Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-03, #1645

Katalog:Kajawèn, Balai Pustaka, 1930, #1645
Sambung:
1.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-01, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #354.
2.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-02, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #355.
3.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-03, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #356.
4.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-04, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #357.
5.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-05, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #358.
6.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-06, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #359.
7.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-07, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #360.
8.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-08, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #361.
9.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-09, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #362.
10.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-10, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #363.
11.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-11, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #364.
12.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-12, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #365.

Nomêr Lêbaran

Ôngka 18-19, 30 Pasa Taun Ehe 1860, 1 Marêt 1930, Taun V

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Grafik]

Bumi awoh rikêji

Lampiraning Kajawèn nomêr lêbaran 1860 / 1930

--- [273] ---

Ôngka 18-19, 30 Pasa Taun Ehe 1860, 1 Marêt 1930, Taun V

Kajawèn

Nomêr Lêbaran

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Sawangan saking gagana

[Grafik]

Kantor Bale Pustaka (ingkang dipun kubêng ing garis pêthak), dipun tingali saking gagana. Dunungipun kantor Bale Pustaka punika gandhèng kalihan kantor palis, wontên ing iring kidul, kapara wingking, marginipun saking margi agêng dhagêngdhatêng. kantor Bale Pustaka miturut lampahing jêmparing têtêngêr.

--- 274 ---

Bakda Riyadi

Siratulrahmi

Bakda riyadi ing taun punika anyarêngi dhawahing pêpetangan sarwa enggal, têrangipun: tanggalipun sapisan ing wulan Sawal punika, anyarêngi wulan Walandi tanggal kaping 2 Marêt. Tumraping tanggal ênèm punika, mêngku kajêng sarwa ngênèmakên samukawis, upaminipun manahing tiyang, ing tanggal ênèm punika ugi araos kadhawahan kabêgjan, awit mênggahing tiyang nyambut damêl, ing wêkdal wau wancinipun anampèni pituwas, ingkang minôngka epahaning kangelan ing dalêm sawulan, lan malih mênggahing wulan Pèbruari ingkang kapêngkêr nama satunggiling wulan ingkang umuripun manjila botên kados sasamining wulan, inggih punika namung umur 28 dintên, caraning pêpetangan, nama manggih bêbathèn. Lan malih mênggahing wulan Pèbruari wau wulan ingkang taksih cêlak kalihan taun enggal, dados kawontênanipun inggih taksih sarwa enggal, inggih bab punapa kemawon, pinanggihipun ewah-ewahan wontên tumapaking taun enggal. Mila gambiraning manah wontênipun ing bakda riyadi punika, tamtu beda kalihan padatan.

Tanggalipun sapisan ing wulan Arab, ugi sarêngan kalihan wulan Jawi, punika kados pasêmon, bilih sayuking pamanahan tumraping Jawi lan Arab katingal manunggil, inggih sanadyan tiyangipun beda, nanging paugêranipun agami botên wontên nalisiripun, dados Jawi lan Arab, ing tanggal sapisan wulan Sawal punika sami sêsarêngan mulyakakên. Lêlampahan ingkang pinanggih kados makatên wau kados amêngku raos atêgês pêpeling, murih sawarnining umat Islam sami angèngêtana dhatêng wajibipun ingkang kêdah katindakakên.

Mênggahing wulan Tionghwa, ing bakda riyadi punika dhawah ing tanggal kaping 3 Jigwik, punika ugi wulan ingkang cakêt kalihan taun enggal, kapetang wulan ingkang kaping kalih. Ing ngriku taksih katingal tabêting bôngsa Tionghwa ingkang nêmbe mêngkêrakên suka-suka, ingkang araos pamuji murih wilujênging jagad, awit têtela sawarnining pamuji ingkang sami mêntas dipun lampahi, namung isi pamuji pangajap sae, inggih punika: umur panjang lan sugih bêgja. Punika gathukipun kalihan bakda riyadi ugi anggayut kawilujêngan, lan mênggahing dayanipun, pinuji murih ajênging cara pangudining pados kaskaya sagêda sêsarêngan tuwin giyak kados bôngsa Tionghwa.

Mênggahing pranatamôngsa nuju dhawah môngsa kasanga tumindak 2 dintên. Môngsa kasanga punika candranipun: wêdharing wacana mulya, têgêsipun wancining gangsir sami ngênthir, garèng sami ngèrèng. Sanadyan ungêling sato gêgrêmêtan punika namung anêtêpi kodrating sato ingkang tanpa ngakal budi, nanging botên uwal saking nalar ingkang atêgês sae, kados ta ngênthiring gangsir amêngku kajêng sênêng ing gêsangipun, makatên ugi pangèrèngipun garèng, ugi [u...]

--- 275 ---

[...gi] botên wontên bedanipun, sadaya wau anocogi adamêl sasmita rahayuning budi, awit ungêlipun amêngku kajêng kados ambagèkakên badhe wêdaling rijêki ingkang sampun gumêlar ing pasabinan. Mila mênggahing petang, manawi môngsa kasanga sampun tumindak 25 dintên, kalêrês wancinipun paman tani adamêl gubug. Punika dados pratôndha anganguk-anguki badhe konduripun Dèwi Sri dhatêng ing lumbung.

[Grafik]

Mêmanisi riyadi.

Kawontênan ingkang kapratelakakên ing nginggil wau, kenging dipun grêba katunggilakên gumêlêng dados pamuji kawilujênganipun jagad saisinipun sadaya, sinêngkalan: mumbul raos èsthining janma.Sengkalan: mumbul raos èsthining janma (1860 A.J., 1929/1930 A.D.). Mênggahing kajêngipun: mêmuji mugi kêkajênganing têtiyang ing môngsa punika sagêda lulus kasêmbadan, wêkasan cêtha angalela. Sanadyan namung grêban, nanging nama dhapur pamuji, wajib dipun sarêngi ing ucap: amin, amin, amin, ya rabil ngalamin. Kabula.

Makatên ugi tumraping para lêngganan tuwin para maos Kajawèn, tamtu ugi sami kagungan wawasan kados saraosing andharan ingkang kasêbut ing nginggil. Tuwuhing raos ingkang kados makatên wau, kalêmpakipun ugi andadosakên santosaning pamuji, sêsarêngan kalihan pamujinipun administrasi, redhaksi tuwin sanès-sanèsipun, ingkang gêgayutan kalihan Kajawèn. Wêdaling pamuji saking administrasi sapanunggilanipun:

Ha. Mugi para lêngganan sapanunggilanipun, sami dinirgakna ing yuswa, sumrambah dhatêng garwa putra dalah sakukubanipun sadaya. Tuwin sami lêstantuna angrênggani wontên ing jaman karamean kanthi suka pirênaning panggalih.

Na. Cinakêtana ing kasarasan, sinrêtu godhaning sakit, murih sagêd katumusan raos rahayu ing budi, ingkang andadosakên kawilujênganing lair batos.

Ca. Tinênggaa kabêgjan ing salaminipun, ingkang nuntuni damêl kasambadaning karsa.

Wohing pamuji tigang prakawis wau, tamtu badhe anumusi dhatêng Kajawèn, awit:

Ha. Panjanging yuswa, ugi atêgês panjanging umuripun Kajawèn, lan suka pirênaning panggalih ugi adamêl kamajênganing Kajawèn.

Na. Kasarasaning sarira, badhe anumusi kasarasaning [ka...]

--- 276 ---

[...sarasaning] Kajawèn. Punapa mênggah kasarasaning Kajawèn, botên liya isi karangan ingkang damêl panujuning panggalihipun para maos.

[Grafik]

Sêpur kilat saking Surabaya dumugi Ngayogya.

Ca. Kabêgjanipun para lêngganan, punika sanadyan botên kapratelakakên panjang, sampun atêgês prayogi tumrap Kajawèn, amargi saupami Kajawèn punika têtanêman, para lêngganan ingkang nanêm, tamtu kemawon kacêkaping rabuk siramipun tansah lumintu tanpa kêndhat.

Kados sampun cêkap ing bab atur kasugênganipun Kajawèn dhatêng para lêngganan tuwin para maos sadaya. Ing sapunika gêntos angraosi ing bab kawontênan ing bakda riyadi. Kados ing pundi-pundi sami kemawon, tumrap para têtiyang ingkang agami Islam, dhawahipun dintên wau sami ngrumaosi manggèn wontên ing dintên kamulyan, limrahipun sami anglampahi nglêbur dosa, sintên ingkang kaprênah anèm, sami mrêlokakên sowan dhatêng para ingkang kaprênah sêpuh, wosipun sami ngabêkti tuwin anglairakên kalêpatan, lêbura wontên ing dintên wau. Bab makatên punika botên ngêmungakên tiyang ingkang cêlak, sanadyan ingkang têbih, malah ingkang sanès nagari pisan, pundi ingkang kalêrês anèm, saya ingkang pêprênahanipun taksih cakêt, tamtu sami mrêlokakên dhatêng. Manawi ngantos botên sagêd dhatêng, raosing manahipun gumèndhêl awrat kados gadhah sambutan, awit ngrumaosi bilih tindak-tandukipun salêbêting sataun taksih kêmomoran rêrêgêd. Beda manawi sampun dipun lampahi ahlal bihalal, raosing rêrêgêd kados botên anabêti malih. Sarèhning tata ngadat makatên wau sampun têtê-

--- [0] ---

[Grafik]

Sêkar Dewata.

Lampiraning Kajawèn nomêr lêbaran 1860 / 1930.

--- 277 ---

p tumindak, pancèn nyata sampun gêsang wontên ing raos, tiyang ingkang nama kuwajiban botên sagêd suminggah malih, lan saupami sumingkir dhatêng tindak kados makatên, malah lajêng dipun wastani dados tiyang botên nêtêpi kalimrahan.

Mênggahing goyat-gayutaning tata ngadat, dangu-dangu tamtu saya ewah, dene sababipun warni-warni, wontên ingkang kabêkta saking pasrawungan tuwin pancèn ngicali adat ingkang kados makatên wau. Wusana lajêng tuwuh utawi kacara, ing kalanipun bakda riyadi cêkap namung kintun karcis dhatêng para ingkang kaprênah sêpuh. Punika manawi dipun tingali sabrebetan katingal prayogi sangêt, lan sampun nyêkapi ing kabêtahan. Nanging manawi dipun raos lêbêt, gagrag ingkang kados makatên wau, raosipun beda sangêt kalihan tatacaranipun tiyang ahlal bihalal. Awit mênggahing ahlal bihalal, katingal anggambarakên kawontênanipun lair lan batos. Saya malih tumrapipun karcis ingkang mawi dipun sêrati aksara p.f. punika saya kêlantur ing lêpatipun. Wusana bab makatên punika namung gumantung wontên raosing panggalihipun piyambak-piyambak. Nyumanggakakên.

Ing sarèhning bakda riyadi punika nama dintên ingkang minulyakakên, minôngka pungkasaning atur, Kajawèn anglairakên raosing manah, salêbêtipun sataun ingkang kapêngkêr, manawi wontên kêlodak-kêladuking isinipun Kajawèn, môngka adamêl kirang rênaning panggalih, mugi icala wontên ing dintên riyadi punika, lan salajêngipun angagêma panggalih mêngku, angapuntên dhatêng sawarnining kalêpatan, wêkasan adamêl lulus kawilujênganing sadayanipun. Amin.

Bingah-bingah Nuju Bakda Riyadi ing Pasisir Sagantên Kidul

Ing satunggal-satunggalipun nagari punika gadhah tatacara piyambak-piyambak ing kalanipun nuju bakda riyadi. Dene ingkang dipun wastani tatacara wau, tatacaranipun bingah-bingah. Tumrap nagari ing tanah Jawi ingkang têngah-têngah, kajawi sampun angênggèni tatacara kalimrahanipun dintên agêng, kados ta ing Surakarta tuwin Ngayogyakarta dipun wastani Garêbêg, ing ngriku mawi pasamuwan agêng-agêngan, makatên ugi tumrap pasisir môncanagari, caranipun inggih sampun saiirib kemawon, nanging sadaya wau kalêbêt tatacara pasamuwaning para priyantun narapraja. Sami ngawontênakên pasowanan, para priyantun sanagari sami sowan kalêmpakan wontên panggenan ingkang dipun tamtokakên, limrahipun wontên dalêming pangagêng.

Nanging mênggahing kalimrahan, sanadyan têtiyangipun alit, inggih gadhah tatacara piyambak, kalanipun bakda riyadi wau sami bingah-bingah basiyar wontên papan ingkang rame, ingkang adhakan wontên ing kitha, sami numpak bèndi, dhokar, sawênèhipun [sawênèh...]

