr. Sutama, ingkang tansah badhe dados pêpengêtan.

--- [724] ---

[Grafik]

Pamêdaling Tanah Ngriki

Nyambêti andharan ing bab pamêdaling tanah ngriki ingkang kasade wontên ing pêkên Medhan, ing ngriki ngêwrat malih gambar-gambaripun bangsanipun sayuran punapadene bangsaning ulam-ulam ingkang taksih sêgêr lan ingkang sampun kaêpe garing, gêrèh sasaminipun.

Pamêdal wau sumêbar kasade dhatêng pêkên pundi-pundi, kados ta: dhatêng Singgapur, Penang lan sanès-sanèsipun.

[Iklan]

--- 725 ---

Rêmbagipun Garèng + Petruk

Utaminipun lare èstri nyambutdamêl

V.

Petruk : Kang Garèng, ayo, saiki padha dibanjurake manèh rêmbugane ing ngarêp, yaiku ing bab bêcik lan orane bocah wadon padha nyambutgawe kuwi.

Garèng : Prakara kuwi manèh, kowe ki dhêmên têmên ngungkat-ungkat krêmi, apa kowe kêpengin disawat ... têgêsan klismah.

Petruk : Bênêr, Kang Garèng, tumrape jaman modhèrên iki, nyang susur para wanita kuwi gila bangêt, hla wong wêruh wong nginang bae jarene: hèh, sopis, iki cara Lônda, Kang Garèng, nèk dijawakake karêpe: tobat, tobat, le anjêlèhi, crit, iki èksêtrane, Kang Garèng, nganggo idu barang. Tumrape wanita modhèrên, iya ora nginang, nanging udut, tur sing diudut iya ora bangsane: ingsiyong, iki diunèkake: pis, manèh, sabab mambu ilêr esuk jarene, nanging udute mêsthi klismah, sabanjure aku: êmbuh ora wêruh, apa karo kônca-kancane kaum priya sok ... êmpak-êmpakan barang.

Garèng : Sê-top, ana kok banjur rupa-rupa mêngkono. Saiki banjurna anggonmu aglairake panêmumu ing bab anane bocah wadon nyabutgawe kuwi.

Petruk : Nèk mungguhing panêmuku iya ana pagawean sing pancèn mathuk têmên kanggone kaum wanita, kaya ta upamane: prudpro (dhukun bayi), dhoktêr, banjur: guru, luwih-luwih guru probêl, iki kabèh pancèn iya mathuk têmênan kanggone kaum wanita.

Garèng : Banjur aja lali: dhukun pijêt, sarta manèh: tukang juwal suwara, adhuh-adhuh dhisayang, ja-puh. Le ora mèmpêr, nèk sing kok kandhakake kabèh mau, iya wis cêtha yèn mêsthi mathuke, nanging pikiranamu sing kaya ngono kuwi, rak mung arêp enake dhewe bae, kaya ta: prudpro. Kowe mupakat utawa ora mupakat, iya mêsthi bangsaning wanita, awit pro (vrouw) iki cara Lônda, têgêse: wong wadon, dadi pangkat prudpro ora kêna ora iya kudu ditindakake dening: wong wadon. Banjur wong wadon kok unèkake mathuk kanggo dadi dhoktêr, iki cêtha wela-wela mung saka ... butarêpanamu bae. Sabab yèn banjur mriksa lan nambani bojomu, atimu bisa ayêm têntrêm, sabab: bolih dhipêrcayah, sèh. Kosokbaline dhoktêr wanita mriksa lan nambani [namba...]

--- 726 ---

[...ni] kowe dhewe, rasane: sêgêr, sabab astane alus lan êmpuk, tur: ora grusah-grusuh tandang-tanduke. Guru, luwih-luwih guru probêl, kok unèkake kanggone wong wadon, mathuk bangêt, iki iya mung ngarah enake dhewe manèh, sabab, wong wadon kuwi kêdhasaran mulasara lan ngopèni anak, nèk sabanjure dikon nuntun bocah, mêsthi iya: gêsêkik bangêt. Anane pagawean patang warna sing kok unèkake mathuk kanggo para wanita, ora prêlu tak bantah dawa-dawa. Kanggone wong wadon pangkat: dhukun bayi, dhoktêr, guru lan guru probêl, pancèn iya wis cêsplêng têmênan, nanging mungguhing panêmumu, kanggone wong wadon pangkat liya-liyane apa ora mathuk. Kaya ta: tukang nampani tilpun, apa kurang mathuk yèn dipasrahake nyang kaum wanita.

[Grafik]

Petruk : Iya mathuk bangêt, Kang Garèng, mung bae yèn ora kabênêran, sok mung marakake dosa thok bae.

Garèng : We hla ora karuwan, ana wanita dadi tukang nampani tilpun, kathik diunèkake marakake dosa, aku kok ora mudhêng, mara têrangna, Truk.

Petruk : Kowe kuwi yèn arêp tilpun nyang kênalanmu, luwih dhisik kowe rak anjaluk disambung dening kantor tilpun. Yèn sing tukang nyambung utawa sing tukang nampani tilpun, kuwi wong wadon, apa ora mung marakake dosa bae, sabab kowe ora wêruh wujude, mêsthine kowe ora ngrêti, apa isih jipro utawa non, têgêse isih prawan, apa wis mopro utawa nyonyah, têgêse: wis duwe tuwan. Nèk anggonmu nyêbut: jipro, kèri-kèrine kana wis mopro, mêsthine kana banjur sênêng lan gêdhe atine, kang anjalari bisa kibir mangkene upamane: wèh, suwaraku kiyi gênah êmpuk, cêmêngkling, kêmrêmês, lan kêpenak bangêt, tandhane sabên uwong nyêbut aku: non, dadi dikira yèn aku iki isih prawan kêmêncur. Wusanane bokmanawa banjur saya dadi anggone bengesan sarta saya kandêl anggone pupuran, supaya bisa nutupi ... kisute. Mara, apa ora mung gawe dosaning uwong iki. Yèn diundang mopro, ing môngka kanane isih prawan, mêsthine iya banjur nêpsu, sarta sêngol wangsulane: baru bicarah, glodhèg, tilpune ditutup. Mara, apa kowe ora banjur mangkêl. Kana jèngkèl, kowe mangkêl, dadi loro-lorone padha kêdosan kabèh. Seje karo yèn sing dadi tukang nampani tilpun mau

--- 727 ---

wong lanang, arêpa isih sinyo utawa wis tikluk-tikluk pisan, undang-undangane iya mung: tuwan bae. Mara, kanggone publik (wong akèh) apa ora luwih bêcik sing tukang nampani tilpun kuwi mau wong lanang bae, Kang Garèng, sabab ora ana sing gawe dosa.

Garèng : Wayah, kuwi rak mung anggitanmu bae, wong dadi jipro tilpun, kuwi sadurung-durunge rak wis ngrêti yèn pagaweane angladèni wong akèh. Dadi patrape iya kudu sabar, arêpa disêbut non, jipro, nyonyah, mopro, anggêre ora diundang ... kirik bae, iya kanthi sênêng bae atine. Dene kadhangkala ana sing sok songol wangsulane, lho kuwi rak bisa uga saka sabab liya-liyane. Wong iya manusa sok akèh sambekalane, bokmanawa bae kala samono mêntas karipan, utawa giwange wis dibur utawa ... êmbuh, êmbuh, êmbuh sabab apa manèh. Saikine bocah wadon dadi: juru tulis, klèrêk, komis, lan sapadhane, apa iya ora mathuk.

Petruk : Mathuke iya mathuk, mung bae kudu kok pikir sing dawa, Kang Garèng. Kayadene sing wis tak kandhakake ing ngarêp, miturut wèting alam, wong wadon kuwi dadi timbangane wong lanang, têgêse: uripe wong wadon kuwi kudu nurut nyang wong lanang, mulane banjur ana unèn-unèn: suwarga nunut, amarga suwargane wong wadon kuwi nunut nyang wong lanang. Dadi ing kono rak cêtha wela-wela, sing baku golèk pangan kuwi wong lanang, dene sing diunèkake suwargane wong wadon nunut nyang wong lanang, kuwi yèn sing lanang mukti wibawa, wong wadon iya mèlu mukti wibawa. Hla nèk saiki pangkat-pangkate wong lanang banjur padha diênggoni wong wadon, rak banjur akèh wong lanang sing ora olèh pagawean. Unèn-unèn mau apa banjur kudu diwalik grembyang bae, yaiku: suwargane wong lanang kuwi nunut nyang wong wadon, ora kaprah, Kang Garèng. Mulane aku iya ora pati cocog anane wong wadon padha nyang kantoran kuwi.

Garèng : Wèh, hla pikiran kojur ane. Ora, Truk, ing sarèhne kowe kuwi sanadyan ora thok lèh, ing sêmu pancèn ora cocog anane bocah wadon padha nyambutgawe, mungguh sing dadi kacocoganamu, apa wong wadon kudu bali kaya jaman biyèn, kudu dadi kêthiplake wong lanang.

Petruk : Wah, iki wis mambu, Kang Garèng. Aku iya isih mupakat anane wong lanang dadi: guru laki, nanging iya kudu wong lanang sing sêmbada têmênan, têgêse: bêbudène, jêmbare pikirane, kawruhe, lan sapadhane, kudu luhur têmênan, kang nganti bisa diguroni karo wong wadon, nanging yèn wong lanang pancèn bisae, wajibe nyang wong wadon iya kudu: angguru rabi. Mulane mungguhing panêmuku, lanang wadon kuwi iya kudu langganan: sih-sinihan, atut rukun, êmong-kinêmong, aji-ingajenan, lan sapadhane. Nanging tindake, iya lanang iya wadon, aja nganti nyêbal karo wèting alam.

--- 728 ---

KAWONTÊNAN SAJAWANING PRAJA

Paprangan ing Spanyol

Ramening paprangan ing Spanyol ngantos dumuginipun sapunika dèrèng wontên mêndhanipun. Manawi mirid kawontênan, kados paprangan punika tumuntên rampung, makatên malih manawi ngèngêti tansah unggulipun wadya golongan kabangsan, inggih punika wadyanipun jendral Franco, katingal bilih ungguling paprangan badhe pinanggih wontên ing golongan kabangsan. Makatên ugi ing bab punika sagêd nitik saking kawontênaning gambar tanah Spanyol, sampun mèh sadaya dhawah ing panguwaosipun jendral Franco. Nanging manawi nitik saking ubat-ubêting kabêtahan praja, sanadyan jendral Franco anggadhahi panguwaos ingkang samantên agêngipun, mênggahing yêkti, kawontênaning nagari Spanyol sampun kêrakêtan ing sabab ingkang adamêl botên mardikaning adêgipun nagari, dene sababipun, inggih punika anggèning Spanyol sampun nandhang sambutan dhatêng Jêrman tuwin Italie. Mangka panêdhanipun nagari kalih wau sagêda anggadhahi kukupan ing bab economie tuwin pêlikan. Nanging tumrap Italie ugi tampi pangagru-agru saking Inggris, inggih punika samangsa paprangan punika sampun bibar, supados Italie botên ndunungakên têtiyangipun wontên ing Spanyol. Bab makatên punika tumraping Italie ugi purun anyanggêmi, nanging, manawi adêging panguwaos Italie ing Ngabêsi dipun sayogyani.

[Grafik]

Manawi mirid wawasanipun Inggris tuwin Italie, kitha Madrid botên dangu tamtu bêdhah, nanging pangintên makatên wau malèsèt, panêmpuhing wadya kabangsan tansah cabar botên sagêd ngrampungi. Inggih lêrês campuhipun wadya Madrid tansah kasoran, nanging dêrênging nanggulangi botên wontên sudanipun.

Ing sapunika Franco gadhah panêdha dhatêng Italie supados ambiyantu kêkiyatan malih, nanging bab punika Italie botên purun minangkani, amargi sampun aprajanji kalihan Inggris, bilih badhe ngundurakên wadyanipun saking papan paprangan ing Spanyol. Nanging sayêktosipun Italie ugi grag-grêg ing manah, awit manawi panêdha wau botên dipun pituruti, sagêd ugi paprangan ing Spanyol taksih dangu kèndêlipun. Mangka mênggah ing nalar, salêbêtipun paprangan wau tamtu wontên ewahing kawontênan, prajanjianipun kalihan Inggris badhe jugar. Nanging saupi mitulungana, badhea rêmit kados punapa tamtu kasumêrêpan dening Inggris tuwin Prancis.

Sayêktosipun bab punika sarwa angèl, awit kêkajênganing nagari-nagari wau namung sarwa damêl pakèwêdipun salah satunggal. Kawontênan ingkang sarwa makèwêd wau tamtu kemawon tansah adamêl wawasanipun jendral Franco ingkang lêbêt-lêbêt, mila tumraping têtiyang ing wêwêngkonipun piyambak inggih tansah dipun sujanakakên, sampun ngantos sagêd damêl daya ingkang nuwuhakên kirang prayogi.

Nanging kados sampun botên kenging dipun udi murih lulusing kawontênanipun ingriku, tandhanipun mêntas wontên golongan wadyanipun jendral Franco piyambak ingkang ngawontênakên ura-uru, ingkang wosipun botên ngajêngi lêbêtipun wadya Jêrman wontên ingriku. Kajawi punika ugi nyamarakên dhatêng kawontênaning wadya Italie ingkang wontên ing Spanyol, botên sande benjing satêntrêming nagari tamtu sami katrêm botên purun kesah. Ingkang makatên punika lajêng katingal wontên sêsulakipun bilih paprangan punika sampun adamêl bosêning rakyat, botên sanès sadaya namung ngudi tumuntêna rampung, mila lajêng tansah tuwuh nalar-nalar ingkang katingalipun sajak badhe nuwuhakên pasulayan ing golongan piyambak. Ingkang langkung damêl èmêng punika sarêng wontên wartos bilih wontên pandamêling Jêrman tuwin Italie ingkang angèngingi dhatêng golongan ing Madrid, sarana angêbomi sapurun-purunipun, punika botên sanès anggadhahi sêdya supados golongan praja kêtuwuhan pamuring dhatêng jendral Franco, wusana paprangan punika botên tumuntên sirêp. Nanging bab punika botên dipun akêni dening ingkang kenging pandakwa.

Miturut wartos ingkang kantun, Prancis, Inggris tuwin Paus badhe sêsarêngan suka pêpèngêt dhatêng Franco, sampun gadhah tindak têgêlan lajêng angêbomi têtiyang ingkang sami botên tumut paprangan. [paprang...]

--- 729 ---

[...an.] Kajawi punika Inggris inggih ngudi sangêt murih ingkang sami paprangan punika lajêng purun rukun. Saha Inggris ugi ngawontênakên kasagahan badhe ngundurakên wadyanipun ingkang wontên Spanyol. Ing sakawit bab usulipun Inggris punika botên dipun sayogyani dening Ruslan, nanging kawusananipun inggih miturut, namung gadhah pamrayogi supados pajagèn ing watês dipun santosani.

[Iklan]

Kawontênan ing Tiongkok

Ing bab paprangan ing Tiongkok ugi pinanggih taksih rame, kenging dipun wastani asor unggulipun pinanggih gêgêntosan, dene ing bab pambudidaya ingkang dados tandhaning paprangan badhe saya rame tansah wontên kemawon. Ing sapunika wontên wartos bilih Tiongkok aprajanjian kalihan Moskou, ingkang wosipun Moskou badhe ambiyantu punapa ingkang dados kabêtahanipun Tiongkok ing bab paprangan punika. Malah kajawi punika ugi wontên wartosipun bilih Tiongkok inggih angsal biyantu saking Prancis. Ing bab punika ing sapunika parentah Tiongkok ngudi saening margi sêpur tuwin ngawontênakên margi enggal murih anggampilakên lampah saking ngrika ngriki.

Kosok-wangsulipun, Jêpan makatên ugi, wontên wartos bilih ing sapunika gêgandhengan kalihan Jêrman, sarananipun, Jêpan badhe ngulungakên Tsingtao dhatêng Jêrman, ingkang pancèn rumiyin mila sampun dipun mèlikakên. Kajawi punika ugi badhe nyukani panguwaos dhatêng Jêrman wontên ing laladan Syanghai. Dene têbusanipun, Jêrman badhe nyadèni dêdamêl dhatêng Jêpan.

Bab tumindaking panêmpuh ing Tiongkok saking golongan Jêpan, sampun sairib kemawon kalihan panêmpuh ingkang pinanggih ing paprangan Spanyol, inggih punika botên mawi mawang têtiyanganipun. Ingkang makatên wau Jêpan tansah tampi panyaruwe saking Amerika tuwin Inggis. Mênggah ing kawigatosan, Jêpan ngangkah sangêt dhatêng kêrêbatipun Kaifeng tuwin Ceng Cow, nanging panêmpuhipun wau tansah dipun tanggulangi dening wadya Tiongkok saha tansah rêbat-rinêbat papan panggenan ingkang sampun kêcêpêng. Dados mênggah ing lugunipun, paprangan ing Tiongkok punika taksih gêgêt sangêt, punapa gêlaripun Jêpan tansah dipun lêbêti ing gêlaripun Tiongkok gêntos. Ingriku Jêpan kêpêksa ngawontênakên gêlar enggal malih, ngewahi tatanan ingkang sampun maton.

Tumrap Tiongkok tansah angêncêngi panyêgah lêbêting wadya bêbantu Jêpan, awit rekadaya satunggal punika ingkang pancèn mikantuki yêktos.

--- 730 ---

Mangka ing sapunika tumraping wadya gêgana Tiongkok saya katingal kasagêdanipun, malah purun anglanjak dhatêng Jêpan sisih Kidul saha nyêbar sêrat sêbaran, ingkang suraosipun suka pêpèngêt dhatêng Jêpan supados sampun wontên tindak siya, anocogana kalihan kêkajênganipun Tiongkok anggèning botên purun damêl sangsaraning sanès, sanadyan mêngsah.

Wartos ingkang kados makatên wau ing sakawit dipun dorakakên dening Jêpan, nanging ing pawingkingipun pinanggih nyata, awit lajêng pianggih tandhayêktinipun, ing sapunika wadya gêgana Jêpan botên purun andhawahi bom saking gêgana.

Manawi miturut pawartos-pawartos wau, ing bab paprangan ing Spanyol tuwin Tiongkok, katingal sêsulakipun sampun wontên tandhaning èngêt sawatawis.

KABAR WARNI-WARNI

(Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès)

TANAH NGRIKI

Lindhu ing Selebes. Miturut wartos ingkang kantun, lindhu ingkang pinanggih ing Parigi kapetang botên sapintêna, nanging adamêl risaking griya ngantos 945, kapitunanipun f 50.000.-. Gudhang K.P.M. rêmuk babarpisan. Margi saking Parigi dhatêng Palu ingkang botên kenging dipun ambah wontên 14 km. Kampung Tarue, kaprênah sakidul Parigi, larut babarpisan jalaran saking katêmpuh ing ombak. Rêdi ing sacêlakipun Tarue wontên pasitènipun ingkang mlêsêg.

Dr. Aboetarie dados bupati anom. Awit saking kaparêngipun parentah karajan Jawi ing Surakarta, Dr. Aboetarie, ingkang sampun ngawula wontên Kasunanan, kawisudha dados bupati anom, kaparingan sêsêbutan saha nama Radèn Tumênggung Dr. Wignjodipoero. Panyambutdamêlipun katêtêpakên wontên ing kantor Kêpatian babagan arta praja.

Tanêman soklat ing Nieuw Guinea. Wontên wartos, bilih ing Nieuw Guinea badhe dipun wontêni kabudayan tanêman soklat, pamêdalipun kaangkah sagêda nyamèni kalihan soklat wêdalan saking sanès nagari. Nanging ing sapunika sawêg ngangkah sagêdipun gêgayutan damêl babagan padagangan kalihan nagari Walandi.

Comite babagan mikangsalakên warandha tuwin anaking priyantun. Ing wêkdal punika ing Bêtawi wontên ada-ada ngêdêgakên comite ingkang kanamakakên Comite voor Verbetering in de Regeling inzake ondersteuning aan nagelaten betrekkingen der niet Europeesche Overheidsdienaren. Ingkang dados warganing comite wau, R.T Hasan Soemadipradja, Bupati Bêtawi, pangarsa. R.T. Koesoemadinata, Bupati ing Mr. Cornelis tuwin Ir. R.P. Soerachman Tjokrodisoerjo, hoofdambtenaar afd. Nijverhed v/h Dept. van Economische Zaken, sami wêwakil pangarsa. R. Soerasno, referendaris Departement van Economische Zaken, panitra. Mr. R.M.A.K. Pringgodigdo, hoofd der C.K.S. panitra nomêr kalih. Mr. R. Hadi, referendaris Depatement Pangajaran, artaka. Pambantu sanès-sanèsipun Dr. R. Soeratmo, hoofd Gem. Veterinairendienst, Mr. R.P. Notosoebagjo, bg. Pangasa Landraad ing Bêtawi, Mr. R. Soewandi, referendaris Dept. Pangajaran, Ir. Teko Soemodiwirjo, pangagêng afd. Binnenlandsche Handelsvoorlicting ing Dept. van Economische Zaken tuwin Z. Arifin, Landrechter ing Mr. Cornelis. Mênggah sêdyaning pakêmpalan punika badhe tumindak têtulung ing bab babagan warandha tuwin anaking punggawa Nagari ingkang pêrlu kapitulungan.

Majênging postwissel. Wontêning kintunan postwissel ing kantor post ing Salêbêtipun tigang wulan wiwit Januari wontên 1.086.993, dene pêpetangan kados makatên ing taun kêpêngkêr wontên 858.322. Dados miturut pêpetangan punika tumrap babagan postwissel mindhak 228.571. Indhakipun ngantos samantên wau, botên sanès jalaran saking mandhaping prabeya.

Examen wêkasan ing A.M.S. afd. B ing Salemba, Bêtawi. Lulus examen ing A.M.S. kasêbut nginggil ing golongan kapisan, Loembantoroean, S.H. Simatoepang, P.T. Soeroengan, Lim Tiang Tjoei, R. Karnapi, Lauw Koen Goan, R. Aartsma tuwin P. Sitompel.

Palilah ngawontênakên papan pamêlikan. Kawrat dhawuh Parentah amarêngakên dhatêng panyuwunipun Mijnbouw Mij. Rêjang Lêbong mêlik wontên ing kawan panggenan tumrap pados mas, salaka tuwin sanès-sanèsipun wontên paresidhenan Benkulen tuwin Palembang, inggih punika ing Lêbong Pandan 1 tuwin 2, tuwin ing Tambangsawah 1 tuwin 2.

[Iklan]

Bab pandamêling gambar kaart. Miturut wartos, sawarnining pakaryan praja ingkang pêrlu ngawontênakên babagan pandamêling kaart, sagêd akèn andamêl dhatêng Permanente Kaarteeringscommissie.

Surabayasche Jaarmarkt. Surabayasche Jaarmarkt badhe kawiwitan wontên ing tanggal 30 Sèptèmbêr taun punika. Miturut wartos Jaarmarkt ing taun punika badhe langkung agêng tinimbang ingkang sampun-sampun. Kawontênaning bango-bango, dumuginipun sapunika sampun 23 panggenan ingkang kasewa. Tumrap babagan patukangan kampung badhe dipun agêngakên, gapuranipun bandhe kadamêl wangun Minangkabau. Kajawi punika taksih kathah ewah-ewahan sanèsipun. S.S. tuwin Nijverheid babagan Economische Zaken, badhe mitongtonakên barang-barangipun.

Pakaryan babagan kasarasan badhe anjêmbarakên. Pakaryan babagan Kasarasan badhe ngindhaki papan têtanèn ingkang kangge pêrluning têtiyang sakit ewah ingkang sampun mèh saras. Ing sapunika pêrlu ngrêmbag pamilihing panggenan. Kajawi punika ngangkah badhe ngêdêgakên griya alit-alit kangge mitulungi têtiyang sakit ing padhusunan ing tanah Jawi. Makatên ugi badhe damêl papan kangge nindakakên wulangan têtulung sarana sêsorah ingkang têlêngipun manggèn ing Purwokêrto.

Lisah pèt ing Nieuw Guinea. Ingajêng wontên Ingenieur 8 bangsa Amerika sami dhatêng Nieuw Guinea pêrlu pados lisah pèt, awit saking pakenipun Ned. Nieuw Guinea Aardolie Mij. Ing salajêngipun, ing sawatawis dintên kêpêngkêr wontên Ingenieur malih ugi bangsa Amerika nusul mriku, nanging lajêng manggèn ing sanès panggenan. Miturut wartos, pangupadosipun lisah pèt wau sampun katindakakên sarana ngêbur, nanging dèrèng nindakakên pangêbur ingkang lêbêt. Dene pangêburipun ingkang ngantos lêbêt wau badhe dipun wiwiti wontên ing wulan Juli ngajêng punika.

Lampah anggêgana dhatêng Australie. Awit saking pratelanipun Tuwan Blackstone, sasampunipun kalampahan lampah anggêgana dhatêng Australie katindakakên dening Knilm. tigang wulan, salajêngipun wiwit tanggal 1 Oktobêr ngajêng punika, pakaryan wau lajêng tumindak sêsarêngan kalihan K.L.M. saha lajêng dipun namakakên "Vliegende Hollander" panggêgananipun saminggu sapisan, gêgêntosan. Dene kapitunan tuwin bêbathènipun dipun sanggi dening pakaryan kalih wau.

--- 731 ---

Pogokan ing Tanggungan. Ing pabrik gêndhis Tanggungan, Cirêbon, mêntas wontên pogokan kuli 250, jalaran saking sulaya bab bayaran, ngantos dados damêlipun ingkang wajib.

Pangajêng agêng Parindra. Ing satilardonyanipun Dr. Soetomo, miturut tatanan, ingkang dados pangajêng agêng dhumawah mudha pangarsa K.R.M.A. Woerjaningrat, namung sarèhning dêdalêm wontên ing Surakarta, tumindaking padamêlan padintênan katindakakên dening Mr. Soesanto tuwin Tuwan Soedirman punapadene Tuwan Rooslan Wongsokoesoemo.

Dokter enggal ing Surakarta. Wontên wartos, Dr. Dadi, wêdalan Pamulangan luhur Dokter, sapunika bikak kadhoktêran wontên ing Surakarta, saha ing sapunika nyambutdamêl wontên ing Hulp-Ziekenhuis Muhammadiyah, kabawah Dr. R.M. Soeratman Erwinn. Malah wontên wartos Dr. Dadi wau badhe kapurih anggêntosi padamêlanipun Dr. Soeratman, amargi Dr. Soeratman badhe dhatêng Bandhung.

Dr. Stehn dipun suruhi dhatêng Australie. Wontên wartos, Dr. Stehn, ahli babagan rêdi latu ing tanah ngriki, dipun suruhi dening parentah Australie, supados ngrancang observatorium ing Rabaul. Ingriku punika kala ing taun 1937 wontên rêdinipun ingkang anjêblos, inggih punika rêdi Raluah tuwin Tawirwir. Rabaul punika satunggiling kitha laladan Inggris ing Nieuw Guinea.

Pulo Alor dados dêdhasar pasinaon. Wontên student wanita nama M.M. Nicolspeyer, putraning satunggiling advocaat ing Den Haag dhatêng ing pulo Alor, pêrlu ngudi babagan ingriku, pêrlu badhe kangge examen, inggih punika gêgayutan kalihan kawruh babagan bangsa ing tanah ngriki.

Inggah-inggahan. Kawrat kêkancingan saking Gupêrnur Jawi-Têngah, M. Abdoelkadir Widjojoatmodjo, ingajêng wd. secretaris-drogmman ing Jeddah, tuwin Vice-Consul ing Mêkah, kapasrahakên nyambutdamêl dhatêng residhèn Pêkalongan apangkat wêdana. M. Soeleman, asistèn wêdana ing Lebaksiu, kabupatèn Têgal, paresidhenan Pêkalongan, kaingsêr wontên ing paresidhenan Sêmarang. Kaswadi, juru sêrat klas 1 asistèn wêdana Kudus, kabupatèn Kudus, paresidhenan Japara-Rêmbang, dados mantri pulisi paresidhenan Japara-Rêmbang. R. Awal, juru sêrat klas 1 kantor paresidhenan Pêkalongan, dados mantri pulisi paresidhenan Sêmarang. R. Soesenotomo ugi nama R. Soeseno Mangoenatmadjo, tijd. wd. Aib. nindakakên padamêlan wontên kantor kabupatèn Pêkalongan, nindakakên padamêlan mantri pulisi ing paresidhenan Banyumas.

Ama wangwung ing bawah Bogor. Ing Bogor pinanggih tuwuh ama wangwung ingkang sami nêmpuh ing wit kênari, nêdhani godhongipun ngantos têlas. Kajawi punika taksih purun nêmpuh dhatêng wit-witan sanèsipun malih. Ama ingkang kados makatên punika ugi sampun nate tuwuh wontên ing Cirêbon, sami nêmpuh wit pêlêm, ngantos damêl karisakakên.

Pakêmpalan wanita tumandang ing damêl. Ing Bêtawi wontên ada-ada ingkang dipun tindakakên dening Nyonyah Mangoensarkoro tuwin Nyonyah Mr. Santoso Maria Ulfah, wosing ancasipun ajak-ajak dhatêng pakêmpalan cacah 26 sami golongan èatri tiyang siti, pêrlu badhe ngrêmbag ing bab sacaraning nikah ingkang pinanggihipun ing sapunika sampun botên anjaman.

Gajah ngrêrisak. Ing wêkdal punika kabudidayan ing Pangkalan Brandan kêtêmpuh ing gajah. Dhatênging gajah ingriku ngantos satusan. Wontênipun gajah lajêng pinanggih kados makatên, ing pangintên jalaran saking gajah-gajah wau asring dipun sanjatani ing pulisi. Dèrèng dangu wontên gajah gêgrombolan nêmpuh dhatêng kabudidayan ing Namu Ungas ingkang botên patos têbih saking Pangkalan Brandan. Gajah-gajah wau lajêng ngrisak tanêman karèt ingkang taksih ênèm-ênèm. Ing bab punika sarêng dipun lapurakên ing pulisi, lajêng dipun tandhangi, wontên gajah kalih ingkang pêjah dipun sanjata, sanèsipun lajêng sami lumajêng dhatêng sanès panggenan.

NAGARI WALANDI

Saminggu nyambutdamêl gangsal dintên. Miturut wartos, wiwit tanggal 11 wulan punika, Koninklijke tuwin Bat. Import Mij. badhe ngawontênakên tatanan tumindaking nyambutdamêl para punggawa ingriku ing dalêm saminggunipun namung gangsal dintên. Anggènipun botên nyambutdamêl wontên ing dintên Sabtu tuwin Ngahad. Minangka lêlintuning dintên Sabtu wau, ing sabên dintênipun têtiyang ingkang sami nyambutdamêl supados malêbêt langkung enjing.

[Iklan]

Madosi bandha ingkang kêlêm ing sagantên. Miturut wartos saking Den Haag, baita kêruk Karimata, ingkang badhe kangge ngêntasakên barang-barang sisaning kapal Lutine, ingkang kèrêm kala ing taun 1799, dipun undurakên, amargi hawanipun awon.

Adêging panggaotan ing Nieuw Guinea. Adêging panggaotan ing Nieuw Guinea sampun dipun têtêpakên kanthi palilahing Parentah. Ingkang dados awak-awakaning panggaotan wau, H.V.A., Rubercultuur Mij. Amsterdam, Borsmij, J.C.J.L., Kol. Bank, K.P.M., Lindeteves Stokvis, Mainzen Co, S.M.N., N.H.M., Escompto, N.I. Gas Mij. Handelsbank, Internatio, Rott. Lloyd. Pawitanipun f 2.100.000.-: Ingkang dados directeur ing tanah India Mr. van Dunne. Mênggah kajênging babagan punika nyinau ing bab kawontênanipun tanah Nieuw Guinea, sagêda nindakakên têtanèn tuwin kawêkêlan, ngudi pamêdaling tanah Nieuw Guinea jajahan karajan Walandi, kajawi mas tuwin lisah pèt.

EROPA

Angin agêng ing Inggris. Sampun sawatawis dintên ing Londen wontên angin agêng. Kala punika kapal-kapal ingkang wontên ing susukan sami katêmpuh ing angin, saha kapal-kapal wau kêpêksa ngawontênakên tandha nêdha pitulungan. Ingriku wontên kapal 5 ingkang lajêng manêngah badhe têtulung. Kapal Queen Mary sagêd ngandhapakên têtiyang ingkang numpak ingriku cacah 400 ing Plymouth saha lajêng sagêd nglajêngakên lampah dhatêng Southampton. Kapal pêrang Bournemouth kêpêksa manêngah kanthi nilar punggawanipun ingkang taksih wontên ing dharatan.

Rantaman waragad wadya lautan. Miturut wartos, gunggunging rantaman wêwahan waragad tumrap kangge ngindhaki wadya lautan wontên 2.410.500 pondsterling. Rantaman samantên punika ingkang 1.773.500 pêrlu kangge waragad yêyasan enggal, dene ingkang 92.000 kangge ambayar wiwitan tumrap panumbasing kapal pirantos ambêkta motor mabur marine, tumbasan saking parentah Australie tuwin taksih wontên sanès-sanèsipun malih.

AMERIKA

Colongan anak. Ing Miami, Amerika, mêtas wontên lare umur 5 taun anakipun James Cash ing dhusun Princetown dipun colong ing tiyang. Tiyang ingkang nyolong wau gadhah panêdha supados lare ingkang dipun colong wau dipun têbus 10.000 dollar. Pulisi lajêng ngudi katrangan ing bab babagan punika.

--- 732 ---

Wêwaosan

II. Pêjahipun Wasili.

82

Sasampunipun para adhahanipun Wasili pamitan dhatêng Wara Mamèlya, sadaya lajêng sami minggah ing baita ingkang ing kala punika pinajang-pajang asri sangêt. Botên watawis dangu baita wau lajêng pangkat nuju dhatêng tanah sukci, dhatêng kitha ingkang namanipun sampun misuwur ing saindênging bawana, inggih punika kitha Yurisalim. Ing kala punika layaripun kapasang sadaya, anjalari lampahing baita prasasat kadosdene jêmparing kalêpasakên saking gandhewa. Anggènipun lêlayaran sampun sawatawis minggu laminipun, ewasamantên botên kapêthuk baita satunggal-satunggala. Mênggah sajatosipun, sadaya baita dagang ingkang sami mirêng, bilih baitanipun Wasili badhe ngambah ing ngriku, punika lajêng sami enggal-enggal andhêlik wontên ing palabuhan. Awit kapalipun Wasili punika sampun kacêluk kapal bajag, botên sande baitanipun dagang inggih lajêng sami kajarah, amila ingkang kathah inggih lajêng kamigilan, saha sasagêd-sagêd inggih lajêng sami anyingkiri sampun ngantos pêthukan. Sarêng anggènipun lêlayaran wau sampun jangkêp sawulan laminipun, ing katêbihan Wasili sumêrêp baita pintên-pintên, sanalika punika Wasili lajêng suka parentah angrikatakên lampahing baitanipun. Lan botên watawis dangu baita-baita wau inggih nuntên sagêd kasusul. Mênggah nyatanipun baita-baita ingkang kasusul wau, sami baita dagang, ingkang sarêng nyumêrêpi, bilih baita ingkang ambujêng punika baitanipun Wasili, ajrihipun kagila-gila. Salajêngipun nakodaning baita dagang ingkang wontên ing ngajêng piyambak lajêng uluk-uluk makatên:

Kula ngaturi sugêng, Tuwan Wasili, makatên ugi para andhahan panjênêngan sadaya, ingkang kacêluk mênggah kaprawiranipun. Tindak panjênêngan ing samangke punika punapa inggih badhe ngupados kasênêngan malih.

Wasili amangsuli: matur nuwun dene panjênêngan sampun paring wilujêng dhatêng kula sakônca, kosokwangsulipun kula sakônca ugi ngaturi wilujêng dhatêng panjênêngan sadaya. Dene mênggahing pandangu panjênêngan, sayêktosipun ing samangke kula botên nêdya anglampahi kadosdene ingkang sampun-sampun. Kula angrumaosi sampun kêkathahên dosa, amila sêdya kula sakônca ing samangke badhe dhatêng ing tanah sukci prêlu badhe nglêbur dosa. Ingkang punika kula badhe pitakèn dhatêng panjênêngan, margi ingkang cakêt piyambak dhatêng kitha sukci Yurisalim, punika ing pundi. Lan saking ngriki punapa taksih têbih.

Nakodaning baita kapal dagang: dhuh, Tuwan Wasili, manawi panjênêngan mundhut pirsa margi, ingkang lêncêng punika kemawon, salêbêtipun nêm minggu panjênêngan sampun sagêd dumugi ing Yurisalèm, dene margi sanèsipun, punika lampahan kalih têngah taun. Nanging margi ingkang lêncêng punika, ing samangke botên sagêd dipun ambah. Awit ing pulo Kumin ing Samodra Kaspi, sapunika dipun ênggèni ing bajag laut. Cacahipun bajag laut ingkang wontên ing ngriku punika wontên tigang èwon, lan wontên ing pulo ngriku samangke sampun yasa bètèng ingkang santosa sangêt. Sanadyan dipun lurugana prajurit ingkang kiyat sangêt, mokal sagêdipun angrêbahakên kêkiyatanipun bètèng wau. Dene baita-baitanipun bajag laut punika lampahipun sami rikat sangêt, sakêdhap-sakêdhap bidhal saking pulo wau prêlu namung nêdya anjarah-rayah baita dagang, barang-barangipun karampas, têtiyangipun minôngka kangge rencang tumbasan.

Ing sêmu botên gigrig, Wasili amangsuli makatên:

Salami kula gêsang, kula botên nate ajrih dhatêng bêbaya ingkang kados punapa kemawon. Salaminipun kula tansah sagêd anjagèkakên kasantosaning tangan kula, kiyating gada kula, tuwin kaprawiraning kônca-kônca kula. Jalaran saking punika kula nêdya ngambah ing magi ingkang cakêt piyambak punika.

Sasampunipun Wasili cariyos makatên wau, lampahing baita lajêng karikatakên nuju dhatêng pulo Kumin, papan padununganipun bajag laut, sadumuginipun ing pulo wau, baita enggal-enggal labuh wontên ing palabuhan ngriku. Bajag-bajag ingkang ing kala punika sami wontên ing palabuhan, sakalangkung gumun manahipun, dene wontên baita mônca kumapurun lumêbêt tuwin labuh ing palabuhanipun. Gumunipun wau ing wusana dados kagèt sangêt, sarêng nyumêrêpi, bilih ingkang mandhap ing dharatan ingkang rumiyin piyambak punika, botên sanès kajawi pun Wasili. Para bajag wau lajêng enggal-enggal lumajêng nêdya anglapurakên kawontênanipun ingkang makatên wau dhatêng kêpala-kêpalanipun.

Badhe kasambêtan.

--- 93 ---

No. 24, 11 Juni 1938, Taun IX

TAMAN BOCAH

INGKANG NGÊMBANI BU-MAR

KAWÊTOKAKE SAMINGGU SAPISAN DENING BALE PUSTAKA BATAVIA-CENTRUM. RÊGANE SATAUN F 1.50 KÊNA KABAYAR SABÊN 6 SASI SAPISAN, BAYAR DHISIK. LÊNGGANAN KAJAWÈN LÊLAHANAN.