--- 278 ---

[...ipun] wontên ingkang namung dharat, jalêr èstri sami mangangge tigasan, sarwa mompyor sami pangangge ingkang pancèn dipun pijèkakên kangge bakda riyadèn. Mila manawi nuju dhawahipun dintên riyadi wau, margi-margi ing salêbêtipun kitha katingal abyor kados sêkar sataman. Têtumpakan pating glèdhèg tanpa kèndêl, sami mubêng-mubêng wontên salêbêting kitha, saya sarêng jamanipun wontên taksi, sumêbuting lampahipun taksi wontên ing margi-margi, pating brubut anêngsêmakên.

[Grafik]

Sawangan ing Parangtritis.

Manawi nuju dhawahipun ing bakda riyadi punika, bab caraning nyandhang ngangge botên ngêmungakên lare-lare kemawon ingkang sami mêmpêng, sanadyan tiyang sêpuh pisan botên badhe kantun. Malah ingkang kaduk birai tuwin kasamêktan, dhawahipun dintên ingkang dipun mulyakakên wau, anggènipun nyandhang ngangge paribasan babak anganyari, sakêdhap-sakêdhap santun, ngantos adamêl sulaping pandulu.

Kajawi ing kitha-kitha, tumrap pasisiripun sagantên kidul ing pintên-pintên panggenan, ugi dados papaning karamean kalanipun bakda riyadi wau. Sanadyan dununging pasisir wau têbih saking kitha, upaminipun pamancingan, punika pasisiripun kidul nagari Ngayogyakarta, inggih dipun dhatêngi ing tiyang kathah, tur kanthi ngêdalakên waragad botên sakêdhik, ewadene kalanipun ing dintên wau, ical raosing kasusahan tuwin karibêdan, wontênipun namung sênêng.

Sayêktosipun mênggahing kasênêngan, tiyang botên sagêd ngukur kanthi ajining donya brana, amargi raosing sênêng punika kados pêpindhaning tuwuhipun kasarasan batos, pinanggihipun namung ing môngsa kala, mila kalanipun tuwuh namung damêl prayoginipun ingkang ngawaki, pikantukipun adamêl karahayon. Dene tuwuhipun kasênêngan wau marginipun warni-warni, wontên ingkang saking pamirêng, wontên ingkang saking pandulu tuwin sanès-sanèsipun, nanging tumrap raos ingkang pinanggih wontên ing bakda riyadi, limrahipun pinanggih ing sêngsêm wau saking pandulu, awit têtela têbaning pandulu kalanipun bakda riyadi, bêbasan dipun umbar kados angganing lare tanpa pamong, mila katoging sênêng ing ngriku dados lam-laming ngakathah.

Mênggahing Pamancingan, kados para maos sampun kathah ingkang nguningani dhatêng kawontênanipun, nanging bokmanawi botên wontên awonipun kapratelakakên ing ngriki. Pamancingan punika prênah sakidulipun lêrês nagari Ngayogya. Ing kala rumiyinipun margi ingkang dhatêng Pamancingan punika sanadyan sampun wontên, nanging taksih rêkaos, amargi anglangkungi lèpèn agêng ingkang dèrèng mawi krêtêg, nama Opak, dados mawi [ma...]

--- 279 ---

[...wi] nyabrang. Lèpèn wau manawi toyanipun nuju agêng, botên kenging dipun sabrangi, jalaran saking ilinipun santêr utawi lèpènipun wiyar, môngka ingkang kangge nambangi namung sasak gethekan. Nanging ing sapunika, marginipun dhatêng Pamancingan wau sampun sae, ing lèpèn Opak sampun dipun krêtêg.

Nanging mênggahing para maos kados botên kêkilapan. Mênggahing tiyang, kasênênganipun sagêd pinanggih ing saênggèn-ênggèn, botên dupèh papan sêpên, pasitèn sungil, lajêng nêbihakên kasênêngan, trêkadhang malah angosok-wangsul, papan ingkang sêpên sungil wau sagêd adamêl sêngsêming manah, awit mênggah tiyang ingkang ahli ngêmatakên dhatêng sawangan kodrat, èdi pèninipun botên kawon kalihan sawangan yêyasan ingkang nama linangkung. Kados ta kawontênanipun ing Pamancingan, tumrap tiyang ingkang badhe mriku, ing sakawit ngambah margi ingkang tanpa sawangan babarpisan, nanging dangu-dangu saya ngambah ing papan ingkang nêngsêmakên manah, lampahipun saya ngangsêg murugi parêdèn ingkang katingal anggamêng, pandhukuling parêdèn alit-alit kados dados ancêring papan ingkang badhe dipun purugi. Dangu-dangu parêdèn wau saya cêtha saya mirêng suwara jumêgur, kumrapyak kados angorêgakên siti. Nanging kawontênan ingkang kados makatên wau malah damêl gambiraning manah, awit mangrêtos manawi lampahipun sampun dumugi ing Pamancingan, saha mangrêtos bilih swara ingkang jumêgur wau swaraning alun sagantên, malah tinampi kados ambagèkakên. Sadumugining Pamancingan lêrês, sagêd ningali lumahing sagantên angalangut tanpa têpi, ombakipun tansah gumulung oyak-oyakan. Dene ing pinggir, gêgisikipun pasir waradin, inggih ing ngriku punika papan padusanipun têtiyang ingkang sami sênêng-sênêng.

[Grafik]

Pasiraman toya tawa ing pasisir sagantên kidul.

Ing sacêlakipun Pamancingan, wontên rêdi alit amunggul, ing ngriku wontên pasareanipun tiyang linangkung, nama Sèh Maolana Magribi tuwin sasèn-sanèsipun.sanès-sanèsipun. Ing ngriki botên badhe nyariyosakên dhatêng kawontênanipun ingkang sumare, namung prêlu nyariyosakên mênggahing sawangan saking papan ing ngriku. Sintên ingkang wontên pucaking rêdi wau, sagêd nyumêrêpi sawangan ingkang sakalangkung anglam-lami, manawi nyawang ngidul ngilèn, sagêd nyumêrêpi lumahing sagantên, manawi ningali mangalèr, ningali dharatan katrajang ilining lèpèn Opak, menggak-menggok kados tapaking sawêr. Manawi nuju wanci enjing, ijêming padhusunan tuwin pasabinan, kalanipun kasorotan srêngenge, kados kancana rinajawrêdi. Cêkakipun sêngsêming sawangan ing ngriku punika tansah kandhêg wontên ing gèdhèg.

--- 280 ---

Sayêktosipun kawontênaning papan pasiraman ing Pamancingan punika tansah dipun dhatêngi tiyang tanpa kêndhat, dene sajatosipun ugi mawi gêgayutan ing bab tirakat. Malah botên ngêmungakên ing Pamancingan kemawon, sanadyan pasisir kidul sanès-sanèsipun ugi makatên, kados ta ing bawah Cilacap, Karanganyar, tuwin sanès-sanèsipun, manawi nuju dhawahipun bakda riyadi, kathah tiyang ingkang sami mrêlokakên bêsiyar dhatêng pasisir. Tindak makatên punika ugi sampun dados tatacara. Malah ugi ing bawah Karanganyar wau wontên guwa pasiraman nama guwa Batujajar, punika manawi nuju dintên bakda riyadi wontênipun tiyang ingkang dhatêng ing ngriku ngantos ewon, mawi dipun wontêni têtingalan warni-warni, sarana mawi bayaran, makatên ugi pajajanan, utawi jajanan idêran, ngantos kados pasar malêm, dene pambikakipun wiwit bakda lêrês ngantos dumugi bakda Sawal.

[Grafik]

Ombaking sagantên kidul ing Pamancingan.

Nalika dhawahipun ing dintên riyadi, upyêkipun tiyang kanan kering ngriku rame sangêt, malah sanadyan ingkang têbih-têbih pisan ugi dipun lampahi nênumpak, tamtu kemawon anggènipun nyandhang ngangge sami dipun kêtog. Ingkang sami ngangge sinjang latar pêthak katingal pating plerah kados wana kêbêsmi. Ingkang mangangge ijêm katingal kados pêksi bèthèt nêmpuh pajagungan.

[Grafik]

Pasisir sagantên kidul Cilacap.

Tumraping para neneman, jalêra, èstria, tamtu wontên ingkang nyandhang manganggenipun manjila anjarag purih katingal, yèn jalêr, sinjang latar pêthak sawitan, soganipun kaduk mramong, rasukan biru bikakan, mawi dhasi abrit, ing kanthonganing rasukan dipun pasangi kacu sutra ijêm, sandhalan taksih enggal, kêtitik saking kêcingkruking lampah sajak ngraosakên malicèting suku, kaca mripatanipun katingal nganggrang kados suwiwining kapal udharah, panthêlênging kaca mripat awangun kados mripatipun Radèn Dursasana, mila lêpasing pandulu tansah blas-blasan kados atawi bagus. Tumraping èstri kajawi mompyoring pangangge sarwa ngalela, dipun sêmbuh mawi gêbyaring ma-

--- [0] ---

[Grafik]

Rêdi Brama tuwin dhasar kinêmulan ing mega.

Lampiraning Kajawèn nomêr lêbaran 1860 / 1930.

--- 281 ---

s intên, cundhuk sêkar saha agêgônda sarwa marbuk arum, manawi dipun sawang kados widariwidadari. ngejawantah. Dene tumrap para wanita ingkang prasaja, panganggenipun sarwa kêlêm, nanging mênggahing côndra kados lading panyukuran ligan.

Têtiyang ingkang sami dumugi ing Batujajar wau sami malêbêt dhatêng ing guwa, wosipun ingkang kathah-kathah sami nindakakên gugon-tuhon, tiyang ingkang mlarat nêdha sugih, inggih sampun sugih nêdha supados sugih sangêt, tiyang botên gadhah anak nêdha gadhah anak, ingkang kêkathahên anak supados anak-anakipun sami dados tiyang, prawan nêdha gangsar tumuntên laki, tiyang sadean nêdha laris, malah sawênèh wontên tiyang ingkang nêdha supados ênèm ing salaminipun. Mênggah sarananipun, sami adus wontên ing sêndhang salêbêting guwa, mila suwaranipun kalanipun makatên punika pating kêcupuk, pating carêblung. Dene kadumugèning sêdya wau walahu alam.

Mênggah wigatosing kawontênan ingkang kados makatên wau, atêgês mulyakakên dhawahipun dintên bakda riyadi.

Panèn ing Môngsa Bakda Riyadi

Ingkang dados bakunipun têdha bôngsa Indhonesiah punika sêkul, ugi wontên ingkang nganggêp bakuning têdhanipun: jagung, nanging panganggêp ingkang makatên wau kabêkta jalaran saking pasitènipun têtiyang ingkang dêdunung ing ngriku mathukipun dipun tanêmi jagung, dados panganggêpipun baku saking kêpêksa utawi saking kulina. Nanging saupami sagêda inggih badhe botên nyêpênakên dhatêng sêkul.

Pasitènipun ing tanah Jawi punika kenging dipun wastani siti kancana, wontênipun dipun upamèkakên makatên, kabêkta saking lohipun. Dene ingkang dipun wastani loh punika, sitinipun manawi dipun tanêmi, asiling pamêdalipun kathah, lan mênggahing cocogipun, bakuning pamêdal ingkang dipun wastani loh wau, pamêdaling pantun, awit botên wontên tanêman baku mênggahing tiyang Jawi kajawi pantun. Wontênipun tanêman sanès, kados ta kênthang kacang bangsaning palawija, punika namung mêndhêt sasêlaning tanêman pantun. Dene bab wontênipun tanêman rosan, sata tuwin sanès-sanèsipun, inggih punika têtanêmanipun kabudidayan-kabudidayan ngamônca, jalaraning kathah, botên liya inggih mirid saking lohing siti ingkang kenging katanêman pantun, bakunipun mêndhêt saking siti malumah ingkang koncoran toya.

Sintên ingkang sampun anjajah ing tanah Jawi, tamtu nyumêrêpi: wiwit saking Bantên dumugi Banyuwangi, botên sêpên sawangan tanêman pantun. kalanipun taksih ijêm wujud tanêm dumugining wanci badhe anjêbrol, katingal damêl asrêping pandulu, dene kalanipun pantun jêne, sêngsêmipun wontên ing paningal anêrusi damêl ayêming manah, kados ningali sumêbaring rajabrana wontên ing papan têntrêm, brêkatipun badhe mikantuki dhatêng rakyat.

Mênggahing para ulah têtanèn, punapadene parentah, dhatêng bab lulusing ulah siti, punika

--- 282 ---

botên kêndhat tansah dipun anthènikanthèni. pambudidaya murih indhaking pamêdalipun, sarana nindakakên rêrabuk, pangolahing siti, ngajêgakên angsalipun toya, tuwin sanès-sanèsipun, ingkang wosipun angudi ing bab kaindhakan. Upaminipun bab rabuk, punika warni pintên kemawon ingkang dipun cakakên kangge cobèn-cobèn, wontên ingkang nocogi wontên ingkang botên. Tumrap ingkang nocogi lajêng dipun cakakên saha lajêng têtêp nama satunggiling indhakan kawruh, pikantukipun nyata damêl indhaking pamêdal. Makatên ugi ing bab pangolahing siti, punika ugi tansah mindhak-mindhak caraning pangolah. Dene ingkang langkung gawat punika ing bab toya, awit satunggal punika manawi ngantos kêkirangan, agêngipun kasatan, ing bumi botên wontên thukulan ingkang gêsang. Sampun malih bangsaning pantun, ingkang bêbasan gêsangipun namung nyambut siti sakêdhap, sanadyan waringin gurda pisan, manawi koncatan toya inggih anggègrègi pêjah ngarang. Mila ing bab toya punika dados têtanggêlan ingkang awrat piyambak, tumrap parentah ngantos ngawontênakên babagan pakaryan piyambak, inggih punika irigasi.

[Grafik]

Wadhuk ing Kêdhungpadhang, ondêr dhistrik Rêjasa, Nganjuk.

Nyatanipun bilih toya punika dados prakawis baku tuwin dipun wigatosakên sangêt dening têtiyang tani, botên kirang kêkêrêngan tuwin rajapêjah ingkang jalaranipun saking rêbatan toya oncoran dhatêng sabin.

Dene mênggahing bab tumindaking pakaryan toya punika sampun katata ngadil, nanging kala-kala ugi taksih tuwuh pasulayanipun tiyang tani kalihan kabudidayan, awit salah satunggalipun tansah wontên [wo...]

--- 283 ---

[...ntên] kemawon ingkang kêtuwuhan manah botên narimahakên. Lêlampahan ingkang kados makatên punika sampun kabêkta wontên lampahing kodrat, gêsangipun tiyang wontên ing donya namung kapurih rukun utawi pasulayan. Dene bab lêrês lêpatipun, sampun badhe katingal piyambak wontên ing tiyang ingkang agêng kamurkanipun.

[Grafik]

Têtiyang nuju wilujêngan wontên sapinggiring wadhuk ing Kêdhungpadhang, ondêr dhistrik Rêjasa, Nganjuk.

Kajawi punika tumrap priyantun pangrèh praja ingkang dados wêwakiling parentah wontên ing balabag, inggih punika priyantun ingkang nyumêrêpi kawontênanipun sabên dintên, inggih tanpa kêndhat lan tansah musawaratan kalihan têtiyang ing wêwêngkonipun ngudi bab kacêkaping toya, rekadayanipun warni-warni, wontên ingkang nyantosani bêndungan, wontên ingkang damêl wadhuk. Punika manawi kasêmbadan sagêd ngindhakakên oncoran toya, ngêlêbi pasitèn ingkang rumiyinipun botên nate kilèn, wusana sagêd dados sabin lan ngindhakakên pamêdal kathah.

Ing bab rekadaya ingkang kados makatên punika botên kirang têtuladanipun, kados ta ing Wanagiri, bawah Kadipatèn Mangkunagaran, Surakarta, punika pintên atus bau kemawon indhaking pasitèn ingkang lajêng koncoran toya wadhuk, saha lajêng dados sabin. Tuwin sanès-sanèsipun.

Wontên malih padamêlan makatên wau ingkang nêmbe kalampahan, kados ta ing dhusun Kêdhungpadhang, ondêr dhistrik Rêjasa, Nganjuk. Punika têtiyangipun ing ngriku sami ngudi sangêt murih sagêd angsal oncoran toya ingkang langkung saking padatan, awit mênggah kawontênanipun ing ngriku tansah kêkirangan toya [to...]

--- 284 ---

[...ya] kemawon. Wusana sêdya wau dipun santosani sayêktos, têtiyang ing ngriku sagêd damêl wadhuk, sarana angsal urunan saking irisiirigasi. tuwin rêrigên saking priyantun pangrèh praja ingkang ambawahakên, kalampahan wadhuk wau ing sapunika sampun dados, toyanipun sagêd ngoncori pasitèn kanan keringipun ngriku ngantos 400 bau, môngka ing sadèrèngipun wontên wadhuk, siti 400 bau wau sabên dipun tanêmi tansah botên dados kemawon. Samantên mênggahing bab kamajêngan têtanèn ing tanah Jawi.

Mirid kawontênan ingkang kados makatên punika têtêp mênggahing ucap, bilih tanah Jawi punika loh jinawi, nanging tamtu kemawon wontên kalamôngsa ingkang tuwuh botên prayogi, kados ta môngsa pacêklik, inggih punika mangsanipun kêkirangan têdha. Dene jalaranipun botên sanès inggih saking gêgayutan bab têtanèn, awit botên kamêdalan. Mênggahing wos-wosing sababipun jalaran kêkirangan toya, kabêkta saking katiga panjang, sarêng jawah, dhawahing jawah botên ajêg. Kawontênan ingkang kados makatên punika tamtu kemawon dados panggalihanipun ingkang wajib. Nanging manawi dipun manah panjang, dipun pêndhêt radin-radinipun, tumrapipun tanah Jawi, pacêklikipun namung pinanggih wontên ing perangan alit, inggih punika wontên ing pasitèn-pasitèn ingkang dhêdhasaripun awon, kados ta ing Rêdikidul, Wanagiri, saurutipun ingkang sêsambêtan kalihan pasitèn wau. Ewadene ing bab kêkiranganing têdha ing panggenan wau, manawi dipun timbangakên kalihan lohing pasitèn sanès-sanèsipun, dèrèng nama sapintêna, tuwin saupami tumindak caraning tulung-tinulung, nama sagêd tumindak botên rêkaos.

Ing sapunika mêndhêt wawasan kêlimrahipun ingkang pinanggih wontên ing môngsa salêbêtipun bakda riyadi punika, ing pasabinan-pasabinan ingkang angsal toya, pantunipun sampun sami sêpuh, malah wontên ingkang sampun dipun ênèni. Môngsa panèn punika mênggahing juru tani, nama satunggiling môngsa ingkang prayogi piyambak, tumrap ingkang sugih badhe wêwah simpênanipun, tumrap ingkang sêdhêng, rumaos kêjogan gêsangipun, dene tumrap tiyang ingkang mlarat, rumaos manawi môngsa panèn punika satunggiling pitulungan, ingkang dados sarana ngêntas saking kasusahan, awit saupami nyênyambut, inggih wontên ing ngriku anggènipun sêmados badhe nyauri.

Bingahipun têtiyang tani ing môngsa panèn sagêd kêtitik wontên ing ombyakipun ing pasabinan, saênggèn-ênggèn katingal wontên tiyang rubung sami mêthik pantun. Tiyang jalêr èstri anèm sêpuh manawi enjing anglur dhatêng sabin, sontên mantuk kanthi mèyèk-mèyèk ambêkta pantun angsal-angsalanipun. Botên wontên ulat ingkang katingal pêtêng, pasêmonipun malah kaduk èsêm. Saya tumraping tiyang pêpacangan, môngsa bibar panèn punika adhakan kêcara dados mangsanipun badhe dhaup, awit wancinipun nuju wontên waragad, lan kalampahanipun sagêd adamêl kamayaran. Makatên ugi tumrap tôngga têpalih ugi sami nuju tinêngga ing rijêki.

--- 285 ---

Môngsa ingkang tumindak wiwit ing bakda riyadi punika, sanadyan sêsulakipun anyarêngi wontên môngsa kêkirangan têdha, nanging ugi sinarêngan tumapakipun môngsa panenan, sêsarênganipun wau saèstu badhe mênang daya ingkang badhe anggêlar kamirahan, awit mênggahing awis têdha kenging kaupamèkakên daya pêjah, dene môngsa panèn atêgês daya gêsang ingkang badhe nyirnakakên daya pêjah, wêkasan tuwuh adamêl rahayuning bumi saisinipun.

Wilujêngipun ing bakda riyadi, inggih atêgês wilujêngipun sadaya.

Dipun ambali malih: wilujêng, wilujêng, wilujêng.

Jêjodhoan Wurung

Ing wanci sontên anuju wulan purnama, saangsluping hyang bagaskara, ing têmbing kilèn katingal sumamburat abrit sulak jêne, sadaya wêwarnèn ingkang gumêlar katingal rêmêng-rêmêng damêl sumamaring pandulu, ing têmbing wetan sasêlaning mega pêthak ingkang ngampak-ampak katingal Hyang Côndra mungup-mungup, sêmunipun sajak sêlak kêpingin nyawang isèn-isèning jagat raya.

Ing margi agêng sacêlakipun satunggiling toko Tionghwa katingal wontên rêgêmênging tiyang lumampah wira-wiri kados wontên ingkang dipun êntosi, dene ingkang lumampah wau satunggiling jêjaka taksih tumambirang, panganggenipun sêtelan pêthak mawi kopyah cêmêng modhèl Padhang, sakêdhap-sakêdhap nilingakên jamipun kalihan garundêlan: We, lha, wis mèh jam pitu, mêngko gèk ambalenjani. Botên dangu saking margi alit simpangan kamirêngan sripit-sripiting pawèstri lumampah. Sarêng jêjaka wau cêtha ing paningal lajêng nguwuh lirih: Lho, Sudarsi, kok suwe têmên, jarene jam pitu kurang saprapat. Olèhku ngêntène nganti cêcêngklungên… dèrèng rampung anggènipun wicantên kasêlak dipun sêlani dening sang pindha Ratih kalihan mèsêm manis kilang: Aja dadi atimu ya Sudarsa, kowe ora ngrasakake, mau mêntas ana dhayoh, lagi bae mungkur, wah dalane jêbloge ora kira-kira.

Pawèstri wau watawis umur pitulasan taun sawêg nêdhêng-nêdhêngipun birai, tur inggih sêmbada ing warni, dêdêg lêncir, pakulitan jêne nêmu giring, dene anggènipun pêpanggihan kalihan jêjaka wau dhapur cêcolongan, dhatêng ibunipun apawadan badhe dhatêng toko.

Tiyang kêkalih wau lajêng lumampah gêgancangan, nanging sarèhning sêlak kaslêpêk ing wanci, mila lajêng nyadho kemawon, anuju dhatêng griya gambar idhup ing Pasarbaru.

Kacariyos, Rara Sudarsi manggènipun ing Bêtawi dèrèng dangu, watawis sawêg kalih taunan, sampun cêpêng damêl dados juru sêrat wontên ing Balepustaka. Sanadyan pamêdalipun taksih sakêdhik, nanging sampun nama cêkap kangge gêsang kalihan ibunipun. Wiwit alit mila rara Sudarsi sampun kulina ngraosakên pait gêtir, mila

--- 286 ---

wontênipun samangke inggih botên nate anggrantês, sadaya ubat-ubêting bale griya kacêpêng piyambak sagadug-gadugipun.

Ibunipun Rara Sudarsi punika sampun warôndha, ingkang pêputra Mas Jayasukarta, mantri pananggap ing Klathèn bawah Surakarta. Rumiyin kapêndhêt semah dening Sutan Iskandar, asli saking Padhang, wontên ing Klathèn cêpêng damêl ing kantor asistenan ngantos patutan kalih, satunggal jalêr, satunggal èstri inggih pun Sudarsi punika. Wontêning lêlampahan anggènipun bêbrayan botên sagêd lêstantun, kêrêp sêling-sêrêp sarta tukar pabên, wêkasan pêgatan. Nalika samantên pun Sudarsi sawêg umur sataun, dene Sutan Iskandar lajêng mantuk dhatêng Padhang kanthi ambêkta anakipun ingkang sêpuh, jalaran wontên ing Klathèn rumaos sumpêg, utawi malih rikuh kalihan tilas semahipun. Ibunipun Sudarsi inggih lajêng mupus sumendhe ing pêpêsthèn, niyat botên badhe emah-emah malih, trimah momong anakipun èstri, lêstantun manggèn ing griyaning tiyang sêpuhipun.