LÊLAKONE SALAH SAWIJINING TUKANG GOLÈK KAYU KANG MISKIN

Bocah-bocah, kowe mêsthine wis kêrêp maca dêdongengan, kang nyaritakake wong kang sênêng têtulung marang sapêpadhane lan uga critane wong-wong kang têtulung kanthi anduwèni melik; ngarêp-arêp piwalês bêcik utawa kanthi milih. Ing ngrisor iki bakal dakdongèngi salah sawijining tukang golèk kayu kang bangêt miskine.

Dhèk biyèn ana sawijining tukang golèk kayu miskin, kang sabên dinane kudu nyambutgawe rêkasa amrih bisane mangan. Sajrone dhèwèke magasi kayu, tansah sêsambat lan ngrêsula mangkene: "O, Gusti Ingkang Maha Asih, mriksanana kasangsaranipun tukang kajêng kados kula punika!" Bojone kang ana ing omah uga sêsambat sajrone nyambutgawe.

Anuju sawijining dina, nalika kanca-kancane padha sênêng-sênêng, ropyan-ropyan, tukang golèk kayu lanang wadon mau ana ingomah bae nyambutgawe, wong loro padha tansah ngrêsula, nganti kamirêngan dening sawijining Malaekat kang banjur wêlas marang tukang golèk kayu mau. Batosing Malaekat: "E, wong miskin kae mêngko bakal dakgawe bungah."

Malaekat mau banjur malih rupa wong ngêmis, nuli anjujug nyang omahe tukang golèk kayu. Sing lanang lagi bae lunga, dene sing wadon lagi nyambutgawe ana jêro omah. Calathune wong ngêmis kanthi ngasih-asih: "Nyuwun paring wedang tèh sacangkir mawon." Satêmêne wong ngêmis mau anduwèni niyat cangkire arêp didadèkake êmas.

Nanging wangsulane wong wadon mau karo nêpsu: "Ayo lunga, aku ora bisa mènèhi wedang tèh."

Wong ngêmis: "O, kula ngêlak sangêt, cobi nyuwun toya kemawon sacangkir."

Niyate cangkir mau arêp didadèkake salaka.

Wong wadon: "Ayo, minggata, wong ala, ing blumbang rak ya akèh banyu."

Wong ngêmis: "Inggih sampun nyuwun ngampil cangkir kemawon." Niyate Malaekat mau, cangkire arêp didadèkake kuningan.

Bojone tukang golèk kayu mangsuli: "E, e, dikon lunga kok ora gêlêm, apa kêpengin tak pênthung alu?"

Wong ngêmis malihan nuli calathu: "E, wong wadon kang ambêg siya, kowe mêsthi bakal gêtun nyang kêlakuanmu."

Sanalika iku alune tukang kayu kang ana ing sacêdhake malih dadi kêmbang mawar. Barêng bojone tukang kayu wêruh, nuli ngêrti, yèn wong mau dudu wong ngêmis têmênan, pangirane wong kang sêkti. Dhèwèke nuli niba karo janji, yèn arêp mènèhi apa panjaluke. Ananging barêng ndêngèngèk, wong ngêmis mau wis ilang.

Barêng tukang kayu mulih, kagèt wêruh wit mawar wis kêmbang, ana ing cêdhak kori, nuli pitakon: "Mbokne, sapa ta sing nandur wit mawar wis kêmbang ana sacêdhaking kori.

Sing wadon nuli nyaritakake kabèh kang wus kalakon, andadèkake nêpsune sing lanang, calathune: "O, wong bodho, upama aku kêtêmu karo wong mau, kabèh panjaluke mêsthi dakturuti, sanadyan ta aku dikon mangan lêbu ing sikile."

--- 94 ---

Sasuwene wong loro mau padha rêgêjêgan tangga-tanggane padha têka, barêng krungu lêlakone ana kang banjur calathu mangkene: "Durung suwe, aku kêpêthukan wong nganggo sêrban, apa kirane iku wonge?"

Wong-wong nuli padha lunga mêncar nêdya anggolèki tukang golèk kayu, lakune sumêbar ngalor-ngidul ngetan-ngulon, nanging mêksa ora kêpêthukan wong nganggo sêrban. Kanthi susahing ati dhèwèke nuli bali arêp mulih, dumadakan ana wong ngêmis kang njêjaluk marang dhèwèke: "Kula ngêlih sangêt, mbok inggih sampeyan sukani sêkul saêmplokan."

Wangsulane: "E, wong ngêmis, apa kowe wêruh wong nganggo sêrban liwat kene?"

Wong ngêmis: "Mbotên."

Wangsulane tukang kayu: "Ah, yèn aku kêtêmu dhèwèke, aku bakal gêlêm mangan lêbu kang ana ing sikile."

Wong ngêmis: "Ayo panganên lêbu ing sikilku iki."

Tukang kayu nêpsu bangêt, karo ngacungake bêthine sajak arêp ngantêm karo muni: "E, wong nistha, kok wani-wanine muni karo aku kang lagi cilaka."

Wong ngêmis banjur ngadêg alon-alon nuli calathu sarèh: "Dhèk mau bojomu nundhung aku kanthi têtêmbungan kasar, saiki kowe gawe sêrik atiku ana têngah dalan kene. Saiki aku arêp lunga, ora arêp nyarusiku kowe sakloron manèh." Wong ngêmis banjur musna.

Tukang kayu niba, sajake gêtun bangêt. ananging wong mau ora bali manèh.

B.M.

TATACARANE SIJI-SIJINING BANGSA

[Grafik]

Bocah-bocah, kowe mêsthine wis padha ngêrti upamane mangsa panèn, sing mêthik pari dhisik dhewe iku kapasrahake marang wong wadon kang tuwa dhewe. Yèn ana bayi cukur, sing nyukur dhisik dhewe iya wong kang tuwa dhewe ing kono.

Mangkono uga, kaya kang kacêtha ing gambar dhuwur iki, ing nagara Walanda, yèn pinuju usum kapal-kapal mlêbu anggawani haring, sing mangan haring dhisik dhewe iya tuwa-tuwane ing kono. Kang kacêtha ing gambar, iku wong kang wis ngumur 90 taun. Upama cêthaa, sanadyan patrape mung lugu mangan, nanging ana karêpe kang dadi pamuji dawa, upama: Muga enaka kang padha mangan, pêpayone bisaa akèh. Yèn cara Batawine ana parikane wong dodolan mangkene: "Laris manis tanjung kimpul, dagangannya habis duitnya kumpul."

--- 95 ---

PANUNGGALANE DOLANAN

[Grafik]

Anjukuka gagang rèk kira-kira 15 iji. Banjur konên kancamu nyêkêl lan anjunjung sarana gagang rèk siji, kayadene ing gambar, nèk ora sumurup wadine mêsthi bae angèl.

Nanging bocah-bocah sing gawene maca Taman Bocah iki, wis mêsthi padha bisa.

LÊLUCON

Sêbul: "Bêl, Bêl, tangia, wis awan."

Sêbêl: "Mêngko dhisik, taktutugne olèhku ngimpi."

Aku nurut kandhamu, klambiku sing mblênthong kêna bènzine kae wis tak kumbah nganggo jêruk pêcêl lan takêpe ing wayah bêngi."

Mbanjur bisa ilang blênthonge?

La iya ilang ... karo klambine pisan.

__________

Guru: "Kramane punuk apa?"

Murid: "Sugriwa, pak Guru."

Guru: "Lho, kêpriye! Coba têrangna."

Murid: "Su punika luwih, griwa punika githok dados githok ingkang luwih alias punuk, dados kramanipun Sugriwa."

Handojo, Paninggaran.

KLIRU TAMPA

Ana wong duwe mantu kêsèd aran si Suta. Si Suta dikon nandur timun dening maratuwane, ora gêlêm, sêngadine ora bisa. Maratuwane banjur tumandang nandur dhewe, barêng wis awoh, si Suta gawene nyolongi, diêdol dhuwite dipèk dhewe.

Nuju sawijining dina, maratuwane ndingkik, Suta ora wêruh, ngenak-enak ngundhuhi timun karo mungkur, ikête digêlar ing burine diênggo madhahi. Ikêt tumuli dicolong ing maratuwane têrus digawa mulih, Suta barêng sumêrêp ikête ilang, mulih kandha karo maratuwane, jare disêbrot wong ana ing dalan.

Maratuwane ethok-ethok gêtun, calathune: "Ya wis ta, ora dadi apa, anggêre wonge slamêt. Lah nèk kowe ngêlih arêp mangan, galo tak ngèngèhi brêkat, ana ing ngisor kukusan."

Suta pancèn ngêlih, mulane barêng diatag, enggal olèhe ngungkabi. Nanging ing jêro jêbul ikête karo timun olèhe apèk mau. Suta kagèt, wis nyana digunagawe maratuwane, tumuli nyêdhaki maratuwane kandha blaka sing gawene nyolongi timun kuwi dhèwèke dhewe. Maratuwane ora mangsuli apa-apa, malah mêtu saka ing omah karo banda tangan.

Ora suwe ana bêndhe muni turut lurung, Suta takon marang maratuwane: "Bêndhe napa nika, pak?"

Maratuwane mangsuli karo mrêngut: Êmbuh, ora wêruh; mbêndhèni wong nyolong timun ayake."

Mungguh sanyatane, bêndhe prentah mbabadi pring. Pangirane si Suta kandhane maratuwane mau têmênan, saking wêdine enggal lunga ndhêlik ing papringan. Olèhe ndhêlik durung suwe kêtungka têkane wong pirang-pirang padha nêgori pring. Si Suta dhêg-dhêgan arêp lumayu wis kêpêngkok, ora mlayu pangrasane mêsthi kêcêkêl. Wêkasan ndhêpèprès ora lunga-lunga. Wong kang mbabad saya ngangsêg, suwarane pating brêngok, sawênèhing wong ana sing alok-alok: "E, kanca, aja nêgori pring jing ijih mêcuti, lo!

Nuli ana sing sumaur: "Yak, ora dadi ngapa, najan mêcutana kae mangsa ngarah kisuta."

Suta salah tampa, enggal ngadêg nêrak wong pirang-pirang, ngamuk nggawa bongkotan pring diobat-abitake. Sasuwene ngamuk mau bêngok-bêngok muni: "Prêduli apa, aku amèk timun, timunku dhewe, kathik arêp kokpêcuti."

Wong pirang-pirang bubar kabèh, padha ngira yèn si Suta edan.

L. Stone de Pv., Surabaya.

--- 96 ---

SINAMBI KALANING NGANGGUR

Pangulir budi

[Grafik]

Manêngên (Horizontaal)

1. Kantor kang misuwur ing Bêtawi. | 2. Kumpulan bal bon Jawa satanah Jawa. | 3. Bangsane jangan. | 4. Asma dalêm Tuwan Gouvr. Ing Surakarta. | 5. Kewan kang mawa wisa. | 6. Kumpulan kawula Surakarta. | 7. Swara gitar. | 8. Carane Mlayu kumpulan | 9. Padha kara barès. | 10. Jênênge bocah lanang. | 11. Bangsane sport. | 12. Têngêr montor Surakarta. | 13. Carane Mlayu sêbaran. | 14. Etungan. | 15. Iramane jagêt. | 16. Pangarêpe wong salat. | 17. Têngêr montor Kêdhu. | 18. Tukang layang kabar. | 19. Jênênge lintang. | 20. Carane Mlayu piranti. | 21. Anank tawon. | 22. Arane lênga. | 23. Arane kumpulan para putri.

Mangisor (Verticaal)

24. Wong kang ora gêmi. | 25. Cara Mlayune gêni. | 13. Cara Mlayune tatakrama. | 26. Cara Mlayu bal-balan. | 27. Cara Landane turahan. | 28. Têmbung Arab. | 29. Arane bocah wadon. | 30. Arane wayang (wadon). | 31. Arane sêkolahan. | 14. Barang kang plikêt. | 32. Kawine mêga. | 33. Sunan Kalijaga nalika timur. | 34. Bocah kang durung rabi. | 35. Sunan Kalijaga nalika timur. | 36. Rukune Islam. | 37. Kawine banyu. | 38. Têmbung Latin.

S. Ih. Martono,

P/a K 2880, Têgalgondo, Klathèn.

MANGSULI LAYANG

Kartining, Magêtan. Aku bungah bangêt dene wuwuh kêponakanku kaya kowe kuwi. Ananging anggonmu mbatang jênênge Bu Mar luput babar pisan. Kapan kowe tilik kangmasmu nyang Bêtawi ngiras tilik Bu Mar. Mbok iya yèn kangmasmu pinuju libur, mulihe nyang Bêtawi kowe milu pisan, rak bisa ta, Ning!.

Margiana, Purwarêja. Yèn kowe maca Kajawèn dhèk Sêtu buri, mêsthine banjur wêruh gambar kirimanmu wis kapacak, dene wangsulane layang nêmbe dina iki, jalaran dhèk Sêtu buri kêkurangan papan. Margiana, matura bapa-ibu, bêsuk kapan tindak nyang Bêtawi, diaturi kampir ing Vliegveldlaan 67, aja mung nyare ing Gang Paseban bae.

Roesijah, Surakarta. Pitêpunganmu wis daktampa kanthi bungah. Sukur dene kowe arêp milu lêlumban ing Taman-Bocah.

Moerdjana, Rewulu, Ngayogya. Aku sênêng bangêt, barêng krungu, yèn ibumu apadene adhimu wis pinaringan saras kêpacak utawa ora.

Handojo, Paninggaran. Bangêt panrimaku kokirimi layang isi cangkriman lan lêlucon.

S. Har, Surakarta. O, mulane, kowe lawas ora ngirimi layang aku, la wong pijêr nonton sêkatèn bae. Nanging iya ora dadi apa, wong sabubare isih kèlingan manèh nyang Bu Mar, malah anggawa olèh-olèh crita warna-warna.

Sulardjo, Batavia-Centrum. Kirimanmu karangan wis daktampa, bangêt panrimaku. Wah, dadi kowe saiki lagi ngêpêng sinau bab schrijfmachine, iya sukur-sukur, muga-muga tinurutan sing dadi sêdyamu.

Soepiatinah, Cisêru, Cipari. Aku bungah bangêt, kowe mêrlokake anêpungake nyang Bu Mar. Bênêr bangêt, dene sing kok pêrlokake dhisik sinaumu, mêsthine kanggo pungkasan ta. Sajrone rong sasi iki, Bu Mar mung ngarêp-arêp karangane kêponakan-kêponakan kang lagi padha examen.

Ratni, Plosso, Jombang. Layangmu lan pitêpungane sadulur-sadulurmu karone wis daktampa, ora liya bangêt panrimaku. Dene karangane isih dakpikir-pikir dhisik, kapacak utawa orane.

M.D. Asrie, Blitar. Sri, pêrkara examen kuwi rak bêgjan, sanadyana pintêr, nanging yèn lagi apês, ndilalah ya ora entuk, dadi kowe ya kudu mupus. Kowe wis ngati-ati, wis mêmpêng siaumu, nanging mêksa ora entuk examene, iya tandha durung kaparêng, E, bokmanawa, kowe banjur diparigi dalan bisa mbacutake sêkolah liyane.

Soepiathardjiah, Cisêru, Cipari. Wis mêsthi bae Bu Mar luwih sênêng yèn saya akèh undhaking kêponakan. Wah bungah aku, kowe saiki wis bisa basa. Pancèn iya mêngkono, sanajan wis bisa cara Walanda, Sundha, Mlayu lan liya-liyane, nanging cara Jawane iya aja dibuwang.

Soetrie Andarsien p/a Beheerder Pandhuis Sarang, Lasem. Layangmu pitêpungan wis daktampa, ora liya bangêt panrimaku. Soetrie, dhèk anu kae ing Kajawèn lawas Bu Mar wis tau nulis adrèse Roesdijati ing Blitar. Mara golèkana dhewe, Bu Mar ki, saking akèhe kêponakan-kêponakane rak ya ora apal adrèse siji-sjine ta.

Roesdijati, Blitar, Roes, apa biyèn kowe wis tau têpung karo Soetrie Adarsien ing Sarang? Jarene kanca barêng saklas. Yèn dhangan atimu sarta kowe kobêr, coba ngirimana layang utawa karcis nyang dhèwèke, ing dhuwur iki adrèse Soetrie Andarsien.

Oei Sioe Tjwan, Pacitan. Sukur kowe arêp milu urun ngisèni Taman-Bocah, idhêp-idhêp kanggo sinau. Sing srêgêp anggonmu maca Taman-Bocah, cik bèn saya pintêr cara Jawamu sarta luwih apik anggonmu nulis layang nyang Bu Mar. Nanging ya aja pisan-pisan ngarêp-arêp potrète Bu Mar, wong Bu Mar ki sanyatane ora tau potrèt, saikine, êmbuh besuk.

Layang liya-liyane bakal dakwangsuli Sêtu ngarêp.

Bu Mar.

--- [733] ---

Ôngka 48, Rê Lê, 16 Bakda Mulud, Jimawal 1869, 15 Juni 1938, Taun XIII.

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50 bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Putri Beatrix

[Grafik]

Gambar dalêm Putri Beatrix nalika dipun babtis wontên ing greja agêng.

--- 734 ---

Sêsorah Ingkang Adamêl Trênyuhing Manah.

Nalika wêkdal panguburipun Dr. Sutama, kathah ingkang sami mêdhar sabda. Ingkang mêdhar sabda wêkasan Dr. Suratma mangangge basa Jawi, ing ngriku têtiyang ingkang sami mirêngakên tumut anêlôngsa ngantos ngêdalakên luh. Dene sêsorah wau makatên:

Kangmas Dhoktêr Sutama.

Sadulurku kang tuwa dhewe, wis ninggalake ibuku, kakangku sarta adhi-adhiku.

Kangmas Tom, kowe kêjabane dadi sadulurku kang pêmbarêp, uga prasasat dadi bapakku dhewe. Awit nalikane aku sasêdulur ditinggal seda bapak, nalikane kowe isih umur 18 taun, sêkolah klas 3 ing Stovia, kowe wis janji marang ibu, yèn bakal anggêntèni dadi bapakku kabèh, sarta bakal ambantu uripku sarana diêmbani dening pamanku Radèn Sasra Sugônda.

Nyata bangêt, Mas Tom, yèn janjimu mau kok têtêpi.

Aku kabèh ngrasa kêpotangan budi marang kowe, amarga kabèh wis padha kok tulungi. Kabèh wis mêntas saka kowe.

Bukti manèh pêngorbanamu marang aku kabèh, nalika wiwit taun 1917 kawin, garwamu tansah lara, lan kowe kêlawan sabar bangêt nindakake pitulungan marang aku kabèh, lan uga marang kumpulan.

Nalikane taun 1929, Dhoktêr Gunawan Mangunkusuma tinggal donya, sêdulurku Mevr. Gunawan, lan anake iya banjur kok kukup.

[Iklan]

Sêbanjure kowe tansah kurban ora mung kanggo kulawarga, nanging kanggo umum, kanggo pagêrakan nganti donya branamu prasasat êntèk kanggo kurban wae.

Bab lêlabuhanmu marang kumpulan, Mas Tom, dudu kuwajibanku ngandharake ing kene.

Aku mung ngandharake lêlabuhanmu marang sêdulur-sêdulur kabèh, malah sajrone lara, iya tansah mikirake kaanane kulawarga, isih kobêr nakokake kêponakan-kêponakane.

Kangmasku Sutama, saiki kowe ninggalake ibu lan aku sasêdulur. Pamujiku, muga-muga arwahmu olèhna dalan kang padhang, lan antuka panggonan kang samêsthine.

--- [735] ---

[Grafik]

Panguburing Layonipun Dr. R. Sutama.

Kajawèn kêpêngkêr ngêwrat gambar têtiyang ingkang ngiringakên layonipun Dr. Sutama. Ing ngriki ngêwrat malih gambar nalika layon kainggahakên dhatêng kreta, lan sapanunggilanipun.

Nginggil: golonganing para wanita sêpuh anèm, ingkang sami urmat sarana ngacungakên tangan sacaraning pakêmpalan, nalika layon kajunjung kabêkta dhatêng kreta.

Gambar bundêr: layon kainggahakên ing kreta.

Ngandhap: para pangrèh up bêstir Parindra. Ing têngah-têngah mudha pangarsa K.R.M.H. Wuryaningrat.

--- 736 ---

Kêthoprak Darmamudha

Ing wêkdal punika ing Mistêr Kornèlês, Batawi wontên têtingalan kêthoprak nama Solosche Tooneelgezelschap Darmo Mudo. Têtingalan wau katingal majêng, punika nandhakakên bilih dipun rêmêni ing ngakathah tuwin nandhakakên bilih bôngsa Jawi ing Batawi bêtah dhatêng têtingalan ingkang damêl cocoging manah.

[Grafik]

Patih Logêndèr.

Manawi mirid babading têtingalan kêthoprak, punika botên ngintên manawi pinanggihipun lajêng dados têtingalan ingkang dipun rêmêni ing ngakathah, awit ing ngajêng namung têtingalan ingkang prasaja sangêt. Dados manawi mirid kawontênanipun ing sapunika, punika nandhakakên bilih têtingalan kêthoprak wau saya dipun bêsut ngantos pinanggih saenipun. Dene pinanggihipun wontên kêthoprak Darmamudha, nama sampun sae.

Ing sapunika tumraping wawasan, bakuning raos ingkang nocogi mênggahing têtingalan wau, 1 bab saening lêlampahan, 2 sêngsêm, 3 êngês, 4 lucu tuwin 5 rame. Gangsal bab punika ing pangintên sampun sagêd nocogi dhatêng kabêtahanipun ingkang mriksani.

1. Ingkang dipun wastani lampahan sae, punika ingkang jangkêp isi: ingkang pawayanganipun dipun wastani pondhongan, isi raos kasusahan, tuwin rame, pêrangan upaminipun.

[Grafik]

Suradilaga.

2. Ingkang dipun wastani sêngsêm, inggih punika pêpanggihaning jalu wanita utawi gandrung-gandrungan, ing ngriku nuwuhakên raos gêsang ingkang kadayan saking lêlagon tuwin solah bawa.

3. Êngês tuwuhipun saking raos prihatos, inggih punika ing golonganing susah-susahan, punika adhakan pinanggih wontên ing lêlampahan.

4. Lucu, punika kajawi pinanggih wontên ing banyolan, ugi pinanggih wontên ing golongan pundi kemawon, saya manawi tuwuhipun saking ginêm sae, punika dipun wastani lucon alus, sagêd mranani.

--- 737 ---

5. Rame, punika pinanggih wontên ing paprangan, ingkang gêsangipun wontên ing kaprigêlan. Sarèhning paprangan ugi dados grêgêt, mila manawi nuju wontên lampahan ingkang tanpa pêrang, sok adamêl gêla.

[Grafik]

Arya Panangsang

Pathokan gangsal bab wau kados-kados sampun kêcakup wontên ing Darmamudha. Kados ta kala lampahan Damarwulan Ngarit, punika sêngsêmipun pinanggih nalika kapanggihipun Anjasmara kalihan Damarwulan, êngêsipun pinanggih nalika Damarwulan anglampahi ngarit, lucunipun pinanggih ing saênggèn-ênggèn, luconipun alus pinanggih wontên ing Anjasmara tuwin patih Logêndèr, dhasar lucunipun patih Logêndèr dhapur nganyêlakên, cocog kalihan gêgambaranipun, dene ramenipun, wontên ing pêrangipun Damarwulan, ing ngiku nuwuhakên pangalêmbana ingatasing èstri têka gadhah tandang kados makatên.

Êngês malih punika nalika lampahan Radèn Sukra, ing ngiku ing kalanipun Dèwi Lêmbah kakondurakên dhatêng kapugêran dumugining seda, sagêd anênarik dhatêng raosing manah wêlas, kados inggih-inggiha. Gêsanging solah sapanunggilanipun ingkang dipun tindakakên dening ingkang dados Dèwi Lêmbah, punapadene ingkang dados Radèn Sukra, anggèning sajak kumêthak, pantês dipun alêmbana.

Mirid kawontênaning gêgambaran, cocogipun kalihan ingkang nglampahi, punika pancèn ingkang angèl piyambak, awit ing ngriku ingkang nuwuhakên raos gêsang. Dados saupami mujudakên kaprihatosaning tiyang jalêr, punika dèrèng tamtu sagêd cocog dipun tindakakên wontên ing tiyang èstri. Namung tumraping sêngsêm pinanggih ing jalêr lan èstri ingkang dipun awaki ing èstri sadaya, punika sampun pinanggih mungguh, awit ing ngriku ngalusakên kasusilan.

Tuwuhing raos gêsang ingkang pinanggih wontên ing lêlampahan, punika botên sanès tuwuh saking kalanipun kasusahan, tuwin ing kalaning sêngsêm, mila ing bab punika ingkang wajib dipun udi sayêktos.

Manawi angèngêti kêthoprak punika kenging kangge anggambarakên lêlampahan punapa kemawon, punika manawi kalêrêsan pandhapukipun, tumanêmipun dhatêng ingkang sami mriksani, kados anyipati lêlampahan yêktos, tuwin sarèhning lêlampahan babagan makatên punika ing cêcariyosan Jawi botên kirang, Darmamudha tamtu sagêd angladosi dhatêng kabêtahanipun ingkang sami mriksani, tuwin sagêd ambêsut ingkang kirang prayogi tuwin kirang damêl marêming manah.

--- [738] ---

Pangantèn ing Mangkunagaran

[Grafik]

Ing Kajawèn sampun ngêwrat pawartos ringkêsan pangantèn ing Mangkunagaran. Kados para maos sampun sagêd ngintên piyambak mênggahing gênging pamiwahan ing kala dhauping pangantèn. Sadaya wau sagêd kapiridakên saking kawontênaning gambar-gambar. Ing Kajawèn dintên punika ngêwrat gambar-gambaripun, nginggil: pangantèn sakalihan. Ngandhap kiwa: Gusti Kangjêng Ratu Timur kalihan Tuwan Gupêrnur Orie. Ngandhap têngên: panggihing pangantèn, nalika pangantèn kakung wontên ing pringgitan.

--- [739] ---

Gambar têngah: G.B.R.A. Kusumawardhani tuwin sanès-sanèsipun, mriksani barang pisungsung. Ngandhap: pangantèn sakalihan, Tuwan Gupêrnur Orie, Gusti Kangjêng Ratu Timur, K.G.P.A.A. Mangkunagara, Nyonyah Gupêrnur Orie, Tuwan Gupêrnur van der Plas, B.R.A.A. Husèn Jayadiningrat. Ingkang têngên piyambak: Prof. Dr. Husèn Jayadiningrat.

Nginggil: pangantèn nalika badhe ijab. Ringgit tiyang Danawa Raton.

--- 740 ---

JONGENS, VAAR MEE!

Ungêl-ungêlan punika kajêngipun ngajak layaran dhatêng para neneman. Saking kajênging Koninklijke Marine.

Departemennt Marine ing Batawi, ing sapunika ngawontênakên apdhèling enggal nama: Propaganda in Nederland; Indie, ingkang cêkakanipun Marine Propagandadienst.

Apdhèling wau ing sapunika sampun tumapak ing damêl, mropagandhani para anak-anak Walandi ingkang badhe malêbêt nyambutdamêl ing Koninklijke Marine. Ing salêbêtipun minggu kapêngkêr, apdhèling wau nyêbarakên sêrat sêbaran ingkang rinêngga-rêngga ing gambar sakalangkung sae, tuwin ungêl-ungêlan ingkang magêpokan kalihan babagan pangajaran.

Ingkang dipun kajêngakên ing ngriku, lare-lare ingkang kapengin dados lichtmatroos tuwin stoker kl. 3, punika badhe kawulang wontên nagari Walandi, tuwin leerling-vliegtuigmaker, ingkang badhe kawulang wontên ing Marine-vliegkamp ing Surabaya.

Sêrat-sêrat kakintuna dhatêng: Wervingsambtenaar bij de Zeemacht Dept. der Marine, Batavia C.

Wangsulan Redhaksi

Lêngganan nomêr 1039. Midd. Vakschool bayaranipun ingkang sakêdhik piyambak f 72.- dipun wêwahi pirantosing sinau f 6.- gunggung f 78.- sataun, kabayar kaping sadasa. Mênggah kawontênanipun griya pondhokan, wani-warni, bayaranipun kathah, botên kirang saking f 25.- sawulanipun. Langkung prayogi dipun pondhokakên dhatêng salah satunggiling sanak-sadhèrèk, manawi sagêd urun têdha kirang langkung f 15.- kemawon sabên wulanipun, kados sampun cêkap.

Manawi panjênêngan babarpisan botên kagungan sadhèrèk wontên ing Batawi, prayogi nyuwun pitulungan dhatêng salah satunggaling pakêmpalan, kados ta: Parindra, Muhamadiyah, Taman Siswa lan sanès-sanèsipun, têmtu dipun sêtiyarakên.

[Iklan]

--- 741 ---

Rêmbagipun Garèng+Petruk

Utaminipun lare èstri nyambutdamêl

VI.

Garèng : Kowe kuwi nèk ngomong le sok anèh-anèh mêngkono, Truk. Kayadene kowe anêrangake lanang wadon kudu: sih-sinihan, atut rukun, êmong-kinêmong, aji-ingajenan, lan sapadhane, nanging tindake aja nganti nyêbal karo wèting alam, lho iki rak iya wis mêsthi bae ta Truk. Yèn sakira pancèn nyulayani têmênan karo wèting alam, rak iya wis mêsthi bae lanang wadon masa bakala padha arêp anglakoni. Kaya ta: andak iya wong wadon kêpengin ngingu brêngos sing anjalêkèthèt kae. Le ora mèmpêr.

Petruk : Nèk nitik lêpase kamajuane wong wadon jaman saiki, mung tansah arêp niru apa kang ditindakake wong lanang, ora mung kêpengin madhani, nanging sabisa-bisa malah arêp ngungkuli, kiraku upama bisa mêngkono, ora mung arêp brêngosan bae, bokmanawa malah kêpengin: godhèg wog simbar jaja barang, Kang Garèng. Nanging ora mangkono kang dadi karêpku. Têgêse: aja nyêbal karo wèting alam, lho kiyi mangkene: Wong lanang wadon ditakdirake ana ing donya kuwi, wis didhasari watak dhewe-dhewe. Dhasare wong lanang: kudu golèk pangupajiwa kanggo anak bojone, dene dhasare wong wadon: mulasara lan angurbanake awake, karêpe mulasara lan angurbanake awake mau, iya mulasara lan ngurbanake awake kanggo kaslamêtane anak bojone.

Garèng : Wayah, iki panêmu sing ora mathuk babarpisan, Truk. Awit dêlêngên para bakul wade ing Ngayoja lan ing Surakarta kae, sapa sing golèk pangupajiwa, lan sapa sing anjaga kaslamêtane bale omah. Sing golèk pangupajiwa apa ora wong wadon, lan sing rêsik-rêsik ngomah, sing mangsak, sing dadi babu cuci, sing ngurak-urakake anake yèn nangis, apa dudu wong lanang. Hla kok iya kêpenak larase.

Petruk : Tatanan cara bakul jarit kaya sing kokandhakake mau, pancèn iya kêpenak larase, kayadene bakul jarit, kuwi yèn nawakake dêdagangane, kudu sing bisa: luwês, gandês, kèwês, lan angrêsêpake kae, amrih payune barang dêdagangane. Hla sing bisa kaya ngono kuwi umume rak wong wadon. Nèk sing arêp tuku mau wong wadon, sing ngluwêsi, ngèwêsi, bangsane wadon, atine [a...]

--- 742 ---

[...tine] mêsthi sênêng, luwih-luwih yèn sing arêp tuku wong lanang, saka kapranane atine dening luwês gandêsing bakul wadon mau, rak bisa kalakon, jarit ditawakake sêringgit, dibayar kapat sasur rupiyah. Kosokbaline yèn bakule lanang, yèn angluwas-angluwês, yèn sing arêp tuku mau wong wadon, mêsthine iya ewa, dene yèn sing arêp tuku mau wong lanang, diluwas-luwêsi bakul lanang mau, bokmanawa malah kêpengin ... anjotos. Banjur kowe aja lali, tumrape bakul jarit, kuwi papane sadinane mung saênggon, dadi yèn duwe bocah suson, kêna digawa. Mulane panyêkêle bale omah banjur sok dipasrahake wong lanang, kuwi iya ora pati nyangklak bangêt. Karo manèh sanadyana dipasrahi ana ing ngomah, mêsthine iya ana sing ambantu, êmbuh sêdulur utawa anak wadon, êmbuh ngingu batur wadon, êmbuh kêpriye, dadi ana ing ngomah mau mung dikon ngulat-ulati bae. Ewadene yèn banjur ana sing gêlêm: ngrajang lombok, ngulêg uyah trasi, malah wêdhak pupur barang ...

[Grafik]

Garèng : Wis, wis, wis, ana kok banjur wêrna-wêrna mêngkono. Saiki caritakna bae mungguh panêmumu, bêcike wong wadon kuwi kudu kêpriye.

Petruk : Kang Garèng, nèk aku ngêtokake panêmuku dhewe, mêngko aku diarani bôngsa kaum kolot, kang arêp ngalang-alangi nyang kamajuane kaum wanita, mulane aku tak ngandhakake panêmune bôngsa liya bae. Mara, Kang Garèng, aku arêp takon dhisik nyang kowe. Kowe apa wêruh, kaum wanita bôngsa apa sing wis pantog dhewe mungguhing kamajuane.

Garèng : Nèk miturut kabar-kabar ing koran, sing wis pantog dhewe kamajuane iya wanita bôngsa Amerikah. Jarene ing tanah kono kuwi, Truk, saka majune kaum wanita, pagawean apa bae, lan apa-apa sing lumrah ditindakake wong lanang, prasaksat wis kêcandhak ing kaum wanita kabèh. Bèdminton utawa tènis, kampiyun wadon wis sasayahiranèki, bal-balan, wong wadon iya wis akèh, dalasan: bantingan malah: adu kêpêlan, aliyas: boksên, ing kana wong wadon sing padha ngudi, iya wis sathekruk. Dene mungguhing pagawean, apa bae kêna diunèkake wis kêbak wong wadon.

Petruk : Hla, rak wis têrang, ta, yèn para wanita ing Amerikah kuwi kamajuane wis pantog têmênan. Ewasamono durung suwe kiyi, sawatara wanita ing Amerikah sing wis padha pangajaran dhuwur, padha kalair panêmune mangekene :

--- 743 ---

tumpraping kaum wanita gêgayuhan kang sautama-utamane, ora ana kang ngungkuli, ora liya kajaba: enggala laki.

Garèng : Ma - tik aku. Yah, Truk, nèk mungguh panêmuku, wanita para pangajaran ing praja Amerikah anggone kalair panêmune sing kaya ngono kuwi, kiraku mung arêp manut: modhê Amerikah bae. Awit modhê Amerikah kuwi, lumrahe tansah duwe melik supaya digatèkake ing wong, luwih-luwih mungguhing kaum wanita. Mulane ing Amerikah kuwi sok banjur ana kadadean sing anèh-anèh. Kaya ta: nganggo patêlêsan nunggang bulus, malah dandan nelad agêm-agêmane Ibu Hawa, aliyas blêjêt, mlaku-mlaku turut dalan gêdhe, iki kabèh karêpe rak mung supaya digatèkake ing uwong: wa - dhuh, lan sabanjure karêpe: wong-wong sing padha wêruh lan krungu, siji lan sijine padha takon-tinakonan: sapa kae, sapa kae, kang wusanane namane dadi rêmbugane wong akèh. Lho kuwi melike wong wadon ing Amerikah sing sok anduwèni tindak sing anèh-anèh kuwi. Apa kira-kirane para wanita pangajaran sing kok kandhakake mau, uga ora padha duwe karêpan: supaya dadi rêmbugane wong akèh: sapa kae, sapa kae, sabab ingatase ing Amerikah, panggonane wanita maju, têka ana pikirane wanita sing nylênèh mangkono.

Petruk : Para wanita pangajaran ing Amerikah padha anglairake sing kaya ngono mau, ora pisan-pisan duwe kamelikan apa-apa. Kajaba saka iku, anggone mak cêplus, kalair panêmune: panggayuhaning kaum wanita sing sautama-utamane kuwi bisaa tumuli laki, ora kok mung ngobrol, utawa cara Banyumase: ngunthuk bae, nanging saka wohing panitipriksa lawas bangêt, Kang Garèng. Miturut panitipriksane mau, para wanita sing padha nyambutgawe kuwi, salawase isih ênom, mula iya sênêng lan gêmbira, awit bisa mêrdika ing kabèh tingkah lakune, nanging têmbe burine yèn wis umur patang puluhan taun utawa luwih, hla kuwi banjur lagi rasa-rumasa, ora duwe pangarêpan apa-apa, ora ana apa-apa sing pantês kudu digatèkake, sabab wis dadi takdiring Kang Maha Sukci, wong wadon dilairake ana ing donya kuwi adhêdhasar: dhêmên mulasara lan dhêmên angurbanake awake. Têgêse: dhêmên mulasara lan dhêmên angurbanake awake kanggo kapêrluane anak-anake lan bojone.

Sêsorah ing Radhio saking Bale Pustaka

Benjing ing dintên Ngahad sontên tanggal 19 Juni 1938, wanci jam ½ 8 dumugi jam 8, Bale Pustaka ngawontênakên sêsorah ing radhio Nirom 2 golflengte 190, ing bab: Langêndriya mandraswara. Ingkang mêdhar sabda Tuwan S. Sastra Suwignya.

--- 744 ---

KAWONTÊNAN SAJAWINING PRAJA

Ura-uru ing Spanyol

Manawi ngèngêti kawontênan ing Eropa, tuwuhing sabab ingkang adamêl botên têntrêming praja tansah pindhah-pindhah kemawon. Saha ingriku katingal bilih ingkang sami pasulayan wau tansah gêgayutan kalihan nagari-nagari sanès ingkang lajêng sami tumut angêmori damêl. Malah ingriku katingal bilih satunggal-satunggalipun pasulayan wau pinanggih wontên sawungipun ingkang mingangka pangajêng ingkang lajêng têtarungan sami sawung. Kados ta ingkang pinanggih ing Tsyechoslowakiye, sawung Henlein tarung kalihan golongan Tsyecho, sawung Spanyol, Franco tarung kalihan sawung Valencia tuwin Barcelona. Makatên ugi gêgayutanipun nagari sanès wau malah katingal anggèning migatosakên dhatêng babagan pasulayan, wontên ingkang gadhah tindak nyirêp tuwin wontên ingkang malah damêl urub-urub ingkang ngramèkakên, nanging sadaya wau manawi dipun wawas botên sanès inggih dados praboting badhe damêl têntrêm.

Ing Minggu kêpêngkêr sampun kacariyosakên anggèning Jerman tuwin Italie gadhah tindak ingkang sawarni pangobong murih paprangan ing Spanyol saya dados rame, ingriku lajêng nuwuhakên tunadungkaping pamawas tumrap ingkang sami paprangan, awit lajêng kêkilapan dening kasaru tandanging liyan ingkang ngêmori damêl wontên ingriku. Sampun sawatawis dintên wontên motor mabur cumalorot dhatêng laladan Prancis saha mawi andhawahakên bom ngantos damêl karisakan kathah.