Sarêng Sudarsi ngancik umur nêm taun lajêng kasêkolahakên ing H.I.S. partikêlir ing kitha ngriku. Bawanipun lare tansah pinrêdi dening ibunipun, tur pancèn lantip ing budi, pasinaonipun botên nate kantun, tansah kinanthenan ing prihatos saha pangatos-atos. Takdiring Pangeran, kalanipun Rara Sudarsi sawêg wontên ing klas gangsal, êmbahipun jalêr dhumawah ing sakit sangêt, wasana kalajêng ngajal. Botên gantalan wulan êmbahipun èstri lajêng nututi murut dhatêng kalanggêngan. Wiwit nalika punika gêsanging ibunipun Sudarsi rêkaos sangêt, kompal-kampul kados baita kecalan kêmudhi. Tujunipun ibunipun Sudarsi satunggiling pawèstri ingkang têtêp mantêp ing budi, wontênipun tansah sabar saha tawêkal. Pun Sudarsi taksih kalêstantunakên anggènipun sêkolah, waragad mêndhêt waragad arta tilaranipun tiyang sêpuh, sasêlot-sêlotipun kasambi bakul sinjang sapanunggilanipun, kangge cagak gêsang.

Kacariyos, Rara Sudarsi sampun tamat pasinaonipun, saya agêng warninipun saya mindhak sae, polatan jatmika, tondak-tandukipuntindak-tandukipun. sarwa ririh, rèrèh, ruruh, punika saking brêkah pamrêdinipun ingkang ibu, ingkang botên kêndhat tansah nyulang-nyulangakên dhatêng tumindaking kasusilan. Ancasing sêdya pancèn inggih badhe anglajêngakên sinau, nanging sarêng ngèngêti kawontênanipun lajêng mupus, jalaran wêlas ningali ibunipun tansah kongah-kangih botên ngetang saya rêkaosing badan, sok ugi botên dados damêlipun [damêlipu...]

--- 287 ---

[...n] sanak kulawarga, sampun narimah.

Kalih taun laminipun Rara Sudarsi nganggur wontên ing griya, ngrêrencangi ibunipun sinambi bêrah dondom-dondom, lowung kangge tambêl bêtah. Sanadyan Rara Sudarsi rumaos rupêk saha pêtêng jagadipun, nanging tansah kinandhut ing dalêm batos. Wasana lajêng wontên wêwêngan, awit saking lantaran satunggiling mitranipun suwargi êmbahipun ingkang wontên ing Batawi, Rara Sudarsi katampèn dados juru sêrat wontên ing Balepustaka… sigêg.

Amangsuli cariyos ing ngajêng, sampun watawis satêngah taun Rara Sudarsi anggènipun mêmitran kalihan Sudarsa, dhasar mitra nunggil sapadamêlan, sêsrawunganipun mindhak dintên saya rumakêt, wêkasan tuwuh dados katrêsnan. Ibunipun ugi botên kêkilapan dhatêng galibêding anakipun, kêrêp kemawon dipun pamiti dhatêng toko utawi sanès-sanèsipun, mantukipun sok ngantos dalu. Ingatasipun dados ibu rumaos wajib anjagi dhatêng kawilujênganing anakipun, saya anak èstri ingkang sampun diwasa, kenging kaparibasakakên satru mungging cangklakan, mila ing satunggiling dalu lajêng dipun wicantêni makatên: Ora ta, dhuk tak sawang-sawang, kowe saiki kok ora kaya adat sabên, kêrêp lunga ijèn ing wayah bêngi. Wêruha, sanadyan kowe jênêng wis manjing ing jaman kamajuan, nanging ya aja ninggal kautamaning kasusilan, saya ana ing kutha gêdhe kaya Bêtawi iki. Iya bênêr ora apa-apa, nanging sisip sêmbire, ya, dhuk, barang kuwi aja sok digêgampang. Rara Sudarsi sakêdhap kèndêl kemawon kalihan tumungkul, wasana lajêng kawêdal raosing manah ingkang suwau tansah kinandhut ing dalêm batos: Kasinggihan ibu, sajatosipun kula badhe matur dhatêng ibu ajrih. Anu ibu, kula gadhah têpangan, kônca nunggil sakantor, inggih walèh-walèh punapa, larenipun pancèn sae bêbudènipun. Ibunipun wicantên: O, ya kuwi, dhuk, paribasane: êduk sêsandhingan gêni, manungsa mono akèh laline, sisip sêmbire bisa ora bêcik dadine. Aku ora arêp malangi anggonmu sêsrawungan karo bocah iku, mung panjalukku bokya sing blaka bae, ora liya sing dak eman rak iya mung awakmu. Rara Sudarsi tansah tumungkul kemawon, pamêthêting lambe saya amêwahi manisipun, ing batos anglêrêsakên pangandikanipun ingkang ibu. Ibunipun lajêng wicantên: Iya ta, dhuk, yèn pancèn kowe wis mantêp têmênan, aku [a...]

--- 288 ---

[...ku] iya milu bungah, nanging prayogane, aku ya kudu sumurup bocahe, saiki wis nêngah-nêngahi sasi Pasa, besuk dina lêbaran bae konên katêmu karo aku, ngiras pantês padha mangan enak kanggo mulyakake dina riyaya.

Kirang sadintên dhawahipun bakda riyadi ing margi-margi Pacinan andalidir tiyang ingkang langkung, sêpuh anèm, jalêr èstri, ingkang sugih dumugi ingkang mlarat pisan tumplak blak pinanggih wontên ing ngriku, sadaya nêdya têtumbas punapa ingkang dipun kajêngakên. Ing pêkên-pêkên tiyang ingkang sami blônja pating sriwêt pating sliri kados sêmut, panganggenipun môncawarni, winawas katingal abyor kados sêkar sataman. Suwaranipun tiyang tawi lan awis-awisan rame sangêt.

Dalunipun, raosing paningal lan pamirêng saya rêsêp malih, mèh sabên griya katingal padhang arêgêng, para têtiyang sami kadunungan raos sênêng, wiwit sontên ngantos dumuginipun enjing, sadalu muput kamirêngan suwaranipun mêrcon saha long rame sangêt, pating jalêdhèr, pating jalêdhor. Ing dalu wau Rara Sudarsi tansah kalisikan kemawon, kajawi kêbrêbêgên suwaraning mêrcon ugi saking pangônta-antaning manah enggala gagat bangun raina badhe dhawah ing dintên ingkang sakalangkung wigatos…

Pêpadhangipun ing sisih wetan sampun katingal sumamar, mratandhani bilih sampun ngancik gagat enjing, suwaraning mêrcon saya anggantêr kados asung pambagya basuki dhatêng Hyang Surya ingkang badhe mijil anêlahi bawana. Rara Sudarsi ingkang taksih mujung lajêng dipun gugah dening ibunipun: Dhuk, dhuk, tangia dhuk, wis mèh byar, lha kok nglepus bae. Sang pindha Ratih lajêng guragapan tangi, ucêk-ucêk mripat, katingal lêsu marlupa kabêkta saking sangêting aripipun, nanging malah katingal manis angrêspatèni. Sarêng kèngêtan bilih sampun ngancik ing dintên ingkang dipun mulyakakên, lajêng niyat dhatêng pakiwan sêsuci, têrus tata-tata ubarampèning pestan ingkang badhe kawontênakên ing dintên punika.

Surya sampun malêthèk, para têtiyang sami mangangge sarwa sae, sami mrêlokakên dhatêng ing griyanipun kulawarga ingkang kaprênah sêpuh, atur pamuji sugênging sariranipun, ngiras nyuwun sawab pangèstu brêkah, pinaringana sêgêr bagas kasarasan, tinêbihna ing pôncabaya, cinêpakna rijêkinipun. Ing griyanipun Rara Sudarsi katingal rêsik gumrining, ing kamar têngah sampun kasadhiyan meja pasagi panjang mawi taplak pêthak sakursinipun, saha tinatanan rêrampadan cara Jawi, sadaya sarwa rêsik angrêspatèni dhatêng paningal. Tiyang sagriya sampun sami dandan, punapa malih Rara Sudarsi anggènipun angadi warna dipun pêng, tapih gringsing, ramping sumingsêt ing badan, rasukan sêmbagi paris rumamyang biru ênèm, têmpukipun kalihan pêthaking kotang adamêl lamlaming paningal, pupur lamat-lamat malah amantêsi.

Botên antawis dangu wontên sabawanipun tiyang lumêbêt pakarangan: Kula nuwun. Manahipun Rara Sudarsi sênag-sênig. Sarêng kaungak, têtela ingkang nyabawa wau tiyang ingkang dado-

--- [0] ---

[Grafik]

Sela karang sacêlakipun Tanjunglayar.

--- 289 ---

s woding manahipun, lajêng ingacaran lumêbêt, katêpangakên kalihan ibunipun. Kacariyos sadangunipun sami jêjagongan omong-omong sinambi angrahabi nyênyamikan, pun Sudarsa sumêrêp potrèt kêkalih jalu kalihan wanita, kapasang jajar wontên ing temboking kamar, sarêng kawaspadakakên, ingkang satunggal kok kathah èmpêripun kalihan potrèting bapakipun nalika taksih ênèm, manahipun kraos ragi botên sakeca, pangunandikanipun: mêngko Sudarsi kuwi gèk adhiku dhewe, bapak biyèn ngandika yèn aku iki kalairan ing Klathèn sarta isih duwe ibu sarta adhi wadon. Pêpuntoning tekad lajêng nêrangakên dhatêng ibunipun Sudarsi, kalihan anjatosakên asal-usulipun piyambak. Sarêng ibunipun Sudarsi dipun jarwani asal-usulipun Sudarsa lajêng anjêngêr, sakêdhap botên wicantên punapa-punapa, lêlampahan ingkang sampun kapêngkêr katingal gawang-gawangan kados dèrèng dangu. Ing sanalika wau manahing ibunipun kados dipun rujit-rujit, wasana lajêng wicantên sêrêt kalihan ambrêbês mili: O, ya talah, dadi samene kaelokaning lêlakon, wêruha, ya, gèr, Sudarsa karo Sudarsi, wis karsane Hyang Maha Agung kowe ing dina lêbaran iki padha katêmu sadulurmu dhewe, ora liwat anggonmu trêsna-tinrêsnan aja siwah kaya mau-mau…

Mênggah suraosing cariyos punika kenging kangge têpa palupi, bilih tiyang jêjodhoan punika kêdah botên kenging nilar tiyang sêpuh, mênggah prêlunipun, sampun ngantos wontên lêlampahan ingkang badhe andadosakên kirang prayogi. Punika para anèm wajib angèngêti.

Ariyadi Wanita

Lampahing dintên ingkang badhe dhawah dintên riyadi araos rikat sangêt, saya manawi sampun dhawah tanggal kur-kuran, inggih punika ingkang dipun wastani malêman, lampahing dintên kados dipun sêngkakakên, kados ta: salikur, lajêng tiga likur, salawe, pitu likur, wusana sanga likur. Ing ngriku sampun mrêpêk sangêt dhawahipun dintên riyadi.

Tumraping para wanita, bakda riyadi punika dados satunggiling kasênêngan ingkang linangkung, nanging inggih dados rêribêd ingkaingkang. agêng. Sanadyan ing ngriki dèrèng kacêplosakên mênggah kajênging kasênêngan tuwin karibêdan, nanging para wanita kados sampun botên kêkilapan. Ewadene ugi prayogi kapratelakakên ing ngriki.

Manawi namung dipun sawang sabrebetan, gêsangipun tiyang jêjodhoan punika sakecanipun wontên ing wanita, rêkaosipun wontên ing kakung. Rêmbag ingkang kados makatên punika inggih sampun lêrês, awit nyatanipun wêdaling kaskaya ingkang dados lantaran kuwawining mêngku bale griya punika [puni...]

--- 290 ---

[...ka] saking tiyang jalêr. Umun-umun sampun mêdal saking griya pangkat dhatêng padamêlan, siyang sawêg mantuk, malah wontên ingkang ngantos sontên. Balik wanita namung ngeca-eca wontên ing griya kemawon. Saking sakecanipun, malah sok sagêd nyambi angglindhingi wajik, kangge makani kucing. Nanging salugunipun rêmbag makatên punika namung prêlu badhe kangge ngasorakên drajating wanita. Cobi manawi dipun galih panjang, wanita punika nama dados biyungipun tiyang sagriya, kajibah manah bot repot utawi prayogining anggènipun mêngkoni bale griya. Mênggah caraning sopir, sagêd nyêtiri oto murih sae lampahipun, sumêrêp lokak kocaking bènsin murih nyêkapi kangge angayati lampah, sampun ngantos kandhêg ing margi. Punika tumrap para kakung tamtu mangrêtos.