Sarêng bab punika dipun priksa, dèrèng sagêd nêtêpakên saking pandamêlipun sintên, nanging lajêng wontên wartos bilih tindak wau saking pandamêlipun Ruslan, ingkang wosipun kangge tindak panyamar supados dipun wastanana punika saking pandamêlipun Spanyol, ingkang araos kangge pamalês angawoni dhatêng Franco.

Manawi tumrap Spanyol, Franco sampun sarêmbag kalihan Prancis, supados ngawontênakên rêrukunan. Mila lajêng wontên pandakwa bilih tindak pangêbom saking gêgana punika saking pandamêlipun Italie, amargi ingajêng sampun wontên rêmbag, ingkang raosipun anyujanani dhatêng tindakipun Italie, anggènipun melik nêdya katrêm wontên ing laladan Spanyol. Nanging sadaya wau sayêktosipun namung pangintên kemawon. Nanging sarêng wontên dhawuh saking parentah Prancis, manawi wontên motor mabur katingal supados lajêng dipun mriyêm, punika lajêng wontên sêsulakipun bilih Prancis sampun botên kêkilapan dhatêng tindak ingkang pinanggih kados makatên punika.

[Grafik]

Manawi mirid kawontênan ingkang sajak nyalawados wau, cocog kalihan pangintênipun Inggris ing bab anggèning kapal-kapalipun dipun bom, punika inggih jalaran saking wontên sabab-sabab ingkang dipun samarakên, malah wontên rêmbag ingkang araos nêtêpakên supados karisakaning kapal Inggris wau lajêng nêdha lintu dhatêng Spanyol kemawon.

Satunggiling sêrat kabar ing Italie mratelakakên supados prajanjianipun Inggris kalihan Italie punika tumuntêna katêtêpakên, botên usah mawi ngêntosi rampunging paprangan ing Spanyol. Lêlampahan kados makatên punika manawi dipun cocogakên kalihan ebah-ebahan praja sanèsipun, raosipun sampun sairib kemawon. Botên sanès saking anggèning sami ngudi pikantuk saha kawilujênganipun piyambak-piyambak.

Tiongkok

Ing bab tindakipun Jêpan anggèning ngêbom papan panggenan ingkang botên wajib dipun têmpuh, sampun dipun saruwe dening Prancis tuwin Amerika. Panyaruwenipun nagari kêkalih wau sampun tumuju dhatêng Tokio sadaya.

Ing sapunika tumindaking paprangan taksih rame, wadya Jêpan sampun sagêd ngangsêg dumugi

--- 755 ---

sacêlakipun Cengcow, têtiyangipun ing kitha ngriku sampun sami ngili dhatêng sanès panggenan. Tindakipun Jêpan wau katingal sarwa dipun santosani tuwin ngajêngakên gêlar ingkang sarwa mikantuki, inggih punika ajênging wadyanipun Jendral Doihara saya ngangsêg, lajêng dipun biyantu wadya Jêpan ingkang mêdal ing lèpèn Yangtze, ngênêr dhatêng Hankow, kajawi punika dipun biyantu ing wadya dharatan saking sisih kiwa. Makatên ugi tumrap golongan Tiongkok inggih lajêng samapta ngawontênakên gêlar ingkang mikantuki, namung ing pangintên, botên sande panêmpuhipun Jêpan dhatêng Hankow punika badhe kêlampahan adamêl karisakan agêng.

Manawi mawas gêralipun Jêpan ingkang kados makatên punika katingal anyamari yêktos, nanging tumrap Ciang Kai Syek, botên ulab dhatêng gêlar ingkang kados makatên punika saha niyat botên badhe angunduri. Inggih pundi kemawon ingkang bêtah, sanadyan ngantosa têtatunan badhe dipun ladosi. Tumrap Jêpan inggih sampun wontên wiraosan bilih panêmpuh dhatêng Hankow punika awrat.

Ura-uru ing Alexandrette

Ing wêkdal punika ing Turki wontên tindak ingkang sajak niru tindakipun Sang Hitler, inggih punika anggèning nêdya ngêbroki laladan Alexandrette (Iskandarun) kanthi paksan. Ingkang pinanggihipun ingriku lajêng nuwuhakên ura-uru, bangsa Turki campuh kalihan bangsa Arab. Ingkang makatên wau lajêng nuwuhakên pandakwanipun Turki, bilih panjaginipun Prancis dhatêng rakyat Turki ingriku kirang sae. Dene manawi Prancis pancèn botên sagêd anjagi, lajêng badhe dipun jagi piyambak. Miturut wartos, wadya Turki ing sapunika sampun pacakbaris nglêmpak wontên ing tapêl watês. Nanging Prancis sampun prayitna, samangsa wadya Turki wau malêbêt, wadya Prancis badhe ngunduri kemawon, supados botên nuwuhakên pasulayan. Dene tumrap bangsa Arab tuwin bangsa Armenie sami kuwatos manawi ngantos kêdhêsêk ing wadya Turki, mila ing sasagêd-sagêd nêdya nanggulangi dhatêng trajangipun Turki ingkang kados makatên punika.

[Iklan]

Sayêktosipun tumrap Prancis badhe minangkani punapa ingkang dados panêdhanipun Turki punika. Inggih jalaran ingkang kados makatên wau ingkang nuwuhakên pamuringipun bangsa Arab tuwin bangsa Armenie. Dene sababipun ingkang sakawit anggèning Prancis kêsampiran panguwaos ing Syrie tuwin Iskandarun punika pinanggih ing nalika sabibar pêrang donya, ingkang laladan ingriku punika dipun wastani laladan mandaat, kawigatosanipun, pêrlu anjagi supados paprentahanipun sagêd lêstantun sae. Nanging jalaran saking weya dumèh laladan wau kamanah botên sapintêna tiyangipun, botên beda kados weyanipun Inggris dhatêng tumindakipun ing Palestina. Mênggah pikantukipun ing kala punika ngantos sagêd nuwuhakên kapitadosanipun Prancis dhatêng laladan ingkang dipun êmbani wau, malah ngantos wontên rêmbag supados Prancis mardikakakên panguwaos ingriku, saha manawi kêlampahan Iskandarun mardika, lajêng uwal saking panguwaos Syrie saha lajêng anggolong dhatêng Turki. Bab punika Prancis botên sagêd damêl karampungan, wontênipun namung gumantung dhatêng Volkenbond. Cêkaking rêmbag, panêdha wau wontên sêsulakipun badhe kasêmbadan, saha adêging kanayakan ing Iskandarun badhe tumindak ing taun punika.

wontêning tindak pamilih ingriku lajêng anuwuhakên botên panarimahipun bangsa Arab, awit lajêng badhe kêdhêsêk panguwaosipun wontên ing babagan pamilih. Malah salajêngipun wontên tindak ingkang ngangkah murih bangsa sanès ugi milih dhatêng golongan Turki. Dene ingkang badhe dipun têtêpakên dados gupêrnur ing Iskandarun bangsa Turki, mangka nyatanipun kawontênanipun ingriku langkung kathah tiyangipun Arab. Tuwin malah tumrap pangkat ingkang agêng-agêng inggih sampun kathah ingkang dhawah ing bangsa Turki. Mila lajêng nuwuhakên kanêpsoning golongan sanès wau, kados ingkang pinanggih ing sapunika.

--- 746 ---

KABAR WARNI-WARNI

(Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès)

TANAH NGRIKI

Wadya andhungan. Bab wadya andhungan ing Betawi tuwin ing Bandhung badhe dipun indhaki. Ing salajêngipun ingkang wajib lajêng badhe ngêncêngi tumindakipun pados tiyang.

Para jurnalis ing Bêtawi darmawisata. Ing sawatawis dintên punika para jurnalis ing Betawi sami darmawisata, sadaya wontên 27. Bidhalipun jam 6.45 enjing numpak autobus. Ingkang dipun dhatêngi ing Bogor, ningali Kêbon Raja, lajêng dhatêng Cisarua, pêrlu ningali Sanatorium t.b.c. ingriku dipun tampi dening Dr. M.A. Gooszen tuwin dhoktêr Tokro Pratiknjo, dipun irid ningali kawontênanipun ingriku. Salajêngipun dhatêng panggenan sanès-sanèsipun. Wangsulipun dumuginipun Betawi jam 6.30 sontên, wilujêng.

[Grafik]

Para jurnalis dipun gambar wontên sangajênging griya Geneesheer-directeur Sanatorium Cisarua Tuwan Dr. M.A. Gooszen.

Burgemeester tiyang siti. Wontên wartos, awit saking kaparêngipun Parentah badhe ngawontênakên burgemeester tiyang siti, malah wontên wartos ing pundi ingkang badhe dipun dèkèi sampun dipun cathêt. Manawi pawartos punika yêktos, dados satunggiling kamajêngan tumraping golongan tiyang siti.

Sêsakit rajakaya ing Singapura. Miturut kêkancingan saking direkteur Economische Zaken ingkang sampun kanthi katrangan saking wêwakil Parentah ing Singapura, mratelakakên bilih ing Singapura tuwuh sêsakit pest rajakaya.

Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana badhe têdhak Sumatra. Wontên wartos, benjing wêkasaning wulan Sèptèmbêr punika Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana badhe têdhak Sumatra, inggih punika dhatêng Lampungsche Bovenlanden, Palembang, Benkulen, makatên ugi badhe têdhak ing Simau, lamining têdhak dalêm ngantos tigang minggu.

Paring dalêm gangsa Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan. Ing bab paring dalêm gangsa Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan ing Ngayogya dhatêng têtiyang boyongan ing Lampung, sampun kêlampahan. Ing kala punika ingkang kautus ingkang Bupati ing Bantool sakalihan, wêdana tuwin asistèn wêdana. Golongan tiyang boyongan ingkang kaparingan punika têtiyang ing Sukadana, lumantar saking residhèn ing Lampung. Kala wontên ing Lampung dipun tampi ing panjênênganipun residhèn piyambak, saha lajêng mubêng-mubêng mriksani kawontênanipun papan paboyongan tuwin sanès-sanèsipun.

Kabêsmèn ing Kêdhiri. Kala ing dintên Ngahad kêpêngkêr, Boekhandel Tan Khoen Swie ing Kêdhiri kêbêsmèn. Buku ingkang kêbêsmi wontên 300.000, kapitunanipun wontên f 30.000.-.

Buku pèngêtan Dr. Soetomo. Awit saking kajêngipun Pustaka Nasional, badhe ngêdalakên buku pèngêtan anggèning tilar donya Dr. Soetomo ingkang isi karangan-karangan damêlanipun para ngarang tiyang siti bab pèngêtan anggèning tilar donya Dr. Soetomo wau. Pangajêng-ajênging Pustaka Nasional ing Surabaya, wontêna pambantunipun sêrat-sêrat kabar ing tanah ngriki. Pêpajênganing buku wau badhe katanjakakên wakaf andandosi kuburanipun Dr. Soetomo.

Technische Hoogeschool. Lulus Ingenieurexamen diploma A tuwin B, tuwan-tuwan Anondo, Lie Kok Gwan tuwin M. Srigati Santosa. Ingenieurexamen perangan B, tuwan-tuwan Sardjono tuwin The Lian Thong.

Ingsêr-ingsêran ing golongan dhoktêr. Dr. Soerono, gewestelijke arts ing Cirebon, kaangkat dados Adjunct Inspecteur D.V.G. ing Betawi. Dene ingkang gumantos wontên ing Cirebon, Dr. Abdoel Patah, saking Garut. Tuwan W.H. Tumbelaka, Ind. Arts ing Singkang (Selebes), katêtêpakên dados dhoktêr ing Leprozerie Menado, ing Menado. Tuwan Abdoel Moeloek arts ing D.V.G. Bangkinang, kapindhah dhatêng C.B.Z. Semarang.

Kursus kawruh agami tumrap abdi dalêm. Sampun sawatawis dintên para abdi dalêm ing Kasunanan sami wiwit sinau wulangan babagan agami wontên ing Mambangululum. Ingkang sami sinau wau wiwit golongan pangkat andhap, wontên ingkang golongan agêng, dene umur-umuranipun wiwit 30 dumugi 80 taun. Punika nandhakakên bilih sinau punika botên wontên kasèpipun.

Tampi bintang. Kawartosakên, bilih pangarsa Raad Kawula Mr. Van Helsdingen tuwin mudha pangarsa K.R.M.A.A. Koesoema Oetoyo, sami tampi kanugrahan bintang Ridder der Orde van de Nederlandsche Leeuw.

Pabrik dadhung. Kala tanggal 1 wulan punika ing Pengasih, Wates, Ngayogya, ambikak pabrik damêl dadhung, punika kapetang pabrik ingkang kapisanan wontên ing tanah ngriki. Dumugining Januari 1939 wontên rancangan badhe ambikak pabrik kados makatên 50 panggenan, papanipun mêndhêt antawising Wates kalihan Cilacap. Adêging pakaryan punika angsal pambiyantu arta saking arta fonds 25 yuta.

Kamirahaning pangangêng. Kala tilar donyanipun Dr. Soetomo, para punggawaning Borsumij, Mij. Nederland, Mij. Ocean tuwin sanès-sanèsipun ingkang golongan tiyang siti sami dipun sukani palilah sami ngêtêrakên panguburipun.

Dhoktêr wadyabala. Ingajêng sampun nate kawartosakên, bilih para dhoktêr wêdalan Pamulangan luhur dhoktêr ing tanah ngriki, sagêda katêtêpakên dados dhoktêr wadyabala. Ing bab punika ing sapunika ingkang ngadani ngêdêgakên kumisi, mêndhêt saking golongan dhoktêr militèr 3 tuwin kalih saking Generalen staf. Kumisi wau supados suka panimbang manawi wontên têtêpan.

--- 747 ---

Kapal Jêpan kalelangakên. Benjing tanggal 22 wulan punika, kapal Jêpan pamisayan ulam nama Fukumaru badhe kalelangakên umum. Kapal wau anggèning kalelangakên jalaran rumiyin kangge misaya ulam wontên ing papan ingkang dados awisan ing laladan Riouw.

Ingkang nglêbêti examen H.B.S. Ing taun punika lare-lare ingkang nglêbêti examen H.B.S. ing Semarang wontên 389, ingkang lulus 295. Tumrap Surabaya wontên 347, ingkang lulus 295.

Bab minggah kaji. Wontên wartos, bilih parentah Hejas, benjing wancining tiyang minggah kaji ngajêng punika badhe ngindhakakên pathokaking prabeya têtumpakan. Dene waragading kapal taksih ajêg.

Pamulangan luhur Islam. Miturut wartos, adêging pamulangan luhur Islam ingkang dipun pangajêngi dening Dr. Satiman, saèstu kawiwitan wontên ing wulan Augustus 1939 wontên ing Surakarta.

P.H.S. Lulus saking P.H.S., H.B.S. 5 taun, golongan A, Hartono, Wirio tuwin Hazil.

Malaria ing Tanjung Priok. Jalaran saking kathah jawah, ing Tanjung Priok tuwuh sêsakit Malaria, ingkang tumularipun enggal sangêt. Wontênipun têtiyang ngajal mindhak sangêt. Ingkang wajib lajêng ambage kinine lêlahanan.

Sarekat Isteri Jakarta. Kala malêm Ngahad kêpêngkêr, adêging pakêmpalan wanita Sarekat Isteri Jakarta sampun jangkêp 8 taun, inggih punika sawindu, ingriku kawontênakên paargyan pèngêtan sawatawis. Mênggah ancasing pakêmpalan wau nêdya mitulungi warganipun ingkang nuju gadhah anak tuwin kêsripahan. Kajawi punika ing sapunika ugi tumindak têtulung dhatêng tiyang miskin ingkang ngajal kapiran.

Dados hoofdredacteur Sêdyatama malih. Tuwan Soetarno Dwidjosarojo, hoofdredacteur ariwarti Nusantara, ing sapunika katêtêpakên dados hoofdredacteur ariwarti Sêdyatama ing Ngayogya. Ariwarti kalih wau dipun rangkêp, satunggal wontên ing Surakarta satunggalipun wontên ing Ngayogya.

Panyêbar Sêmangat ngêdalakên nomêr Bela Sungkawa. Panyêbar Sêmangat angêdalakên nomêr Bela Sungkawa, ingkang isi gambar kawontênanipun Dr. Soetomo suwargi, kala sugêngipun, ngantos dumugi ing kala panguburipun, punapadene karangan-karangan ingkang minangka pèngêtanipun ingkang sampun suwargi.

Wiyosan Nata Inggris. Kala tanggal 10 Juni punika ing dalêmipun consul Inggris Tuwan Fits Maurice ngawontênakên paargyan amèngêti wiyosan Nata Inggis. Tamu sasampuning nglêmpak, consul Inggris sakalihan mêdharsabda ingkang suraosipun ngunjukakên kasugênganipun Nata Walandi, lajêng dipun wangsuli wêdharsabdanipun Tuwan van der Bussche ngunjukakên kasugênganipun Nata Inggris. Salajêngipun sami among suka sakaparêngipun.

Angsal-angsalanipun S.C.S. Angsal-angsalanipun S.C.S ing wulan Mèi kêpêngkêr wontên f 227.000.-. Ing wulan Mèi taun kêpêngkêr wontên f 206.000.-. Wiwit Januari dumugi Mèi kêpêngkêr wontên f 922.000.- Pêpetangan ing taun kêpêngkêr wontên f 902.000.-.

Raja dipun amuk. Wontên wartos, raja ing Sorong, onderafdeeling Seram dipun amuk ing tiyang ngantos nêmahi tiwas, tuwin taksih wontên tiyang 3 ingkang nandhang tatu rêkaos, dene jalaranipun ing bab babagan siti.

Lampah anggêgana dhatêng Australie. Kawartosakên, Tuwan Van Lent ing Luchtvaartbureau kapiji anggêgana numpak motor mabur K.N.I.L.M. benjing tanggal 16 Juni dhatêng Sydney, wangsulipun numpak motor mabur ingkang bidhal saking ngrika. Wigatosing lampah punika badhe nyumêrêpi ing bab kawontênanipun tatanan lampah ing Australie.

Telegram saking Sribagenda Maha Raja Putri. Sribagenda Maha Raja Putri aparing telegram ingkang suraosipun abela sungkawa ing bab wontêning lindhu ing Selebes.

Jaarbeurs. Jaarbeurs ingkang kaping XIX ing Bandung badhe kawiwitan wontên ing tanggal 25 wulan punika. Panitipriksa umum katindakakên wontên ing tanggal 24 Juni wanci jam 5 sontên.

[Iklan]

Comite paargyan jumênêngan Nata 40 taun. Ing Betawi sampun madêg comite jumênêngan Nata 40 taun. Ingkang dados pangarsa Tuwan H. Fievez de Malines van Ginkel. Miturut rêmbag, paargyan wau badhe dhawah wontên ing tanggal 6 Sèptèmbêr ngajêng punika ngantos dumugi tanggal 10 Sèptèmbêr, inggih punika dumugining wêkasanipun Pasar Gambir.

Padamêlan ing Marine. Miturut wartos sarêng Departement Marine ngawontênakên bikakan nampèni neneman dados punggawa kapal tumrap matrus badhe nampèni 35, ingkang nêdha sampun wontên 100, tumrap vliegtuigmaker namung nampèni 100, ingkang gadhah panyuwun wontên 100. Ingkang katampèn malêbêt mriku punika namung tumrap bangsa Walandi.

N.V. Ned. Mij. N.V. Ned. Mij. tumrap Nieuw Guinea badhe ambikak kantor wontên ing Betawi, wontên tanggal 1 Augustus ngajêng punika, directeuripun Tuwan Mr. Van Dunne.

N.I.S. badhe nglampahakên sêpur ngangge Diesel. Miturut wartos, N.I.S. gadhah sêdya badhe nglampahakên sêpur saking Semarang dhatêng Surabaya ngangge diesel, sêpur kados makatên punika lampahipun ngangge lisah, lampahipun badhe langkung rikat, saha ingriku tanpa awu tuwin plêtikan latu, dados tumrap ingkang numpak langkung têntrêm.

Golongan Surya Wirawan gêgayutan kalihan brandweer. Sampun sawatawis dintên, Commandant brandweer ing Betawi nampèkakên dhiploma brandweer tuwin tandhanipun dhatêng para Surya Wirawan cacah 50. Mênggah wigatosipun, samangsa wontên bêbaya latu, golongan Surya Wirawan wau kenging dhatêng tumut têtulung.

Bêna jalaran saking gêgayutan lindhu. Jalaran saking wontên lindhu ing Parigi, kathah pasitèn ingkang ambrol saha ngurug lèpèn. Sarêng wontên toya, lèpèn wau lajêng ambêndung, wusana lajêng ambèr ngêlêbi panggenan kanan keringipun ngriku. Lèpèn ingkang pinanggih kados makatên punika ing Dolago tuwin ing Toru.

Muhammadiyah angsal panduman lotrij. Kawartosakên Muhammadiyah tampi sêrat saking Departement Justitie amratelakakên bilih H.B. pakêmpalan wau angsal panduman arta lotrij kathahipun f 8018.17, saking angsal-angsalaning lotrij ingkang dipun mainakên kala ing wulan Maart.

--- 748 ---

Wêwaosan

II. Pêjahipun Wasili.

83

Para kêpalaning bajag sami mirêngakên palapuraning andhahanipun tanpa nyêlani wicantên punapa-punapa. Ing sêmu sami kagèt tuwin ajrih, ing wusana para kêpala bajag wau lajêng sami wicantên makatên:

Anggone aku sakancaku kabèh dêdunung ana ing pulo kene iki, kurang luwih wis ana têlung puluh taun. Lan salawase iku, aku durung tau krungu ana wong wani andharat mrene. E, hla dalah, kae wong-wonge wis padha mrene, têka kumalungkung têmên, wani lumêbu ing garumbuling macan. E, tobat-tobat, layak bae, yèn wani andharat ing pulo kene, sabab wong iya Wasili, aku sanalika bisa wêruh jalaran saka lakune kang gêmaib sarta mripate kang sêrêng.

Wasili saandhahanipun ing kala punika murugi ing papan para kêpalaning bajag saha tanpa wigah-wigih lajêng kèndêl ngadêg ing sangajêngipun kanthi lendhehan gadanipun. Salajêngipun Wasili minôngka suka urmat, nuntên nêlungakên badanipun nuju keblabatkeblat. sakawan sarta lajêng uluk-uluk makatên:

Kula ngaturi sugêng dhatêng panjênêngan sadaya, dhuh para prawira. Dhatêng kula ing ngriki punika botên sanès kajawi namung badhe nyuwun pitanglêt pundi marginipun ingkang cêlak ingkang anjog dhatêng Yurisalim.

Para bajag amangsuli makatên:

Sangêt ing panuwun kula, dene panjênêngan sampun paring wilujêng dhatêng kula sadaya. Makatên ugi kula ngaturi sugêng dhatêng panjênêngan tuwin para andhahan panjênêngan ingkang sami kacêluk sadaya mênggahing kaprawiranipun. Sadèrèngipun kula ngaturi wangsulan dhatêng pandangu panjênêngan wau kula nyuwun dhatêng panjênêngan rumiyin tuwin para andhahan panjênêngan sadaya mugi ing samangke krêsa dhahar sêsarêngan kalihan kula sakônca, iba rêsêping manah kula sakônca.

Wasili mituruti punapa panêdhanipun para bajag wau saha lajêng mapan lênggah ing sandhinging meja papan lênggahanipun nêdha para bajag wau. Ing sakala punika Wasili saandhahanipun lajêng sami kasêgah anggur, ingkang didipundipun. wadhahi ing gêlas agêng, saha isinipun botên kirang saking saèmbèr. Wasili enggal-enggal nyandhak gêlas anggur wau mawi tangan satunggal, katênggak sapisan têlas, sasampunipun gêlas lajêng kaglèthakakên wontên ing meja. Para bajag sami gumun sadaya, saha sangêt angaosi dhatêng kêkiyatanipun minum Wasili wau, awit mênggahing para bajag, ngombe anggur satêngah èmbèr kemawon sampun rumaos botên kiyat. Sasampunipun Wasili tuwin andhahanipun sadaya rampung anggènipun ngombe tuwin nêdha, lajêng wangsul dhatêng ing baitanipun, kanthi dipun tut wingking dening bajag sawatawis. Ingkang sami ambêkta pisungsungipun para kêpalaning bajag. Kajawi punika Wasili dipun bêktani juru pitêdah margi ingkang sampun apal sangêt marginipun saking ngriku dhatêng Yurisalim. Juru pitêdah margi wau botên namung gadhah kasagêdan ingkang makatên punika kemawon, nanging ugi anggadhahi watak kêndêl lan prawira, dados manawi sawanci-wanci wontên baya pakèwêd, inggih botên badhe nguciwani. Sasampunipun Wasili saandhahanipun sami minggah ing baita, baita lajêng enggal kalampahakên nuju dhatêng samodra Kaspi.

Lampahipun baita ngantos sawatawis dangu, lan samargi-margi tansah botên angrêsêpakên, nanging ing wusana baita lajêng dumugi ing rêdi Tabor. Dening têtiyangipun Wasili baita lajêng kacancang ing sela ing gisik ingkang inggil punika. Wasili lajêng mandhap saking kapal dipun irit dening para andhahanipun nêdha nginggahi dhatêng pucaking rêdi Tabor wau. Ing satêngah-têngahing margi Wasili sumêrêp wontên cumplunging tiyang gumlethak ing siti, Wasili ngawasakên cumplung wau sarwi wicantên makatên:

He, cumplunging manungsa kang wus garing, mara calathua, sapa sanyatane kowe kuwi, kowe kuwi sirahe wong ala, durjana, ratu apa sirahing wong Nasrani.

Kalihan wicantên makatên wau, Wasili andhupak cumplung ngantos kontal inggil sangêt. Nanging sarêng dhawah ing siti malih, cumplung wau lajêng wicantên makatên:

He, têka ambêgsiya têmên kowe Wasili, wêruha yèn aku iki dudu sirahing wong ala utawa raja, nanging sirahing wong Nasrani, sawijining satriya kang ambêg prawira ngluwih-luwihi tinimbang kowe. Ing sarèhne kowe kumawani andugang aku, dadi kumawani ngina lan angrèmèhake nyang aku, tak suwun marang ingkang Murbèng Kawasa, muga-muga ora suwe manèh sirahmu pisah kalayan awakmu, sarta tumuli tiba ing lêmah ing papanku saiki kiyi, ora ana ing dhuwur lêmah kaya aku, nanging kapêndhêm ing ngisor.

Badhe kasambêtan.

Isinipun: Putri Beatrix - Sêsorah ingkang Adamêl Trênyuhing Manah - Panguburing Layonipun Dr. R. Sutama - Kêthoprak Darmamudha - Pangantèn ing Mangkunagaran - Jongens, vaar mee! - Utaminipun Lare Èstri Nyambutdamêl - Kawontênan Sajawining Praja - Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Jagading Wanita.

--- 93 ---

Nomêr 24, 15 Juni 1938. Taun III.

Jagading Wanita

Lampiran Kajawèn, juru pangripta: Rr. Siti Mariyam. Kawêdalakên sabên Rêbo.

Pakolèhe wêdi ing Pangeran

[Pocung]

klilan mocung ing ngarsaning para biyung / sanajan ting crowal / ting growal tibane dhong-dhing / dhasar amung lugu ngakên tuna sastra //

saking jujul mancungul mung kudu unggul / lêlumban lêledhang / nèng madyaning taman putri / trima lowung kangge estra pêpak-pêpak //

[Grafik]

Biyang: Marta Sleman

kang rinuruh tumraping kang para sêpuh / nênuntun mring putra / tumêrah pra wayah ugi / mrih ing têmbe dadi wong kang pinracaya //

tanpa petung katrêsnane bapa biyung / marang putra wayah / wiwit maksih jabangbayi / dèn ambungi liniling linela-lela //

têrus mulur tumêka ngongkok lan nglangsur / mangkurêp tumimba / rambatan ngadêg lumaris / mlayu-mlayu tumêka diwasa pisan //

dèrèng rampung biyung dènnya ngênung-ênung / nênuntun mrih bisa / basuki ing têmbe buri / srana ngalêm mêmêdèni putra wayah //

sadayèku ingkang sinuprih rahayu / supaya bisaa / nyakupi wulang utami / nadyan têkèng ngakerat ginadhang swarga //

nging sok klimput pra sêpuh kèh kang kêbacut / mêmêdèni bocah / kawêlèh kabêlik-bêlik / satamate si bocah mêtu sêkolah //

bisa muwus ibu tukang apus-apus / mêmêdèni bocah / tiwas aku biyèn jirih / jêbulane nora ana apa-apa //

kèh pra ibu mêmêdèni anak putu / galo kae ana / Lônda sêdhadhu pulisi / lamun nakal dak pakakake thethekan //

cara iku ora prayoga ditiru / sawênèhe bocah / kang duwe dhêdhasar julig / nandukake piala tan duwe ringa //

datan mundur dèn wêdèni uwong dhuwur / anggêpe mangkana / janji aku bisa rêmpit / tan kawruhan dening wong siji-sisjia //

nadyan luhur kang ambêgsiya satuhu / nora dadi baya / yèn aku wis nyingkir têbih / bisa slamêt kang luhur môngsa priksaa //

yèn wis matuh si julig tan bakal kengguh / nandukke maksiyat / mula mrih

--- 94 ---

dumadi bêcik / wiwit cilik didhasari kaprêcayan //

wiwit kuncung dilantih wêdi Hyang Agung / dosa yèn wania / Allah tansah amriksani / sakabèhe paripolahe manungsa //

sakrêntêgmu tindak-tandukmu satuhu / andhêlika pisan / jro guwa sagara rêdi / masthi tansah kawuningan Gusti Allah //

Allah iku trêsna mring bocah kang maju / sabên dina ngrêksa / mring bocah kang laku bêcik / niksa marang sing sapa nêrak larangan //

yèn wis mlêbu pitutur mangkono iku / masthi tansah ringa / nindakake laku juti / nadyan dhewe êmple wêdi nglakonana //

nadyan ibu kang maksih arangu-rangu / ngandêle mring Allah / gêdhe pigunane yêkti / yèn putrane dituntun wêdi Hyang Sukma //

cuthêl rampung tan saguh nêruske mocung / saka tan kulina / nganggit têmbang lagi iki / jajal-jajal mula basane ting gronjal //

nanging cukup sarananing tyas kêcakup / panyuwunku muga / pra kadang ywa klintu tampi / datan pisan kumintêr atur piwulang //

amung lugu ulun ngaturi panêmu / yèn mêdèni putra / mangkana dènnya nuntuni / pedahira borong kang paring momongan //

Biyang: Marta Sleman.

Bab Olah-olah

Pigunaning jagung

Ingkang sampun kulina lan mangrêtos dhatêng wigatosing pigunanipun jagung, namung kaot sakêdhik kemawon kalihan pantun, malah para sadhèrèk ing tanah parêdèn ingkang asal (asli) punika rumaos marêm saha mangsêg manawi nêdha sêkul jagung tinimbang kalihan yèn nêdha sêkul uwos pantun. Jagung punika kajawi pananêmipun gampil, wijinipun sakalangkung babar sangêt, lah tiyang namung saontong: sagêd anuwuhakên ngantos atusan uwit. Ingkang kaping kalih, sêkul jagung punika kiyat dipun rimat ngantos dumugi pêndhak dintên. Mênggah pratikêlipun pandamêling sêkul jagung punika makatên: jagung wose (pipilan) dipun êkum rumiyin ngantos sawatawis ing dangunipun, sasampunipun kintên-kintên ragi mêdhok, lajêng kadhêploka ing lumpang, tumuntên dipun intêrana, jagungipun wose supados anglêmpak nêngah, lajêng karaupana winadhahan piyambak, dhêdhak lan katulipun ugi kawadhahana piyambak, gunanipun kenging kangge têdhan bèbèk lan ayam, jagung wose ingkang sampun kaintêran wau lajêng kalimbanga ing toya, limrahipun wontên ing pangaron, kulitipun ayam ingkang sami kumampul: kabucalana, bilih jagung wose wau sampun rêsik, lajêng kaglêpunga, murih sagêd enggal lêmbat, mawi dipun worana toya sawatawis, kadugi sampun ngantos muncrat-muncrat. Bilih galêpung jagung wose wau sampun lêmbat, tumuntên dipun êdanga, dene mênggahing patrap pratikêlipun adang sêkul jagung wau sami kemawon adang sêkul uwos pantun punika, namung sêkul jagung: ingkang prayogi: mawi dipun sarêmi, tuwin mawi dipun dèkèkana salam sawatawis lêmbar. Lawuhanipun sêkul jagung punika [puni...]

--- 95 ---

[...ka] yèn tumrap sadhèrèk ing tanah parêdèn asli, dipun lawuhi punapa kemawon: inggih mathuk, kadhang dipun lawuhi jangan bêning ngantos angêcombang, inggih setham-sethom kemawon, nanging manawi tumrap sadhèrèk golongan ragi nêngah dumuginipun ing têngah-têngahan, ing pamatawis kula inggih kêdah mawi kapapantês ing sakawasanipun, mathukanipun lawuhaning sêkul jagung wau kados ing ngandhap punika:

Ha. Manawi jangan, inggih jangan ingkang kênthêl-kênthêl, kados ta: jangan lodhèh utawi sambêl gorèng punapa brongkos, punapa pindhang, punapa bêsêngèk.

Na. Manawi garing-garingan, 1. Kêring tempe, 2. Gudhang, 3. Gorengan karese urang. 4. Gêrèh gatêl, 5. Bandêng utawi ulam lèpèn, utawi gêrèh tongkol, dipun mangut utawi dipun bumbu rujak.

Nyai Pranata.

Panggarapipun kapuk randhu murih sagêd dados pêthak mêmplak.

Kados para nupiksa kathah ingkang sami kagungan wit randhu, jêr wit randhu makatên botên pilih papan, wontên ing pundi-pundi sagêd gêsang. Awit saking punika kados yèn karsa anggalih saèstu, randhu wau botên sakêdhik pigunanipun.

Ingkang badhe kula aturakên punika namung parlu kangge prêlu piyambak, dados botên kangge padagangan lan sanèsipun, wondene prêlu piyambak wau upaminipun pinuju bêtah kasur, bantal utawi sanès-sanèsipun, sagêd dipun salirani piyambak, e, katimbang nganggur utawi sare sontên, aluwung ipil-ipil ngoncèki kapuk sinambi ngandikan omong-omong.

Mênggah panggarapipun ngoncèki kapuk randhu murih sagêd dados pêthak mêmplak (wuson) kados ingkang sampun nate kula tindakakên piyambak kalaning nganggur, inggih punika kados ing ngandhap punika:

1e. Randhu ingkang badhe kaundhuh wau sasagêd-sagêd kêdah ingkang sêpuh saèstu, langkung prayogi bilih karsa anggaringakên wontên ing wit pisan, punisakayapunika saya. langkung prayogi lan sae piyambak. Awit randhu ingkang taksih nèm lajêng kasêsa dipun u-

[Grafik]

Woh randhu.

--- 96 ---

ndhuhi punika, kajawi kirang prayogi ugi awon kapukipun, jalaran botên sagêd pêthak lan mêgar.

2e. Randhu ingkang kenging toya, langkung-langkung toya jawah, punika ugi kirang prayogi, awit kajawi kapukipun katingal sêmu jêne, yèn sampun dados kapuk wuson lajêng ênggal pêjahipun (inggih punika yèn sampun dados kasur, bantal, lan sanèsipun enggal mimpês).

Pangundhuhipun randhu saking wit, lajêng kapilihana ingkang garing, kaklêmpakna sami garing. Dene ingkang sêpuh ananging dèrèng garing lajêng kapepea, makatên ugi randhu ingkang taksih ênèm, pamepenipun kêdah kapiyambakakên. Mênggah pamepenipun randhu punika ingkang prayogi piyambak kagêlar kanthi dipun lambari gêlaran utawi sèsèk, murih randhunipun sampun ngantos dipun grêmêti kewan alit-alit ingkang doyan nêdha atinipun randhu, awit randhu ingkang kapepe tanpa lambaran punika lajêng asring katingal pating cromplong.

Badhe kasambêtan.

Sr. W. Rêmbang.

Sinjang Limaran

Sinjang limaran punika satunggiling sêratan ingkang prasaja sangêt, limrahipun para anèm botên rêmên, awit wujudipun namung cêmêng tuwin sogan sakêdhik, katingalipun gumêbyar sawatawis manawi soganipun kadamêl rêmêkan, inggih punika sasampunipun dipun bironi, tabêting sêratan dipun rêmêk, dados taksih wontên ingkang isi malam tuwin botên, ing mangke dadosipun katingal gumêbyar kados prada.

Nanging tumrapipun sinjang bang-bangan (inggih sêkaran) ingkang limrahipun dipun wastani sinjang Pakalongan, punika malah katingal sangêt, amargi ing lataring kothak-kothakan lajêng dipun pulas warni-warni manut kasênênganipun, wontên ingkang dipun sêling abrit ijêm, jêne biru tuwin sanès-sanèsipun, ing ngriku lajêng katingal gumêbyar tuwin dados sinjang sakalangkung pèni.

[Grafik]

Sinjang limaran punika asli pêpiridan saking sinjang limar. Tumrap sinjang limar ingkang bang-bangan, pantês sangêt dipun agêm ing putri ingkang pakulitan jêne. Namung tumraping bôngsa Jawi, sinjang bang-bangan punika namung kagêm padintênan wontên ing dalêm.

--- 97 ---

DEWAN RA'YAT

Sidang biasa yang pertama tahun 1938 hari Rabu 15 Juni dibuka dengan upacara oleh S.P.T.B. Gubernur Jenderal - Diperingati usianya 20 tahun.

PIDATO S.P.T.B. GUBERNUR JENDERAL

Tuan Voorzitter,

Anggota Dewan Ra'yat.

Sebabnya maka saya sekarang pada pembukaan sidang biasa yang petama ini tidak lalu meminta perhatian tuan-tuan kepada pemandangan tentang apa-apa yang sudah dialami oleh Pemerintah dan apa-apa yang dapat diharapkan dimasa yang akan datang ini - ya'ni seperti kebiasaan yang sudah ternyata kebaikannya - adalah oleh karena sidang ini bersifat luar biasa, yaitu karena dia bersamaan dengan perayaan yang keempat Dewan ini. Sekaranglah datang ketikanya akan memperingati bahwa Dewan Ra'yat dua puluh tahun yang lalu memulai pekerjaannya, dan akan mempersaksikan minat dan penghargaan Pemerintah akan pekerjaan - ada dalam keadaan yang baik dan ada dalam keadaan yang sukar - yang dilakukan oleh Majelis tuan.

Didalam permusyawaratan Majelis tuan terdengarlah suara masyarakat, yang didengarkan baik-baik oleh Pemerintah. Sekali lagi dipastikan kepada tuan, bahwa pemandangan dan pengharapan yang terbit didalam lingkungan Majelis tuan diperhatikan betul-betul oleh Pemerintah. Tiap-tiap kali ada pemandangan atau pengharapan itu yang berbeda dengan pendapat Pemerintah yang bermula, maka timbulah pertanyaan adakah mungkin diperkenankan dan jika ada, berapakah dari padanya, yang harus diperkenankan. Jadi Pemerintah sesungguhnya ada berkehendak akan membantu supaya asas permufakatan itu menjadi suatu keadaan yang sebenar-benarnya, dan supaya Majelis tuan sungguh-sungguh menduduki tempat yang sudah ditentukan oleh aturan pemerintahan Hindia baginya. Tetapi apabila setelah dipersoal-jawabkan Pemerintah kadang-kadang memutuskan juga akan menempuh jalannya sendiri, maka yang demikian itu dilakukan, ialah karena kemauan hendak menyingkirkan perbedaan paham itu ada dibatasi oleh tanggung jawab yang dipikulkan atas bahu Pemerintah. Dalam hal-hal yang demikian itupun Majelis tuan hendaklah berkeyakinan juga, bahwa putusan Majelis tuan itu dipertimbangkan dengan sungguh-sungguh dan hati-hati juga.

Bahwa dinegeri Belandapun ada sangat dihargakan usaha Majelis tuan dan perayaan inipun diperingati pula, dapat tuan yakini dari putusan Seri Baginda Maharaja, yang sudah melimpahkan kurnia memberi bintang kehormatan besar kepada dua orang dari lingkungan tuan, yang terkemuka karena jasanya dan pimpinannya didalam pekerjaan tuan.

Dewan Ra'yat terimalah ucapan selamat Pemerintah berhubung dengan perayaan Dewan ini cukup dua puluh tahun usianya.

Sekarang pertama-tama saya hendak membangkitkan kembali dalam kenang-kenangan tuan kejadian yang bersifat kebangsaan, yang sangat menggirangkan hati, yaitu kelahiran Putri Beatrix. Pada ketika itu masyarakat Hindia Belanda sudah dapat pula menyatakan teguh setianya kepada Kerajaan Seri Baginda, dan suatu kejadian yang luar biasa lagi, apabila dua tiga bulan lagi - yak'ni demikianlah harapan kita - sudah cukup Seri Baginda Maharaja junjungan kita empat puluh tahun bersemayam diatas singgasana kerajaan, akan memberi kesempatan pula kepada kita menginsafkan dengan kegirangan hari, rahmat yang telimpah selama kendali pemerintahan negeri didalam tangan Seri Baginda.

Sejak setahun sesudah saya ada didalam lingkungan tuan, keadaan ekonomi sudah berubah kearah yang tidak baik; kebaikan yang kelihatan pada awal tahun yang lalu tidaklah kekal rupanya sehingga tidak jadi menyembuhkan keadaan dunia; pikiran orang dan keadaan pasar sudah tidak tetap pula kembali, kenaikan harga yang luar biasa sudah ternyata tidak sanggup mempertahankan dirinya terhadap usaha orang memperbesar perusahaan yang buru-buru dilakukan berhubungan dengan kenaikan harga itu. Sungguhpun masalah urusan wang yang sulit-sulit, sekali ini tidak ada kejadian dan perjanjian-perjanjian peniagaan yang dibuat oleh Amerika Serikat dengan berbagai-bagai negeri ada memberi pengharapan yang baik, tetapi sekalian rintangan perniagaan itu masih tetap ada juga. Ada seketika kemajuan kelihatan menyingkirkan rintangan-rintangan itu. Kegentingan didalam perhubungan polotik dan ekonomi, perselisihan paham yang hendak disudahi dengan senjata menjadi sebab pula kepercayaan yang baru saja diperoleh kembali itu hilang pula sekali lagi. Jalan menuju keadaan aman dan damai rupanya jauh dan sukar sekali! Keadaan yang tidak tetap seperti pada dewasa ini tidaklah akan segera lenyapnya.

Keadaan yang tidak tetap itu hendaklah selalu diinsafi, supaya kita jangan terlalu berat menimbang tiap-tiap hal yang terjadi buat sementara saja, baik yang mendatangkan kebaikan, maupun yang menyatakan kemunduran. Kita harus menolak desakan, yang memang mesti ada, yaitu desakan akan segera menaikkan belanja oleh karena hasil ekonomi kelihatan baik keadaannya; begitupun harus dicegah pula niat akan merobohkan yang telah ada apabila baru saja kelihatan keadaan ekonomi jadi mundur. Urusan rumah tangga yang selalu setimbang, yang memungut kekuatan, apabila tiba-tiba ada diperoleh tambahan hasil, yaitu dengan mengadakan cadangan (reserve) untuk keadaan susah dimasa yang akan datang, adalah yang sebaik-baiknya untuk keselamatan pergaulan ekonomi dinegeri ini. Pada 'umumnya maka pendapat inipun memang ada. Pada berbagai-bagai perusahaan sudah diadakan reserve dan sudah dibayari hutang dengan keuntungan yang tidak dibagi-bagikan; menghapuskan tunggakan landrente dan tunggakan pada volkscredietwezen masih diteruskan; penduduk daerah-daerah karet telah mempergunakan penghasilannya yang luar biasa itu, dengan cara yang kuno; angka-angka barang masuk didalam tahun 1937 memperlihatkan kenaikan yang amat besar sekali bagi barang-barang yang tidak segera akan dipergunakan; membaharui dan memperbaiki serta menambah alat-alat penghasil ada amat banyak dilakukan orang dari pada yang sudah-sudah.

Kemunduran ekonomi yang baru ini, di Tanah Seberang, yang pertama-tama sekali mendapat keuntungan diwaktu kemajuan, menyebabkan penghasilan ra'yat lebih cepat mundurnya dari pada di Jawa dan Madura; yang demikian itu sebabnya ialah karena pertalian rapat yang ada antara penghasilan yang diperoleh dari tanaman export yang tidak tetap itu dengan pendapatan yang sampai ketangan ra'yat. Sebaiknya, pun juga karena ada aturan tentang memasukkan beras kedalam negeri, harga padi dan beras yang tetap itu ada penting sekali artinya bagi tanah Jawa dan Madura; lain dari pada itu perhatian untuk memajukan perusahaan kerajinan tangan dibulatkan ke tanah Jawa dan Madura dan pengaruh penghasilan pegawai negeri yang tidak begitu banyak diubah-ubah oleh keadaan jaman disitulah yang terbesar sekali. Tetapi sunguhpun demikian pukul rata

--- 98 ---

penghasilan penduduk negeri di Seberang masih jauh lebih tinggi dari pada di Jawa dan Madura.

Usaha yang pasti untuk mempertahankan dan memajukan kema'muran ra'yat pun telah berpadanan pula dengan kesusahan yang baru itu. Bagian pemerintah didalam usaha ini sudah tentu hanyalah bersifat menambah saja dimana ada kekurangan; kemajuan ekonomi yang sehat hendaklah terutama berasal dari pada tilikan yang tajam, kemauan untuk berusaha dan tenaga bekerja yang keluar dari berbagai-bagai bagian masyarakat itu sendiri. Pemerintah tidak mungkin akan menjadi orang yang menghasilkan dan menjadi saudagar.

Pekerjaannya menambah mana yang kurang itu pertama-tama dilakukan oleh Pemerintah dengan memajukan export, ya'ni dengan mengadakan berbagai-bagai janjian dengan negeri-negeri lain, menjalankan politik perniagaan yang bersepadanan dan menyusun keadaan didalam pekerjaan barbagai-bagai perusahaan yang menghasilkan barang-barang export yaitu yang hasilnya patut diperbaiki dan pasarnya perlu diperbesar.

Perjanjian gula yang ditetapkan di Londen boleh jadi tidak memenuhi segala harapan, tetapi adalah dia mencegah hal-hal yang lebih buruk dan sekarang adalah dia memberi dasar bagi masa yang akan datang, yang tidak hendak kita melepaskannya. Pembatasan thee yang dibuat bersama-sama dengan negeri lain diteruskan; usul-usul untuk meneruskan pembatasan pengeluaran karet untuk berbagai-bagai negeri sekarang sedang dipertimbangkan oleh Pemerintah negeri-negeri yang bersangkutan. Dengan permusyawaratan yang bertujuan dua, yang dilakukan dengan beberapa negeri dapatlah pada 'umumnya dipertahankan pasar yang sudah dapat dirêbut bagi hasil negeri kita; dibeberapa negeri - sekalipun oleh karena perjanjian yang baru berupa buat sementara saja - sudah diperoleh pula pasar yang baru; rupanya belum tiba lagi waktu untuk membuat perjanjian untuk berlama-lama. Empat exportcentrale baru sudah memulai pekerjaannya. Commissie untuk tanaman-tanaman perniagaan sudah boleh menoleh melihat jasanya dimasa setahun yang lalu. Propaganda perniagaan dan pemeriksaan pasar diteruskan dengan amat giatnya; bantuan dari Koloniaal Instituut, Information Bureau di Londen, Bureau voor Economische Voorlichting di Den Haag dan Indische Handelwaarnemers di negeri luaran, yang banyak bilangannya sudah akan ditambah lagi, besar sekali jasanya didalam usaha ini.

Kedua Pemerintah telah memajukan - pun juga untuk memperkukuh kedudukan Hindia supaya jangan terlalu amat bergantung pada export - perusahaan untuk keperluan pasar didalam negeri, dan juga didalam hal pembagian pekerjaan.

Penghasilan barang makanan sudah diperbaiki dengan menetapkan harga padi dan beras yang sudah disebutkan sekali lintas tadi dan dengan memperbaiki bibit tanaman; perusahaan kerajinan tangan Bumiputera dan yang diatur cara Barat, pun juga dengan bantuan dan penerangan Pemerintah, makin bertambah penting juga artinya. Ordonansi untuk mengatur perusahaan (bedrijfregelementeering) diteruskan pula; dengan mengadakan Algemeene Reglementeeringsraad Pemerintah telah yakin akan memperoleh badan yang manjadi perhubungan dengan perusahaan-perusahaan itu sendiri, yang dapat berpaedah sekali bagi Pemerintah didalam waktu menjalankan kekuasaan yang diserahkan padanya. Perkumpulan koperasi makin betambah banyak juga bilangannya; anggaran undang-undang untuk mengatur maskapai Bumiputera yang memakai aandeel hampir siap; fonds untuk membantu perusahaan kerajinan tangan yang kecil-kecil sudah mulai bekerja; ikhtiar untuk melepaskan ra'yat dari utangnya sudah mulai memberi hasil.

Ketiga, tetap menjadi perhatian yang sepenuh-penuhnya keperluan memindahkan ra'yat dari tempat yang sempit ketempat yang lapang. Caranya yang diturut ialah mengadakan kern (pusat) didaerah-daerah yang cukup luasnya untuk menarik kolonis yang baru; berhubung dengan itu maka terjadilah pemindahan negeri itu dengan sendirinya, yang menyenangkan hati. Sudah dimulai membuat negeri didaerah-daerah yang baru di Palembang, di Borneo Selatan dan Timur dan di Selebes; masih dicari daerah yang lain lagi. Di Jawa dan Madura diteruskan propaganda dengan lebih luas dan lebih teratur dari pada yang sudah-sudah dan dengan mempergunakan alat-alat yang modern.

Pemerintah selalu memperhatikan kemajuan alat perhubungan negeri yang banyak ragam itu, baik didalam batas negeri sendiri, maupun berhubung dengan negeri luaran. Didalam pengangkutan melalui laut dan udara kelihatan kemajuan yang patut sekali mendapat perindahan. Maksud akan meluaskan perhubungan melalui udara didalam negeri, terutama arah kebagian timur kepulauan ini, sedang diselidiki. Menggirangkan bahwa tidak lama lagi bendera Belanda akan ada wakilnya didalam perhubungan udara dengan setangganya Hindia yang sebelah Timur.

Apabila sekalian kejadian dan keadaan, yang didalam lingkungan ekonomi ini, saya kemukakan kepada tuan, maka bukanlah yang demikian itu saya lakukan dengan maksud supaya orang lekas menaruh pecaya saja, yang pada Pemerintah sendiripun tidak ada yang demikian itu, melainkan supaya tersiar keinsyafan, bahwa masyarakat Hindia Belanda, karena mendapat pelajaran dari pengalaman dan dapat menyesuaikan diri kepada kehendak jaman, didalam banyak hal telah mempunyai pesiapan yang lebih baik, akan mempergunakan keadaan yang bagus dan akan menangkis keadaan yang sukar; tetapi sekaliannya itu tidak menghindarkan kita dari pada kecewa dan dari pada hal-hal yang akan menyusahkan kita sebab oleh karena keadaan baik, yang timbul sesudah masa yang amat sukar itu, begitu cêpat lenyapnya kembali.

Bekerja bersama-sama dalam hal ekonomi dengan negeri Belanda tidak ada memberi masalah yang baru-baru. Mr. G.H.C. Hart bersama-sama dengan tuan-tuan Prof. Drs. H.A. Kaag dan J. de Waard sedikit hari lagi akan tiba disini untuk bertukar pikiran dengan badan-badan pemerintahan yang bersangkutan, tentang apa yang sudah tercapai dan tentang apa-apa yang akan dilakukan lagi.

Pembatasan barang masuk sudah berangsur-angsur dibagi menjadi berbagai-bagai bagian, yaitu ada yang harus diteruskan buat sementara waktu lagi dan ada yang dipandang sudah patut dihapuskan.

Perjalanan anggaran belanja menurutkan jalan keadaan ekonomi benar. Yang demikian ternyata sekali dari yang berikut ini: Buat anggaran biasa pendapatan taun 1937 ada kelihatan 44 juta rupiah lebihnya dari pada pendapatan dalam tahun 1936 dan 97 juta lebihnya dari pada yang dikira-kirakan pada mulanya untuk tahun itu. Oleh karena belanja dalam tahun itu tidak secepat pendapatan itu tambahnya, maka anggaran yang mula-mulanya dikira akan berkekurangan 64 juta jadi berlebih 29 juta adanya. Begitu pula anggaran belanja luar biasa, dengan kekurangan hanya 17 juta, jauh lebih bagus dari pada yang dikira-kirakan pada mulanya.

Didalam tahun 1938 keadaan yang baik itu tidak akan tetap adanya. Sedang dalam rancangan belanja buat jabatan biasa untuk tahun 1938 yang telah disampakian kepada Volksraad dalam bulan Januari tahun ini, sudah dihitung ada kekurangan kira-kira 5 juta, maka oleh karena hasil pendapatan kurang dan belanja bertambah banyak, kekurangan itu sekarang harus diduga menjadi 24 juta. Belanja luar biasa untuk tahun 1938 keadaannya tidak baik pula; kekurangan yang terang harus dihitung 27 juta. Dalam taksiran itu tambahan rancangan yang dikemukakan dalam persidangan ini belum masuk lagi.

Dalam anggaran rancangan tahun 1939 kekurangan

--- 99 ---

itu tampaknya akan bertambah banyak; karena pendapatan makin kurang dan belanja terpaksa mesti ditambah, untuk jabatan biasa kekurangan diduga hampir 39 juta; sekalian pendapatan jumlahnya 6 juta kurangnya dari jumlah pendapatan tahun 1938; sedang belanja biasa dikira-kira lebihnya 9 juta dari belanja yang dikira-kira untuk tahun itu. Pemerintah bukan saja tidak dapat mencabut aturan yang dilakukan sebelum tahun 1938 akan peringankan keberatan-keberatan yang ada karena penghematan dan yang sangat penting dianggap, pun juga aturan yang baru-baru yang mengarah-arahi yang dahulu itu ternyata tidak dapat pula diundurkan.

Akan tetapi walaupun Pemerintah waktu merancang anggaran belanja tahun 1938 - sekalipun keadaan masa waktu itu mendatangkan harapan - tidak gembira dan berhati-hati, pikirannya sekarang tidak dikusutkannya benar dan - sambil menunggu yang akan datang - Pemerintah tidak lekas memikirkan yang seburuk-buruknya saja. Dalam pada itu kekurangan yang hampir 39 juta pada anggaran biasa itu rasanya akan sangat mengurangkan tenaga negeri. Oleh sebab itu aturan perlu diadakan akan penghilangkan sekalian atau sebahagian kekurangan itu. Dari karena rancangan belanja waktu ini tidak baik dikurangi, sebab rancangan itu sudah sangat dihematkan, maka ikhtiar-ikhtiar itu hanya dapat lagi dijalankan pada pihak penghasilan. Berhubung dengan itu Pemerintah akan mengemukakan menaikkan opcenten pajak penghasilan kembali sampai 50% - buat tahun 1938 ditetapkan 30%, menjadikan pajak upah kembali jadi 4% - dalam tahun ini pajak upah itu 3% - menaikkan opcenten bia barang masuk yang dipungut menurut harga sampai 50% - pada penghabisan tahun 1936 dikurangi sampai 25% - lain dari pada itu maka penurunan basisrecht yang dilakukan untuk sementara waktu pada bermacam-macam barang, yaitu yang dimulai juga pada penghabisan tahun 1936 dan berlaku sampai penghabisan tahun 1938, tidak dapat diteruskan, kecuali didalam beberapa hal dan dengan mengingat bahwa barang-barang itu tidak akan dikenakan opcenten. Oleh karena aturan itu rancangan akan bertambah baik dari sebab pendapatan bertambah dengan 17,7 juta, sehingga kekurangan akan susut sampai menjadi 21 juta.

Buat anggaran luar biasa tahun 1939 terdapat kekurangan hampir 22 juta rupiah, diantaranya 9 juta rupiah buat belanja mempertahankan negeri yang akan dibayar kembali oleh negeri Belanda. Lain dari pada untuk memperkuatkan tenaga balatentara disediakan pula dalam anggaran ini 10 Juta untuk belanja alat dan untuk belanja memperluas; terhadap itu dicatat hasil bia keluar 1% buat mempertahankan negeri yang ditaksir 7 juta rupiah.

Sebab sekalian potongan dilenyapkan, maka pada 1 Januari yang baru lalu sekalian pensiun Hindia kembali lagi seperti sebelum diadakan potongan crisis. Aturan gaji baru yang mulai berlaku 1 Januari itu juga bukan sedikit memperbaiki aturan dan keadaan gaji-gaji pegawai negeri. Menurut keterangan-keterangan yang ada ketika aturan gaji baru itu disusun, maka oleh aturan gaji yang baru itu belanja negerri tiap-tiap tahun akan bertambah 13 juta rupiah, tetapi menurut taksiran sekarang tambahnya itu lebih dari 6 juta rupiah. Kalau hal ini diketahui Pemerintah sebelum aturan gaji itu ditetapkan, tentu ia akan berkeberatan, tetapi oleh karena aturan gaji itu sudah ditetapkan, tidaklah ia hendak mengubahnya lagi.

Pemerintah merasa sayang belanja untuk mempertahankan negeri setinggi itu, tetapi ia tidak dapat mencari jalan yang lain untuk mengemukakan anggaran belanja yang lebih ringan. Bukan sekali-kali sebab Pemerintah sangat takut menghadapi keadaan sekarang ini, malahan Pemerintahpun yakin, bahwa usaha-usaha yang dijalankan dalam beberapa tahun yang akhir ini banyak benar mempekuat tenaga dan kesiapan balatentara dan angkatan laut, tetapi meskipun demikian menurut anggapannya angkatan perang itu masih perlu diperkuatkan dan masih patut dikeluarkan belanja yang berat. Lain dari pada untuk meneruskan dengan lebih cepat segala sesuatu yang telah dimulai dalam tahun-tahun yang lalu - berhubung dengan ini teristimewa disebut membeli meriam penembak mesin terbang yang berpantser (pantserfweergeschut) - belanja yang diminta untuk balatentara itu berguna untuk mengadakan kereta peperangan dan untuk menambah jumlah mesin terbang pelemparkan bom. Agar dapat membeli serie yang ketiga mesin terbang yang demikian - pembelian itu sudah dimulai oleh Pemerintah, sedang ia yakin, bahwa tuan-tuan sekalian akan menyetujui perbuatannya itu - dan agar dapat pula diadakan aturan-aturan lain yang perlu maka dikemukakannya juga kepada Majelis tuan anggaran tambahan tahun 1938. Sekalian tindakan itu telah mestinya benar buat organisatie balatentara, yang bukan memperkuat tenaganya dengan jalan memperbanyak jumlah orangnya, tetapi dengan jalan mempekuat keadaan didalam dan dengan insaf menjalankan rancangan persenjataan yang modern.

Sekarang sedang dipertimbangkan oleh Pemerintah, hingga mana ia mungkin mengadakan "aturan perjanjian pendek'' (kort-verband-regeling) untuk sebahagian balatentara supaya mendapat pegawai serap bangsa Bumiputera yang cakap, dengan tidak banyak mengeluarkan ongkos.

Alat-alat baru yang datang dari negeri Belanda memperkuatkan tenaga peperangan angkatan laut. Angkatan laut itu akan bertambah kuat pula karena penyerahan mesin terbang laut yang besar-besar dipersegera. Kapal-kapal perang sering mengadakan percobaan, sedangkan usaha mencahari pegawai baru dteruskan dengan pesat; Pemerintah berusaha benar-benar, agar mendapat awak-awak kapal Belanda buat menjadi pegawai angkatan laut Hindia.

Porstel-porstel tentang susunan bestuur dan politie yang terdapat dalam begrooting gunanya untuk memperbaiki keadaan bestuur dan politie yang berkurang tenaganya dalam zaman berhemat. Pemerintah harus merasa puas dengan isi porstel-porstel itu, meskipun susunan bestuur dan politie itu kurang dari yang diingini oleh Pemerintah sendiri. Sayang benar berhubung dengan keadaan anggaran ini marechaussee tidak dapat diganti dengan veldpolitie.

Beberapa bulan lagi akan terdirilah Bestuursacademie. Organisasinya dan anggaran pelajarannya disusun setelah diadakan pembicaraan yang luas dan dalam; waktu menetapkannya itu dipakai juga buah pembicaraan dalam Volksraad. Pemerintah yakin, bahwa didikan yang akan diterima oleh amtenar-amtenar Bumiputera yang akan ditunjukkan kelak belajar pada academie itu, akan membawa pengaruh yang baik kepada pekerjaan mereka dalam jabatan mereka yang penting itu dan akan memuaskan hati mereka pula.

Pada 1 Juli yang akan datang akan adalah Gubernemen Sumatra, Borneo dan Timur Raya, demikian juga persatuan segolongan (groepsgemeenschap) Minangkabau dan Banjar. Sangatlah menggirangkan hati, bahwa sekarang perubahan pemerintahan di tanah Seberang akan mulai dijalankan, setelah diadakan persiapan yang sangat luas. Sementara itu perubahan pemerintahan diluar pulau Jawa dan Madura masih jauhlah dari selesai oleh itu, dan masih banyaklah lagi yang harus dikerjakan. Tidak berapa lama lagi Majelis tuan akan diminta memperhatikan penyerahan pekerjaan selanjutnya, baik yang berhubung dengan desentralisasi susunan pemerintahan maupun yang berhubung dengan desentralisasi administrasi, demikian juga memperhatikan penjelasan aturan tentang perhubungan keuangan dengan jalan mengadakan aturan-aturan bagi gemeente-gemeente kota di Tanah

--- 100 ---

Seberang yang serupa dengan aturan-aturan yang ada dipulau Jawa, dan selanjutnya tentang mengadakan persatuan-persatuan segolongan yang lain. Persatuan segolongan yang lain-lain itupun, seperti juga dengan persatuan segolongan Minangkabau dan Banjar, harus disesuaikan sedapat-dapatnya dengan keadaan setempat-setempat yang ada sekarang. Pemerintah berusaha supaya porstel-porstel untuk memasukkan anggaran sedaerah-sedaerah buat Sumatra Selatan kedalam anggaran negeri semuanya dapat dibicarakan oleh Majelis tuan dalam sidang pertama ini.

Menurut pemandangan Pemerintah adanya kembali kerajaan-kerajaan di Bali yang sedang diusahakan sekarang ini akan membawa akibat yang baik.

Tentang perhubungan keuangan antara Negeri dengan daerah-daerah yang berdiri sendiri dipulau Jawa dan Madura rupanya telah tercapailah apa yang mungkin tercapai dalam keadaan seperti sekarang ini; aturan yang sudah diadakan itu memberi dasar yang lebih kuat kepada Pemerintah setempat-setempat untuk pekerjaan mereka masing-masing. Soal menetapkan watas-watas pajak - pasal ini penting juga buat Tanah Seberang - kalau dapat akan diserahkan kepada Majelis tuan dalam tahun persidangan yang akan datang untuk dibicarakan.

Aturan pemilihan menurut perbandingan jumlah suara yang diadakan buat bangsa Belanda dan bangsa Asing buat gemeenteraad kota dan gemeenteraad, memenuhi keinginan yang sudah sering diucapkan orang dan demikian juga aturan pemilihan itu melakukan sebahagian yang penting dari pada porstel Kiesrechtcommissie. Pemberian hak kepada perempuan supaya dapat dipilih menjadi anggota gemeenteraad boleh membawa kebaikan kepada perundingan dalam gemeenteraad.

Majêlis tuan sudah tahu, bahwa Pemerintah ingin benar, supaya aturan pemilihan anggota Volksraad bangsa Belanda dan bangsa Asing yang bukan bangsa Belanda lekas selesai, sehingga dapat berlaku sebelum pemilihan Volksraad yang akan datang. Tetapi ternyata persediaannya itu lebih sulit dari yang disangka mula-mula, sehingga tidaklah mungkin mengemukakan porstel-porstel kepada tuan-tuan.

Dalam agenda tuan sudah tercatat rancangan baru tentang Gemeente Bumiputera Tanah Seberang.

Telah dimasukkan dalam bergrooting sejumlah uang untuk mengurangkan rodi selanjutnya; dalam sidang ini akan dikemukakan rancanngan ordonantie tentang rodi itu, yaitu sebagai pembuka pertukaran pikiran dengan Majelis tuan, yang perlu menurut pemandangan Pemerintah.

Tentang pergerakan bangsa Bumiputera se'umumnya perubahan cuma sedikit; pada beberapa golongan kelihatan usaha hendak bekerja bersama-sama. Berhubung dengan perubahan keadaan - yang telah semestinya tetap diperhatikan Pemerintah dengan minat sepenuh-penuhnya - mungkinlah sebahagian dari aturan untuk mewatasi hak bersidang dalam tahun 1933, dicabut kembali. Beberapa orang yang diasingkan dapat diberi kebebasan kembali.

Tentang verslag Komisi hak tanah bangsa Indo yang mengemukakan soal-soal hukum, ekonomi dan masyarakat yang penting-penting, Pemerintah sudah memberi tahukan pendiriannya yang mula-mula kepada Pemerintah dinegeri Belanda.

Meskipun telah diadakan beberapa aturan, yang diperkenankan oleh anggaran tahun 1938 dan yang membawa perbaikan sekadarnya seperti diharapkan, dalam beberapa hal onderwijs masih merasakan 'akibat penghematan yang hebat dahulu. Baik tentang pegawai maupun tentang alat, sekaliannya masih sangat bersahaja. Tahun yang lalu sangka Pemerintah, bahwa oleh kemajuan keadaan wang Negeri dalam tahun 1939 akan mungkinlah dilakukan cita-cita yang terdapat juga pada Pemerintah untuk mengatur segala cabang onderwijs lebih luas, tetapi menurut keadaan sekarang ini ia hanya dapat mengadakan aturan yang seperlu-perlunya saja. Aturan yang seperlu-perlunya itu hendak dijalankannya juga; sekaliannya dimasukkannya dalam rancangan anggaran 1939 dan sebahagian pula dalam anggaran tambahan tahun ini.

Yang diporstelkan ialah: memperbaiki susunan pegawai Europeesche Lagere School, H.I.S., Schakelschool dan H.C.S., mendirikan atau memberi subsidi beberapa sekolah yang masuk golongan ini, mengadakan inspectie semata-mata buat Pendidikan Badan (lichamelijke opvoeding), memperkuatkan inspectie pengajaran Bumiputera, memperluas kesempatan mendidik guru desa dan normalisten, mendirika beberapa sekolah untuk perdagangan kecil, demikian juga memperluas pengajaran pertanian, pengajaran vervolgschool yang memakai bahasa Belanda dan percobaan mengadakan Mulo Bumiputera. Selanjutnya akan didirikan dan diberi subsidi juga sekolah-sekolah desa dan vervolgschool di Tanah Seberang. Sekolah perdagangan pertengahan yang akan diadakan di Surabaya akan disatukan dengan sekolah perdagangan pertengahan yang akan dipindahkan dari Malang kesana. Sekalian aturan ini dan aturan-aturan yang serupa ini yang lain akan memakan ongkos kira-kira f 1.000.000.-.

Pada Sekolah Hakim Tinggi diadakan pula guru besar untuk 'ilmu bangsa, demikianlah dipenuhi kekurangan yang sudah lama dirasakan. Dapatlah kita berharap, bahwa sebab diadakan kembali guru besar buat pengajaran tersebut - guru besar itu perlu juga untuk pengajaran pada bestuursacademie - akan lebih mudah timbul disini pusat penyelidikan sesuatu cabang 'ilmu yang sangat penting bagi Hindia Belanda ini.

Demikian juga Pemerintah tidak dapat meluaskan penjagaan kesehatan mencegah penyakit dan menyembuhkan penyakit seperti sepatutnya (preventive dan curatieve gezondheidszorg) (soal-soal ini dibicarakan dengan khusus tahun yang lalu di Bandung dalam permusyawaratan untuk kesehatan desa). Pemerintah sedapat-dapatnya melakukan apa yang dapat dilakukannya, hal itu nyata kepada kita apabila kita lihat, bahwa dalam anggaran dimasukkannya ongkos untuk mendirikan sebuah pusat kesehatan yang bersahaja di Provincie Jawa Barat dan Jawa Timur, yaitu pusat kesehatan seperti yang ada di Purwokerto di Jawa Tengah, dan yang dapat menjadi contoh bagi Pemerintah daerah-daerah yang berdiri sendiri untuk mengatur jabatan kesehatan mereka masing-masing. Pemerintah hendak juga menganjurkan usaha kesehatan menyembuhkan penyakit (curatieve gezondheidszorg) dengan jalan memberi bantuan sekadarnya kepada usaha-usaha partikulir untuk merawati orang-orang yang dihinggapi penyakit yang lama sembuh (chronische ziekte) dalam rumah-rumah sakit yang bersahaja. Disisi itu Pemerintah akan menganjurkan juga perawatan orang-orang yang kurang baik pikirannya dengan jalan memberi subsidie kepada perkampungan pertanian (landbouwkolonies).

Penyakit kusta agak lebih luas dapat diberantas; bersama-sama dengan usaha pihak partikulir yang kuat, maka senantiasalah usaha memberantas penyakit t.b.c. dapat bertambah luas. Dengan wang yang disediakan bagi badan penjagaan makanan anak negeri (Instituut voor Volksvoeding) maka dapatlah diadakan penyelidikan yang baru tentang zat-zat dalam makanan dibeberapa daerah Hindia Belanda.

Dalam tahun yang lalu diadakan Mahkamah Islam Tinggi dan cabang Raad van Justitie di Betawi yang menimbang kembali perkara-perkara sipil Landraad; kedua-duanya itu sangat penting bagi pengadilan bangsa Bumiputera. Sekarang ini sedang disiapkan pula di Departement van Justitie aturan baru tentang pengadilan bangsa Bumiputera di Tapanuli.

--- 101 ---

Komisi yang memeriksa kembali undang-undang kanak-kanak sekarang ini sudah siap dengan porstel-porstelnya tentang aturan adoptie (angkat anak) oleh bangsa Belanda. Porstel-porstel untuk mengatur perusahaan meminjamkan uang dan untuk mengubah ordonnantie riba (Woekerordonnantie), yang sudah saya sebut tahun yang lalu, sekarang ini diserahkan kepada Majelis tuan.

Pada tanggal 1 Juli ini tambahan Plantersregeling akan mulai berlaku bersama-sama dengan aturan baru tentang hari besar dalam pasal 1602 V, dalam Burgerlijk Wetboek. Disini itu masih disiapkan aturan-aturan sosial yang lain. Rasanya segera akan disampaikan kepada tuan-tuan rancangan undang-undang tentang kecelakaan yang sekarang sudah siap. Berdasarkan advies Komisi pensiun buat kaum buruh partikulir, maka sedang disiapkan undang-undang aturan bantuan bagi orang tua. Lain dari pada itu sedang disiapkan pula aturan baru buat kaum buruh bebas buat Tanah Seberang, ordonnantie untuk perusahaan kecil dan asuransi pengangguran (Werkeloosheidsverzekering).

Pada beberapa perusahaan upah bekerja banyak dinaikkan. Pemerintah masih senantiasa menunjukkan minatnya kepada perusahaan-perusahaan yang keadaannya belum memuaskan.

Dibalik lukisan saya tentang masa yang lalu dan tentang apa yang harus dikerjakan Pemerintah dimasa yang akan datang, yang telah sepatutnya dibuktikan dengan angka-angka dan kejadian-kejadian, terdapatlah, hidup dan selalu bergerak, masyarakat manusia, laki-laki dan perempuan yang berkepentingan, berbeda-beda sifat dan cara penghidupannya, kecerdasan dan kemampuannya, didesak oleh keinginan sendiri-sendiri ataupun keinginan golongannya, masing-masing berusaha bagi dirinya sendiri dan bagi golongannya untuk mempertahankan diri dan untuk mendapat kemakmuran.

Pekerjaan Majelis tuanpun menyelidiki dan mengetahui kepentingan mereka yang sebenarnya dan berusaha melayaninya, dan pekerjaan itu meminta dari tuan-tuan disisi pengetahuan dan pengalaman - kegembiraan dan kasih sayang kepada milik dan sifat manusia, dan lain dari pada itu menahan diri, kebijaksanaan, yang memisahkan keinginan dari kemungkinan, tidak percaya sekali akan semboyan-semboyan, dengan nyata insaf, bahwa ahli politik yang menanggung jawab mewatasi dirinya dengan watas-watas tentang dapat atau tidaknya sesuatu dilakukan dan cita-cita yang melampaui watas itu mendatangkan kerugian, sebab menimbulkan harapan yang tidak akan dapat dipenuhi. Orang hanya dapat mendirikan sesuatu ditempat yang ada tanah tempat mendirikan dan ada bahan yang akan dapat diperoleh si pendirikan.

Tuan Voorzitter,

Anggota-anggota Volksraad.

Bagi tuan mulailah tahun persidangan yang baru. Mudah-mudahan pekerjaan tuan akan mendapat berkah Yang Maha Kuasa. Bersama ini sidang Majelis tuan saya buka.

PIDATO VOORZITTER VOLKSRAAD

Seri Paduka Tuan Besar,

Sesama anggota yang terhormat,

Nyonya-nyonya dan tuan-tuan.

Suatu pikiran yang baik dari pada Commissie voor huishoudelijk aangelegenheden van den Volksraad akan memperingati Dewan Ra'yat cukup 'umurnya 20 tahun dengan suatu upacara didalam Sidang Dewan Ra'yat ini. Maka berseri-serilah upacara itu karena Seri Paduka Tuan Besar menghadirinya; dan yang demikian itu dijunjung tinggi oleh Dewan Ra'yat.

Bahwasanya Seri Baginda Maharaja berhubung dengan cukup 20 tahun berdirinya Majelis, telah melimpahkan kurnia, memberi kehormatan besar pada Dewan Ra'yat, yaitu dengan menganugrahi Voorzitternya dan Eerste Plaatsvervangend Voorzitternya bintang angkatan raja, menimbulkan pada Dewan Ra'yat - teristimewa pada yang dianugrahi itu sendiri - perasaan terima kasih yang penuh khidmat serta kegirangan yang amat sangat.

Amat besar pula terima kasih kami mendengakan sabda Seri Paduka, berisi perkataan yang sedap-sedap, menyebutkan perkara anugrah bintang itu dan tentang penghargaan atas pekerjaan Dewan Ra'yat dimasa yang sudah lampau ini. Moga-moga Seri Paduka Tuan Besar menaruh keyakinan, bahwa sekalian perkataan itu sungguh-sungguh sudah tersisip dan berbekas sedalam-dalamnya.

Kita hendak menyelidiki barang seketika apakah gerangan yang sudah diajarkan dalam dua puluh tahun yang lalu ini oleh madarsah-pengalaman yang tidak kunjung-kunjung tamat itu; tetapi dari pasal-pasal yang amat banyak itu hendaklah kita bicarakan hanya tiga perkara yang terpenting saja; sifat Dewan Ra'yat; Dewan Ra'yat berhubungan dengan kemajuan pemerintahan Hindia Belanda; Dewan Ra'yat berhubungan dengan kemajuan masyarakat.

Alangkah banyaknya yang sudah ternyata tentang kekurangan pengalaman, yang memang mesti ada pada orang yang belum ber'umur. Betapa banyaknya perkataan yang seharusnya lebih baik kalau sekiranya tidak diucapkan.

Berapa kali orang sudah meraba-raba, pun juga salah raba, mencari haluan yang benar, mencari tempat yang sepatutnya jadi tempat berdiri; baik dari pihak Pemerintah, maupun dari pihak majelis itu.

Mengherankankah yang demikian itu? Adakah harapan yang lain dari pada itu, dinegeri yang sebelum tahun 1918 bolehlah dikatakan hampir tidak ada orang, - kecuali karena jabatannya sebagai punggawa negeri - yang mencampuri soal pemerintahan negeri yang diluar urusan rumah tangga gemeente?

Pada rencana (dengan lampirannya) yang dikarangkan oleh komisi perubahan (herzieningscommissie), yang diangkat dalam tahun 1918, nyata sekali kelihatan yang demikian itu.

Hasil pekerjaan komisi tersebut pun tidaklah dapat diterima seluruhnya. Tidak habis-habisnya kita harus bersyukur, karena pekerjaan itu tidak seluruhnya diterima orang, karena ketika itu orang tidak hendak menanggung akibat percobaan yang sia-sia itu.

Betulkah begitu sedikit harganya rapport komissi perubahan, yang terbit dalam tahun 1920 itu? Sekali-kali tidak begitu. Kepentingan pendirian komisi perubahan itu, ialah karena adanya komisinya itu benarlah orang jadi terpikir tersadar, terpaksa terus berpikir, memberi wujud kepada segala yang terbayang-bayang didalam pikiran dan perasaan. Komisi itu telah merintis jalan. Masa-'kan-datang akan mengakui rapport itu berharga yang tetap, akan jadi perbandingan antara "hal terburu tergesa-gesa bergelora'' dengan timbangan yang tenang dimasa permulaan hidupnya politik''; keadaan pemerintahan sekarangpun tidak akan mungkin ada rasanya kalau tidak ada rapport yang demikian itu. Belum ada orang yang ahli didalam perkara ini yang mengatakan bahwa rapport itu tidak berpengaruh yang menyokong dan memberi penerangan; bukan saja didalam perkara terjadinya aturan pemerintahan Hindia, melainkan pun juga dalam perkara perubahan dasar undang-undang dalam tahun 1922.

Perubahan dasar undang-undang dalam tahun 1922, Aturan Pemerintahan Hindia dalam tahun 1927! Dua buah hasil pekerjaan membuat undang-undang, yang telah berkepanjangan menjadi sebab orang membanding dan bersoal jawab. "Kekacauan pengertian yang membingungkan'', demikianlah ringkasan yang tepat dari pada rencana permusyawaratan didalam kedua parlement, yang beratus-ratus muka panjangnya itu. Yang demikian ini tidak mengherankan, sebab

--- 102 ---

di Dewan Ra'yat pada waktu membicarakan rancangan pertama Aturan Pemerintahan Hindia itu ada 90 amendement (usul perubahan) dan didalam Tweede Kamer (Majelis Kedua di Nedeland) ada dimajukan 25 amandement, sedang Pemerintah pada waktu bermusyawarat itu sudah mengadakan berbagai-bagai perubahan pula. Tetapi yang akan menerbitkan heran kita, ialah: sungguhpun demikian, sudah diperoleh juga susunan yang boleh dipakai, yang memberi kesempatan untuk melakukan pekerjaan yang besar jasa dan paedahnya.