[Grafik]

Ramenipun ing pêkês.pêkên.

Mênggahing gampiling rêmbag, tumraping wanita ing môngsa riyadi, sênêngipun pinanggih wontên ingkang kasamêktan, sagêd nata kabêtahanipun kanthi tamban-tamban, tur dumugining ing êndon botên nguciwani. Dene ribêdipun pinanggih wontên ingkang kêkirangan, saya cêlak dhawahing dintên riya, saya rupêk papanipun. Nanging punapa tata ingkang sampun kacara punika badhe nyandèkakên sêdya, botên babarpisan, sadaya tamtu kalampahan kalayan prayogi. Mila kalaning ariyadi, botên wontên ucap panggrantês sapanunggilanipun. Wontênipun namung bingah lan sênêng.

Dene grêbanipun, kabêtahan ingkang pinanggih ing bakda riyadi, kêcêkapipun pinanggih wontên ing tumandangipun wanita, awit mênggahing raos, adêging riyadi punika, inggih punika bêtah-bêtahipun, mèh dados wajibing wanita sadaya, kados ta: rêrêsik griya, ngrêrêngga griya, pasugataning tiyang bale griya, kêcêkaping sandhang pangangge, wiwit badanipun piyambak ngantos dumugi rencang, sadaya sami saking rêrigênipun wanita. Dados kenging dipun wastani jalêr mujudakên mêntahipun, wanita ingkang andadosakên gumêlaripun wontên ing praja.

Tumraping wanita ingkang kasêmbadan, wiwit ngancikipun wulan Siyam, sampun wiwit manah dhatêng kabêtahanipun, barang-barang tuwin prabotaning griya sampun nicil dipun rêsiki, dumugining cêlak dintên riyadi sampun katingal rêsik gumrining. Lajêng gêntos manah têtumbas sandhang pangangge, sinjang rasukan, badanipun dipun pêpantês piyambak, sadaya kêdah sarwa tigas. Mirid ing kapitadosan, manawi nuju bakda riyadi punika para lêluhur sami rawuh ngiling-ilingi putra wayah, manawi sumêrêp putra wayah sami nyandhang ngangge sarwa sae tuwin tigasan,

--- 291 ---

lajêng paring sabda: Hêh, anak putuku padha kêcukupan, sandhangane anyar-anyar, muga lêstaria mêngkono sabanjure.

Sabda ingkang kados makatên wau ingkang dipun ajêng-ajêng ing para putra wayah. Dene mênggahing tata lairipun, kalaning bakda riyadi punika sêsrawungan tiyang kathah, tiyang wajib nyandhang ngangge sarwa sae, kajawi tataning kalimrahan sampun makatên, saupami wontên tiyang jêjagongan kalanipun riyadi, môngka panganggenipun lungsêd, agêngipun botên dandos, punika nama kirang tatakrami. Samantên awratipun tiyang wontên praja. Sasampunipun makatên, lajêng nyandhak olah-olah dhêdhaharan rêmikan tuwin sanès-sanèsipun, pangolahipun langkung saking padatan, dipun pêng yêktos. Mangke dhawahipun dintên riyadi sampun mêlanthing. Manawi ingkang ngangge cara kina, mawi ngrampad dhaharan wontên ing meja, dipun waslaniwastani. bikak meja, ngantos makêndhung-kêndhung, ing meja ngantos katingal pipit tanpa sêla. Kalanipun katamuan, anggènipun ngacarani dhahar dhêdhaharan dhatêng tamunipun ngantos ibut kados tiyang sêsadean. Manawi ingkang sampun angênggèni gagrag enggal, ing ngajêngan namung katingal rêsik kemawon, lumadosing dhêdhaharan namung kalarihakên, limrahing dhêdhaharanipun: nyus, miraos. Manawi botên makatên, sanadyan sadhiya dhaharan inggih namung saprêlunipun kemawon.

[Grafik]

Usrêg ing pawon.

Dene tumrap ingkang botên kasêmbadan, têgêsipun botên kasêmbadan ing ngriki warni-warni, wontên ingkang jalaran saking dèrèng kêcêkap bêtahipun, wontên ingkang jalaran saking botên kêcêkap baunipun, nanging sadaya wau botên sande ugi sami nindakakên prêluning riyadi, tumindakipun wontên ing dintên prêpêgan, inggih punika kirang sadintên. Dhawahipun dintên prêpêgan wau ing pêkên ramenipun anglangkungi, tiyang sêsadean kados dipun sokakên, tiyang ingkang têtumbas kados dipun sêngkakakên, ingkang sade nyêngkrèkakên rêgi, ingkang tumbas nêmpuh kemawon. Pundi ingkang bêtah sinjang, bêtah rasukan, punapadene bêtah kabêtahaning pawon, panumbasipun suk-sukan, kados sêlak botên kumanan, bakulipun ngantos botên kobêr sèlèh susur.

Mangke sadumugining griya, têtiyang èstri lajêng sami olah-olah, tumrap ingkang sugih batih kathah ingkang rêrencang, swaranipun tiyang anggalêpung dhag-dhug, dhag-dhug, imbal-imbalan, tiyang anggêgorèng srang-sèng, ambêtipun dumugi pundi-pundi, paribasan ambêdhah pagêr. Olah-olahan wau prêlu kangge wilujêngan bakda riyadi. Sarampungipun olah-olah wau, kantun tata-tata wêdaling [wê...]

--- 292 ---

[...daling] ambêngan, sasampunipun makatên nama sampun rampung, kantun bingah-bingah kemawon.

Tumrap ingkang priyantun, malêmipun riyadi punika jalêr èstri sampun sami dandan. Ingkang nuju kalêmpakan, tumrap ingkang anèm ngabêkti dhatêng ingkang kaprênah sêpuh, bojo ngabêkti dhatêng gurulaki, wontên ingkang mêmbik-mêmbik nangis, atêgês ngêsrahakên kalêpatan dhatêng ingkang jalêr. Ingkang jalêr sumêrêp tangis ingkang makatên wau inggih sampun tampi kajêngipun. Bathukipun ingkang èstri lajêng dipun êlus-êlus, atêgês suka pangapura. Sadaya sami marêm ing manah. Sawênèh wontên tiyang èstri ingkang kaduk sêmbrana, salêbêtipun ngabêkti kalihan mungêl: mas, anggonku ngunèk-ngunèkakê kowe ing sajrone sataun, lêburên ana ing dina iki. Sarèhning kalanipun dintên makatên wau botên wontên sarusiku, ingkang jalêr inggih lajêng mangsuli: Iya, iya, lêbura ing dina iki, sesuk diambali manèh.

Wusana wilujêng ingkang pinanggih.

--- [0] ---

Talaga rêdi Kèlimutu, Èndhah, Plorès.

Tumusing Manah Guru Alêman

Ing wanci asar andhap Hyang Bagaspati sampun gumlewang ing têmbing kilèn, bêntèripun namung kantun mônda-mônda, ing ara-ara saha sabin-sabin katingal ngênthak-ênthak sêpên, para lare angèn sami anggiring maesanipun, pating pêthangkrik wontên ing gigir, kalihan cêthar-cêthèr ngungêlakên pêcutipun.

Saantukipun saking sabin Pak Wiryasaroja lajêng lèyèh-lèyèh ing èmpèr wingking, sinambi nyêthèti prêkututipun. Ingkang èstri nênggani kalihan nyêsêpi anakipun ingkang taksih bayi, watawis umur kalih lapan. Ing sêmu Pak Wiryasaroja marêm sangêt mirêngakên anggunging prêkututipun, sakêdhap-sakêdhap manggut-manggut, rumaos manawi namung punika wontênipun kanikmatan ing ngalam donya. Sarêng sayahipun sampun sawatawis aring lajêng andêngèngèk, saha wicantên dhatêng ingkang èstri:

Bokne thole, karêpku besuk tibaning dina lêbaran arêp tak mulyakake nganggo ropyan-ropyan ngundangi sanak sadulur tôngga desa.

Ênggih ta pakne, kula ming monat-manut mawon, la, kajêng sampeyan ajêng nganggo napa, simpênane dhuwit gajêge ming kantun sèkêt rupiyah, nèk karêp kula ngotên ênggih slamêtan, climèn mawon, ngarah napa: ta, turahane damêl numbasake sandhangane anak-anake.

Kowe kuwi kok cupêt têmênan budimu, ta, bokne, wingi kang kêbayan mêntas rasanan, ing malêm bakda dhèwèke arêp wayangan ngulêmi wong sadesa. Mara pikirên, ingatase aku iki wis kêjuwara yèn kalêbu cukup, kok ming arêp climèn bae, saiba ujare wong sadesa. Ing ngêndi bakal anggonku andhêlikake raiku. Cêkake, aku êmoh kalah, niyat arêp slamêtan gêdhèn-gêdhenan, prakara dhuwit, suwêng karo ali-ali

--- 293 ---

mu kae bae digadhègake dhisik, besuk yèn wis panèn gampang ditêbus.

Bok Wiryasaroja kèndêl kemawon, jalaran sumêrêp watakipun ingkang jalêr, manawi dipun pambêngi ingkang dados kêkajênganipun ngadat malah lajêng muntab nêpsunipun. Nanging ing batos sangêt anggènipun botên nyuwawèni.

Kacariyos, Pak Wiryasaroja anakipun sampun gumrayah, panggaotanipun tani, sabin gangsal bau, maesa kalih pasang, ingatasipun tiyang dhusun sampun nama cêkap, dhasar wêkêl ing damêl, botên gadhah karoyalan, namung emanipun kasinungan watak …guru alêman. Ingkang makatên wau sampun tamtu lajêng gampil sangêt nuwuhakên kirang dugi lan prayogi, têmahan mêwahi dhatêng kaborosan, ambucal bôndha ingkang tanpa tônja. Mila sanajan kalêbêt cêkap, Pak Wiryasaroja botên nate gadhah simpênan arta kathah, wontên sakêdhik kalih kêdhik inggih lajêng lês. Pangraosipun, sanajan garing yèn garang, lo, samantên dayanipun êndêming manah guru alêman.

Kirang sawatawis dintên badhe dhawahing dintên bakda riyadi, têtiyang sami wiwit rêrêsik griya saha pakawisanipun, ing pêkên umyung suwaranipun têtiyang sade tinumbas, ingkang rame piyambak ing panggenan kuwadean, saya sarêng dumuginipun dintên pungkasaning wulan siyam ingkang kawastanan prêpêgan, untapipun tiyang ingkang sami blônja pados bêtah kados dipun sokakên, pêpêt jêjêl uyêl-uyêlan mèh botên kenging kapiyak, ing dintên wau ramening pêkên namung satêngah dintên, jalaran ingkang kathah kasêlak badhe tata-tata kangge dintên riyadi enjingipun.

Sêngkang saha sêsupenipun bok Wiryasaroja saèstu kalêbêt ing gantosan, pajêng satus rupiyah, sampun têlas katanjakakên kangge kabêtahaning pawon. Pak Wiryasaroja rumaos bilih badhe kacupêtan waragad, jalaran manawi namung ropyan-ropyan kemawon badhe kirang rêgêng, sêdyanipun badhe gambyongan sadalu muput kalihan ambrondong long. Pêpuntoning manah lajêng amanggihi Babah Tan Yu Hok, satunggiling juru potang ing kitha, kalampahan angsal sambutan 100 rupiyah mawi prajanjian badhe ngantukakên kalih bêlah benjing manawi sampun panèn, griyanipun kacêpêngakên.

Pak Wiryasaroja ambadhêdhêg manahipun, rumaos badhe kalêgan manahipun, lampahipun sigrak kados tiyang ingkang mêntas manggih rijêki agêng, lajêng anjujug dhatêng Pacinan, tumbas long rentengan agêng alit, têlas sèkêt rupiyah. Anakipun ingkang taksih alit-alit sarêng sumêrêp bapakipun mantuk ambêkta long, sami lincak-lincak, [linca...]

--- 294 ---

[...k-lincak,] lokipun: Bapak tuku long, bapak tuku long.

Wiwit siyang bêdhug katabuh, suwaranipun andharêndhêng amêwahi rêgênging padhusunan, mèh ing sabên griya tiyangipun sami ibut tata-tata kangge wilujêngan ing sontênipun, makatên ugi ing griyanipun Pak Wiryasarja, sampun kalih dintên umyung suwaranipun tiyang ingkang sami olah-olah, mawi mragad ayam kathah sarta menda kalih, sarêng sontên ki kaum ngantos botên kobêr mantuk, tansah lumintu andongani ambênganipun para têtiyang ingkang gadhah kajat, mantukipun ambêntoyong saking kathahing brêkat, malah ugi wontên ingkang pilalah dipun tilar kemawon.

Ing dalunipun, ing griyanipun Pak Wiryasaroja katingal padhang, anjingglang dilahipun dilah gasolin anggènipun nyewa saking kitha, pancèn manawi sampun gadhah sêdya Pak Wiryasaroja botên ngetang bôndha, tanpa linimbang ingkang bêning kadospundi mênggah kadadosanipun, wosipun namung ambujêng pangalêm, pangonggrong. Wiwit sontên Pak Wiryasaroja sampun dandan malithit, rasukan atela cêmêng, sinjangipun truntum, sawitan kalihan udhêngipun, sanajan tiyang dhusun kagolong sagêd dhatêng traping pangangge, wironipun inggih anjalirit, sabukipun ijêm sinulam ing sêsêkaran môncawarni. Ing pangraos sampun kados Radèn Kakrasana. Jam sanga para tamu kônca dhusun sampun pêpak, racak sami berag-berag, talèdhèk, gamêlan saniyaganipun ugi sampun sumadhiya, kapapanakên wontên ing ngèmpèr ngajêng, Pak Wiryasaroja grapyak sangêt anggènipun manggihi tamu-tamunipun, sakêdhap-sakêdhap gêr, sami gumujêng latah. Pasugatan wiwit kawêdalakên, rumiyin wedang tèh, salajêngipun tansah ambanyu mili botên nguciwani. Suwaraning gamêlan ingkang nganyut-anyut saha pangêliking waranggana saya mêwahi sênêning pajagongan, para tamu katingal sami gambira ing manah. Watawis jam kalih wêlas dalu lajêng wiwit ambrondong long agêng alit, damêl cingakipun ingkang sami ningali, ing batos ngalêm dhatêng kacêkapanipun ingkang gadhah griya. Saya para lare-lare, sênênging manahipun tanpa upami, sami lincak-lincak kalihan surak-surak. Kacariyos, anakipun Pak Wiryasaroja ingkang umur gangsal taun ragi kêcêlakên anggènipun ningali, dumadakan kêblêdhosan long agêng, kenging rainipun, lajêng anjola, sakala botên èngêt, dhawah [dha...]

--- 295 ---

[...wah] gumlinting ing siti. Sanalika ing pajagongan gègèr, punapadene para têtiyang èstri, pating bilulung botên kantênan ingkang badhe dipun tandangi. Pun lare lajêng karompa-rompa kabêkta mlêbêt, êmbokipun kontrang-kantring, sambatipun: O, anakku gèr, kapriye kowe gèr.

Nalika samantên sampun lingsir dalu, badhe kabêkta dhatêng griya sakit ing kitha wanci sampun lungse, mila lajêng kaupakara piyambak kemawon saprêlunipun. Pajagongan ugi lajêng jugag, botên kalajêngakên, para tamu sami pamit wangsul, sêmunipun kathah ingkang jinja, dene mêntas wontên lêlampahan ingkang ngêrês-êrêsi.

Ing dalu wau tiyang sagriya botên wontên ingkang tilêm, dilah gasolin sampun dipun pêjahi, kasantunan dilah teplok, mila katingalipun inggih lajêng pêtêng sêpên mamring, botên kados sontênipun.

Saya ngancik gagat enjing suwaraning long saha mrêcon botên wontên pêdhotipun, adamêl karantaning manahipun Pak Wiryasaroja. Manahipun kados karujit-rujit manawi ngèngêti bilih lêlampahan punika tumusipun botên sanès namung saking badanipun piyambak, saking pokalipun ambujêng ardaning manah,… pados alêm. Ngantos enjing namung dhêlêg-dhêlêg kemawon, pangrintihing anakipun saya amêwahi karêrantaning manah.

Dhawahing bakda riyadi tiyang sadhusun sami berag-berag, panganggenipun sarwa enggal, para lare-lare sami pamèr-pameran, ing dintên wau botên wontên ingkang botên kasinungan manah bingah…

Ing griyanipun Pak Wiryasaroja korinipun minêb sadaya, enjing umun-umun sampun pangkat dhatêng kitha numpak kreta sewan ambêkta anakipun dhatêng hospital. Mantukipun sampun siyang, botên têrus tumut bakdan, jalêr èstri mêmpên kemawon wontên ing griya kalihan sôngga uwang, anak-anakipun sami nangis angglolo nêdha pangangge enggal. Êmbokipun ngêrês ningali anak-anakipun, ananging kadospundi malih arta sampun têlas katanjakakên kakêtahankabêtahan. warni-warni, namung bab têtêdhan ing pawon taksih nglumbruk, jêr sêdyanipun Pak Wiryasaroja enjingipun badhe andumugèkakên anggènipun ropyan-ropyan. Lare-lare lajêng sami dipun cêpêngi lêmpêr ngalih iji, wasana sami kèndêl, themal-thèmêl anggènipun nêdha.

Makatên kadadosanipun tiyang ingkang nilar dugi-dugi lan prayogi, ingkang namung nuruti ardaning manah, botên mawi êmpan papan, tanpa linimbang ingkang bêning… makatên tumusing manah guru alêman.

--- 296 ---

Riyade Lare

[Dhandhanggula]

Sasat gula kang arasa lêgi / mêmanise ing bakda puasa / ngêndi-êndi ketok rame / swaraning êlong dhang-dhung / ing padesan wong andalidir / padha tilik wong tuwa / lakune gumrudug / biyunge angêmban bocah / bapakane nganthi anak isih cilik / karo nyangking buntêlan //

isih ana sing ngiring gumridig / bocah-bocah padha kulawarga / ambarêngi ing lakune / padha sajak kêsusu / gone mlaku rêbutan dhisik / ananging ora nêdya / kêsusa-kêsusu / sabab mung saka kêgawa / yèn wong desa ora mlaku sripat-sripit / êmoh adol wiraga //

[Grafik]

... ana manèh sawênèhe, bocah nagara kumpul ...

beda karo sing jênêng priyayi / lanang wedok cak-cakane padha / nyandhang ora sabaène / têgêse luwih ukur / samubarang mung kudu bêcik / sok nganti lali tônja / sunat dadi prêlu / mulane ing kalamôngsa / ora kurang wong jodhoan udan tangis / gegeran sabên dina //

kaya ta yèn bakda ngene iki / akèh bae padha ngaya-aya / êmoh mung sakuwasane / lumrahing gunêm rêmbug / wong sataun mung sapisan thil / yèn nganti ora brêgas / isin bangêt aku / ning ora dipikir dawa / yèn sataun iku ana rolas sasi / pancène luwih tamban //

kêna kanggo mikir-mikir nicil / nanging adat lumrahe kalepyan / barêng wis cêdhak elinge / banjur anumbuk-numbuk / ora ketang nêkuk nikêli / anggêre bae bisa / pakewuh ditêmpuh / lan manèhe uwis lumrah / thok êthêle yèn nuju dina riyadi / mung isi kabungahan //

yèn mangkono gampang uwong tani / bab anyandhang ora arêp nyêngka / sukur bisa nganakake / orane narima mung / nyandhang nganggo barang sing uwis / mênyang pikir kapenak / trima ikêt wulung / mung beda yèn nuju bakda / le ngêcakke dimèrètake adhamis / ngono uwis prayoga //

yèn sing duwe anak cilik-cilik / sanadyan ta iya rada nyêngka / nanging ora bangêt kae / yèn bisa tuku sukur / ra-orane trima mung klambi / wedok tapihan slendhang / uwis ketok patut / yèn lanang iya jingkêngan / tur ya trima nyrèmpèt ikêt mung sadhelit / kêna duwèking bapa //

kang dikôndha ing riyadi iki / angrasani riyadining bocah / anane dipêpakake / yèn cara desa iku / mêsthi beda karo priyayi / sarèhne ora padha / kêna kanggo rêmbug / dadi wêwacaning bocah / kêna digo sêsambèn nyênyênêng ati / kalane nuju sêla //

yèn wong desa sing arêp ngabêkti / nyang wong tuwa padha anggêgawa/ [ang...]

--- 297 ---

[...gêgawa/] awit dina ngono kuwe / elinge uwong thukul / nyang wong tuwa arêp malêsi / nadyan mung sacokotan / iya amisungsung / unine sawise têka / akôndha yèn ngaturake sêmbah bêkti / lan mripat kaca-kaca //

wong tuwane wêruh ngono kuwi / ing atine bangêt krasa-rasa / nuli ngundangi putune / sing têka gumarubyug / lan dialêm agênti-gênti / wah putuku Saminah / ketok thipluk-thipluk / la kae sing kucir sapa / o Si Kêmis dene rupamu manthilis / apa ya isih nakal //

wis sèlèhna êmbananmu kuwi / bocah cilik aja dikulina / ana ing êmbanan bae / sèlèhna bèn angglangsur / wis wis bocah kabèhe kuwi / kana padha dolana / nèng latar sing rukun / cah akèh nuli nyang jaba / padha amor bocah akèh pating jlêrit / palayon mrene-mrana //

yèn cah wedok gone dolan nisih / ora amor karo bocah lanang / dadi ketok dhewe-dhewe / awit sok banjur padu / kang jalaran sabab sathithik / dene bocah sing lanang / banjur pating kluyur / padha dolan mrana-mrana / sakarêpe yèn nuju bakda riyadi / diumbar ing wong tuwa //

ana bocah sajake kumaki / gone ngono jalaran kêgawa / anake wong rada duwe / bêbêdane ngêndhuruk / kulambine jas lenah putih / ketok isih tigasan / durung kambon banyu / tapak tilasing bêdhahan / isih ketok galêr irêng dipotloti / garapan grêji desa //

bocah mau jênênge Si Blêndhi / iya milu dolan bêbarêngan / lan bocah liya-liyane / mênyang kali gumrubyug / dhela-dhela ngiling-ilingi / klambine êjas anyar / lan tansah dilus-lus / yèn ana bocah sing nyawang / banjur kôndha: kulambiku êjas apik / bêbêdku iya anyar //

gone pamèr sajak ngiwi-iwi / nganti gawe sêrike sing liya / karo manèh ngandhakake / sangune dhuwit suku / sing nguwèhi êmbokne cilik / Blêndhi anggone kôndha / lan ngêtokke jêdhul / dhuwite putih têngahan / ketok bangêt anggone ngiming-imingi / mênyang kancane dolan //

tur nèh bocah-bocah kabèh kuwi / prênahane ora ana liya / isih klêbu sanak dhewe / ana prênah nak dulur / doh-adohe misanan isih / nanging barêng kumliya / kabèh padha nyatru / la wong jênênge ya bocah / wis lumrahe watake mangkono kuwi / rukune mung sadhela //

kocap barêng lakune Si Blêndhi / ngambah ana galênganing sawah / kapalèsèd ing lakune / tiba nywara kêcupuk / gupak blêthok jarik lan klambi / kancane barêng nywara / grênggêng muni: sukur / Blêndhi tangi cakekalan / banjur bali turut dalan karo nangis / kancane padha nyurak //

satêkane ngomah disalini / mung bêbêdan klambi ora ana / dadi êmung ngliga bae / kancane anggêguyu / ana siji anggarap wani / saiki Blêndhi brêgas / tanpa klambi patut / kaya panakawan seba / cah liyane padha angguyu nyêkikik / Blêndhi tanpa nyuwara //

rupa-rupa bungahe cah cilik / ing kalane garêbêg puasa / ana manèh sawênèhe / bocah [bo...]