Timbangan yang baik tentang pekerjaan Dewan Ra'yat pun sudah dikatakan dengan "kulit tampak isi'' dan berulang-ulang oleh Pemerintah. "Kenang-kenangan kepada masa 15 tahun yang sudah lalu'' - demikian sabda Gubernur Jendral de Jonge dalam tahun 1933 - "memberi keyakinan bahwa pekerjaan mengubah susunan pemerintahan yang amat penting sudah berhasil adanya''. Pengakuan ini sudah boleh diucapkan dengan tidak akan dapat bantahan dan berdasar pada keyakinan bahwa permusyawaratan yang bersendi pada bekerja bersama-sama dan meng'umumkan segala usaha Pemerintah tidak dapat dihilangkan lagi dengan tidak merugikan.

Akan tetapi sungguhpun sudah demikian, tidaklah dimaksud bahwa kritik itu ta' pada tempatnya lagi, baik terhadap kepada keluasan kekuasaan Dewan itu, baikpun terhadap mempergunakan kekuasaan itu. Kritik - sudah berulang-ulang hal ini saya tegaskan - kritik itu perlu; baik Pemerintah, maupun Dewan Ra'yat dapat menarik paedah dari kritik itu; lebih-lebih sekarang, dalam masa pemerintahan yang berbadan perwakilan menempuh crisis atau menjalani masa perubahan. Tapi kritik itu mungkin pula dengan berkeras kepala terus menerus tidak beralasan kebenaran, dan karena itu tiada berpaedah, bahkan merusakkan. Berdasarkan pada anggapan yang salah, kritik itu telah menarik kesimpulan yang tidak benar tentang kedudukan Dewan Ra'yat, sehingga sifat Dewan itu yang semestinya, tidak diakui orang. Kritik yang macam itu sudah sepatutnya pula dengan berkeras-keras dibantah dan ditangkis.

Hanya dua perkara saja yang hendak saya bicarakan:

1. anggapan bahwa suatu tanaman Barat dipindahkan begitu saja ke iklim masyarakat timur;

2. anggapan, bahwa salah sekali dimulai memasang atapnya dahulu waktu mendirikan bangunan yang bernama "aturan pemerintahan Hindia'' itu, dan bukan dimulai mendirikan sendi-sendinya.

Memindahkan tanaman Barat ke iklim masyarakat Timur begitu saja, menurut teorinya agaknya tidak akan ada lagi pemukanya, yang akan menganjur-anjurkannya dengan gembiranya. Tapi sungguhpun demikian belum selang berapa lama ini, masih keras dianjurkan orang sebagai suatu hal yang sebaik-baiknya supaya misalnya hanya ada satu hukum sipil yang sama bagi segala golongan diseluruh Hindia, yaitu supaya hukum sipil Barat dihidupkan disini. Seperti sudah dikatakan tadi, menurut teorinya, pendirian yang macam itu memang sudah kalah, tidak dianjurkan orang lagi.

Pun didalam urusan hukum kera'yatan orang sudah mulai insaf. Jika dipindahkan orang instituut Barat, yang tidak dapat dipahamkan orang seluk-beluknya, ke suatu masyarakat, yang belum bertanah subur, tempat tumbuh barang baru itu, niscayalah hal itu tidak akan menguntungkan, bahkan merugikan adanya.

Dua keberatan yang timbul terhadap pendirian yang pertama itu. Yaitu: Pertama Hindia Belanda tidaklah dapat dikatakan, didalam segala hal suatu negeri Timur. Bukanlah hanya susunan dan sifat masyarakat asli saja yang harus jadi ukurannya, melainkan sekalian tenaga yang bekerja didalam seluruh masyarakat Hindia Belanda dan perhubungan seluruh masyarakat itu menjadi pokok untuk menentukan sifat dan keadaan masyarakat itu. Hindia Belanda adalah campuran berbagai-bagai bangsa - lebih baik dikatakan golongan penduduk, campuran berbagai-bagai golongan penduduk asli dan juga orang Eropah, Tionghoa serta Arab, yang karena lamanya tinggal dinegeri ini jadi sudah berhak tinggal disini dan berhak turut memperkatakan urusan negeri. Lain dari pada itu, tentang adanya keinsyafan akan bersatu dan kesadaran akan kepentingan bersama, bolehlah dikatakan semata-mata asalnya karena Pemerintah yang tinggi persemayamannya, yang aturannya memerintah memang jauh lebih baik dari aturan pemerintahan asli yang biasa dilakukan dinegeri-negeri Timur. Kalau sekarang sudah diakui orang, bahwa masyarakat Hindia mempunyai sifatnya sendiri, maka orang akan merasa tidak akan heran benar lagi, kalau untuk ra'yat yang berbagai-bagai golongan itu sudah disusun orang suatu aturan pemerintahan, yang khusus baginya dan berbeda dari pada yang lain, serta mempunyai sifat sendiri. Cara pemerintahan sebelum tahun 1918, pun tidak dapat dikatakan pemerintahan cara Timur, sebagai juga pemerintahan cara sekarang. Oleh karena kepentingan berbagai-bagai golongan itu sudah amat rapat pertaliannya dan seluk-beluknya sudah amat banyak, maka kepentingan ra'yat asli semata hanya akan terdapat diperkampungan yang rendah-rendah saja dan bahkan disitupun tidak dapat dikatakan demikian tentang segala bagian urusan pemerintahan.

Makin bertambah kemajuan, makin nyata kelihatan keberatan-keberatan terhadap pendirian centralisatie yang ditetapkan dalam tahun 1854 dalam Regeeringsreglement. Pada masa ini jarang sekali orang yang akan memungkiri, bahwa sukar sekali adanya, kalau tidak ada bantuan dari pihak penduduk didalam perkara memperhatikan kepentingan mereka itu sendiri. Undang-undang decentralisatie yang diadakan dalam tahun 1903, pemisahan urusan wang yang diadakan sejak tahun 1912, halnya Dewan Ra'yat didirikan dan halnya perubahan pemerintahan diteruskan, sekaliannya itu membuka kesempatan untuk bertukar pikiran didalam majelis perwakilan, yang dibentuk menurut bangun cara pemerintahan di Eropah, tetapi pasti sekali dengan sifat yang berbeda berhubung dengan keadaan masyarakat yang amat berbeda itu.

Dengan hal ini maka sampailah saya pada keberatan yang kedua, terhadap anggapan bahwa "tanaman itu dipindahkan begitu saja''. Anggapan yang serupa itu sebagai tidak mau mengakui perubahan besar-besar yang disengajakan betul-betul, antara parlement Hindia kita dengan parlement Nederland. Hanya beberapa perbedaan§ Yang kejadian dalam pekerjaan Dewan Ra'yat berpuluh-puluh lagi perbedaan yang dapat dikemukakan, yang asalnya oleh sebab Pemerintah itu bukan diadakan dari pihak yang terbanyak didalam Dewan Ra'yat, bahkan pihak yang terbanyak yang tetap tidak ada didalam Dewan Ra'yat itu. Lain daripada itu hendaklah diingat orang pula golongan-golongan partij yang lain sekali pula susunannya, cara bekerja yang berangsur-angsur menjadi berlainan pula, susunan pemerintahan yang belum sempurna, susunan masyarakat yang belum sempurna (tentang kedua pasal ini kita kembali membicarakannya nanti). saja yang hendak saya kemukakan, yang ternyata didalam undang-undang parlement itu: Perbedaan susunannya: menyediakan tempat bagi berbagai-bagai golongan bangsa; aturan pemilihan yang berlainan; lebih dari sepertiga dari jumlah anggota diangkat;

hanya satu dewan;

lama bersidang dibatasi, dan diantara sidang besar ada sidang majelis gedelegeerden;

tidak ada tanggung jawab minister;

yang menjalankan undang-undang, tetap lebih berkuasa, suatu hal perlu berhubung dengan kedudukan Hindia terhadap Nederland, yaitu suatu hal yang menentukan, bahwa segala putusan yang penghabisan masih tetap terpegang di Nederland.

Barang siapa yang memperhatikan perbedaan yang besar-besar itu dan memperhubungkan yang satu

--- 103 ---

dengan yang lain, maka tidaklah akan mungkin tetap mengatakan, bahwa Dewan Ra'yat itu tiruan belaka, dengan tidak ditimbang-timbang lagi, sekalipun pada waktu menetapkan caranya bekerja memang terutama diturut contoh Nederland itu.

Tetapi'' - kata orang pula - perbedaan itu lambat laun akan hilang sendirinya, dicabut karena desakan yang terus-menerus dari pihak badan perwakilan itu. Tiap-tiap "semiparlement'' tentulah akan bercita-cita akan menjadi "parlement yang sebenarnya''.

Kedua nama yang kita sebutkan belakangan ini, adalah sebutan yang populer untuk menyatakan, bahan yang lain dari pada sesuatu standaard-parlement, yang rupa-rupanya dicita-citakan orang. Akan tetapi parlement itu bukanlah barang dagangan yang boleh dinormaliseer, dibuat menurut ukuran atau macam yang sudah ditetapkan.

Kekuatiran yang menjadi dasar pada perkataan wa parlement§ bahwa nama ,,parlement'' itu untuk Dewan Ra'yat sesuai benar sebagai untuk badan perwakilan dinegeri yang lain-lain, sudah saya kemukakan didalam buku ,,Pekerjaan Dewan Ra'yat sepuluh tahun'' muka 5-8. Hindia kita mempunyai kedudukan yang kita sebutkan tadi itu, asalnya ialah dari duga-dugaan bahwa jalan yang sudah ditempuh oleh berbagai-bagai parlement di Eropah, hanya satu itu saja jalan untuk mencapai kemajuan, dan hanya satu saja rupa yang akan dituju itu. Akan tetapi sejarah tidak sesuai dengan anggapan itu. Tetapi kehidupan yang hidup ini, yang penuh berlimpah-limpah dengan pelbagai warna dan ragam, menyatakan bahwa tidak ada dua parlement yang serupa dan sebentuk, sekalipun jika dilihat bunyi undang-undangnya menimbulkan dugaan ada serupa dan ada persamaan itu. Marilah perkara itu kita pandang dengan tenang menurut keadaannya yang sebenarnya. Sebab barang siapa yang tidak beralasan mengandung harapan yang besar tentang Dewan Ra'yat adalah dia seperti menghidupi kecewa dan kegusaran hati. Sebaliknya barang siapa dengan kekuatiran yang tidak beralasan merasa harus menentang dan melawan kekuasaan Dewan Ra'yat yang disangkakan orang maharajalela itu, pun menghidupi kecewa dan kegusaran hati. Dan tidak ada perasaan yang lebih mengalangi orang bekerja bersama-sama dari pada perasaan sebagai yang baru kita sebutkan ini.

Angapan kedua, bahwa salah sekali telah dimulai orang memasang atapnya dahulu dan bukan memasang sendi-sendinya, berulang-ulang pula diucapkan orang dengan amat tegasnya. Ucapan inipun juga asalnya dari dugaan oang bahwa cara mendahulu-kemudiankan usaha seperti yang sudah dilakukan di negeri ini salah, sebab tidak seperti yang diturut orang dinegeri yang lain-lain. Ta' sesuai dengan yang dicontoh.

Kalau perumpamaan itu benar, maka sudah benarlah perkataan itu dan tidak perlu digugat. Tapi, gambar itu tidak benar, dan menimbulkan anggapan yang tidak mungkin dimaksudkan. Badan yang menjadi pusat pemerintahan itu tidaklah bersendikan pada bagian-bagian daerah yang mempunyai pemerintahan sendiri itu; sebelum tahun 1918 pun tidak. Mengadakan pemerintahan yang berdiri sendirinya pada bagian-bagian daerah itu bukanlah berarti memasang sendi.§ alasan pendidikan yang dikemukakan, bahwa bekerja bersama-sama didalam badan perwakilan itu mesti dipelajari dibagian-bagian daerah itu, tidak akan saya bicarakan disini. Barangkali hal itu memang boleh dipelajari; dengan ucapan ini sudah terlingkup semuanya. Agaknya baik sekali jika diketahui berapa dunia telah memperoleh ahli pemerintahan yang tiada mendapat diploma tamat belajar pada dewan yang rendah-rendah itu.

Mengubah bangun dan bentuk dipusat tidak ada salahnya; usaha yang demikianpun mungkin memberi hasil yang bagus, sekalipun susunan daerah rendah-rendah yang berpemerintahan sendiri masih serba sederhana dan belum sempurna. Masa 20 tahun yang sudah lampau ini sudah membuktikan yang demikian itu.

Kalau perumpamaan hanya hendak mengatakan bahwa bangunan "aturan pemerintahan'' itu belum lagi selesai dibangunkan orang, saya mupakat; bahwa kita harus berusaha keras, memahat menggergaji, maka baru kita memperoleh bangunan yang sempurna dan teratur, sayapun mupakat. Sesungguhnya bangunan "Pemerintahan'' ta' kunjung-kunjung selesai didirikan; sifat sesuatu yang tumbuh dari dan sesuai dengan masyarakat itu sebenarnya haruslah senantiasa dapat menurutkan jamannya. Jauh dari pada kecewa seharusnya kita, karena tidak diundurkan orang mendirikan "tiang agung'' pemerintahan; bahkan saya pandang penting sekali, dalam dua puluh tahun yang baru lalu ini telah ada pusat perwakilan yang mengeluarkan suaranya, suara yang didengar dan diperhatikan orang, baik dalam hal meneruskan pekerjaan mendirikan bangunan "pemerintahan'' Hindia, baikpun dalam hal memperbaiki susunan didalam seluruh masyarakat Hindia.

Bagian Dewan Ra'yat, yang amat besar dalam usaha membangunkan dan memajukan itu, memberi hak kepada Dewan itu menghendaki supaya "alasan memasang atap'' itu disimpan buat selama-lamanya, karena ta' lain hanya berdasar teori semata, dan telah dibantah oleh hal-hal yang sudah terjadi.

Perubahan pemerintahan yang sudah terjadi dan yang masih diusahakan ada berbeda sekali sifatnya dengan susunan yang mula-mula diusahakan, seperti yang tersebut dalam rapport De Graaff 1914. Bahwa pengaruh Dewan Ra'yat dalam perbedaan yang sudah terjadi itu tidak dapat dimungkiri; yaitu: yang langsung ialah pada ketika mempermusyawaratkan berbagai-bagai ordonansi dan yang tidak langsung pada ketika mempersoal-jawabkan anggaran belanja sebelum itu dan oleh karena rapport komisi perubahan. Sungguhpun demikian, bangunan itu belum lagi lengkap; rangka-rangkanya baru yang ada bertambah nyata kelihatan.

Rupa yang sederhana, tentang pembagian kuasa didalam pemerintahan seperti yang kelihatan sebelum tahun 1903, ya'ni: pembagian yang langsung dari atas kebawah menjadi berbagai-bagai departement dan kantor pemerintahan yang berdiri sendirinya, dengan Gubernur-Jendral dan Dewan Hindia dipuncaknya - bagian Nederland§ Lebih-lebih sejak peubahan dalam tahun 1925 makin banyak juga kekuasaan itu yang dipindahkan dari Nederland ke Hindia, sehingga tidak ada gunanya lagi sekarang menyebut-nyebut perkara itu. dan kedudukan Zelfbesturen tidak saya bicarakan dalam hal ini - sudah beralih kesegala jurusan, menjadi bangun dan susunan yang banyak seluk-beluknya; pusat kekuasaan yang penting-penting,§ Nyata sekali, meskipun sudah banyak urusan pemerintahan yang diserahkan kepada daerah-daerah yang berpemerintahan sendiri, kewajiban pemerintahan agung makin bertambah jua. Yakni disebabkan oleh karena teknik dan banyak seluk-beluknya pergaulan dan perhubungan negeri-negeri diatas dunia ini. Radio, penerbangan, mengadakan listrik, aturan-aturan yang harus diadakan karena crisis, pengangguran, dsb. Sekaliannya itu, mendesak supaya penyerahan pekerjaan itu kepada daerah-daerah harus diusahakan dengan lebih giat.

yang terbagi langsung dari atas kebawah, dengan Gubernur-Jendral, Dewan Hindia dan Dewan Ra'yat dipuncaknya; disekitarnya daerah-daerah yang berpemerintahan sendiri-sendiri yang sebagian tersusun bertingkat-tingkat dan sebagian tersusun berhubungan yang satu dengan yang lain - daerah yang banyak kekuasannya mengurus hal-halnya sendiri, tetapi baik karena pertaliannya dengan departement-departement maupun karena pertaliannya dengan pengawasan yang lebih tinggi, berhubungan rapat dengan pusat pemerintahan. Cobalah tuan angan-angankan, bangun susunan yang dirancangkan demikian dikuasai oleh manusia, betapa gegap gumpitanya bunyi perbenturan pertentangan pendapatan: "autonomie'' dengan

--- 104 ---

semacam semata semua''; tahu akan keperluan setempat-setempat" dengan "sontok pemandangn''; "pimpinan pada satu badan yang officient'' (yang bekerja dengan sehemat-hematnya tetapi hasil yang sebesar-besarnya) dengan "keamtenaran''.

Tuan kenangkanlah pula, betapa pendeknya masa amtenar itu menjabat jabatanya, dan punggawa yang selalu bersilih ganti, pembagian dan susunan yang telah berulang-ulang dirombak, perselisihan paham antara berbagai-bagai golongan pegawai dan pejabatan, antara berbagai-bagai golongan penduduk, antara berbagai-bagai orang, maka pemerintahan itu akan kelihatan sebagai perkara yang centang perenang kacau bilau. Sontok sekali pikiran orang yang berpendapat bahwa ta' perlu terdengar suara orang yang berkepentingan oleh kuping mereka yang memberi pertimbangan dan mereka yang berkuasa, bahwa tidak perlu dinyatakan harapan dan kehendak yang hidup didalam berbagai-bagai golongan. Pun sontok pikiran orang yang berpendapat, bahwa karena badan perwakilan sudah didirikan maka sudah selesailah soal itu.

Adanya badan perwakilan itu memang berarti maju selangkah, akan tetapi sebenarnya belum berarti benar, kalau didalam masyarakat belum juga ada lagi organisasi yang akan menjadi saluran untuk mengalirkan wakil-wakil kedalam berbagai-bagai raad itu, apabila badan perwakilan itu tidak tumbuh dari dalam masyarakat itu sendiri, sebagai anggotanya. Anggota yang semacam itu boleh dikatakan sama sekali tidak ada dalam 1918 didalam masyarakat; ya'ni pada golongan penduduk asli dan penduduk bangsa asing. Kalau seandainya diundurkan orang mendirikan Dewan Ra'yat itu sampai ada masyarakat itu beranggota yang agak besar-besar, pastilah kemajuan itu belum sejauh seperti yang ada sekarang ini. Bukankah, karena jalan yang sudah ditempuh itu benarlah, maka dengan perlahan-lahan, tetapi dengan meyakinkan, timbul pendapat: bahwa jika hanya dalam hal urusan pemerintahan (politik) saja ada kemajuan, adalah itu suatu perkara yang berat sebelah; bahwa kemajuan yang demikian itu haruslah beriring-iringan pula kemajuan ekonomi dan kemajuan masyarakat. Tentang lambat cepat jalannya biasanya akan bergantung pada pertimbangan akan paedahnya.§ Dari uraian ini janganlah diambil kesimpulan, bahwa: jadi disemua daerah hendaklah dimulai saja mendirikan raad-raad itu; yang menjadi keyakinan ialah, bahwa ditempat yang belum ada itu akan segera juga datang masanya mendirikan itu. Inipun ada menurutkan kehendak mencontoh teladan. Pun waktu yang baik untuk mendirikannya itu bergantung pada pertimbangan akan paedahnya.

Belum selang berapa lama ini orang masih berpendapatan bahwa untuk memajukan ekonomi ra'yat asli ta' boleh tidak mesti ada modal-modal yang buat sementara waktu memang tidak ada pada Hindia seperti pada negeri lain-lain yang sama-sama berutang juga -; tetapi menurut pengalaman dimasa yang akhir ini sudah ternyata, bahwa menyusun dan memajukan perusahaan itulah yang terutama perlu diikthiarkan, dan dengan ikthiar itu sudah banyak diperoleh hasil yang penting-penting artinya, dan masih banyak lagi yang dapat dicapai, bukan saja dengan jalan berkoperasi, melainkan pun dengan jalan bekerja bersama-sama yang lain. Jika dibandingkan dengan tahun 1917 maka kelihatanlah kemajuan yang ta' disangka-sangka dan yang memberi harapan, pun juga kemajuan tentang masyarakat itu memperoleh alat dan anggota, yaitu masyarakat Bumiputera, sudah tentu bukan ra'yat kebanyakan.§ Dalam lingkungan pekerjaan Departement Economische Zaken saja sudah ada lebih dari 40 komisi yang bekerja dengan giatnya. Apabila sebelum tahun 1918 Pemerintah terpaksa mengadakan aturan-aturan crisis seperti yang diadakan dalam dua tiga tahun kesusahan yang baru lalu ini, agaknya hanya staatsblad-staatsblad yang dihamburkan dari atas saja yang akan memberitahukan apa-apa yang harus diketahui dan diturut oleh mereka yang berkepentingan. Ucapan ini tidaklah terlalu keras apa yang saya katakan ini bukan hanya berdasar pada kenang-kenangan semata; dari regeeringsalmanak dapat dilihat betapa kurangnya dahulu perkara permusyawaratan itu.

Sekalian yang baik itu, yang timbul sesudah tahun 1918 memang tidak boleh kita katakan yang tersebut oleh Dewan Ra'yat. Tetapi tidak boleh disangkal, bahwa karena perkara-perkara 'umum itu dibicarakan didepan 'umum, maka timbulah pula perhatian 'umum, berbangkit hendak bekerja serta menjadi cemeti bagi orang banyak akan berikthiar dan berdayaupaya.

Lain dari pada itu, bebagai-bagai komisi, yang didirikan dengan opisil dan dengan tiada opisil, dengan dan tiada dengan anggota Dewan Ra'yat, selalu sekarang mengadakan perhubungan antara badan-badan Pemerintah dengan yang berkepentingan. Banyak diantara komisi itu dibangunkan oleh karena desakan Dewan Ra'yat dan ada pula diantaranya karena yang berikut ini: bahwa memerintah dengan semupakatnya orang yang bukan memegang jabatan, mendengar pertimbangannya, bekerja bersama-sama dengan mereka itu, yang mula-mulanya dilakukan dengan terbata-bata, akhinya diakui sebagai suatu perkara yang perlu.§ Yang teringat oleh saya ialah badan perkumpulan politik atau yang memperhatikan hal ihwal politik; organisasi Islam; gereja berdiri sendiri; memajukan kebudayaan; kesenian, museum radio dan sport; dalam hal mengadakan sekolah, mencari jalan sendiri tentang cara memberi pengajaran; pergerakan pemuda, kepanduan; penjagaan kesehatan; pekerjaan sosial berbagai-bagai macam; reclasseering, membanteras pengangguran, pemeliharaan orang miskin, pemeliharaan anak piatu, kolonisasi, perkumpulan sekerja, perkumpulan kaum isteri dan pers.

Memang, jika dibandingkan dengan berbagai-bagai negeri yang lain, negeri-negeri yang sudah jauh majunya, maka adalah sekaliannya itu masih dalam masa permulaannya dan banyak diantara organisasi itu tidak sempurna dan tiada bertenaga. Didalam pelajaran ini pun pengalaman itu, rugi dan penderitaan, ta' dapat dijauhkan; hanya dengan merasai sakit jatuh dan bangun kembali manusia itu dapat belajar berjalan. Disinilah terletak kewajiban yang mulia pun juga bagi putra-putra negeri yang terbaik; demikianlah orang makin sadar akan hal itu. Salah paham orang yang mengatakan, bahwa kepentingan negeri dan penduduknya sebaik-baiknya diusahakan, ialah didalam badan-badan perwakilan dan dengan perkumpulan politik; penghidupan ini bukanlah bersegi satu saja, dan bukanlah semudah itu saja cara menyelenggarakannya!

Berbagai-bagai warna pekerjaan dalam tiap-tiap bagian pergaulan hidup sama-sama berkehendak supaya diusahakan.

Memang ada paedahnya akan mengupas soal yang berhubung dengan sesuatu bahagian kecil: kini ketiadaan sesuatu kekuasaan Dewan Ra'yat atau mempertahankan sesuatu kekuasannya, besok perkara perhubungan antara Pemerintah dan Dewan Ra'yat pada sesuatu ketika; asal saja jangan Dewan Ra'yat itu sendiri yang dijadikan tujuan, asal pandangan mata itu selalu dilayangkan kepada rupa keadaan yang terjadi didalam masyarakat. Ditengah-tengah masyarakat itu Dewan Ra'yat mengambil tempat kedudukannya sendiri, dengan sifatnya yang khusus, senantiasa makin teguh ikatanya pada dan berurat berakar didalam masyarakat.

Hanya dengan pekerjaan bersama-sama yang selaras, antara sekalian mereka yang tulus dan iklas beringinkan keselamatan negeri dan penduduknya, didalam persidangan ini, dan diluar ditengah-tengah masyarakat itu sendiri, Dewan Ra'yat itu akan dapat melimpahkan pengaruh yang ni'mat dan berpaedah akan kemajuan kecerdasan, pergaulan hidup dan ekonomi di Hindia Belanda ini.

Mudah-mudahan demikianlah hendaknya dimasa yang akan datang ini.

--- [749] ---

Ôngka 49, Stu Wa, 19 Bakda Mulud, Jimawal 1869, 18 Juni 1938, Taun XIII.

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50 bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 - Bêtawi Sèntrêm.

Isinipun: Pangungsêt - Dongèng Minôngka Têpa Palupi - Konggrès Pangrèh Praja - Aksara Gêndhing - Ngemba Rekadayanipun Dr. Pasteur - Susu Blèg-blegan - Utaminipun Lare Èstri Nyambutdamêl - Kabar Warni-warni - Wêwaosan - Taman Bocah.

Pangungsêt

Rumêksa badan tuwin rumêksa batos.

Ingkang dipun wastani tiyang rumêksa badan, punika bab rumêksa badanipun piyambak, ingkang ngangkah murih badanipun saras, sarananipun warni-warni, wontên ingkang tuwuh saking anjagi saening têdha, anjagi rêsiking papan panggenan, pangangge, badan, sapanunggilanipun. Manawi nyata tiyang sagêd nindakakên tatanan ingkang kados makatên punika, ing pangintên inggih cinakêtan ing kasarasan. Tuwin manawi dipun manah padamêlan ingkang kados makatên punika katingalipun gampil linampahan, saupami caraa angkat junjung inggih kangkat yêktos.

Ing sapunika bab rumêksa batos, sajakipun botên beda, tiyang inggih sami kawakan. Nanging nyatanipun botên makatên, sarêng tumindak rumêksa batos, lajêng kêraos ngrêgiyêg, raosipun kados pisah, awit ngrêksa sampun ngantos pikiran salah, sampun nguja kamurkan, sampun rêmên nêpsu tuwin sanès-sanèsipun.

Cêthanipun tiyang ingkang nindakakên ubaling kêkajêngan tigang warni wau wontênipun tamtu tansah supe, dados nyêbal dhatêng pathokan ingkang dipun wontêni rumêksa. Dados manawi tiyang nêdya rumêksa dhatêng batos, punika kêdah tansah mintir pamawasipun dhatêng batos. Mênggah pikantuking tiyang ingkang kulina mawas dhatêng solahing kabatosan, punika manawi cêthaa botên beda kados ngêmong lare nakal, manawi dipun êmong andaluya, manawi dipun kêrêngi badhe mutung. Mila tumrap ingkang botên pandakan, lajêng uwal saking pangêmong wau, ing ngriku akajêng ingkang dipun rêksa wau botên wontên, awit sampun dados satunggal kalihan ingkang ngrêksa, dados nama wangsul botên ngrêksa batosipun, inggih kawon kalihan ingkang dipun rêksa.

Môngka mênggahing kajêngipun kabatosan, rumêksa punika supados ingkang dipun rêksa wau kenging dipun rèh. Nanging sayêktosipun babagan kados makatên wau namung gumantung dhatêng ingkang nglampahi, tumrap ingkang botên bêtah pancèn sanès punapa-punapa, dene tumrap ingkang ambêtahakên, sajatosipun cêkok, nanging kajênging tiyang jêjampi, punika nêdya saras, saras ingkang badhe mikantuki dhatêng gêsangipun.

Cêkruktruna

--- 750 ---

Dongèng Minôngka Têpa Palupi

Maskumambang

adhuh-adhuh cilaka têmên ing bumi / anaku ing donya / urip aprasasat mati / luwung mati lah karuan //

sapa kêlar kinunjara rina wêngi / sajroning kurungan / arupêk pasaban iki / amung saaubing tampah //

[Grafik]

... tan bisa kobèt sathithik ...

sing dak dêlêng sadina-dina mung iki / rujining kurungan / gêdhèg omah lawan malih / tanduran kang cêdhak-cêdhak //

dosa apa kang kaya awakku iki / dene kawasesa / ing bumi sajêge urip / ilang sakèh kasênêngan //

hèh-hèh kônca kang mibêr mlangkah ing kali / lawan kowe ingkang / dhidhis ing ngisor kêmuning / lan babon sapirang-pirang //

apa manèh kae ingkang amathangkring / ing pang sirikaya / ulêsmu wido kuwali / lawan kae kang gudagan //

siji ulês putih jêpun sruwi-sruwi / siji abang papak / dèn padha sukur ing ati / mujia marang Pangeran //

ing luluse sênêng nora dèn kurungi / saba mrana-mrana / sakarêp-karêpmu dadi / golèk pangan rupa-rupa //

ywa nêmoni kang kadi awakku iki / pocapaning kathah / jago kaya aku iki / pinilala ing bandara //

nanging salah kuwalik iku kuwalik / pinilara iya / tan bisa kobèt sathithik / êndhas kêjêglug kurungan //

hèh manungsa jarene titah linuwih / têka tanpa ngrasa / gêndhak sikara ing bumi / mring sama-samèng tumitah //

apa baya kinira bungah kêpati / cinadhong ing pangan / jagung dêdhak dèn cukupi / kari nucuk tan kangelan //

nanging kowe manungsa kliru pamikir / tumrape wong sungkan / wong kêsèd tan darbe isin / sênêng urip kêmladhehan //

ambruk marang sapadha-padhaning urip / pangan cinukupan / thênguk-thênguk wira-wiri / nora duwe kaprawiran //

wong prawira môngsa gêlêma nglakoni / dirayat ing liyan / eling duwe tangan sikil / yèku pangundhuhing pangan //

hèh mulane manungsa rasaning ati / aku luwih bungah / yèn bisaa anglakoni / mrana-mrene luru pangan //

nora marêm dening pawèwèhmu iki / toblas e e toblas / wus têlung dina saiki / Allah paringa ngapura //

--- 751 ---

dèn wêtokna aku saka jroning buwi / bungah luwih bungah / sênêngku ngudubilahi / rumasaku linuwaran //

nora ngira adhuh biyung adhuh nyai / jêbul kok ginawa / ing kalangan dèn krubêngi / dening wong sapirang-pirang //

anjênggêrêng mungsuhku amêmêdèni / gêng luhur birawa / gêbyaring mata lir thathit / cènggèr têlon mangar-mangar //

jalu linthêng kiwa têngên mingid-mingid / buntute anjêbrag / cucuke katon alungid / wulune wido cêpaka //

dhèk samana kuwur di kang dak lakoni / yèn aku wêdia / têka isin mring sasami / jêr wis klêbu ing kalangan //

yèn ta aku wani nêmaha bilai / katujune ana / sih kawêlasaning Gusti / ulahe kurang trangginas //

mèh sagêthèk gonku tarung tan wis-uwis / rai babak bunyak / pating plêmpuh ngêmu gêtih / larane kagila-gila //

iya panas iya pêdhês iya pêrih / lara sèwu lara / nanging wus ora dak pikir / dak tômpa lawan narima //

amung aku nandhang dosa gêng linuwih / dhuh-adhuh Pangeran / kang sipat Rahman lan Rahim / punapa kang kados kula //

badhe tuwan lêbêtkên naraka benjing / dhuh-adhuh ki sanak / wido cêpaka wus mati / dipun agung apuranta //

manèh-manèh raimu awêtu gêtih / kêna jaluningwang / adhuh hêm sapisan kêni / pramana ngênani mata //

ingkang têngên kêlakon picêk sasisih / maksih kinon mangsah / aku wêlasku kêpati / ing môngka datanpa dosa //

nora rêbut pangan nora satru ati / adhuh kaniaya / gumunku ngudubilahi / marang wong-wong kang tumingal //

dene padha tan duwe wêlas samênir / malah sinurakan / sabên jêdhèt alok mati / ana modar ana bôngka //

[Iklan]

wong tinitah manungsa kok tanpa pikir / agêndhak sikara / sênêng wruh wêtuning gêtih / jarene titah utama //

dhuh lae dhuh Gusti Ingkang Maha Sukci / bok pisan punika / kemawon sampun ping kalih / kula nungkuli lampahan //

ingkang sangêt adamêl girising ati / dhuh lae kisanak / wlas têmên aku yèn eling / mring pêpêsthènmu kisanak //

nganti mata picak sisih dèn labuhi / prang satêngah dina / barêng kalah anêmahi / mati lawan siya-siya //

bêndaramu wruh kalahmu muring-muring / kisanak cinandhak / lading katon mingis-mingis / grês gêtihmu sumamburat //

disêmbêlèh nora angêntèni mulih / têka kaningaya / kisanak tumêkèng pati / lantaran tarung lan ingwang //

sun pêpuji antuka swarga di luwih / e ya muga-muga / Allah tumulia paring / nurunake udan rahmat //

salin jaman atine padha winalik / mahambêg wêlasan / marang sasamèng dumadi / sirnaning gêndhak sikara //

dimèn bungah kabèh kang sarwa kumêlip / hêm wis uwis ta lah / môngsa lêbara sasasi / tiwas kêsêl cangkêm ingwang //

Panjurung

--- 752 ---

Konggrès Pangrèh Praja

Kala Minggu kêpêngkêr para priyantun pangrèh praja ngawontênakên konggrès ingkang kaping wolu wontên ing Surabaya. Ing kala punika ing Surabaya pinanggih rame dening kathah tamu saking môncanagari sajawining kitha Surabaya. Ing ngriku katingal kêmpaling para pangrèh praja ingkang sampun dangu botên sêsrawungan.

[Grafik]

Para priyantun pangrèh praja, ub bêstir Perhimpunan Pegawai Bestuur Bumiputra pêpak.

[Grafik]

Kêmpaling para tamu kakung putri wontên ing kêbon raja.

Makatên ugi tumrap golonganing para putri garwaning para priyantun pangrèh praja ingkang ugi sampun anggadhahi golongan pakêmpalan piyambak inggih ngawontênakên pêpanggihan. Mila ing kala punika kenging dipun wastani ing Surabaya kèbêkan tamu ingkang sami tuwi-tinuwi tuwin pêpanggihan ing kalanipun kêkêmpalan.

--- [753] ---

[Iklan]

Kagunan Jawi

Aksara Gêndhing

Sambêtipun Kajawèn Nomêr 46

Môngka Sri P.B.V. kalihan B.K.P.H. Sôntakusuma, punapadene B.R.M.H. Sumaningrat punika sami angeram-eramakên kasagêdanipun dhatêng ulah karawitaning gêndhing, kados ta, ingkang Sinuhun Sri P.B.V. punika mèh sabên sakatèn, kala taksih jumênêng K.G.P.H.H. kêrêp sangêt rawuh dhatêng ing gamêlan sêkatèn, lajêng ngasta bonang, malah saking pangandikanipun para sêpuh, wontênipun bonangan sêkatèn kaimbal kados ingkang katindakakên samangke punika, ingkang miwiti inggih saking pangastaning bonang sêkatèn Ingkang Sinuhun Sri P.B.V. nalika taksih jumênêng K.G.P.H.H. Pambonang sêkatèn punika ingkang majibi abdi dalêm panglawe niyaga, pangkat panglawe punika tataran tiga saking nginggil, dados inggih sampun nama perangan sêsêpuhing abdi dalêm niyaga ing Surakarta, makatên ugi B.K.P.H. Sôntakusuma punika ngantos kagungan abdi niyaga sagagragan ingkang sami ngrangkêp dados abdi dalêm karaton, prêlunipun kangge angladosi manawi panjênêngan dalêm B.K.P.H. Sôntakusuma lênggah klênengan angasta rêbab. Dados B.R.M.H. Sumaningrat putus dhatêng karawitaning gêndhing punika sampun mèmpêr kemawon.

Sarèhning jaman samangke ungêling gêndhing-gêndhing punika sarana sèndhêring radhio sampun sagêd sumêbar dhatêng laladan têbih ingkang suwaranipun sampun botên patos beda kalihan luguning suwaranipun asli, mila saupami dipun wontêni bêbadan ingkang madêg saking golonganing para êmpu gêndhing, prêlu ngudi saening tatanan kalihan ngudi indhaking kaendahan, punapadene ngrêmbag bab ingkang prêlu-prêlu ingatasing kagunan karawitaning gêndhing, punika pangintên kula saya sae sangêt. Ananging sarèhning para êmpu wau dèrèng tamtu mangrêtos têrang dhatêng gumêlaring jaman kamajêngan, mila ing bêbadan wau prayogi dipun mori dening sawatawis priyantun ingkang jêmbar wawasanipun dhatêng gumêlaring jaman, murih sadaya tatananing para êmpu wau sagêda timbang kalihan kakiyataning raos lan pangrêtosipun ngakathah ingkang badhe nampèni sumêbaring karawitaning gêndhing Jawi.

Anggèn kula gadhah pamrayogi makatên punika sabab ngraosakên ungêling gêndhing ingkang dipun siyarakên ing radhio, punika taksih sarwa ngèwêdakên. Anggèn kula mastani sarwa ngèwêdakên wau makatên: saupami ingkang dipun siyarakên punika sampun mawi tatanan turut sae, dalah pamilihing gêndhingipun inggih gêndhing ingkang brêgas-brêgas, wah panggarap dalah sadayanipun sarwa sae, siyaran wau tumraping para ahli ingkang mangrêtos dhatêng tatanan utawi sampun sagêd ngêmatakên dhatêng endahing karawitan, sampun botên sagêd nacad, ananging kosokwangsulipun, tumraping para panampi ingkang dèrèng sagêd ngêmatakên malah ngrêsêg-ngrêsêgi pamirêngipun, têmahan damêl kritik manawi siyaran wau botên marêmakên panggalihipun. Kosokwangsulipun [Ko...]

--- 755 ---

[...sokwangsulipun] malih, manawi siyaran ingkang kêrêp katindakakên sapunika wau angsal pangalêmbana saking sawatawis para ingkang dèrèng ahli karawitan, môngka salêrêsipun siyaran wau taksih nyênêpakên padharanipun para ahli, sabab saking inggih dèrèng turut panatanipun utawi taksih wontên bab ingkang nguciwani, punika para ahli inggih lajêng pating grêmêng panacadipun. Lho, rak inggih ngèwêdakên panindak ingkang makatên punika.