--- 298 ---

[...cah] nagara kumpul / padha dolan bakyu lan adhi / esuk-esuk wis dandan / ketok sajak rukun / kaya ngrêmbug kabutuhan / mung têmêne rasanan bab ariyadi / bocah sing tuwa kôndha //

isih bêngi aku uwis tangi / banjur adus mênyang ing pakiwan / ngudubilahi adhême / adhine nuli sambung: / aku iya uwis didusi / malah uwis pupuran / ya nganggo dirêmbug / lah iki tapihku brêgas / sabuk wala kêlambiku êncit paris / le tuku kanggo bakdan //

[Grafik]

Ana pyayi kakung lan sing putri, ing kalane nuju malêm bakda, linggih nèng ngarêp andhèglèg..

bak ayune tumuli nyêdhaki / karo ngalêm wah iya ya brêgas / ya kaya jarikku kiye / lagi padha le tuku / kêlambiku ya padha paris / adhine banjur nyêla / ning bêcik klambiku / bakyune mangsuli ora / suwe-suwe garêjêgan rêbut apik / ibune nuli têka //

karo kôndha kabèh bae apik / wis ta kana padha dolan-dolan / ananging sing rukun bae / aja dolan nyang lurung / akèh montor anyênyamari / bêcik ana ngarêpan / lan kônca-kancamu / bocah loro kêkanthenan / nanging barêng têkan jaba ketok sêpi / sing dolan ora ana //

cah sing tuwa nuli angandhani / ayo padha dhayoh-dhayohan ya / kowe dhayohe rekane / munia kula nuwun / adhine ya nuli nuruti / rekane lagi têka / karo mundhuk-mundhuk / lan manèh alon nyuwara / kula nuwun bakyune nuli marani / lajêng kemawon môngga //

ngriki lo dhi ngriki lênggah kursi / adhine ya nuli linggih mara / nanging ora ngrasakake / mung mlengos sajak mrêngut / saka durung patia ngrêti / bakyune pijêr kôndha / cas-cis angêthupruk / mung adhine ora jênak / pijêr wêruh

--- 299 ---

ana taksi wira-wiri / nuli angajak dolan //

bak ayune ora diprêduli / dadi anyêl nuli nyêdhak mara / karo anjiwit adhine / malah ditapuk kêpluk / banjur cêngèr adhine nangis / ibune mênyang jaba / karo sajak nêpsu / bocah mung pijêr grêjêgan / mari-mari mêngko padha tak gêbugi / kon rukun ora bisa //

cah sing gêdhe bisa amangsuli / wong dhèwèke pancèn bocah nakal / saya anjêngèk adhine / karo calathu sêru / ayo ibu saiki mêsthi / nunggang taksi marana / nuli nangis gulung / sarèhning nuju lêbaran / iya banjur putêr-putêr nunggang taksi / anak kabèh digawa //

uwis lumrah môngsa ngono kuwi / rame bangêt ing sadalan-dalan / wong lumaku mrana-mrene / nganti ketok gumrudug / têtunggangan aslira-sliri / akèhing dhuwit wutah / uwis tanpa petung / mung watone bisa bungah / ora nganggo angèlingi êmbèn buri / awit dina riyaya //

sapa wong sing anak-anak cilik / samangsane dina ariyaya / ora ngrêti kana kene / mung ngêrês kanthi bingung / yèn oraa bisa nyandhangi / paribasane nekad / wani numbuk bêntus / nanging ya sapa sing trima / yèn nyipati anake ing môngsa kuwi / tinêmu ora nyandhang //

dadi lumrah wis padha ngênggoni / ing kalane garêbêg puasa / kana kene padha bae / dene gampanging rêmbug / ora prêlu nganggo ngrasani / ing bab kang ora-ora / wose dina mau / prêlu kanggo bungah-bungah / angurmati ing dina Idul Pitêri / mung bêcik tinêmua //

ana pyayi kakung lan sing putri / ing kalane nuju malêm bakda / linggih nèng ngarêp andhèglèg / ngrasa kaya tumênggung / kasêmbadan ing bêngi kuwi / ambêbungah nyang anak / nyumêt êlong dhang dhung / rame bangêt ana nglatar / dhi-adhine sing nyumêt nutupi kuping / ana dibopong êmban //

wênèh bocah kalane riyadi / ora dhêmên dolan mrana-mrana / mung ngundhêr nèng ngomah nyêle / awit duwe panêmu / timbang kêsêl awira-wiri / kapenak ana ngomah / tur warêg mathethu / dhasar lagi brai mangan / tanpa lèrèn sasat pabrik lagi giling / mêmangan tanpa kêndhat //

nganti ketok wêtênge kalimis / mlêbu mêtu mung tansah mêmangan / sêla-sêlane yèn ngombe / banjur manèh disambung / apa bae watone ngêmil / iya wong jênêng bocah / sasat usus lurung / tumindak bêtah amamah / ora nganggo milih rasa lêgi gurih / kabèh bae kêcandhak //

wise katog lagi ngrumasani / yèn wêtênge rada krasa lara / nanging iya isih bae / niyate ora mundur / yèn oraa kêtutup bêngi / mangkono kang kacrita / lêbaraning kacung / mungguh sawarnaning kôndha / kang tinêmu kaananing bocah cilik / mung dadi puji arja //

--- 300 ---

Rêmbagipun Bancak lan Dhoyok (Pênthul lan Têmbêm)

Sêninjongan Riyadi

Bancak: Wetan kae sulake wis ketok padhang.

Dhoyok: Yèn mangkono ayo bêbarêngan madhang.

Ba: Ngêndi ana pasa arêp madhang esuk.

Dho: Kowe lali iki riyadi wong busuk.

Ba: Yèn mangkono arêp madhang iya lêpat.

Dho: Aku klèru: yèn bênêre mangan kupat.

Ba: Dadi aku karo kowe klèru surup.

Dho: Ora ngapa dibalèni bae cukup.

Ba: Saikine aku arêp amiwiti, nglairake suka sukur mênyang Gusti.

Dho: Bênêr Bancak yèn kalane ariyadi, kudu bisa mênyang luput ngrumasani.

Ba: Saikine priye mungguh kapenake, yèn pinuju dina riyadi mangkene, mungguh aku enak ngrumpaka anane, ngono mau sadurunge ngucapake. Awit nyata mungguh rasaning manungsa, kudu wêruh bênêr aja nganti onya, ing têgêse nglimbang dhisik mênyang angga, yèn wis bênêr lagi mikir kana-kana.

Dho: Yèn tak pikir Bancak iku bênêr bêtul, mêlêng-mêlêng kaya pancèrèting gêndul, awit akèh uwong sing kêsusu unggul, wêkasane mung tinêmu madhul-madhul. Dadi mèmpêr anggonku anganggêp bênêr, uwis têtêp ora bakal kengar-kèngêr, awit mungguh pathokan têlênging ancêr, dumununge awak dhewe dadi jêjêr. Yèn kiraku yake ora bakal oncat, gampangane wong sing wis ora dicacad, nandhakake uwong bêcik lan wis kuwat, tumus saka gone ambêciki tekad.

Ba: Wis ta aja banjur dawa kaya dhadhung, katranganmu sing glawèr prasasat nyandhung, ing uniku kang arêp tak wangun kidung, kang uwose mung arêp marada gurung. Yèn enake kang kawilang nomêr satu, esuk-esuk ngombe wedang kopi susu, pacitane roti martega lan kèju, yèn udude mono ya mung trima srutu. Mungguh mate wis mèmpêr bôngsa Eropah, sabên uwong wêruh mêsthi nyuwara: wah, yèn mung uwong sing uripe lagi lumrah, aku tanggung mêsthi banjur ngrasa wêgah. Ing saiki disuda bae bèn mathuk, wedangane salin kopi mung ditubru-

--- [0] ---

[Grafik]

Têlênging pulo Nieuw Guinea (Papuah) sisih lèr.

Lampiran Kajawèn nomêr lêbaran 1860 / 1930.

--- 301 ---

k, roti kèju mlorod disalini gêthuk, srutu trima salin, klobot bako siluk.

Dho: Kurang thithik unimu êmèh tak dhebat, katujune kowe ora sida nekad, saupama roti martega korampad, tinêmune bakal tak semplang mancêlat. Bok ya aja anggagas prakara pangan, harak bêcik anggagas ing bab sandhangan, awit iki nuju ing môngsa lêbaran, sabên uwong atine mung rasa dhangan. Mungguh aku yèn nyandhang êmoh sing onjo, mung narima sawitan sing wêton Solo, êjas bukak irêng bakale sêtliko, yèn udude iya mung trima sigago. Gêlèlèngku apês kaya dara panji, malorode rada ngèmpêri priyayi, nanging aku rada duwe samar siji, angèlingi ing bab uripku saiki. Ya tiwasa aku brêgas canthas prêsis, pacakanku sabrebedan kaya komis, ora wurung ing burine dadi tangis, lêbar bakda padha sowan rama panhis.

Ba: Yèn mangkono dadi gunggungane kêpruk, aku kowe rêmbuge tinêmu rujuk, mung angudi bisane kapenak mathuk, trima têntrêm ora arêp mangkruk-mangkruk. Ing saiki aku mung arêp mêmuji, ambarêngi tumibaning ariyadi, muga lulus tulus saisining bumi, bisa murah bêras bisa murah pari.

Dho: Sabanjure salamêta kawulane, ya sing cilik ya sing sêdhêng ya sing gêdhe, cêkak cukup ya salamêt kabèh bae, awit kabèh padha kawula arane.

Ba: Ucap iki muga-muga bisa kabul, kalakona muga ana rasa thukul, sakabèhing ancas sêdya bisa kumpul, têtêp slamêt sarupaning karêp jêbul.

Dho: Bab mangkono kabèhe kudu nêrusi, upamane: sing gêdhe kudu mêruhi, yèn mêmuruk sing bisa ngadhêmi ati, yèn mangkono tinêmu bisa lêstari.

Ba: Ngono iku bakal bêcik kang tinêmu, nanging iya kang kudu wêruh ing sêmu, ing têgêse kudu gathuk ing panêmu, ing saiki ora kêna grusa-grusu.

Dho: Ing gampange rêrêmbugan bab mangkene, kêna banjarbanjur. diringkês ana cêkake, slamêt kabèh sajêroning môngsa kiye, yèn digagas uwis kacakup salire.

Ba: Aku usul kapriye mungguh Kajawèn, apa ora nganggo ngucap cara pyayèn, ngaturake kasugêngan ing riyadèn, aku kowe jênêng wong lagi kêtêmbèn.

Dho: Mêsthi bae aku iya nganggo matur, Marang para kakung putri para luhur, para putra nganti tumêkaning batur, nadyan abdi mêsthia maca yèn nganggur. Wiyosipun sadaya para bandara, kakung putri saputra wayah lan mitra, kalilana kula matur nyêla-nyêla, kalêrêsan nuju garêbêg puasa. Ingkang sami maos Kajawèn sataun, yèn tan rêna ing panggalih sampun gêtun, awit mênggah kirang tuwin langkungipun, mung ngapuntên ingkang agêng kula suwun. Dene tumrap ingkang karênan ing galih, kaparênga andhêdhêr minôngka winih, sumêbara pun Kajawèn namung murih, têmbe wingking sagêda manggih pakolih.

Ba: Aku nyêla ana rêmbug mung saipit, aku muji muga padha sugih dhuwit, bisa simpên bisa angêtokke irit, supayane ki butuh bisa kasait.

Dho: Mêsthi bae dhuwit ora kêna kèri, iku [i...]

--- 302 ---

[...ku] uga kalêbu dadi pamuji, awit sapa sing oncat lan siji iki, salawase urip bakal tanpa aji. Mung upama kêbanjur dicêkêl kukuh, dhuwit ora pisan-pisan dadi kancuh, malah bisa dadi nganakke pakewuh, ati bingung molak-malik tansah kisruh.

Ba: Mula aja nganti bangêt-bangêt krakêt, nadyan ora yèn bakal dipangan rêngêt, nanging dhuwit yèn ta mung digembol angêt, ora duwe tônja kang agêdhe bangêt. Upamane gampangan bae mangkene, yèn ta mungguh dhuwit diêpèk gawene, karo têngah uwis bisa nêkakake, kalawarti Kajawèn têlung sasine.

Dho: Ewadene kang mangkono durung mêsthi, ana uga kang ing batin tan kadugi, tarima mung dhêmên maca saka buri, ngono mau rak gawe gêlaning ati.

Ba: Nanging Dhoyok aku ya mung wajib sukur, dene akèh priyayi galihe mulur, mênyang wacan lan kalawarti wis kaur, rêmên maos pratôndha galihe jujur. Sabanjure kiraku ana uwohe, tumanêming rêna kang ana galihe, tinêmuning panggalih mêsthi ing têmbe, ora wurung bakal abonêmèn dhewe. Wis tak tutup rêmbugku samene Dhoyok, numusana rahayune bisa ketok, ya Kajawèn ya sing maos lanang wedok, supayane têmbe buri barêng kalok.

Dho: Amin, amin, kang ngono muga kabula, aja ana sandhungan sawiji apa. Muga-muga olèh pangapura dawa, kaladuking uniku ing dina bakda.