Awit saking kados makatên kawontênanipun, saupami dipun timbang, lajêng golongan pundi ingkang kadunungan lêpat, punapa golonganing para ahli, punapa golonganing para ingkang dèrèng sagêd nampi lêlungidaning gêndhing, punika kula sumanggakakên ngakathah. Awit kula piyambak inggih botên sagêd nglêpatakên dhatêng salah satunggaling golongan wau, saupami kula nglêpatakên dhatêng golonganing para ahli, anggènipun kêkikrikên, kados ta, nalika dintên punapa tanggal pintên kula kasupèn, sèndhêr S.R.V. nyiyarakên kalênengan saking pundi kula inggih kasupèn, ingkang kula èngêti namung wontên salêbêting wulan Mèi kêpêngkêr, kalihan uruting gêndhingipun, nanging ingkang kula èngêti namung tigang gêndhing, inggih punika mêntas mungêl gêndhing Rênyêp minggah eling-eling kasmaran, lajêng gêndhing Sumêdhang minggah Kapidhondhong, lajêng mungêl gêndhing Mawur mawi ladrangan Kônca, makatên kemawon tumrapipun para ahli, lajêng nyungir têmah grêmêngan makatên: la wong gêndhing Mawur kok didokokake sawising Rênyêp, la rak ya kêbangêtên gone ora bisa matut prênahing panggonan. Pancène rak ya Mawure dhisik, gèk Sumêdhang, banjur Rênyêp, dadi turut. Lho grênêngipun wau dipun tingali saking golonganing para ahli, punika lêrês sangêt, nanging makatên punika rak inggih nama kêkikrikên. Kosokwangsulipun, tumrap para ingkang dèrèng ahli, ingkang dipun rêmêni namung bangsaning gêndhing ingkang kêndhanganipun glêndang tak glêndang tak tong tak tong blang kemawon, manawi botên makatên inggih ingkang kathah geronganipun. Hara, makatên punika rak inggih eman-eman dhatêng kaendahaning gêndhing ingkang sakalangkung adi luhunging wêwilêtanipun, sabab sami dèrèng sagêd ngraosakên kanikmatanipun, dados dipun êmohi. Mila manawi dèrèng wontên tatanan ingkang kangge nuntun dhatêng para ingkang dèrèng sagêd nampi kanyênyêtan wêwilêtaning karawitan, inggih taksih tansah ngèwêdakên panindaking nyiyarakên ungêling gêndhing ingkang andadosakên pamarêming golongan kalih kasêbut nginggil punika.

[Iklan]

Badhe kasambêtan

Kodrat, Batawi Sèntrêm

--- 756 ---

Bab Kasarasan

Ngemba rekadayanipun Dr. L. Pasteur

Sambêtipun Kajawèn nomêr 46

Ing taun 1913 Dr. Noguchi (Japan) nyambutdamalnyambutdamêl. ing griya sakit tiyang ewah ing Amerikah, damêl papriksan-papriksan kawontênanipun satunggiling sêsakit ewah, têtiyang sakit ingkang dipun pulasara ing griya sakit wau, ingkang sampun pêjah dipun priksa utêkipun, pinanggih wontên wisanipun syphilis (spirochoete pollida) môngka ingkang sampun kula aturakên ing ngajêng, jampi neo Salvarsan ingkang dipun jampèkakên dhatêng ingkang sakit syphilis, ingkang sampun ngrêbda ing utêg utawi sanèsipun punika botên sagêd tumônja utawi tumama. Mila langkung prêlu, ingkang kataman syphilis wau tumuntên konangan dening dhoktêr, dados ingkang sakit sagêd dipun jampèni, supados enggal sagêd saras saèstu.

Kangge nanggulangi sêsakit syphilis punika supados sampun ngantos ngômbra-ômbra makatên:

Tiyang ingkang sakit kêdah purun ngakên lan nêdha dipun priksa dhoktêr, utawi têtiyang umum purun tulung-tinulung supados têtiyang ingkang sakit puruna dipun priksa dening dhoktêr, cêkakipun têtiyang kêdah mangrêtos yèn sêsakit punika ambêbayani, dados kêdah dipun jagi sampun ngantos thukul, tiyang ingkang sakit sampun ngantos sagêd nulari ingkang saras.

Ingkang sakit kêdah dipun jampèni, dados pulisi kêdah damêl pranatan ingkang kêncêng saèstu, tiyang èstri palanyahan kêdah dipun cêpêng pulisi kapriksakakên dhoktêr, yèn wontên ingkang sakit èstri utawi syphilis kêdah dipun jampèni ngantos saras.

Bab pranatan punika yèn namung dipun sêrat ing ngriki kemawon pancèn inggih gampil sangêt, sanajan dipun cakakên inggih kenging lan sagêd kalampahan ugi, nanging wohipun, botên mêsthi wontên, utawi botên mikantuki, jalaran têtiyang sadonya punika ingkang kathah botên utawi dèrèng mangrêtos lan botên purun blaka, amargi saking isin utawi rikuh, dados ingkang kathah sêsakit wau botên konangan dening dhoktêr inggih botên sagêd dipun jampèni.

R. Sumadirja, Ind. Arts. Semarang

Wara-wara

Ngaturi uninga, bilih administrasi sampun wiwit ngintunakên bêlangko pos wisêl tumrap kuwartal kaping III ing ngajêng punika, dene ingkang dipun kintuni blangko wau, botên ngêmungakên ingkang dèrèng ambayar kwartal III kemawon, sanajan ingkang pambayaranipun sampun sah, inggih sami dipun kintuni, kakanthèkakên ing Kajawèn, prêlunipun supados ngirangi padamêlanipun administrasi. Amila para ingkang sampun sami ambayar, mugi sampun kagèt utawi kalintu ing panampi. Blangko ingkang botên prêlu kagêm wau, kenging dipun bucal kemawon.

Asma tuwin nomêring lêngganan ingkang cêtha.

--- 757 ---

Susu Blèg-blegan

Karanganipun Dr. De Haas, dhoktêr lare tuwin maha guru pamulangan luhur dhoktêr ing Batawi.

Tiyang ingkang tumbas susu blèg-blegan, limrahipun pados cap ingkang sawarni kemawon. Dados ingkang dipun wigatosakên capipun, sanès tanahing susu, awit pamanahipun, blèg ingkang capipun sami, isinipun tamtu inggih sami. Pamanggih ingkang kados makatên punika lêpat sangêt. Kauningana, mèh sabên pabrik susu blèg-blegan, sami damêl tuwin nyade susu blèg-blegan warni-warni. Dados kenging dipun wastani sabên cap punika susunipun beda-beda.

[Iklan]

Ing ngriki prêlu mratelakakên warni-warnining susu blèg-blegan ingkang kasade wontên ing tanah ngriki, wontên nêm warni, ugi taksih wontên susu sanèsipun malih, nanging namung dipun angge ingkang mawi pitêdah dhoktêr kemawon.

Susu nêm warni ingkang kacariyosakên punika:

1. Susu tulèn ingkang sampun dipun rêsiki kabucal wijinipun sêsakit, ing caping susu wontên ungêl-ungêlanipun: "sterilized natural milk" ing basanipun Walandi: "gesteriliseerde volle melk". Susu ingkang kados makatên punika perang-peranganing jat-jatipun botên beda kalihan susu lêmbu ingkang pêrêsan enggal. Susu punika sae sangêt, nanging rêginipun awis.

--- 758 ---

2. Susu tulèn ingkang dipun kênthêlakên, ing caping susu wontên ungêl-ungêlanipun: "evaporated whole milk" utawi "geevaporeerde volle melk". Susu ingkang kados makatên punika susu tulèn ingkang sampun dipun uwabakên toyanipun, sampun botên kêmoran punapa-punapa, tuwin botên dipun dèkèki gêndhis, manawi susu wau dipun cuwèrakên mawi toya malih (ukuraning nyuwèrakên, susu sabagean, toya kalih bagean), kawontênanipun botên ewah babarpisan, kados susu ingkang mêntas dipun pêrês kemawon. Susu blèg-blegan ingkang kados makatên punika sae sangêt, manawi dipun tandhing kalihan susu blèg-blegan sanèsipun, kapetang ingkang mirah piyambak, inggih punika wêwaton tumrap têtandhinganing paedahipun.

3. Glêpung susu ingkang botên mawi gêndhis ("milkpowder unsweetened" utawi "ongesuikerde melkpoeder"). Glêpung susu punika asli saking susu ingkang dipun bêntèri kanthi kawruh ingkang langkung prayogi, ngantos ngicalakên toyanipun sadaya ingkang wontên ing susu. Manawi glêpung susu wau dipun cuwèrakên mawi toya, kanthi cara tatanan ingkang kacariyosakên, limrahipun sabên galêpung susu sabagean, toyanipun pitung bagean. Susu ingkang kados makatên punika, dayanipun mèh sami kalihan susu pêrêsan enggal, ingkang wêwaton saking ngèlmi pamisah.

4. Glêpung susu lêgi ("sweetened milk" utawi "gesuikerde melkpoeder"). Susu kados makatên punika dipun garingakên kados susu glêpung ingkang botên mawi gêndhis wau, namung beda susu punika dipun mori bangsaning gêndhis. Caraning nyuwèrakên sami kemawon kados ingkang kasêbut ing bab tiga. Glêpung susu lêgi punika namung kangge lare-lare sêsêpan kemawon.

[Iklan]

Glêpung susu warni kalih wau rêginipun ragi awis, nanging wontên prayoginipun, sanadyan êblègipun sampun kabikak, sagêd dipun rimat dangu.

5. Susu kênthêl lêgi ("sweetened condensed milk" utawi "gesuikerde gecondenseerde melk"). Susu wau sadèrèngipun dipun juri mawi toya, wontên gêndhisipun 40% langkung, tuwin limrahipun susu kênthêl wau dipun cuwèrakên kalihan toya kawan bagean, susu sabagean. Susu kênthêl ingkang lêgi kados makatên punika inggih prayogi kangge lare sêsêpan, kadosdene glêpung susu lêgi wau. Nanging botên prayogi manawi namung dipun ombèni susu punika thok kemawon.

Badhe kasambêtan

--- 759 ---

Rêmbagipun Garèng + Petruk

Utaminipun lare èstri nyambutdamêl

VII

Garèng : Ora, Truk, lagi anu kowe ngomongake: wong wadon kuwi ditakdirake adhêdhasar: dhêmên mulasara lan dhêmên angurbanake awake. Iki aku ngandêl bangêt, nanging wong kuwi apa iya kudu tansah ngukuhi sing dadi dhêdhasare, ci-la-ka, Truk. Buktine: bangsane dhewe kiyi, dilairake ana ing donya iki diparingi dhêdhasar: alus budine, sabar tuwêkal, nrima, lan sapadhane. Kêpriye saiki kadadeane, iya banjur dadi bôngsa sing klas: êmbèk, têgêse: apa-apane mung tansah langganan: êmbèk ajêgan. Nyêkêl bale omahe dhewe: êmbèk, alias: mintak ampun, ora bisa, kang anjalari ngatur bale omahe dhewe, wong liya sing nandangi. Anjaga bandhane dhewe, iya: êmbèk, manèh, ing wusana wong liya manèh kang banjur ngopèni bandhane mau. Dalasan nyêkêli adat tatacarane dhewe sing pancèn wis apik tênan bae, iya: êmbèk, manèh, mulane saiki akèh bangsane dhewe sing banjur dadi: yangko yangko. Ora liya jalarane iya saka anggone arêp ngukuhi dhasare: alus budine, sabar tuwêkal, nrima lan sapadhane mau.

Petruk : We, hla iki seje manèh, Kang Garèng, bôngsa Jawa duwe watak: alus, sabar, nrima, kuwi ora jalaran wong Jawa pancèn duwe dhêdhasar watak sing kaya ngono, nanging sing wajib disalahake: panggulawênthah lan tuntunan ing biyèn-biyèn. Nèk mulabukane mono, wataking uwong kuwi padha bae, nanging jalaran saka papan padunungane, kaanane ing kono, tuntunan lan panggulawênthahe nyang para kawulane, suwe-suwe wêwatêkane wong ing panggonan siji lan sijine kuwi sok banjur beda-beda.

Garèng : Wangsulanamu ora murwat, Truk. Ewasamono yèn kowe nyata wong Pak Wira, lan kandhamu mau ora mung ngayawara bae, mara, saiki têrangna, sababe apa: bôngsa Tionghwa lan bangsane dhewe kuwi, gêdhene padha, warnane kulite iya mèh padha, bagus lan ayune, iya mung undha-undhi bae, kana mênang bagus mênang ayu, kene mênang luwês mênang kèwês, geneya bôngsa Tionghwa luwih srêgêp, luwih uluwi (luwih sugih dhuwit) luwih cekat-cèkèt tumandang gawene katimbang bangsane dhewe.

Petruk : Iki kang kapisan iya jalaran saka kaanane ing papan padunungane. Ing Tiongkok, [Tiong...]

--- 760 ---

[...kok,] iya ing nagara Cina, kuwi kaanane beda bangêt karo ing kene, Kang Garèng. Ing kene kaanane: ing taun buri, wingènane, wingi, saiki, sesuk, suk êmbèn, sêminggu manèh, taun ngarêp, lan sapiturute, mung padha bae. Kabèh wit-witan, kabèh thêthukulan, têrus ana bae, mulane sêtaun têrus-têrusan iya tansah ana sing kanggo cagak urip ajêgan. Hawane têrus-têrusan kayangene bae, mulane butuhe nyang panganggo iya ora pati ngrasakake bangêt-bangêt. Sanadyan mung nganggo: cawêt bae, pancène ing kene kiyi wis cukup.

[Grafik]

Garèng : Wayah, apa niyat arêp anggêdhèkake cacahe wong pêgatan. Hla yèn ing kene wonge padha cawêtan kabèh, lanang wadon rak enggal padha bosên. Sabab wis jamak lumrah mungguhing manusa kuwi, saya blak-blakan, saya enggal jêlèh, saya primpên, saya: ma-tik, aku.

Petruk : Wiyah, wiyah, ambok aja rupa-rupa mêngkono, Kang Garèng, aku ngandhakake kang kaya mangkono mau, aku mung arêp nuduhake, yèn saka kaanane hawane ing kene kuwi wong ora pati ambutuhake bangêt nyang panganggo. Mara, saiki pikirên dhewe. Ing tanahe dhewe kene, ing sarèhne sarupane têtanduran lan thêthukulan tanpa ana lèrèn-lèrène, dadi sabên dina wong kuwi sanyatane ora tau kêkurangan pangan. Apa manèh ing jaman biyèn nalikane ing tanahe dhewe durung kêbak manungsa ngabathara kaya saiki. Nyang panganggo iya ora pati ambutuhake bangêt, mulane iya banjur kadunungan watak: alon-alon anggêre kalakon. Sabanjure yèn dikon tumindak gawe, kêrêp: mangke rumiyin.

Garèng : Dadi karêpmu, Truk, bangsane dhewe kuwi awit biyèn mula dadi kêkasihe Ingkang Kuwasa, ta, hawane tanahe digawe kêpenak têrus-têrusan, pangan ora kêkurangan.

Petruk : Bênêr, Kang Garèng, bangsane dhewe kuwi pancène mono wiwit biyèn mula dadi kêkasihe Ingkang Maha Kuwasa. Pangane dijaga, hawane iya digawe kêpenak. Nanging diparingi sih kawêlasan sing samono kuwi, bangsane dhewe kuwi ora rasa-rumasa, rumasane iya pancèn kudu wis mangkono. Jajal saupama rumasaa, mêsthine pikirane banjur mangkene upamane: e, aku iki kok disihi ing Pangeran, mulane uripku tak ati-atine, supaya sihing Pangeran kuwi têrus lumintu, yaiku: apa sing diparingake tak eman-emane. Aku tak tansah [ta...]

--- [761] ---

[...nsah] manut miturut apa dhawuhe Ingkang Kuwasa, aja nganti aku ninggal kuwajiban. Cêkak aos: aku tak tansah manut miturut apa dhawuhe, lan tak ora pisan-pisan wani nêrak apa kang dadi awisane, tanggung Kang Garèng, upama bangsane dhewe biyèn-biyène tansah gêlêm ngaji-aji apa dhawuhing Pangeran, kiraku saiki dadi bôngsa: Indhêklas, alias: bôngsa nomêr satu. Nanging ora mêngkono, disênêng-sênêng dening Ingkang Kuwasa, ora rumasa, malah jêbul kaya dilulu, banjur ngêtogake hawanêpsune, kang anjalari kabèh-kabèh promosi, yaiku: anggone main royal, main kêsèd, main luwung nganggur tinimbang nyambutgawe, dalasan anggone nglirwakake marang Ingkang Kuwasa, iya promosi, Kang Garèng, mulane rak iya mèmpêr, ta, yèn wusanane bangsane dhewe kiyi banjur dadi bôngsa: klas wêdhus iki.

Garèng : Wis, Truk, aja kêbanjur-banjur anggone ngundhat-undhat bangsane dhewe. Dadi mungguhing panêmumu, drajate bangsane kêplorod nganti dadi bôngsa klas êmbèk kiyi, sabab ora ngrêti dikêpenakake dening Ingkang Kuwasa, kang pancène kudu rasa-rumasa, jêbul malah: kêmbang salak kêmbang kênangah, adhuh dhi sayang, makan enak, tidhur enak, sêmuwah sêmuwah enak, tidhak kêluwar tênagah, ja-puh.

Petruk : Anggonmu mênyanyi ora karuwan dhong-dhinge, Kang Garèng, luwih bêcik aja: bukak suwara bae. Iya jalaran sing kaya ngono kuwi, anane bangsane dhewe saiki dadi bôngsa: ulêr kambang yèn trima alon-alonan. Seje karo bôngsa Tionghwa, Kang Garèng. Kaanane papan padunungane, iya iku Tiongkok, kuwi beda bangêt karo ing kene. Ing kana kêna diunèkake: têtanduran thêthukulan kuwi uripe mung nêm sasi, sing nêm sasine manèh hawane saka adhême nganti têtanduran thêthukulan padha mati kabèh. Nanging wong-wonge ing môngsa adhêm mau, ora kok banjur: yo-ayo dha kêmulan, loso, nanging sabisa-bisa iya cekat-cèkêt tumandang gawe, êmbuh apa bae sing dicandhak, luwih-luwih kalane môngsa panas, anggone nyambutgawe didhèbêl tripêl, prêlune kanggo jaga-jaga ing masa adhêm mau. Kang mangkono mau bôngsa Tionghwa, banjur tansah sinau: srêgêp sêsimpên, ora wêgahan, lan sapadhane.

Garèng : Hla iya, kuwi rak bôngsa Tionghwa ing Tiongkok kana. Nèk bôngsa Tionghwa sing ana ing kene, kabèh-kabèhe rak padha bae karo bangsane dhewe, geneya bôngsa Tionghwa sing ana ing kene kok iya padha sugih-sugih, padha ...

Petruk : Anak putune wong srêgêp, wong gêmi, wong dhêmên sêsimpên, lan sapadhane, Kang Garèng, mulane iya kêturunan watak-watak sing kaya ngono kuwi. Miturut omongmu kabèh kiyi, dadi wong Jawa kok unèkake duwe dhêdhasar: alus budine, sabar, nrima, kang anjalari: lumuh padu, kêsèd, gêlêm diidak-idak, lan sapadhane, iku salah, Kang Garèng. Sabab watak sing kaya ngono kuwi bisa didandani, anggêre pangulawênthah lan panuntune bae diowahi.

--- 762 ---

KABAR WARNI-WARNI

(Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès)

TANAH NGRIKI

Warga Raad Kawula saking K.P.M. Wontên wartos, pangarsa K.P.M. tuwan Pronk, badhe verlof dhatêng Eropa, wiwit tanggal 29 wulan punika. Ing bab punika tuwan wau lajêng nyuwun mêdal saking anggèning dados warga Raad Kawula. Dene ingkang gumantos ing pangintên ugi mêndhêt saking ngriku.

Kamajênganing Neutrale Europeesche Lagere School ing Surakarta. Pandadaran ing pamulangan kasêbut inginggil ing taun punika, tumrap ingkang dhatêng H.B.S. wontên lare 17 ingkang lulus 16, tuwin wontên lare tiga ingkang lulus malêbêt dhatêng Mulo.

Sana Budaya kajêmbarakên. Wontên wartos Sana Budaya badhe angsal panduman arta sakngsaking. Welvaarstfonds f 100.000.-. Arta samantên punika badhe kabage kalih, kangge anjêmbarakên Sana Budaya tuwin kangge ngêdêgakên kunstnijverheidsschool. Ing salêbêtipun taun punika kaangkah sagêda rampung.

Baleswara P.K.N. Wontên wartos, ing salêbêtipun wulan punika P.K.N. ing Ngayogya badhe ngêdalakên baleswara nama Kawula. Dipun pandhegani dening Mr. R.M. Soerjaningrat.

A.M.S. Salemba. Lulus examen wêkasan ing A.M.S. afd. B. ing Salemba, Betawi, R. Brotoseno, Tan Beng Hoey, Tjong Hoa Giok, F.O. Tumbel, Gusti Bagus Ngurah, Oey Biauw Tjan.

Mulo garut. Ingajêng wontên wartos, ing Garut badhe wontên ingkang ngêdêgakên Mulo partikêlir, ing sapunika wontên wartos sêdya wau botên kasêmbadan, amargi kêkirangan waragad.

Nyirnakakên ama ulêr klapa. Sampun sawatawis dangu ing bawah dhistrik Kêmiri, Pituruh tuwin sanès-sanèsipun, Kutoarjo, tuwuh sêsakit ama klapa, awujud ulêr nama brachartona. Ama wau lajêng dipun tanggulangi dening Dr. van der Veik saking Instituut voor Plantenziekten ing Bogor, sarana jampi. Ing sapunika anggèning nanggulangi sampun rampung. Wawrating jampi ingkang kangge nanggulangi wau sakêdhik-kêdhikipun wontên 10.000 kg ingkang sakilogramipun rêgi f 2.50. Wit klapa ingkang kêtrajang sêsakit wau wontên 200.000. Têtiyang ingkang sami nggadhahi panggêsangan saking pamêdaling klapa wau sami kapirangankaparingan. kamirahan botên ambayar pajêg.

Lêbêting saha wêdaling barang ing tanah Sabrang. Miturut katrangan saking kantor statistiek, ing salêbêtipun wulan April kêpêngkêr, barang-barang ingkang malêbêt ing tanah Sabrang wontên 82.700 ton, rêrêgèn f 13.000.000.-. Dene ingkang mêdal wontên 674.800 ton, rêrêgèn f 39.000.000.-. Dados kathah ingkang kakintunakên.

Lurah tuwin mantri wana kacêpêng. Lurah dhusun ing bawah ondêr dhistrik Pituruh, Kutoarjo, dipun cêpêng ing pulisi jalaran kadakwa nindakakên kadurjanan kajêng sampun pintên-pintên taun, mêndhêt saking wana pajatosan Gupêrmèn. Kajawi punika ugi wontên mantri wana ingkang dipun cêpêng, jalaran gêgayutan bab punika. Saking pangakênipun lurah dhusun wau, kajêng asli kadurjanan wau pambucalipun dhatêng Kêbumèn.

Pabrik gêndhis ing Jênar katutup. Wontên wartos, pabrik gêndhis ing Jênar, Purworejo, sampun katutup, botên badhe giling malih. Malah mêsinipun sampun sami dipun bibrahi sadaya.

Cêngkèh saking Zanzibar. Awit saking kaparêngipun Departement van Economische Zaken badhe ngutus babagan ahli dhatêng Afrika sisih kidul pêrlu niti ing bab kawontênaning padagangan cêngkèh. Awit kawontênaning padagangan cêngkèh saking nagari wau ingkang malêbêt dhatêng tanah ngriki kathah sangêt, ing sabên taunipun ngantos wontên rêrêgèn yutan rupiyah. Wontênipun ndhatêngakên cêngkèh saking tanah ngriku punika saking kawontênanipun cêngkèh wêdalan ingriki kêkathahên lisahipun. Golongan ahli ingkang kapiji wau badhe niti ing bab kawontênaning cêngkèh ingkang kados makatên wau.

Congres Gerindro. Benjing tanggal 20 dumugi 24 Juli ngajêng punika Gerindro badhe ngawontênakên congres, manggèn ing Betawi.

[Iklan]

Ewah-ewahan undhang-undhang kasusilan. Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana anêtêpakên wêwahan undhang-undhang bab kasusilan.

Utusan Pakualaman dhatêng nagari Walandi. Awit saking kaparêngdalêm K.G.P.A.A. Prabu Soerjodilogo, ingkang kautus anjênêngi paargyan jumênêngandalêm Sribagenda Maha Raja Putri, pêpatih ing Pakualaman K.P.A. Soerjoatmodjo.

Kasangsaran motor mabur. Ing Bandung mêntas kawontênakên ajar anggêgana ngangge motor mabur Glenmartinn 517. Nalika motor mabur badhe mandhap, klèntu anggènipun nglampahakên, motor mabur lajêng dhawah wusananipun kêbêsmi. Punggawanipun satunggal nama tuwan H.J. Cornet nêmahi tiwas.

Papan anggêgana ing Surakarta. Wontên wartos, ing Surakarta badhe dipun wontêni papan anggêgana. Ing sapunika ingkang nindakakên paniti papan ingkang badhe kapilih, Ir. Soeratin kanthi pangagêng sanès-sanèsipun. Mênggah wigatosing papan wau badhe kangge gêgayutan kalihan badhe wontêning pèngêtan adêging praja Surakarta sampun 200 taun. Dene papan ingkang sampun kaanggêp prayogi, ing Bekonan.

Lindhu ing Ambon. Kala tanggal 10 wulan punika ing Namlea, Buru, laladan Ambon, wontên lindhu ngantos adamêl minggahing toya sagantên 1½ m. Ing dintên wau kêrêp kêraos wontên lindhu. Karisalankarisakan. namung pinanggih sawatawis, wontên krêtêg longsor tuwin griya ambruk satunggal.

Motor mabur Archbold expeditie. Motor mabur Archbold expeditie kêlampahan sampun anggêgana saking San Diego dhatêng Hollandia ingkang têbihipun 10.000 mijl dipun lampahi salêbêtipun 6 dintên. Lampah ingkang wêkasan piyambak saking pulo Wake ing sagantên Pacific, wontên 2300 mijl.

Katêtêpakên dados arts. Katêtêpakên dados arts wêdalan Pamulangan luhur Dokter ing Betawi, Iljas gêlar Mangkoeto Sati, N. Hening Soetrisno. Kenging nindakakên padamêlan dokter wontên ing tanah ngriki, M. Soekandar.

--- 763 ---

Examen wêkasan ing Mosvia Magêlang. Saking Jawi-Kilèn: R. Achmat Soerjahaminata, R. Agoes Soerjasoemantri, R. Ibrahim, R. Kanas, R. Moechtar Affandi, R. Moeh. Achmad, R. Obos lan R. Roesadi.

Jawi-Têngah: R. Abdoel Rachman, R.M. Aboebakar, R.M. Bambang Soeprapto, R.M. Gatot, R. Koempoel Soegianto, R.M. Soewarno, R.M. Soebeno, R. Soemarsono, R. Soeroto, R.M. Woekirno.

Jawi-Wetan: K. Achmad Tahir, M. Moeh. Imam Sochari, R. Djokosoejono, R.M. Koesdarjo, R.M. Koeswijoto, R. Moeljadi, M.Ng. Pramono, R.M. Singgih, R. Soekirno.

Sumatra: Têngkoe Darman Sjah, Noerdin, Aboekasim, Boerhanoeddin, Mêsagoes Abdoel Rachman.

Saking klas I minggah klas II: R. Soebiono, R.P. Poernomo, Sapoean, R. Soepangkat, M.D. Soedarman, M. Soesilo, R.P. Soejanto, R.P. Machmoed, R. Hasan, R. Rachman, R. Soetanto, R.M. Aplaloel Djildi, R.M. Kartono, R.M. Ibnoekoeswani, R.M. Notosoesanto, I.G.P. Rijasse, R. Soeawal, R. Koeswadi, R. Soeroso, R. Soetjipto, R. Hartono, M. Ismail, R.M. Soetarto, R. Wahjoe, R. Soeparto, R. Hanggoro lan R. Ismaoen Salèh - Botên minggah 2. Saking klas I B. minggah klas II: R. Herman, R. Makboel, R. Abdoellah, R. Djenal Hoesen, R. Kasim, M. Memed, R. Abdul Salèh, Toebagoes Moehammad Amin, R. Cody, Arifin, R. Sadikin, M. Achmad, Haroen Noer Rasjid, Hisar Poeloengan, Lokmhosjah, Moehammad Joesoef, Zainoe'Masri, Tohoembowo Zeboea, Basaroedin, Soetan Bahroen, Zainoe'l Affirin, J.F. Siahaan lan Teungkoe Moehammad Alie - Botên minggah 1 - Klas punika ingkang dipun pindhah dhatêng Mosvia ing Bandung ingkang badhe dipun bikak malih tanggal 1 Augustus ngajêng punika. - Saking klas II minggah klas III: R.M. Boedihardjo, R. Soeharto, R.P. Moehammad Noer, R.P. Pêrmadi, R.Ng. Soetjipto, R. Gampang, M. Soenarto, Amrah Moeslimin, R. Kamil, R. Moehammad Noerdjaman, R. Soelaeman, R. Achmad Salèh, M. Gastina, R. Alex, R. Goenodisoerjo, R. Soehardjo, R.M. Sêmpoe Moeljono, Roestanto Alioefiddin Saldin, Samiono, R. Soeparno, R. Soeparmo, R. Soewarno. R. Soetardjo, R. Moenarso, M. Waloejonono lan Mochtar Affandi.

Van Deventerschool Sêmarang. Lulus examen wêkasan. Probelonderwijzeres: Rr. Soedewi, Mr. Sriati, Sr. Siti Julana, Rr. Djohar Insijah, Nyi Rr. Êmping, Rr. Siti Apijah, Rr. Indijah, Rr. Soehartilah, Rr. Sri Poernomowoelan, Rr. Soemarmi, Rr. Soedjambijah, Rr. Soedartini, Rr. Rien, Rr. Soerjati, Mr. Panoeti, R.a. Soemarwijati, R.a. Tati Wirjosapoetro, Rr. Soetarmi, Rr. Julia Dien Koesoemo, Mr. Sri Antari, Rr. Ngatijem, Mr. Moertosijah, Rr. Soemalien lan May Molenkamp.

Kêlantipaning lare tanah ngriki. Miturut wartos, pinanggihing pandadaran wêkasan ing H.B.S. Sêmarang ing wêkdal punika, ingkang bijinipun agêng piyambak, tuwan Soemardjo, ingkang nomêr kalih tuwan Soedjono.

Kalawarti enggal. Awit saking rekadayanipun P.A.P.I. (Perhimpunan Anti Pelacuran Indonesa), ingkang pangajêngipun manggèn ing Sêmarang, ngêdalakên kalawarti nama "Slomprèt Indonesia". Ingkang dados redacteur tuwan S. Sêtyasoedarmo.

Kasêrêg jalaran ambêsêli inspecteur pulisi. Ing satunggiling dintên tuwan Sosrodanoekoesoemo, inspecteur van Polite ing Betawi dipun panggihi satunggiling nyonyah bangsa Tionghwa kanthi nyukani arta f 50.-, pêrlu supados ingkang jalêr ingkang dipun tahan dipun luarana. Bab punika lajêng dipun sêrêg ing prakawis.

Ingkang badhe anggêntosi Dr. Soetomo. Miturut wartos, Hoofdbestuur Parindra ing Surabaya nêtêpakên rêmbag ingkang kapilih dados Voorzitter Hoofdbestuur anggêntosi Dr. Soetomo, R.M.H. Woerjaningrat, nanging bab punika taksih badhe karêmbag benjing congres ing Bandung tanggal 23-27 December ngajêng punika.

Tanêman jagung dipun trajang ing kidang. Sawênèhing dhusun ing bawah Saradan wontên tanêman jagung ingkang dipun risak ing kidang. Kidang ingkang nêmpuh ngriku punika ngantos pintên-pintên iji. Ing bab punika têtiyang tani ing dhusun ngriku lajêng lapur dhatêng ingkang wajib, kasamarakên manawi kidang ingkang dados ama wau saya ngrêrisak.

Klèntu nêdha racun. Tuwan H.J.F. Grijs, pangagêng guru pamulangan ing Pamêkasan, anêmahi tiwas jalaran nêdha jampi, klèntu ingkang dipun têdha wau racun. Ing sapunika sawêg kapriksa, aslinipun racun wau saking pundi.

[Iklan]

EROPA

Kapal Inggris ambêkta dêdamêl. Miturut katrangan ingkang kenging dipun têtêpakên, wontên kapal Inggris cacah 11 sami ambêkta dêdamêl pêtêng ingkang kalêbêtakên dhatêng Spanyol. Malah miturut katrangan ing salêbêtipun wulan Januari dumugi Sèptèmbêr taun 1937 sampun wontên kapal Inggris cacah 200 ingkang gêgayutan kalihan babagan punika. Kapal sadaya wau sami ngangge bandera Inggris.

Nobelprijs. Awit saking usulipun sawênèhing ahli kasusastran bangsa Noorwegen, pangarsaning pakêmpalan babagan kasusastran, supados nyukakakên Nobelprijs dhatêng Frankbuchman, ingkang ngarang babagan padhamèn tumrap ing kalangan Kristên.

Lindhu ing Eropa. Miturut wartos, kala tanggal 12 wulan punika ing Den Haag kêraos wontên lindhu, nanging botên sapintêna, namung kraos wontên ing griya ingkang mawi lotèng. Ing Amsterdam ugi kraos wontên lindhu. Miturut katrangan pinangkaning lindhu punika saking Prancis. Ing Bèlgie lindhu wau ragi kraos kêncêng ngantos adamêl pêcahing jandhela tuwin jugruging tembok-tembok griya, malah wontên pêpêjah punapa. Ing kalanipun wontên lindhu kathah tiyang sami mêdal saking griya nglêmpak wontên ing margi. Ing Prancis ugi wontên lindhu, kraos ing pundi-pundi. Ing Prancis sisih lèr kathah tembok-tembok ingkang jugrug. Jam-jam tuwin radio sami kandhêg lampahipun.

NAGARI WALANDI

Sêrat palilah malêbêt dhatêng nagari Walandi. Awit saking dhawuhing Ministêr van Justitie kawrat ing sêrat sêbaran, anêtêpakên, sawarnining bangsa ngamanca ingkang wontên nagari Walandi, ingkang manggènipun ingriku langkung saking 10 dintên, kêdah mawi sêrat palilah. Tuwin malih sêrat palilah wau kenging dipun suwak ing sawanci-wanci.

Paduka Dr. Colijn tampi bintang saking Tiongkok. Kawartosakên, paduka Dr. Colijn tampi bintang Tiongkok Grootkruis Jade Orde.

--- 764 ---

Wêwaosan

II. Pêjahipun Wasili

84

Mirêng anggènipun nyupaosi cumplung ingkang makatên wau, Wasili gumujêng latah, lan ing sêmu sajak botên amrêduli babarpisan, piyambakipun nuntên anglajêngakên lampahipun.

Sasampunipun Wasili saandhahanipun anginggahi rêdi Tabor, lajêng minggah ing baita malih, prêlu anglajêngakên lampahipun nuju dhatêng kitha Yurisalim. Sadumuginipun ing ngriku, ingkang kajujug rumiyin ing greja, ingkang rumiyin prêlu sêmbahyang anyuwunakên pangapuntên mênggahing dosaning ibunipun, salajêngipun nuntên nyuwunakên pangapuntên mênggahing dosanipun piyambak. Kajawi punika Wasili botên kasupèn ugi nyuwunakên pangapuntên tumrap dosaning bapakipun ingkang sampun tilar donya tuwin sadhèrèk-sadhèrèk sanèsipun ingkang sampun wontên ing jaman kalanggêngan. Dene ingkang ngimami sêmbahyangipun Wasili saandhahanipun wau, kêpalanipun agami ing greja ngriku kanthi kabantu dening para pandhita sawatawis. Sasampunipun rampung, kêpala agami sakancanipun lajêng sami kasukanan ganjaran warni-warni, kajawi punika minôngka kangge amêmajang greja wau, Wasili nilari arta kathah. Sarêng sampun rampung mênggah ingkang dados prêlunipun wontên ing kitha Yurisalim ngriku, Wasili saandhahanipun lajêng bidhal dhatêng ing lèpèn Yordhan, prêlu badhe sami adus. Kanthi nêtêpi tatacaranipun ngriku, para andhahanipun Wasili anggènipun sami adus ing lèpèn wau, sami ngangge kêmejan, ngêmungakên Wasili piyambak ingkang anjêgur ing lèpèn botên miturut tatacaranipun ngriku, inggih punika mangangge kêmejan wau, malah wuda blêjêt. Tiyang èstri sêpuh ingkang nyumêrêpi tingkahipun Wasili ingkang makatên wau, enggal-enggal lajêng amurugi sarwi awicantên makatên:

He, Wasili, têka kumalungkung têmên kowe, kumawani adus ing banyu kali Yordhan kang sukci iki, mung wuda blêjêt bae. Wêruha kowe, ngêmungake Kangjêng Nabi Ngisa piyambak kang dikêparêngake siram ana ing kene cara mêngkono kuwi, yaiku: nalika panjênêngane Kangjêng Nabi dibabtis dening Sang Minulya Yohannês. He, para andhahane Wasili kabèh, ngrêtia yèn ora suwe manèh kowe bakal kelangan panggêdhe, yaiku: Wasili, kang nyata ora ngrêti mênyang duga prayoga kuwi.

Para andhahanipun Wasili sami amangsuli makatên:

He, wong tuwa wadon, andadèkna kawruhanamu, mungguh sanyatane panggêdheku, Sang Wasili, ora pitados nyang sasmita apadene pawêca, mangkono uga iya ora pitados marang impèn.

Nanging ing kala punika Wasili andadak manahipun trataban sarta lajêng anggadhahi kuwatos ingkang botên-botên. Sarta lajêng wicantên dhatêng para andhahanipun makatên:

He, kônca-kancaku kabèh, nalika aku lan kowe kabèh padha ngunggahi gunung Tabor, aku ngrumasani wis anglakoni dosa kang gêdhe, dene aku kumawani ngrèmèhake lan ngina marang cumplung kae. Tindakku kang kaya mangkono iku mau, tak akoni yèn iku dudu tindake wong Kristên. Jalaran saka iku, aku nêdya bali mênyang gunung Tabor manèh, prêlu arêp anjaluk ngapura marang cumplung mau. Muga-muga si cumplung kae gêlêma awèh pangapura marang kaluputanku mau.

Wasili dalah andhahanipun lajêng minggah ing baita malih, sarta lajêng bidhal nuju dhatêng rêdi Tabor. Sadumuginipun ing ngriku, Wasili kanthi dipun irit dening para andhahanipun, lajêng minggah ing rêdi prêlu ngupadosi cumplung kasêbut ing nginggil. Nanging pun cumplung botên sagêd kapanggih. Dene ing papanipun cumplung gumlethak wau, ing samangke wontên selanipun agêng, ingkang wontên sêratanipun makatên:

Sing sapa wani nglumpati watu iki, mêsthi ora bakal urip manèh.

Wasili maos sêratan wau, saha lajêng wicantên makatên:

Aku ora ngandêl marang pawêca sing mêngkono kuwi. Lan saiki nêdya tak nyatakake, yèn aku ora wêdi babarpisan marang unèn-unèn iki.

Wasili ancang-ancang saha lajêng nglumpati sela wau, nanging kêplèsèt sarta lajêng dhawah, sirahipun kêbêntus ing sela wau. Sakala punika Wasili ngraos bilih botên badhe gêsang malih. Amila lajêng enggal-enggal wicantên makatên:

He, kônca-kancaku kabèh, enggal padha balia nyang Nopgorod, matura marang ibuku, yèn aku wis tumêka ing tiwas ana ing gunung Tabor kene. Lan nyuwuna nyang ibu, aja ngeman bandhane, nanging tumuli digawea nyêdhêkahi aku, murih dosaku kabèh pinaringan ngapura dening Ingkang Kuwasa.

Sasampunipun wicantên makatên wau, Wasili lajêng pêjah. Sasampunipun jinasah kapêndhêm, para andhahanipun lajêng sami minggah ing baita, têrus wangsul dhatêng Nopgorod.

Sadumuginipun ing griyanipun Wara Mamelyah, ibunipun Wasili lajêng enggal-enggal pitakèn: ana ing ngêndi panggêdhemu Si Wasili.

Para andhahan amangsuli: Sampun tiwas, lan ing samangke sampun kakubur wontên ing rêdi Tabor.

Ibunipun nangis angguguk. Enjingipun sadaya bandhanipun lajêng kapasrahakên dhatêng ing greja pundi-pundi, murih samia nyuwunakên ngapuntên mênggahing dosaning anakipun, inggih pun Wasili wau.

Badhe kasambêtan

--- 97 ---

No. 25, 18 Juni 1938, Taun IX.

TAMAN BOCAH

INGKANG NGÊMBANI: BU-MAR

KAWÊTOKAKE SAMINGGU SAPISAN DENING BALE PUSTAKA BATAVIA-CENTRUM RÊGANE SATAUN F 1.50 KÊNA KABAYAR SABÊN 6 SASI SAPISAN. BAYAR DHISIK. LÊNGGANAN KAJAWÈN LÊLAHANAN.

KASÊTYANING KEWAN

Bocah-bocah, mêsthine kowe kabèh wis sok krungu bab kasêtyaning kewan, kayata kucing lan asu. Kewan loro iku padha anduwèni watak kaya dene manungsa, yèn digawe bêcik, ditrêsnani, iya banjur tuwuh katrêsnane. Apa kowe isih padha eling dêdongèngane sawênèhing wong wadon tuwa, kang duwe kucing siji. Wong tuwa mau anggone ngopèni kucinge kaya dene ngopèni anake dhewe. Sikile putung, iya banjur ditambani, nganti bisa mlaku. Anuju sawijining dina wong wadon tuwa mau lungguh ing ngarêp diyan karo mangku kucing mau. Suwe-suwe krasa ngantuk nuli turu. Saking kêpatine anggone turu, sikile nyenggol diyan, tumpale jarik kobong, dhèwèke ora krasa. Tujune si kucing tangi banjur nyuwara, ngeyong-ngeyong tanpa lèrèn. Mungguh cêthaa mêngkono ya calathu mangkene: "E, tangia-tangia, jarikmu kobong." Wong wadon banjur tangi, nrima bangêt marang kucinge, dene dhèwèke kêtulungan saka bêbaya gêdhe.

Asu mêngkono uga, wis kêrêp ana asu têtulung bêndarane saka bêbaya gêdhe, kayata ana asu milu mbêdhil bêndarane. Barêng têkan ing alas, bêndarane tiba kalêngêr, jalaran bêdhil kêcanthèl ing pang, awake dhewe kêbêdhil. Asu nuli mlayu marani bêndarane putri, nggubêl, anggèrèt jarike karo mbaung mêmêlas-asih. Bêndarane putri banjur ngêrti yèn ana bêbaya, mula enggal-enggal kongkonan wong marani. Tujune tatune ora ambêbayani, nanging upama ora kêtulungan dening asune mau iya bisa uga tumêka ing pati. Cêkake yèn asu iku wis kondhang bab kasêtyane nyang bêndarane.

Kajaba kewan loro iki, jaran uga duwe watak kang kaya mêngkono.

Kacarita ana sawijining wong Arab, aran Hasan, lêlungan karo kanca-kancane. Barêng têkan ing panggonan kang sêpi, dikroyok ing begal bangsa Turki. Kanca-kancane kang milu kabèh padha dipatèni, dene Hasan kacêkêl jarane mbêngingèh.

Barêng bêngi begal-begal mau padha ngaso, ngêgarake mothane, dene Hasan gumletak, kabanda tangan lan sikile, ana ing sajabaning motha. Sasuwene têturon mêngkono, krungu jarane mbêngèngèh.

Kanthi trênyuhing ati Hasan kêpengin ndêlok jarane. Hasan nuli mbrangkang sajak kangelan mênyang panggonan jaran mau, calathune: "O, mitraku kang bangêt daktrêsnani, kapriye bakal kadadeanmu. Kowe mêsthi bakal dipapanake ing gêdhogan kang rêgêd sarta bakal disiya-siya. Saiki enggal minggata bali nyang omahe bêndaramu, matura nyang ndara putri, yèn dhèwèke ora bakal kêtêmu karo aku manèh!" Barêng jaran krungu, sanalika iku, tali kang kanggo nalèni sikile jaran mau dicokot kongsi pêdhot, nganti jaran bisa luwar. Sawise, kewan mau nuli nungkulake sirahe nyang bêndarane, bêndarane diangkat kanthi nyokot cathokane wêlulang kang dianggo lan banjur digawa ambandhang anjujug ing omahe bêndarane. Satêkane ing kono, kewan mau nuli nglêmpuruk, têrus mati, nanging bêndarane slamêt ora kurang sawiji apa, kêtêmu manèh karo anak lan bojone.

B.M.

--- 98 ---

LÊLUCON

Unta

Morot : "Geneya, unta iku sikile papat?"

Modot : "Yèn asikil loro, mendah yèn disawang, rak nglarakake mripat.

BEDANE

Morot : "Geneya, bêdhès kok duwe buntut?"

Modot : "Lha, yèn ora duwe buntut, bedane karo kowe apa?"

Morodmoddod.

Bapa : "Le, yèn diparingi apa-apa kuwi kandha marang sing maringi: "matur nuwun" ngono ya, aja lali."

Anak : "(Isih cilik, diparingi olèh-olèh dhayoh, banjur matur): "Matur nuwun, ngono ya, aja lali."

Panji Wulung, P.A., Ngayogya

ING PAMULANGAN

Simin ana ing jêro klas ora gêlêm nyêmak, bukune malah ditutup, banjur ndêlêng ing njaba wêruh ana wong mlêbu ing warung. Guru wêruh yèn Simin ora nyêmak banjur ditakoni:

E, Simin têkan ngêndi? (pêmacane)

Simin : "Dumugi ing wande, pak Guru."

Handojo, Paninggaran

WITING KLAPA

I. Bocah-bocah ayo lumêbu sêkolah, | Ngati-ati ngarah-arah, aja wêgah, | Miturut kabèh wêwarah, | Cikbèn ora nêmu susah ||

II. Nèk wis gêdhe bisa gampang nyambutgawe, | Cikbèn kêpenak uripe, besukane, | Lêga lan bungah atine, | Bapak-ibu sêkarone ||

III. Kapintêran kudu dipêrsudi tênan, | Awit iku kanggo gaman, golèk pangan, | Lan ngawruhi kautaman, | Kang wajibe linakonan ||

IV. Wiwit cilik sinaua rêsik-rêsik, | Jroning omah cikbèn apik, aja suthik, | Anglakoni tindak bêcik, | Dadi lahir batin rêsik ||

Sulardjo

SRIKANDHI TANDHING KARO BUTA CAKIL

[Grafik]

Bocah-bocah, mêsthine kowe wis kêrêp krungu ing bab pêthilan Srikandhi lan buta Cakil. Lan mêsthine kowe ya ngêrti yèn jogède ora gampang. Nanging kang kacêtha ing gambar iki anèh, dene kang nglakoni bocah isih cilik-cilik, tandang tanduke wis ora nguciwani. Wah manèh sing dadi athik bangsa Tionghoa. Srikandhine jênêng Utelien Tan Giok Lien butane Tan Tjin Seng.

Wah ya ora kurang nyênêngake.

KEWAN KANG AMBÊKE KAYA SATRIYA

Anuju sawijining dina ana macan kang wis tuwa mati ana sangarêpe pandhêlikane. Kewan-kewan liyane kang maune padha wêdi lan gumêtêr, barêng wêruh saiki padha nyêdhak, sabab saiki padha ngêrti, yèn mungsuhe kang mêdèni bangêt wis ora bisa apa-apa manèh. Banjur ana salah sijine kewan kang ngisin-isin lan natoni.

Ana kancil ya uga milu ngerang-erang, kêbo nyundhangi nganggo sungune kang gêdhe tur prakosa lan cèlèng nggadhili nganggo gadhile kang landhêp nganti tatu. Mung jaran kang uga ana kono ora milu apa-apa. Ing kono si kancil calathu: "Bok iya ngêkèkana sepak apa piye! Dhèwèke rak lagi anu kae mangsa anakmu!" Nanging kewan kang watake kaya satriya mangsuli: "Ora, aku moh nêmu kuwuk mungsuh kang wis ora bisa apa-apa. Aku trima ora ngapak-apakake."

Soetono, Surabaya.

--- 99 ---

CALON JURU MITULUNGI KASANGSARAN

[Grafik]

Gambar iki padha bocah-bocah wadon kang disinau caraning mitulungi kasangsaran, kayata bocah kang nglemprak (lungguh ing têngah) iku bocah kang diupamakake lagi nandhang sangsara. Bocah-bocah mau diênggon-ênggoni sarwa putih, dalasan krudhunge pisan iya putih, lan ana cirine mrapat abang, cara landane "Roodekruis."

MENEER S.

Dhèk aku isih sêkolah biyèn, aku duwe guru asmane meneer S., dêdêge cêndhèk, irêng lan kêrênge wah, ora karuwan. Para muride kabèh padha gêthing utawa wêdi, utawa ya wêdi ya gêthing. Ing sawijining dina mèh unggah-unggahan, aku lan kancaku Is mlêbune rada kesukên, dadi pêkarangan sêkolahan isih sêpi. Manut undhang-undhang, bocah-bocah ora kêna mlêbu ing klas sadurunge ana guru rawuh. Dilalah, aku ngliwati klasku dumadakan wêruh puntenlijste meneer S. gêmlethak ing meja. Sanalika aku gêmêtêr saking bantêre anggonku bratayuda karo adrênging kêpenginku mlêbu pêrlu ndêlok bijiku. Sarèhning aku ki ora ditêkdirake duwe otot kawat, balung wêsi lan ati waja, dadi aku ya kasoran. Cêkaking rêmbug Is takkon jaga lawang lan dhèhèm-dhèhèm yèn ana guru katon kêmlebat, aku têrus thimik-thimik mlêbu. Lêt sadhela ilang dhêg-dhêganing atiku saking kaslimure anggonku ndêloki biji-biji. Ujug-ujug Is mlêbu, mêsthi bae aku nêsu. Tanpa nginguk saka puntenlijst bocahe tak sêntak: "Kowe ki edan apa piye!. Wong dikon njaga guru kok milu mlêbu. La nèk konangan meneer S. rak mati aku. Ayo ndang mêtu manèh!" Ndadèkake gumunku barêng Is mbêgêgêg bae, ora obah. Mèh bae aku misuh-misuh, tujune mlengak dhisik. Kaya apa kagètku barêng wêruh yèn sing ngadêg ing ngarêpku dudu kancaku, jêbul ... meneer S. dhewe. Aku têrus njêjak bumi ping têlu, emane jubine gewapend bêton. Dadi aku ora bisa amblês kaya Antarêja. - Bocah-bocah mêsthine padha ngira kabèh yèn aku distrap (ukum) abot bangêt; aku dhewe dhèk samana wêdi bakal ditokake saka sêkolahan, nanging anèhe, meneer S. kèndêl bae, ngêndika ora, mèsêm ya ora, malah barêng wis unggah-unggahan aku bisa munggah sarana pangalêmbana sing awèh tangan dhisik dhewe yaiku ... meneer S., ning kèndêl bae, ngêndika ora, mèsêm ya ora. O, anèh, pancèn anèh panjênêngan punika, meneer S., meneer S.!

Uncle, Sum.

KÊWÊLÈH

Anak : "Pak, aku njaluk brutune bae."

Bapak : "Hus, bocah cilik ora kêna mangan brutu, ora ilok, mundhak bodho."

Anak : "Ah, bapak ngapusi, wong kandhane simbah iwak brutu kuwi sing enak dhewe, rasane mat bangêt."

Bapak : "Mula-mula ya êmbahne, barêng wis ora têdhas dhewe wadine dikandhak-kandhakake bocah.

P. Mansoe, Bandung

--- 100 ---

DHÊMÊN UGAL-UGALAN NGANTI KAYA WONG GÊMBLUNG

[Pocung]

1. Gilo iki, banyolan dongènge biyung / biyèn duwe tangga / omah cakêt tunggal tritis / ya pak Sura, jênênge wong kang kacrita //

2. Watêkipun, kaya dene uwong gêmblung / dhêmên gal-ugalan / dhasar dhèke dadi modin / saya anggak anggêpe kaya pangeran //

3. Dhèk samono, dipun undang tangganipun / pêrlu kêndurenan / ngêpung kajat mulud Nabi / wong kabênêr sasi Maulud tanggal rolas //Lebih satu suku kata: wong kabênêr sasi Mulud tanggal rolas.

4. Wis ndilalah, pak Sura ing dhatêngipun / dadi tèn-êntenan / kancane kêju ngêntèni / barêng têka uwong akèh padha nyêntak //

5. Priye ta Din, kasèp têmên ta têkamu!" / ngglayêm si pak Sura / anyêlèwèng le mangsuli: / "Ya tinggalên nèke êmoh nggawa brêkat!" //

6. Nggone clathu, ngono mau karo mlêbu / nglangkahi ambêngan / pancèn njarag jroning ati / wonge kabèh bène ora sudi brêkat. //

7. Ndadak kojur, modin kêmplu dhasar ndludur / sidane kisinan / tiba awake njêdhindhil / gupak upa duduh jangan lan gudhangan. //

8. Nalikane, arêp mlêbu njangkah maju / nglangkahi ambêngan / dijegal sikile buri / tiba ndhodhok nglungguhi sêga janganan. //

9. Wis mangkono, modin kêmplu kang tinêmu / wurung olèh brêkat / mulih lêgèh thili-thili / cêlinguran anggêre kêpêthuk bocah. //

Setoe

BATANGAN CANGKRIMANE SOEWONDO ING MR. CORNELIS

Manêngên:

1 Subuh. 2. Tiang. 3 Mulang. 4 Suda. 5 Kupang. 6 Alus. 7 Ampênan. 8 Bisu. 9 Putus. 10 Jara. 11 Angkuh. 12 Surabaya.

Mangisor: Bale Pustaka.

MANGSULI LAYANG.

Moestafa Eddi, Jombang. Layangmu panjaluk dadi langganan Taman-Bocah wis daktêrusake nyang administratie. Yèn kowe arêp ngirimi potrèt kang arêp dicap, prayogane iya afdruk sarta kang cêtha.

Amirhadi, Ngayogya. Nalika tanggal 12 Juni aku mêrlokake nyêtèl Mavro, nanging cuwa bangêt, dene ora bisa krungu cêtha, pating glodhag ora karuwan. Ing mangka anggonku ngarêp-arêp wis lawas, sabên dina dakeling-eling: Dina minggu jam 5 arêp ngrungokake toneel, ngrungokake Panji Wulung, tibane ora bisa.

Morrodmoddod, G. Gambini, Sawung Galing lan Dèwi Sêkartaji. Mojo 5A. Pacarkêling-Oost, Surabaya. Aku wis nampa pitêpunganmu kabèh, gawe bungahing atiku. Morrodmoddod lan G. Gambini, karanganmu uga wis kêtampan, lan Sawung Galing apadene Dèwi Sêkartaji. Sukur dene arêp padha milu lêlumban ing Taman-Bocah, milu urun-urun karangan. Saya akèh kêponakane, Bu Mar saya sênêng.

Soelandjari lan Hidajati ing Wunut. Layangmu pitêpungan wis kêtampan, bangêt panrimaku. Nanging aja pisan dadi atimu karangane ora bisa kapacak, coba gawea liyane sing luwih apik.

Handojo, Paninggaran. Sabisa-bisa kowe ya ngaranga dhewe bae, nanging upama mrangguli karangan apik basa Walanda utawa Mlayu, arêp kokpêthik iya kêna, nanging aja sing plêk, rada owahana.

Moch. Dawami, Muntok. Wis lawas kowe ora kirim layang ngabarake bab kêslamêtanmu, lagi saiki. Apa murid-muridmu isih padha nggatèkake anggone maca Taman-Bocah? Karanganmu wis daktampa, bangêt panrimaku.

S.H. Hartono, Dêlanggu. Aku bungah bangêt, kowe mêrlokake anêpungake nyang Bu Mar lan ngirimi karangan rupa cangkriman.

R. Joes, Schoolweg 38, Dêmak. Pitêpunganmu wis daktampa kanthi sênêng. Aja pisan dadi atimu ya, karanganmu ora bisa kapacak kabèh, jalaran aku tampa lêlucon uga, saka bocah lima, padha ngirimi lêlucon têlung warna plêk kaya kirimanmu. Dadi aku banjur ora bisa macak.

Siti Marlikin, leerling M.J.S. Tipar, Purwokêrto. Bu Mar mêsthi luwih sênêng yèn kowe milu langganan Taman-Bocah. Pêrkara basa utawa ngoko kuwi aku pasrah marang kowe, sakarêpmu. Yèn arêp ngirimi karangan, iya tulisên ing postblad utawa sarana layang tutupan, ditèmplèki franco f 0,10, banjur dikirimake marang Bu Mar.

Widagdo, Cinderêja, Surakarta. Karanganmu wis daktampa, dene kêpacak utawa orane isih dakpikir-pikir dhisik.

Michelin, Têgal. Kowe pitakon bab Europese Kweekschool, iku ana ngarêp C.B.Z. (Bêtawi). Sing ditampa bocah kang duwe diploma Mulo utawa driejarige H.B.S. Dene yèn munggah klas II Mulo kuwi iya kêna nglêboni T.S., nanging iya ditampa ing klas I, lan tanpa nganggo examen.

Sp. Idie, Sumatra. Aku wis tampa layangmu, surasane wis mangêrti kabèh, milu gawe susahing atiku. O, Soepaydie, muga-muga aja nganti sing kaya ngono. Yèn oommu ngalih apa kowe iya ndhèrèk, sarta apa ngalihe nyang Bêtawi sida besuk sasi ngarêp iki?

Soejono p/a R. Salatoen, Plaosan. Purworêjo. Aku wis tampa karanganmu, kêtrima bangêt.

As, Mênggungan 159, Surakarta. Pancèn saiki hawane lagi ora kêpenak, akèh wong sambat ngêlu utawa ora kêpenak awake. Dadi kowe aja kuwatir apa-apa.

Artinah, Paree. Layangmu pitêpungan wis daktampa kanthi bungah. Kucingmu kok ndhêmênakake têmên, ya, ingatase kewan kok anggone mêngêrti kaya manungsa, ngêrti kabêcikan, malah manungsa akèh sing ora mêruhi kabêcikaning liyan. Bênêr bae anggonmu kelangan barêng ditinggal mati, la wong wis kaya anak.

Layang liya-liyane bakal dakwangsuli Sêtu ngarêp.

Bu Mar.

--- [0] ---

Ôngka 50, Rê Pn, 23 Bakdamulud Jimawal 1869, 22 Juni 1938, Taun XIII

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [765] ---

Ôngka 50, Rê Pn, 23 Bakdamulud Jimawal 1869, 22 Juni 1938, Taun XIII

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining kalawarti punika ing dalêm tigang wulan f 1.50 bayaran kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 1744 Bêtawi Sèntrêm.

Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana nitih kreta miyos dhatêng rad kawula.

[Grafik]

Kala dintên Rêbo tanggal 15 kapêngkêr Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral Jhr. Marang. W. L. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer sampun ambikak parêpatan ing rad kawula. Ing sisih punika gambar dalêm (sisih kiwa) ingkang wicaksana nalika nitih kreta miyos dhatêng rad kawula kalihan Tuwan J.M. Kiveron Algemeene Secretaris.

--- 766 ---

Kagunan Jawi

Marsudi Gêndhing Jawi.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 45.

Ing ngandhap punika nut gêndhig Ladrang Slamêt

Pola ôngka 1

Gd. Ladrang Slamêt, lr. sl. pt. nêm

[Notasi]

Pola ôngka 2

Gd. Ladrang Slamêt irama tamban dipun gerongi salisir.

[Notasi]

Upami gêndhing Ladrang Slamêt sampun sagêd, supados botên ambosêni, kangge lintunipun gêndhing Ladrang Slamêt, inggih punika gêndhing Puji Rahayu, dene nutipun kados ing ngandhap punika.

Pola 1

Gd. Puji Rahayu lr. sl. pt. nênêm.

[Notasi]

--- 767 ---

[Iklan]

Manawi dipun tambanakên, gerongipun botên beda kadosdene gerong gêndhing Ladrang Slamêt, gerongipun ugi salisir, sasampunipun gong kênong VIII, kados ing ngandhap punika.

Pola 2

[Notasi]

Bab Panabuhipun Kênong sarta Kêmpul.

Manawi kênong sarta kêmpulipun pêpak, kadosdene ingkang sampun kula têrangakên wontên ing bab gôngsa, punika panabuhipun manawi kalêrês papan kênong utawi kêmpul, ugi miturut punapa dhawahipun wilahan.

Upami lêrês papan panabuhipun kênong kalêrês nut ôngka 2 punika ingkang dipun tabuh ugi kênong laras gulu (manis) panabuhipun kêmpul ugi makatên miturut wilahan dhawah nut ôngka 2, makatên salajêngipun. Badhe kasambêtan.

R. Ng. Pringgaardana.

--- [768-769] ---

[Grafik]

Rad Kawula ing Taun 1918-1938

Adêging rad kawula dumugining taun 1938 sampun jangkêp 20 taun, tumindak wilujêng. Ing nalika wiwit kabikak, warganipun wontên 38 kanthi pangarsa satunggal. Ing salajêngipun awarga 60, ingkang 38 kapilih, ingkang 22 katêtêpakên ing gupêrnur jendral.

Kala ing dintên Rêbo tanggal 15 wulan Juni 1938 kalêrês pambikakipun rad kawula. Ingkang kacêtha ing gambar agêng: nalika kangjêng tuwan ingkang wicaksana mêdhar sabda pambikaking parêpatan, jumênêng wontên ing têngah, mangagêm agêng. Sanès-sanèsipun ingkang lênggah ing pêngkêran dalêm, para pangagêng wadyabala lautan, dharatan tuwin para dhirèkuring dhepartêmèn.

Gambar bundêr: nalika kangjêng tuwan ingkang wicaksana rawuh, nitih kareta kalihan algêmèn sèkrêtaris, Tuwan Kiveron. Gambar sisih kiwa: Mr. J. Elshout, jendral mayor T. Bakker tuwin litnan kolonèl T. Tulp. Gambar nginggil têngên: pangagênging wadya dharatan Boestra wawansabda kalihan pangarsa rad kawula Mr. W. H. van Helsdingen. Gambar ngandhap sisih têngên: kangjêng tuwan ingkang wicaksana têtabikan kalihan para warga Rad Indhiya.

--- 770 ---

Susu Bleg-blegan

Karanganipun Dr. De Haas, dhoktêr lare tuwin mahaguru pamulangan luhur dhoktêr ing Batawi.

Sambêtipun Kajawèn nomêr 49.

Susu kênthêl lêgi punika manawi dipun tingali pigunanipun, katingal ragi awis ing rêgi. Sasampunipun dipun cuwèrakên, susu sabagean, kalihan toya kawan bagean, kawontênanipun kintên-kintên sami kalihan momoran: susu 1/2, toya 1/2 tuwin gêndhis 8%.

Susu kênthêl lêgi wau ugi wontên saenipun, inggih punika ingkang dèrèng dipun wori toya, sanadyan sampun bikakan, kuwawi dipun rimat ngantos sawatawis dintên.

6. Susu lêgi ingkang sampun dipun pêndhêt sarinipun susu ("sweetened condensed skimmed milk" utawi "afgeroomde gesuikerde melk"). Susu punika ingkang kadamêl susu ingkang limrahipun sampun tanpa sari, mêndhêt saking sisaning susu ingkang kadamêl mêrtega, dipun kênthêlakên kalihan gêndhis kados caraning ngolah susu ingkang botên dipun pêndhêt sarinipun, ingkang kadamêl susu kênthêl lêgi, kados ingkang kapratelakakên nomêr 5 ing nginggil.

Susu ingkang sampun dipun pêndhêt sarinipun, tuwin botên mawi gêndhis, dèrèng wontên ingkang kasade wontên ing tanah ngriki.

Dados susu tulèn ingkang dipun kênthêlakên (nomêr 2), tuwin galêpung susu ingkang botên mawi gêndhis (nomêr 3), punika sasampunipun dipun cuwèrakên kanthi prayogi, punapadene susu gesteriliserd (nomêr 1) ingkang botên prêlu dipun cuwèrakên malih, punika manawi dipun tandhing kalihan susu pêrêsane enggal, kalêbêt susu bleg-blegan ingkang sae piyambak. Glêpung susu ingkang lêgi (nomêr 4), tuwin susu kênthêl lêgi (nomêr 5) ugi sae, nanging botên kados ingkang kapratelakakên ing ngajêng, namung tumrap susu lêgi ingkang sampun dipun pêndhêt sarinipun (nomêr 6), ingkang sami namung namanipun kemawon, sami susu.

Susu lêgi ingkang sampun dipun pêndhêt sarinipun wau, namung rêginipun ingkang mirah, amargi rêginipun ing dalêm saêblègipun langkung mirah tinimbang susu bleg-blegan sanèsipun. Nanging sajatosipun (manawi dipun tingali pigunanipun awêwaton têdha), kalêbêt susu bleg-blegan ingkang awis piyambak. Amargi sawarnining sari ingkang wontên salêbêting susu sampun dipun pêndhêt, tuwin gêndhis ingkang kangge momoran, kapetang dipun tumbas kanthi rêrêgèn awis, môngka tumrap tanah ngriki, rêrêgèn wau kapetang mèh tanpa rêgi.

Manawi susu lêgi ingkang sampun dipun pêndhêt sarinipun wau dipun ombèkakên ing lare sêsêpan ajêg tuwin ngantos dangu, lare wau tamtu sa-

[Iklan]

--- 771 ---

kit tuwin wuta punapadene tiwas. Mila tiyang sampun ngantos kapusan dening mirahing rêginipun wau, ngèngêtana bilih pinanggihipun malah langkung awis, namung kêtarik saking wujudipun sami kalihan susu kênthêl lêgi ingkang botên kapêndhêt sarinipun. Susu lêgi ingkang sampun tanpa sari babarpisan, sampun ngantos kaombèkakên dhatêng lare sêsêpan tuwin lare sanès-sanèsipun. Makatên ugi manawi dipun pigunakakên kangge kabêtahaning balegriya inggih tanpa guna, sami kemawon kalihan botên migunakakên susu wau.

Ing ngriki prêlu dipun èngêtakên kanthi wigatos, bilih susu ingkang kasade ing pundi ingkang sami caping pabrikipun (mèrêkipun), punika wontên warni-warni, kados ingkang sampun kapratelakakên ing nginggil. Dados manawi badhe mundhut susu bleg-blegan, badhe kagêma punapa kemawon, sampun namung mitakèkakên caping pabrikipun kemawon, prayogi pitakèn: golonganing susu bleg-blegan wau (upaminipun kados ingkang kasêbut nomêr 2 utawi nomêr 4), kajawi tiyang ingkang sampun kulina tuwin ingkang rêmên ngangge satunggiling mèrêk tuwin bangsaning susunipun. Dados ingkang prêlu dipun wigatosakên punika bangsanipun.

Tiyang ngangge susu bleg-blegan punapa kemawon kangge lare sêsêpan, lêpat sangêt manawi botên nêdha pitêdah dhatêng dhoktêr rumiyin. Kajawi ta manawi manggèn wontên ing kitha alit, têbih dhoktêr, ngantos botên sagêd angsal pitêdah.

[Iklan]

Tumrap kabêtahaning balegriya, ingkang botên kêcêkap, prayogi ngagêma geevaporeerde volle melk (nomêr 2).

Manawi badhe ngangge susu, susu enggal utawi bleg-blegan, namung gumantung dhatêng kaparêngipun ingkang badhe ngagêm, tuwin gumantung saking arta punapadene papan panggenan. Nanging ingkang makatên punika, manawi badhe mundhut susu bleg-blegan, prêlu migatosna bangsanipun, sampun namung gumantung saking anggèning sênêng dhatêng capipun.

Pawartos saking Administrasi.

Lêngganan nomêr 4015 ing Jombang. Lêrês.

Langganan nomêr 3405 ing Bandhung. Lêrês.

Lêngganan nomêr 3641 ing Sêrpong. f 4.50 punika dumugi 1e kw. 1939.

--- 772 ---

Kawruh Sawatawis

Gugon tuhon.

Mijil

pra sarjana kêrêp asung peling / aywa gugon tuhon / cik bèn datan dadi pitunane / mring sok wonga kang padha nglakoni / bangkit angrêndhêti / karêp nêdya maju //

duk ing nguni kongsi ing saiki / datan pêdhot-pêdhot / pra sarjana dènnya mêdharake / sinartanan bukti anyukupi / mrih sirna tumuli / gugon tuhon iku //

kang kadyèku tarlèn kang ing nguni / murih karahayon / patrap iku mula wis bênêre / pra winasis tan kêndhat marsudi / bênêr apa sisip / gugon tuhon mau //

coba ayo padha digagapi / basa gugon tuhon / saka gugu myang tuhu linggane / gugu ngandêl tuhu iku yêkti / gya rinimbag dadi / wisesana lugu //

surasane ngandêl lan ngiyani / nadyan tanpa waton / gampang ngandêl apa saujare / saka ngandêl banjur ditêmêni / lire dilakoni / dadi gampang nurut //

gampang gugu myang gampang nuhoni / aran gugon tuhon / anut grubyug ing ujaring akèh / tan pinikir bênêr apa sisip / môngka iku pikir / piranti kang prêlu //

pikir iku dêdamare ati / tumrap sagung uwong / marma iya dhasar wis mêsthine / amarsudi uripe pamikir / kang supadya bangkit / wikan bênêr luput //

kang wus bênêr yogya dilakoni / aywa kabêsturon / lamun sisip binudi bênêre / anggêgulang bênêre pamikir / lamun karèh pikir / iku kojur muput //

kalamun wus bangkit mangrèh pikir / padhange sumorot / amadhangi ing sawêwêngkone / banjur gampang arsa ngawikani / ala apa bêcik / bênêr apa luput //

balik lamun kita karèh pikir / pêpêtêng kang katon / anglimputi ing sakukubane / datan gampang arsa nyumurupi / ala apa bêcik / bênêr apa luput //

adhakane suthik amêmikir / apa jare uwong / anggêr bae wis kaprah ing akèh / wus inganggêp bênêr kang sayêkti / mula dèn takoni / dadi anut grubyug //

kalamôngsa iya banjur mosik / nuju karahayon / nanging kandhêg ana mosik bae / lire datan wani anglakoni / wêdi dèn arani / sungkan yèn cinatur //

akarana andarbèni osik / datan kaprah uwong / marma nadyan wis bênêr osike / saka sungkan apadene wêdi / pilaur nglakoni / salah kaprah iku //

kang sawênèh suthik ngasah pikir / dadi janma wangkot / datan sudi nganggo pituture / sapa bae kang tumuju bêcik / mung tansah ngêngkoki / dhèwèke tan luput //

ing samêngko yogya ambalèni / nalar gugon tuhon / kang wus padha kinawruhan akèh / upamane ana prênjak muni / munggwing kanan panti / bakal ana dhayuh //

wayah ratri ana kolik muni / kanthi mabur alon / yèn anjujur desa wahanane / desa kono ana janma lalis / yèn ngalang sung peling / ana wong laku dur // Badhe kasambêtan.

Ki Darmaprawira.

--- 773 ---

Rêmbagipun Garèng + Petruk

Utaminipun lare èstri nyambut damêl.

VIII

Garèng : Wis, Truk, rêmbugane têka banjur talencengan saparan-paran mêngkono, saiki padha ambalèni rêmbuge ing ngarêp bae manèh. Kowe nêtêpake: wong wadon kuwi adhêdhasar dhêmên mulasara lan dhêmên ngurbanake awake minôngka kanggo kaprêluwane anak bojone.

Petruk : Luwih bêcik saupama kok kandhakake, wong wadon adhêdhasar dhêmên mulasara lan dhêmên ngurbanake awake minôngka kanggo kaslamêtane anak bojone. Mara, apa iki dudu dhêdhasar watak kang luhur bangêt.

Garèng : Iya pancèn nyata luhur bangêt, Truk. Mung bae ing kono kowe banjur sajak angrèmèhake, ora-orane iya, ora ngrêgani nyang labuhe wong lanang minôngka kanggo kaslamêtane anak bojone. Kaya ta: wong lanang kêtêkuk ringkêl, paribasane sikil digawe sirah, sirah digawe sikil, anggone golèk pangupajiwa minôngka kanggo kaslamêtane anak bojone, iki apa kok pringake bae, kok anggêp dudu barang-barang.

Petruk : Wèh, kok banjur ambalik grumbyang, ujug-ujug kang Garèng ngrewangi wong lanang. Cara jaman sing uwis-uwis, kang Garèng, sanadyan saiki kudune iya isih mêngkono, wong lanang kuwi anggêre gêlêm rabi, iya wani nanggung kaslamêtane batihe, têgêse: batihe mau aja nganti ora mangan, aja nganti ora duwe panggonan turu, aja nganti kêna ing lêlara, lan sapadhane. Bisane sing mangkono kuwi wong lanang iya kudu golèk dhuwit, sing kanggo makani, kanggo nyewakake omah, kanggo ambayari dhoktêr yèn batihe salah siji ana sing lara, mêngkono sapiturute. Supayane bisa olèh dhuwit sing kanggo mragadi kabèh mau, wong lanang iya kudu gêlêm nyambut gawe sakuwate, dadi wong lanang kêtêkuk ringkêl nyambut gawe, kuwi wis mêsthine kang Garèng, awit wis duwe tanggungan batih mau. Nanging ing sarèhne wong lanang kuwi nyambut gawe, mêsthine iya arang ana ing ngomah, mulane kaanane ing sajêrone omah iya banjur dipasrahake nyang garwane, yaiku: sigaring nyawane. Tujune, ta, tujune, kang Garèng, wong wadon kuwi saka krêsaning Pangeran ditakdirake anduwèni dhêdhasar: dhêmên mulasara lan dhêmên ngurbanake awake, saupama oraa, kaanane ing sajrone omah kono, sida kalakon: hêrêmuk.

--- 774 ---

Garèng : Ora mêsthi, Truk, sabab aku duwe têpungan, moprone dadi guru, dadi ora tau ana ing ngomah, mênir dadi komis, iya ora tau ènèng ngomah, ewasamono anake loro mêksa kopèn.

[Grafik]

Petruk : Ora maido, kang Garèng, sabab bisa bayar babu, kang kêna diprêcaya ngêmong anake mau. Saiki mula iya akèh wong tuwa sing manggulawênthahe anake kuwi mung: cul, dipasrahake karo babu bae, malah ana bae wong wadon sing êmoh nusoni anake, sanadyan ora barang-biring, nanging anake banjur didhot bae. Nanging iki sabênêre wis kêna diarani nyêbal wèting alam têmênan. Nèk miturut woting alam, wong wadon kudu mulasara, ngopèi, anggulawênthah anake dhewe. Mara, dêlêngên, kang Garèng, wong wadon anggone ngopèni anake, nyirik mangan iki mangan ika, sabab kuwatir yèn susune ora bêcik kanggo anake sing lagi disusoni. Lagi kêpenak-kêpenake turu anake cêngèk, sêthithik bae, iya banjur gregah tangi: thak-thik, thak-thik, isut-isut, opyok-opyok...

Garèng : Kok nganggo thak-thik, isut-isut, opyok-opyok barang, kuwi apa bae, Truk.

Petruk : Hla, iki sawijining tôndha yêkti, yèn kowe kuwi ora mrêduli saupit-upita marang pangopèning anakmu, nanging mung nglêkêtêr turu bae, kabèh-kabèh mung kok pasrahake nyang bakyu bae. Kuwi mèh umum, kang Garèng, sabên wong lanang iya kaya ngono kuwi, luwih-luwih nèk anake lara, wah, wong wadon anggone jêmpalitan, prasaksat moh turu, moh mangan, moh apa-apa, kajaba mung ngudi murih anake sing lara enggala bisa mari. Lo, iya sing kaya ngene iki, sing tak unèkake wong wadon ngurbanake awake minôngka kanggo kaslamêtane anake. Anggone ngurbanake awake mau kanthi sênênging ati, kang Garèng, ora pisan-pisan anduwèni angrêsula, utawa mêngkêling ati, mêngkono uga anggone ngupakara lan mulasara anake, sanadyan rêkasane sasayahira kae, ewasamono anggone nindakake iya kanthi sênênging ati têmênan. Mulane ora kêna dipaido, yèn banjur dikandhakake: wong wadon dilairake ana ing donya kuwi kêdunungan dhêdhasar: dhêmên mulasara lan dhêmên ngurbanake awake.

Garèng : Wah, kok iya mèmpêr, dhing Truk, nèk wong lanang pancèn iya ora duwe dhêdhasar sing kaya ngono kuwi, aku kok banjur

--- 775 ---

kèlingan lêlakone têtêpunganaku, Mas Mantri Arja kae. Anake lara, mas mantri mau jêbul lagi…main, ing wanci jam rolas bêngi bojone kongkonan uwong dikon ngabari sing lanang, yèn larane anake bangêt, kuwi wangsulane mas mantri: iya, iya, mêngko sadhela aku mulih, nèk lotre iki wis putus. Barêng jam siji dikabari anake mati, iya bênêr mangsuli nganggo muni: inalilahi... ngono kae, nanging nganggo disambungi: mêngko sik, nèk cêkiku sanga bang kiyi wis mêtu.

Petruk : Dadi rak iya wis cêtha, ta, kang Garèng, rak mung wong wadon sing kadunungan dhêdhasar watak sing luhur, yaiku: dhêmên mulasara lan dhêmên ngurbanake awake mau. Ing sarèhne wong wadon kuwi mangkono sing dadi dhêdhasare watake, mulane aku cocog bangêt karo pangandikane Nyonyah Markisin Markoni, yaiku sawijining wanita darah luhur ing Itali, tilas garwane swargi Tuwan Markoni, sawijining ahli tèhnik kang wis kasuwur ing saindênging jagad.

Garèng : Mêngko sik, Truk, mêngko sik, Nyonyah Markoni mau kok kandhakake yèn wanita darah luhur bôngsa Itali, dadi wanita bôngsa Eropah, ta, panggonane kamajuaning wanita kang wis lêpas bangêt, wah, kêpriye, Truk, mungguh pangandikane putri kiyi. Kok kêpengin krungu aku, mêsthine iya ngunèk-unèkake tindake wong lanang, sawiyah-sawiyah, sawênang-sawênang…

Petruk : Ora babarpisan, kang Garèng. Mungguh pangandikane nyonyah mau mangkene: Kang dadi gêgayuhane wanita sing luhur dhewe kuwi ora ana kang ngungkuli kajaba enggala duwe laki. Para wanita duwe gêgayuhan, supaya apa-apane bisa dipadhakake karo kaum priya, iki iya bêcik, nanging jamane… 25 taun kang wus kapungkur. Nanging tumrape jaman saiki gêgayuhan sing mangkono kuwi wis wayu. Mungguh sanyatane tumrape bôngsa wanita, sanadyana duwe pangkat kang luhur lan bêcik, mêksa ora bakal lêga lan sênêng atine yèn durung duwe laki. Salawase isih ênom, bisa uga yèn atine mula sênêng lan gêmbira, nanging ing besuk yèn wis tuwa, ing kono lagi ngrasa susahe wong wadon sing ora laki, nanging kudu urip dhewe êmple kuwi.

Garèng : Kuwi pangandikane Nyonyah Markoni, nyonyah bôngsa Eropah, sing kamajuane para wanita diunèkake wis dhuwur bangêt kuwi. We, hla, cilaka ane, Truk, dadi nèk mêngkono, para wanita bangsane dhewe, sing saiki padha bêngok-bêngok anjaluk apa-apane dipadhakake wong lanang, ora diunèkake wanita maju, nanging malah wis kèri salawe taun.

Pawartos saking Rêdhaksi.

K. 2010 ing Rêmbang. Gambar kados makatên punika sampun kêrêp kapacak ing Kajawèn.

K. 2958 ing Kêpanjèn. Pangintên panjênêngan ingkang makatên punika kêgolong kêlêbêtên. Sampun manggalih ingkang botên-botên.

--- 776 ---

Kawontênan Sajawining Praja

Daya ingkang malêbêt dhatêng Tiongkok.

Pasulayanipun Tiongkok kalihan Jêpan tansah nuwuhakên kasujananipun ingkang sami ngawaki. Tumrap Tiongkok, namung botên pitados dhatêng tindakipun Jêpan anggèning ngambah wontên ing laladan Tiongkok, ing pangintên tamtu wontên daya sanès ingkang tumut ngêmori. Makatên ugi Jêpan, babar pisan botên pitados dhatêng Tiongkok, mokal saupami botêna kêlêbêtan ing daya liyan. Ingkang makatên punika pancèn inggih wontên nyatanipun. Miturut wartos ing sapunika Jêpan rumaos kalêbêt ing gêlar babagan paprangan, mênggah wosipun ing sapunika Prancis badhe nyambuti arta dhatêng Tiongkok, kanthi tandha-tandha anyumêrêpi gêlat-gêliting lampah ingkang katindakakên dening utusan Prancis. Nanging sadaya wau tumrap pandakwanipun Jêpan, kenging dipun wastani sawêg pangintên, awit manawi saking katranganipun utusan Prancis, dhatêngipun ing Tiongkok punika botên babagan prakawis makatên.

[Grafik]

Mênggahing sambung-rapêtipun, pandakwanipun Jêpan wau kacocogakên kalihan anggêring Dr. Sun Fo ingkang sapunika nuju wontên Paris. Malah inggih lajêng wontên pandakwa malih bilih Dr. Sun Fo wau saking Ruslan, dados katingal manawi nalar-nalaripun mèmpêr, awit Prancis kalihan Ruslan punika kenging dipun wastani sampun saraos gêsangipun. Malah lajêng wontên wartos bilih Ruslan badhe ngintuni motor mabur 400 dhatêng Tiongkok, pirantos ambujêng tuwin 400 pirantos andhawahi bom, auto dêdamêl mriyêm tuwin sanès-sanèsipun. Mila kêncêng anggèning andakwa bilih Tiongkok kalêbêtan ing daya sanès. Saha lajêng wontên wartos bilih anggèning Tiongkok nyambut arta punika pêrlu kangge waragad damêl margi sêpur saking Kuci dhatêng Tiongkok sisih wetan.

Tumrap raos pandakwa punika kados inggih botên têbih nyatanipun, awit tumrapipun ingkang sami pasulayan tamtu langkung mindêng pamawasipun. Ing sapunika dipun wartosakên Dr. Sun Fo wontên ing Prancis pêpanggihan kalihan wakil Tiongkok ing prancis, Dr. Koo, saha sampun mupakatan kalihan bank-bank, ingkang badhe nyukani sambutan dhatêng Tiongkok, rêmbagipun ingriku sampun dipun mupakati dening ministêr babagan sajawining praja Prancis.

Sayêktosipun tumrap Prancis, anggènipun purun tumindak makatên wau saking melik anggèning badhe anggadhahi daya wontên ing laladan Yunnan ing bab babagan economie, tamtunipun kamelikan wau inggih kêdah mawi gêntos asuka kamelikan dhatêng ingkang nyukani, inggih punika badhe nyambuti arta, ambiyantu militèr, têtiyang ahli tuwin dêdamêl. Dene lêbêting dêdamêl badhe kawêdalakên saking tanah Kuci mêdal sêpur ingkang badhe dipun wontênakên. Ciang Kai Sek sampun ngintunakên wêwakilipun dhatêng Hanoi, laladan Kuci.

Dados anggèning Jêpan gadhah manah mangkêl dhatêng Tiongkok punika inggih botên lêpat, awit pangrancangipun Jêpan dhatêng tumindaking paprangan sampun kênthêng-kênthêng sagêd nyêlaki Hankow, wusana pinanggih dipun biyantu dening Prancis. Nanging Jêpan botên kirang jêmbar pamawasipun, lajêng gadhah sêdya badhe ngrêbat pulo Hainan, ingkang pêrnahing pulo wau cêlak kalihan Tongkin, cêlak kalihan kithanipun tanah Kuci. Dados sampun botên anèh bilih paprangan punika badhe tumular dhatêng tanah Kuci. Malah wontên wartos bilih pulo Hainan kêlampahan sampun dipun bom Jêpan. Sayêktosipun ingajêng Jêpan inggih sampun katingal ngambahakên kapalipun pêrang wontên laladan ngriku, nanging lajêng dipun èngêtakên

--- 777 ---

Prancis. Dados sadaya wau sajatosipun sampun sami anggadhahi wiji, ing sapunika katingal thukulipun.

Anggèning Prancis lajêng purun cawe-cawe dhatêng kawontênanipun Tiongkok, punika saking ngrumaosi bilih tatananipun praja sampun pinanggih prayogi, sadaya sampun sagêd gêlêng saekapraya.

Bab biyantu saking sanès nagari, punika botên namung pinanggih wontên Prancis kemawon, ugi wontên wartos bilih Tiongkok inggih badhe angsal sambutan saking Inggris 10 pondsterling. Malah ing sêmu, ing bab raos pamurina dhatêng kasangsaringkasangsaraning. tiyang ingkang botên dosa sami dipun dhawahi bom, punika botên namung tumuju dhatêng Jêpan tuwin Spanyol kemawon, ugi ngèngingi dhatêng Anerika, ingkang nglêbêti motor mabur sapanunggilanipun, mila Inggris lajêng suka pêpèngêt dhatêng pabrik ing Amerika sampun ngantos nyukani dêdamêl malih dhatêng Jêpan.

Ing wêkdal punika tumrapipun Tiongkok pancèn sawêg tansah kataman ing sabab, nanging sabab ingkang tuwuh wau ugi wontên raosipun dados panyêgah ajênging wadya Jêpan anggèning ngangsêg dhatêng Tiongkok, inggih punika pinanggih wontên bênanipun lèpèn Kuning, ingkang dumunung wontên ing antawising Cengcow kalihan Kaifeng. Salajêngipun lubèring toya wau narajang dhatêng laladan ingkang jêmbaripun ngantos 50 km. Anggèning laladan Honan kalêbêtan toya, punika botên sande badhe lumèbèr dumugi laladan Anhwei. Dene sababing bêna ingkang ngantos samantên agêngipun wau jalaran saking jêboling tanggul. Mila ing bab punika lajêng nuwuhakên dakwa-dinakwanipun Tiongkok kalihan Jêpan, amstaniamastani. bêdhahing tanggul wau saking pandamêlipun salah satunggal. NangiingNanging. ugi wontên èmpêripun bilih bêdhahipun wau saking pandamêlipun Tiongkok, pêrlu kangge nyêgah ajênging wadya Jêpan. Dene pinanggihipun pancèn nyata, ing sapunika wadya Jêpan sampun kêpisah dening kêtrajang toya ingkang têbihipun 50 km, tuwin wadya Jêpan ing Lunhai kêpêksa mundur mangetan, wosipun lajêng damêl kandhêging lampahipun Jêpan. Nanging Jêpan lajêng ngingêr anggèning nêmpuh sarana lampah sanès, malah panêmpuhipun cawang-cawang, inggih punika saking saêlèr lèpèn Langce tuwin saking papan sanès sisih lèr. Nanging ngantos sapriki wadya Jêpan dèrèng sagêd minggah dhatêng sabrangan sisih kidul.

Pabarisan Tiongkok mapan wontên sauruting papan ingkang kakintên nyamari, mapanipun wiwit saking Centhow dumugi Hwanyang tuwin Hofei dumugi Wuhu. Lêt 120 km malih dipun wontênakên baris ingkang langkung santosa. Cêkakipun sawarnining panêmpuhipun Jêpan saking pundi kemawon sampun badhe dipun tanggulangi, punapa saking lautan, saking dharatan, tuwin saking gêgana. Dene paprentahan Tiongkok badhe kapindhah dhatêng Yunnan.

Kawontênan ing Iskandarun.

Ingkang pinanggih ing sapunika, ing Paris sagêd tuwuh rêmbagipun têtiyang Prancis tuwin têtiyang Turki ing bab kawontênan ing Iskandarun. Miturut wartos tumrap ing golongan Syria ugi dipun jak rêmbagan. Mênggah wigatosipun badhe dipun jak damêl prajanjian tigan. Ing bab punika tumrap golongan Syrie botên kawratan aminangkani janji kawigatosipun Syrie botên kêdhêsêk.

[Grafik]

Sayêktosipun kala ing dintên Sênèn salêbêtipun minggu kêpêngkêr tumrap kawontênanipun ing Sanjak sampun têntrêm, nanging lajêng wontên tiyang Turki ing Antiochia dipun sanjata ngantos tiwas. Ing sanalika ngriku lajêng kawontênakên pajagèn saradhadhu Prancis. Pangajêng bangsa Arab nama Zeki Arzouzi tuwin kanca-kancanipun sami dipun cêpêngi. Ingriku lajêng wontên golonganing têtiyang Arab ingkang ngawontênakên arak-arakan ingkang ngatingalakên anggèning botên narimah. Malah ugi wontên golongan èstri ingkang tumut gadhah tindak makatên.

Ing sapunika tumrap Iskandarun sampun dipun rancang badhe kaêdêgan gupêrnur bangsa Prancis. Dene pangkat ingkang inggil-inggil anêtêpakên bangsa Turki.

Spanyol.

Miturut wartos, ing sapunika wadyanipun Franco sampun sagêd ngrêbat Castellon saha ngangsêg dhatêng Valencia.

--- 778 ---

KABAR WARNI-WARNI

(Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès).

TANAH NGRIKI.

Tatanan liburan pamulangan ing Jawi Wetan. Ing wêkdal punika Departement Pangajaran sawêg manggalih ing bab tatananing liburan tumrap pamulangan-pamulangan ing Jawi Wetan, amargi kawontênanipun botên cocog kalihan kawontênaning hawa ingriku. Tatanan punika kaangkah tumindak wiwit taun pangajaran wêkdal punika.

Botên kaparêngakên manggèn ing tanah ngriki. Raad van Justitie ing Surabaya mêntas ngrampungi prakawisipun Tuwan Rich A. Coeverden, redacteur-uigever Surabaya Post, prakawis persdelict, kaukum 2 wulan, saha salajêngipun botên kenging manggèn ing tanah ngriki.

Raad van Indie. Kawartosakên, vice President Raad van Indie, Tuwan van de Bussche badhe taksih têtêp dumugining wêkasanipun taun 1939.

Warga Raad Kawula enggal. Salowongipun tilas kalênggahanipun warga Raad Kawula Mr. P.N. Jansen, ingkang anggêntosi Tuwan J.J. ten Have, administrateur pasitèn ing sakidul Tasikmalaya.

Rancangan badhe lampahing motor mabur K.N.I.L.M. saking tanah ngriki dhatêng Australie. Miturut rancangan, lampahing motor mabur K.N.I.L.M saking tanah ngriki dhatêng Australie, katêtêpakên saminggu kaping kalih, kawiwitan wontên ing tanggal 3 Juli ngajêng punika, sabên dintên ngahad tuwin Kêmis. Bidhal saking Bêtawi jam 1 siyang dumugi Surabaya jam 3.50 siyang, dumugi Denpasar jam 4.30. Dintênipun Sênèn bidhal saking Denpasar jam 4.30 enjing, dumugi kupang jam 7.55, dumugi Darwin jan 12.35, dumugi Cloncurry jam 6.05. Dintênipun Slasa bidhal saking Cloncurry jam 6 enjing, dumugi Longreach jam 7.30, dumugi Brisbane jam 11.10 saha dumugi Sydney jam 2 siyang. Dintênipun Ngahad wangsul dhatêng tanah ngriki dumugi Bêtawi ing dintên Sênèn jam 4.35 sontên.

Bab arta fonds salawe yuta. Wontên wartos manawi arta fonds salawe yuta saking nagari Walandi dèrèng têlas dumugining wêkasanipun taun 1939, tirahanipun badhe kapundhut wangsul. Ing bab punika para directeur Departement lajêng nindakakên rêrigên ngrancang tumanjaning arta wau. Dene ing sapunika arta wau taksih kathah.

Anyaèni sêpur kilat dalu. Pinanggihipun ing sapunika tumindaking lampah spêur kilat dalu saya majêng, asring ngantos kêkirangan panggenan. Ingkang makatên wau pakaryan sêpur badhe ngawontênakên gêrbon tuwin grêbong restauratie enggal ingkang agêngipun langkung saking ukuran kados ingkang samantên, wiyaripun 3 m, panjangipun 20 m. Jalaran wontêning sêpur enggal wau, badhe angewahi papan sawatawis, pêrlu kangge nyêkapakên indhaking wiyaripun grêbong enggal wau, indhaking papan wontên 10 dm.

Bab badhe adêging Literaire Faculteit. Ingajêng sampun wontên wartos ing bab badhe adêging Literaire Faculteit, inggih punika Pamulangan Luhur babagan Kasusastran. Nanging bab wau jalaran saking dèrèng sagêd nglêbêtakên rantaman wontên ing taun 1939, sêdya wau kasandèkakên. Nanging sagêd ugi badhe dipun adani wontên ing taun 1940.

Kaparêngakên wangsul saking Digul. Miturut kêkancingan saking gupêrmèn, amarêngakên wangsuling têtiyang ingkang kasingkirakên wontên ing Digul dhatêng nagari wutah rahipun utawi dhatêng panggenan ingkang dipun kajêngakên.

Pabrik gêlas I.M.I.W. Sampun nate kawartosakên pabrik gêlas I.M.I.W. ing Padang dipun tutup, ing salajêngipun I.M.I.W. gadhah sêdya badhe ngêdêgakên ing Bandung. Nanging jalaran wontên pambênganipun, inggih kasandèkakên malih. Ing salajêngipun wontên sêdya badhe dipun êdêgakên ing Sêmarang. Ing sadèrèngipun têtêp pabrik wau badhe dipun tindakakên dening bangsa Tionghwa, amargi I.M.I.W. dèrèng gadhah punggawa bangsa Eropa ingkang mangêrtos yêktos ing bab padamêlan punika.

[Iklan]

Inggah-inggahan. Kawrat kêkancingan saking Gupêrnur Jawe Wetan, R. Abdulkadir ugi nama Sosromijoyo, tijd. wd. Wêdana Sumbêrwaru, Kabupatèn Panarukan, Paresidhenan Madura, têtêp dados wêdana ingriku. R.M. Mustejo, tijd, wd. wêdana ing Maospati, Kabupatèn Magêtan, Paresidhenan Madiun, têtêp dados wêdana ingriku. Mohamad Anwar, ugi nama Radèn Panji Amijoyo, tijd. wd. wêdana ing Bangkalan, Kabupatèn Bangkalan, Paresidhenan Madura, têtêp dados wêdana ingriku. M. Ngabèi Sudibyo, tijd. wd. wêdana ing Kêdiri kabupatèn tuwin Paresidhenan Kêdiri, têtêp dados wêdana ingriku.

Nanggulangi sêsakit malaria. Kawartosakên Dr. J.G. Overhoek tuwin Dr. W.J. Stokre, sami dhoktêr ingkang kajibah nanggulangi sêsakit malaria, sampun bidhal saking Bêtawi dhatêng laladan Jawi Kilèn pasisir lèr, pêrlu nitipriksa kawontênaning sêsakit malaria ing ngriku.

Têtiyang boyongan ingkang bidhal dhatêng tanah sabrang. Kapal Rooseboom sampun bidhal ambêkta têtiyang boyongan dhatêng Blitang, Paresidhenan Palembang cacah 325. Ing salêbêtipun wulan punika K.P.M. nyadhiyani kapal 5, badhe ambêkta tiyang ingkang gunggungipun 1800. Tumrap têtiyang boyongan ingkang dhatêng Selebes sampun wontên 6000. ing wulan Augustus ngajêng punika kintên-kintên kathah ingkang bidhal dhatêng Borneo.

Dayaning tindak panyêgah sêsakir pest. Miturut katrangan, sarêng wontên tindak panyêgah sêsakit pest, wohipun pinanggih saya suda, ing taun 1934 wontênipun têtiyang ingkang tiwas 7500, ing taun 1935 wontên 4000, taun 1936 1975 saha ing taun 1937 wontên 1000. mirid kawontênan ingkang kados makatên punika katingal sangêt sudanipun.

A.M.S. afd. A.I. ing Ngayogya. Lulus saking A.M.S., afd. A.I. ing Ngayogya, R. Gajali, M. Harmadi, M. Hudara. R.L. Natakusumah, R.R. Puji, R.A. Surat Hadarsinah, R. Muhammad Surono, Sardono, Sutadi, Suwandi, R. Haswidi Iskandar, M. Lukman Ronodipuro, Muchtar, R. Sutadi, R. Sujalina, Suyono, M. Suleiman, M. Sumardono, R. Sumaryo, Suyoto.

--- 779 ---

Eindexamen P.H.S. Lulus examen wêkasan ing P.H.S. ing Bêtawi, Thio Lam Khiuk, èstri, Cung Tin Yan tuwin Zubaidah, èstri.

Sanatorium ing Pakêm. Adêging Sanatorium ing Pakêm, Ngayogya punika angsal pambiyantu saking parentah, cêkap kangge tiyang 80. Bayaranipun mirah sangêt, namung 15 dumugi 35 sèn, dados salugu kangge mitulungi rakyat. Ingriku mawi dipun dèkèki radio punapadene gambar idhup.

Mriksa babagan têdha ing Ambon. Awit saking kaparêngipun parentah badhe miji Ir. Kufud kadhawuhan dhatêng Ambon, pêrlu mriksa kawontênaning têdhanipun têtiyang siti ingriku. Dene ingkang langkung wigatos badhe mriksa ing bab dayaning sagu kangge têdha.

Ambêdhah susukan enggal. Panjênêngan Sultan ing Sêrdang sampun kêlampahan ambêdhah susukan enggal ingkang dipun adani dening Locale Waterstaat. Ingriku wontên pasitèn rawa 2000 ha ingkang lajêng kenging dipun upakara saha dados pasitèn ingkang loh. Nalika ambêdhah wau mawi paargyan, dipun jênêngi ing residhèn tuwin sanès-sanèsipun.

Baya nêdha tiyang. Ing Pasisir kidul Malang mêntas wontên tiyang dipun têdha ing baya. Salajêngipun baya dipun padosi, sagêd kêcêpêng. Sarêng wêtênging baya dipun bêdhèl taksih pinanggih peranganing badanipun tiyang ingkang katêdha.

Kaparêngakên botên ambayar prabeya pragatan. Miturut wartos, panyuwunipun pangrèh agêng Muhammadiyah supados pamragat rajakaya ingkang kangge pêrlu kurban supados botên kakengingakên beya, kaparêngakên. Nanging tumindaking pamragat wau kêdah wontên sêratipun pangrèh praja tuwin wontên priyantun pangrèh praja ingkang anênggani.

Karisakan sabin ing tanah wetan. Miturut palapuran, kawontênaning pasabinan ing Jawi Wetan ingkang karisakan ingkang jalaran kêbênan, ing bawah Mojokêrto wontên 900 bau, Kêdiri wontên 1951 bau, ing Malang wontên 401 bau. Dene ingkang katrajang ama, tumrap Kêdiri wontên 8700 bau.

Jaka Kêndhil. Ing dhusun Tapèn, Magêtan, wontên tiyang gadhah anak anèh, wujuding lare ambaluju kados kêndhil. Awit saking mupakating tiyang kathah, lare wau dipun namakakên Jaka Kêndhil.

Examen H.I.K. ingkang kawontênakên ing Bandung. Lulus pandadarapandadaran. wêkasan ing H.I.K. ing Bandung, Abd. Harris, Nasution, Moh. Maksud Heru Cahaya, Nyo Cai Nio (corry), Bie Lian Nio Oei, Oei Tiang Nio, Ong Kim Nio tuwin M. Gêndari Gondowiyoto.

Anjênêngi pèngêtan jumênêngan nata. Panjênêngan Sultan ing Dèli sampun bidhal dhatêng nagari Walandi, pêrlu badhe anjênêngi paargyan jumênêngan nata sampun 40 taun. Dene Panjênêngan Sultan ing Langkat bidhalipun wontên ing tanggal 16 Juli ngajêng punika.

Ing bab ingkang badhe ngrisak kapal Surabaya. Ingajêng sampun kawartosakên, ing bab badhe tindak ngrisak kapal Surabaya sampun manggih tiyang ingkang kadakwa gadhah tindak makatên wau. Ing sapunika angsal katrangan malih, wontên punggawa bangsa Eropa 5 sami kacêpêng.

Tiwas salêbêtipun ambelani prakawis. Mr. H.J. Haspers, ingkang nuju mêdhar sabda ambelani prakawis wontên sangajênging pangadilan Landraad ing Surabaya, lajêng dhawah, ing salajêngipun kabêkta dhatêng C.B.Z. saha botên dangu tilar donya.

Sababing anjêblosipun pabrik long. Sampun kawartosakên ing Kudus mêntas wontên pabrik long anjêblos, lajêng dados papriksan punapa ingkang andadosakên sababipun. Ing samangke sampun wontên katrangan, jalaraning kasangsaran wau saking sêmbrananipun tiyang ingkang kajibah ing damêl, ngrimat obat 10 kilo wontên ing kamar ingkang sanès mêsthinipun. Tiyang ingkang kadakwa sampun angakêni kalêpatanipun.

Ariwarti ing Kêdiri. Wontên wartos ing Kêdiri wontên ingkang badhe ngêdalakên ariwarti nama "Post Cahya Bulan". Ingkang nyêpêng karedhaksèn Tuwan-tuwan Ciuk Tik Lien (Hoofd redacteur) A.S. Pringgosiwoyo (plaatsverv. H.R.) tuwin Tuwan Zain Affandi (Redacteur).

[Iklan]

Ambikak papan pasarêman. Ing Sumênêp mêntas kawontênakên pambikakan papan pasarenan, kathah sangêt tiyang ingkang sami dhatêng ingriku. Nyonyah Residhèn Tijdeman ingkang murwani ambikak lampahing mêsin lestrik.

NAGARI WALANDI.

Stadhuis enggal. B. en W. Ing Den Haag gadhah panyuwun dhatêng parentah kaparêngna ngêdêgakên Stadhuis enggal ingkang karancang dening Luthman ing Alexanderveld. Rantamaning waragad f 8.100.000.-. Kaangkah sagêda rampung wontên ing taun 1944.

EROPA.

Pakêmpalaning para Student dipun bibarakên. Sawarnining Pakêmpalaning para Student ing golongan Katholiek ing Weenen sami dipun bibarakên kanthi dhawuh saking praja. Arta pakêmpalan dipun bêskup.

Têtiyang Yahudi ingkang sampun sumingkir saking Jerman. Miturut wartos, wontênipun têtiyang bangsa Yahudi ingkang sampun sumingkir saking Jerman wiwit wulan April taun 1933 dumugi 31 Maart 1936, kirang-langkung sampun wontên 100.000.

AMERIKA.

Kasangsaran motor mabur. Satunggiling motor mabur pirantos ambucal bom ing golongan wadya Amerika ingkang agêng, nalika anggêgana, sadumugining Delavan katêmpuh ing angin agêng. Ingriku motor mabur lajêng dhawah. Ing salêbêting motor mabur wontên tiyang 8 sami tiwas sadaya.

Mitulungi têtiyang angguran. Awit saking kêparêngipun Parentah Amerika Sarekat badhe ngêdalakên arta kathahipun 3753 yuta dollar, pêrlu kangge mitulungi têtiyang angguran.

ASIA.

Bêna agêng ing Tiongkok. Miturut wartos ingkang katampèn ing tanggal 15 wulan punika, lèpèn Kuning lubèr toyanipun, ngêlêbi margi sêpur Loenghai, têrus ambèr ngidul ngetan, lampahing toya lajêng ngantos dumugi margi sêpur ing Pinghan. Kitha-kitha laladan Kaifeng sami kêlêban toya, adamêl munduring wadya Jêpan ingkang wontên ingriku. Pasitèn ingkang jêmbaripun 500 km pasagi kêlêban toya ingkang lêbêtipun 4 m. Wontên tiyang 150.000 sami tiwas jalaran kêblabak.

--- 780 ---

Wêwaosan

I. Lampahanipun Sadka.

85

Ing kitha Nopgorod wontên lare jalêr neneman nama: Sadka. Sadka punika lare mlarad, botên gadhah punapa-punapa kajawi namung clêmpung. Nanging piyambakipun pintêr sangêt panylêmpungipun, kajawi punika suwaranipun inggih êmpuk lan sakeca, tuwin baud têtêmbangan nyariyosakên cariyos-cariyos kina. Manawi wontên salah satunggaling tiyang sugih ing kitha Nopgorod ngriku ngawontênakên pahargyan utawi gadhah damêl punapa kemawon, Sadka têmtu kaundang kapurih cêclêmpungan tuwin têtêmbangan minôngka kangge angramèkakên pahargyan wau. Ing salajêngipun ingkang dados panggêsanganipun Sadka punika botên sanès inggih saking anggènipun cêclêmpungan tuwin angrumpaka wau. Nanging danguning-dangu, sanadyan panggêsanganipun Sadka wontên ing ngriku kenging dipun wastani sampun sagêd anyêkapi, lajêng rumaos botên bêtah, dene tansah kêdah angladosi têtiyang ingkang damêlipun namung sênêng-sênêng tuwin ngumbar hawa napsunipun kemawon, amila ing satunggilling dintên, Sadka ambêkta clêmpungipun, nilar kitha Nopgorod nêdya alêlana anjajah praja. Sarêng wanci sontên lampahipun wau dumugi ing sapinggiripun talaga: Ilmên, jalaran saking sayahipun, Sadka lajêng linggih wontên ing sela, ningali biruning toya tlaga ingkang kimplah-kimplah tuwin nyawang dhatêng wana binging. ngrikanipun tlaga ingkang ing kala punika katingal pêtêng. Ing ngriku piyambakipun lajêng nyandhak calêmpungipun, kagrambyang sakêdhap saha lajêng kaungêlakên tuwin angrumpaka. Suwaranipun angumandhang ing talaga tuwin wana, rêrumpakanipun sakalangkung amêlas asih, sintên ingkang mirêng tamtu badhe kapranan manahipun dening suwara ingkang angalangut wau. Sanadyan ing sakawit Sadka rumaos nandhang sungkawa dene nilar praja namung piyambakan tanpa wontên kanthinipun, nanging jalaran saking anggènipun tansah cêclêmpungan tuwin têtêmbangan wau, ing wusana manahipun lajêng gumbira tuwin sênêng malih kados ing suwaunipun.

Toyaning talaga ingkang sakawit namung kimplah-kimplah kemawon, dangu-dangu lajêng wontên ombakipun ingkang saya dangu saya mindhak agêng, lan salajêngipun toyanipun nuntên ngantos minggah ing dharatan. Dene ing têngahipun talaga, agênging ombakipun ngantos sarêdi-rêdi, lan sinawang saking panggenanipun Sadka linggih wau, ngantos kadosdene sundhul ing ngawiyat amor kalihan mega. Ningali kawontênan ingkang makatên punika, Sadka sakalangkung gumun manahipun, ingkang salajêngipun rumaos ajrih sarta kuwatos, kadosdene tiyang ingkang angsal sasmita bilih badhe wontên bêbaya ingkang andhatêngi. Ing kala punika saking ajrihipun, Sadka nêdya lumajêng wangsul dhatêng kitha Nopgorod malih, nanging dumadakan saking ing têngah-têngahing talaga jumêdhul wontên wêwujudan ingkang mangangge makutha, inggih punika ratu ing talaga ngriku, ingkang ujug-ujug kalair têmbungipun makatên:

E, wirasuwara, bangêt ing panarimaningsun, dene sira wis agawe sênênging panggalih ingsun sarta para kawulaningsun kabèh kang padha dêdunung ana ing dhasaring talaga iki. Ing wêktu iki ing kadhaton ingsun kabênêran lagi ana pahargyan gêdhe, kang dijênêngi dening kabèh para jim kang padha manggon ana ing talaga utawa kali. Sira wis agawe rênaning para dhayoh ingsun kabèh, nganti padha jêjogedan kanthi sênêng bangêt. Mara dêlêngên dhewe, ananing ombak kang nganti samono gêdhene, kuwi ora liya iya jalaran saka rame lan gambirane anggone padha jêjogedan mau. Saiki ingsun arêp takon marang sira, sira arêp nyuwun ganjaran apa. Apa sira kapengin sugih. Yèn sira kapengin sugih, mituruta apa kang dadi dhawuh ingsun, yaiku mangkene: sira tumulia nyang Nopgorod. Satêkanira ing kana, sira banjur ngajaka totohan karo para sudagar kang sugih-sugih, kanthi anêrangake, yèn ing talaga Ilmên ana iwak kang anèh bangêt, anduwèni kèpèt mas. Sauwise sira banjur nêmonana tukang misaya iwak, anjaluka supaya anjala ana ing talaga Ilmên. Ing mêngko sira bakal nyumurupi, kapriye mungguh kadadeyane. Badhe kasambêtan.

Isinipun: Kangjêng tuwan ingkang wicaksana nitih kreta miyos dhatêng rad kawula, - marsudi gêndhing jawi - rad kawula ing taun 1918-1938 - susu bleg-blegan - gugon-tuhon - utaminipun lare èstri nyambut damêl - kawontênan sajawining praja - kabar warni-warni - wêwaosan - jagading wanita.

--- 97 ---

Nomêr 25, 22 Juni 1938, taun III.

Jagading Wanita

Lampiran Kajawèn, juru pangripta: Rr. Siti Mariyam, kawêdalakên sabên Rêbo.

Konggrès Istêri Indhonesiah ingkang kaping 3

Wiwit tanggal kaping 11 dumugi tanggal kaping 15 wulan punika, pakêmpalan istêri Indhonesiah damêl parêpatan taunan ingkang kaping tiga, manggèn ing gêdhong paguron Taman Siswa Ngayogyakarta.

[Grafik]

Papan kangge tèntunsêtèlêng "Handwerk", damêlanipun para warga-warga Indhonesia.

Konggrès punika dipun pucuki resèpsi, ingkang sami migatosakên kathah, ngantos gêdhong Taman Siswa mêncêp-mêncêp. Kajawi para wakilipun pakêmpalan ing kukuban Ngayogyakarta, saking Surakarta, Sêmarang, ugi kathah ingkang sami mrêlokakên kintun utusan. Sampeyan dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan inggih kaparêng matêdhakakên paring dalêm brêkah pangèstu dhumatêng istêri Indhonesiah, lumantar putra dalêm Bandara Pangeran Ariya Purubaya.

Ing salêbêtipun konggrès punika, ngrêmbag prakawis [praka...]

--- [98] ---

[...wis] warni-warni ingkang magêpokan kalihan kabêtahanipun para golongan wanita. Ing parêpatan umum, wontên lèsêng-lèsêng ingkang wigatos, ingkang mêdhar sabda: nyonyah Siti Danilah, Nyi Sukèmi, Ki Sunarya, M. Supardi, tuwin nyonyah Latip.

Ing dintên ingkang wêkasan, sami sowan malêbêt ing karaton, lajêng sami dolan-dolan dhatêng Kaliurang. Malêmipun Kêmis, sami bujana, manggèn ing dalêmipun Radèn Mas Adipati Ariya Cakraadikusuma, bupati pènsiun Têmanggung, mawi kalênengan sumbangan saking paguyuban Kênêskring Mardigêndhing.

D.

[Grafik]

Pangrèh agêng Istêri Indhonesiah. Saking kiwa: 1 Ny. Siti Danilah, ing Jakarta, warga rumêksa. 2 Ny. Sunarya, pangarsa, ing Sêmarang. 3 Ny. Mustajab, panitra, ing Sêmarang. 4 Ny. Arjasubrata, ardana, ing Sêmarang.

Sinjang Sidaraja.

Sinjang Sidaraja punika latar cêmêng, tuwin limrahipun ingkang dipun wastani sinjang latar cêmêng, inggih bangsaning sinjang ingkang wujudipun kados makatên punika.

[Grafik]

Manawi miturut wujuding sinjang, katingal prasaja, nanging sajatosipun katingal muyêg, awit ing ngriku isi jêjêr warni-warni, wontên laripun, tuwin sanès-sanèsipun.

Sinjang latar cêmêng, punika tumraping para anèm kathah ingkang botên rêmên, dipun wastani pêtêng. Ingkang makatên punika pancèn lêrês, malah tumraping para sêpuh piyambak inggih asring ngraosi manawi wontên neneman ngangge sinjang latar cêmêng: botên pantês, utawi dipun wastani sumêpuh.

Namung tumraping para sêpuh, pancèn sampun gadhah raos ambedakakên dhatêng raosing tiyang ngangge sinjang, inggih punika, latar cêmêng punika dipun angge manawi wanci siyang, latar pêthak wanci dalu, malelanipun sarwa botên ngagètakên.

--- 99 ---

Panggarapipun Kapuk Randhu Murih Sagêd Dados Pêthak Mêmplak.

Sambêtipun Jagading Wanita Kajawèn nomêr 48

Kapuk randhu ingkang pinuju kapepe katingal pating cromplong, inggih punika ingkang kamôngsa kewan alit-alit wêkdal kapepe wau, sanajan sampun garing ananging yèn dipun oncèki kapukipun lajêng katingal jêne sêmu cêmêng, atining randhu lan kalênthêngipun sami ajur dados bubuk, gêmbèl lan kapukipun.

Randhu ingkang sampun garing sasampunipun dipun oncèki, lajêng kapêndhêtana atinipun ingkang ngantos rêsik, dene kapukipun lajêng kawadhahan ing kranjang utawi tombong, lajêng kapepea malih sadintên, murih sagêda garing saèstu. Ing salêbêtipun kapepe wau, lajêng andamêla dêling pirantos pangulêtan kapuk, prêlu kangge ngicali klênthêng murih sagêd dados kapuk wuson. Wondene pandamêlipun pirantos wau kados ing ngandhap punika:

[Grafik]

Têtiyang èstri nuju sami ngupakara kapuk randhu.

Mêndhêta dêling ori ingkang sampun kasigar kandêlipun kintên-kintên 2 driji, dipun sisiki ingkang alus, panjangipun watawis 1 mètêr, inggih punika minôngka incêr, incêr wau ing ngandhap lajêng dipun sukani palangan alit-alit kandêlipun sajênthikan, kathahing palangan 4 utawi 6 ruji.

Yèn pandamêling pirantos wau sampun dados, lajêng kalêbêtna ing kranjang utawi tombong wau. Kranjang utawi tombong wau ing têngah kapara ngandhap sakêdhik kasukanana irig, lajêng incêr wau kaubêngna, ing ngriku mangke lajêng katingal kalênthêngipun sami [sa...]

--- 100 ---

[...mi] mancêlat utawi ngalêmpak wontên ing ngandhap pisah lan kapukipun. Wondene pirantos wau kajawi kangge ngicali klênthêng ingkang wontên salêbêting kapuk, ugi prêlu kangge ngulêt kapukipun supados sagêda sami mêgar, mêgaring kapuk lajêng katingal pêthak mêmplak kados kapuk kapas.

Sr. W. Rêmbang.

Bab Olah-olah.

Rawon katès.

Katès mêntah kaoncekan lajêng kairis-iris. Daging kagodhog lan balungan. Bung kagodhog ugi kairis-iris, bumbunipun: brambang, bawang, lombok, tumbar, laos, sarêm, kaulêg lêmbat kagôngsa. Daging, katès, bung lajêng kaêsokna ing ngriku tumut kagôngsa, kawêwahan jèr-jèran kluwak lan duduh ulam, saha irisan godhong brambang, kagodhog ngantos matêng.

Kêlan gêcok balimbing wuluh.

Angrajanga blimbing wuluh ingkang tipis-tipis, sasampunipun kakumbah rêsik mawi sarêm, nuntên kagodhog ing kwali kalihan salam, laos, ulam daging 1 katos, kagodhog rêsik, wontên ing kwali sanès. Bumbunipun: brambang, bawang, gêndhis jawi, asêm, sarêm, lombok agêng alit karajang. Bilih godhogan blimbing sampun umob, bumbunipun kadhêplok lajêng kaêsokakên nuntên dipun soki duduh godhogan daging wau, ulamipun kairis-iris.

Pêcêl tuntut.

Tuntut kagodhog, manawi sampun matêng kapêrês kadamêlakên bumbu sambêl: lombok agêng alit, bawang, kêncur, traos, sarêm sacêkapipun kaulêg lêmbat. Manawi sampun, tuntut godhogan kacampurakên nuntên kaparingan santên mêntah nyêmêk-nyêmêk, sarta godhong kêmangi. Dipun agêm dhahar ing wanci siyang.

Sêle blimbing wuluh.

Blimbing wuluh, nanas, kêdhondhong, kaoncekan rêsik, kaparud, kapêrês toyanipun ngantos apuh. Gêndhis 1 katos kagodhog kalihan toya 1 gêlas, kasaring kagodhog malih, lajêng kacêmplungan parudan wowohan wau kajênang ngangge latu alit-alitan sampun ngantos gosong. Manawi wontên kawêwahan mêrtega 1 sendhok, lajêng kaasrêpakên sarta kawadhahan ing lodhong.

Rara Surtinah, Majakêrta.

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]