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk

Ing Dintên Bakda Riyadi

Sêmar (wêwangson): Hêm, kanggone wong tuwa ora ana kang ngungkuli sênênge kayadene ing dina riyadi kaya saiki kiyi, awit bakal disowani anak putu sing arêp padha angabêkti. Sêmono kuwi yèn ginanjar kacukupan, prêlune 1e. sing dadi wong tuwa kiyi anggone nêmoni bisa adandan sing mêntèrèng. Ing sarèhning jênêng wong tuwa, iya ora prêlu macak-macak bangêt, anggêre katon rêsik bae ya wis cukup, kaya ta upamane: ikête modang têngahe putih, jase gabardhin bukakan, kêmejane sêtrip-sêtrip sêtêngah sutra, dhasine bludru ijo awujud kupu mencok, thik isih nganggo rompi tur iya gabardhin, jarite wis cukup danliris, babaran Ngayoja, mêsthine anak putu sing arêp padha angabêkti anggone nyawang rada mantêp. 2e. Wong sing ginanjar kacukupan kuwi, nèk arêp nyugata anak putu sing padha têka, iya bisa nyadhiyani suguhan sing kompêlit, kaya ta: kupat gudhêg saadune lêlawuhan sapêpadhane, tur nèk tamune têka, bisa cara Lônda nganggo nawani barang kae, upamane: mau minum apah, anggur, kwas, limun, tèh, kopi, wadhuh, rasane le cêmêplus, tur anak putu padha sênêng. Kosokbaline, tumrape wong tuwa sing ora kacukupan, ora ana susahe kaya

--- 303 ---

ing dina bakda riyadi, wis omahe dhoyong, sandhangan sing kêna didêlêng mung sapêngadêg wis lumêbu ing gadhèn kabèh, golèk utangan ora olèh, kathik ora ana anak putu sing padha nginguk, wah, rasane nyang ati kaya arêp nyêmplung-nyêmplunga sumur. Wiyah, kok ngrasakake sing ora-ora, rak malah nyêpêt-nyêpêti mata bae, luwih bêcik tak ngrampungake anggonku dandan, iki rak wis mangsane anak putu padha têka. Jajal tak ngilo, apa aku wis katon dhèmês, wah, wah, wah, wah, sajake aku kok kaya pènsiunan mandhor astèn. Saiki cêkokanaku tak pêngilonane, nèk-nèke mèncèng barang, wèyèh, kathik le gêmpi lan mèphèt. Lo, hla kuwi kok Garèng mak bêdhêngus tanpa nywara.

[Grafik]

Garèng: Aku kok nganti kègi bangêt ngrasakke rama kiyi, mundhak sêpuh ora kok mundhak gêdhe ngibadahe, nanging kok malah mundhak gêdhe kabêsusane, wong tak kula nuwuni nganti ganêp sêlosin, ora ana wangsulane, jêbul lagi ngila-ngilo ora wis-uwis. Ora, Ma, priyayi sêpuh kuwi bok aja kêbêsusên, ngumanana putra wayahe.

Sêmar: Lo, têka-têka kok banjur anggumbrêng mêngkono, dupèh aku ngila-ngilo kiyi diarani bêsus bangêt. Hla kuwi nèk bocah ênom, panêmune adhakan sok ngalor ngidul, wong dhêmên ngilo kuwi ora kêna diarani wong bêsus, nanging nandhakake wong kang ngrêti tatakrama. Awit wong kang mangkono mau arêp nyingkiri, aja nganti gawe dhadhakan supaya digêguyu utawa diaruh-aruhi ing liyan. Jalaran sing sapa sêngaja gawe dhadhakan supaya diguyu ing wong, têgêse: sêngaja gawe dhadhakan murih wong liya olèh dosa, kuwi ngatonake yèn ora wêruh mênyang tatakrama tumrape kang gawe urip, wis, wis, bada-bada kok ngrêmbug sing dudu-dudu mundhak nyuda kasênêngane ing dina bakda riyadi. Êndi adhimu Si Petruk.

Garèng: Mau lakune saka ngomah iya barêngan karo aku, nanging barêng têkan ing ngarêpe tokone Bah Gêmuk, aku dikon lumaku

--- 304 ---

dhisik, jarene arêp mampir toko mau.

Sêmar: Ya kuwi nèk anakku siji kae, watake pancèn iya sok brigah-brigih, nanging sanyatane ora têgêlan, mênyang wong tuwa wêdi lan asih, duwe apa-apa sathithik rong ithik, iya anduwèni kogêl. Anggone mampir toko mau, kiraku saka êmohe ngêlanthung kêtêmu bapakne, nèk-nèke iya arêp ngogêli karêmane bapakne, kaya ta: kèju, utawa kuwih sultanah, ora-orane ya iwak sardhincis. Wong kogêl mono ya ora prêlu akèh-akèh, upamane rong losin bae, rak iya wis gawe marême wong tuwa. Lo, jêbul kuwi Si Petruk, rêmbuwas têka. Kok nglênthung ora anggawa apa-apa.

Petruk: Iya pancèn mangkono, Ma. Aku prêlu kêtêmu Bah Gêmuk, ngrêmbugi yèn wulan kiyi aku anjaluk tempo anggone nglunasi bon-bonku, awit dhuwit balanjaku saikine lagi ora kobêr mrono, kajaba mung dhinês mrêlokake kabutuhane wong bakdan bae.

Garèng: Ya kuwi rama, putramu sing sok kogêl nyang wong tuwa, blanjane diêntèk-êntèkake kanggo lêbaran. Ing sarèhning wusanane utange toko ora bisa nglunasi, banjur kogêl nyang wong tuwane, nèk-nèke wong tuwane gêlêm ambayari.

Sêmar: Hla kuwi nèk Garèng, atine panas, dupèh aku ngalêmbana Si Petruk. Wis, wis, iki dina lêbaran, aja padha pasulayan. Lo, kowe arêp apa Garèng, kok mêthethak-mêthèthèk sajak nyara langên wênara ngono.

Garèng: Ing sarèhning punika kalêrês dintên riyadi, kula badhe nyuwun ngabêkti, kalêpatan kula ing salêbêtipun sataun, kasirnakna ing dintên punika.

Sêmar: Wadhuh, le mak krênyês, pating griming nganti têkan pucuk rambut, kaya ngene kiyi rasane dingabêktèni anak, rasane têka ngêrês têkan ing ati, nganti ora krasa pating talêthok wêtuning luhku saka cangkêm. Iya, iya, gèr anakku, sun watak pujiku slamêt, nak-anak nganti mênthêyêt, drajad gêdhe blônja mêmêt, ning aja lali dèn pèngêt, nèk wis gagah aja mumêt, dêlêng wong dianggêp rêngêt, kasangsara kang kêcakêt. Wis, wis, kowe gênti Petruk, majua mrene. Tobat, tobat, anakku Si Petruk saiki anggone laku dhodhok kok luwês bangêt, nganti tlosoran kaya ula jangan. Iya, iya, tak trima Petruk. Saiki aku arêp takon, kowe kloron, apa padha ngrêti sing dadi rangkêpane wong ngabêkti nyang wong tuwa kuwi.

Garèng: Durung, Ma, mara tumuli ngandikakna.

Sêmar: Hla, kuwi mangkene, pangabêktimu mau mung aran pangabêkti lair, dene batine kudu ana, yaiku mangkene: mumpung wong tuwamu isih urip, kowe kudu: sing wêdi nyang wong tuwa, sing trêsna, sing ngêmong, sing bisa gawe panuju, lan sapanunggalane. Tindak kang mangkono kuwi rak wis ngibadah arane, awit samubarang tindak kang gawe sênênge wong tuwa, kuwi wis ngèmpêri nicil amalês utanging anak mênyang wong tuwa. Wis thole, rêmbugane padha dipunggêl samene bae, seje dina padha rêmbugan manèh kaya padatan.

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 24, 21 Sawal Taun Ehe 1860, 22 Marêt 1930, Taun V

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [369] ---

Ôngka 24, 21 Sawal Taun Ehe 1860, 22 Marêt 1930, Taun V

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Saptu

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Ngobrol ing Dintên Sabtu

Bab Pêrang Bènsin

Ing Kajawèn ôngka 22 ing bagian kabar warni-warni, sampun kawartosakên, bilih ing wêkdal samangke rêgining bènsin kathah mandhapipun, sabab-sababipun botên sanès jalaran saking tuwuhing pêrang bènsin antawisipun maskape B.P.M. (Shell) kalihan Socony (Standar Oil Cy of New York). Mênggah wontênipun têmbung: pêrang ing nginggil, para maos têmtunipun sampun sami nguningani, bilih sanadyan nama pêrang, nanging sanès pêrangan ingkang mutahakên rah. Bawanipun jagad sampun sêpuh punika, têka lajêng pating jrêdhil tuwuhipun ewah-ewahan ing donya ingkang pikajêngipun sok beda kalihan purwanipun. Kados ta têmbung pêrang, punika panampinipun tiyang kathah, tamtu mastani: jalaran saking tuwuhing pasulayan agêng, ingkang anjalari têtiyang sami pêjah-pinêjahan sarana dêdamêl, upaminipun: pêrang bratayuda, punika anggambarakên pasulayanipun praja Ngamarta kalihan Ngastina, ingkang anjalari tumpêsing para kawula praja kalih wau. Utawi: pêrang agami, upaminipun cara anggènipun mêncarakên agami Islam ing donya kala ing jaman kinanipun, punika ugi anjalari tiwasipun tiyang pintên-pintên yuta. Awit inggih sabab anggènipun botên purun ngrasuk ing agami wau. Lan sapiturutipun. Nanging tumrapipun jaman samangke, sanadyan têmbung pêrang pisan, inggih sok lajêng ewah kajêngipun. Kados pêranging Heer lan Boer, upami kajawèkna lugu, inggih punika pêrangipun kaum majikan lan kaum tani, kados ingkang sampun kalampahan wontên ing praja Ruslan, sadèrèngipun paprentahan Sopyèt ngadêg. Nanging samangke tumrap pangrêtos Jawi, pêranging Heer lan Boer wau, têka babarpisan botên anggadhahi têgês: pêrang ingkang sagêd mutahakên rah, nanging pêranging Hir kalihan Bur wau, sanadyan Bur punika saklangkung asor drajatipun, nanging manawi angsal jodho ngas, ingkang ambotohi Bur wau têka malah narik, inggih punika tumrapipun tiyang manawi ... sêlikuran.

Makatên ugi mênggah pêrang bènsin antawisipun B.P.M. kalihan Socony, tumrap panggêsanganing manusa botên ambêbayani babarpisan, botên wontên pêjah-pinêjahan utawi sakit-sinakitan, ngêmungakên maskape kalih wau sami jor-joran mirah-mirahan anggènipun sami sade dêdaganganipun lisah bènsin. Kadosdene ingkang sampun kacariyosakên ing Kajawèn ôngka 22, ing satunggil-satunggilipun panggenan, rêgining lisah bènsin ing dalêm salitêripun ngantos namung antawisipun 19 sèn kalihan 14 sèn. Mandhaping rêginipun lisah bènsin wau, tumrap sawênèhing golongan, têmtu adamêl gumbiraning manahipun, inggih punika tumrap golonganipun para ingkang sami gadhah motor tuwin para [pa...]

--- 370 ---

[...ra] supir, punika ibaratipun sami; kêplok bokong, kêndhangan dhêngkul, dene salajêngipun badhe sagêd ngirangi pambucalipun arta kangge wragadipun bènsin, punapa malih para supir taksi, punika ingkang kathah-kathah têmtu lajêng sami ngèkèk-ngèkèk, awit sami anggadhahi pangajêng-ajêng badhe panèn, têgêsipun angsal-angsalanipun sewan taksi, apês balêbês sagêd ajêg, pambucalipun arta kangge numbas lisah bènsin, badhe suda. Nanging tumrap golongan sanès, upaminipun tumrap golonganing têtiyang ingkang nyewakakên andhong utawi dhilman, inggih sagêd kalampahan ngêmut dariji sayêktos.

Nanging sampun dados jamak limrahing ngalam donya punika, kabêgjaning satunggalipun tiyang, asring adamêl kapitunaning liyan. Bôngsa Walandi angadhahi bêbasan ingkang ungêlipun makatên: De een zijn dood, de ander zijn brood, mênggah upami bêbasan wau dipun têgêsakên ingkang lugu, kintên-kintên makatên: yèn sing siji olèh rêjêki, liyane kêpèndèng mati.

Môngga samangke sami naliti sintên ingkang bêgja tuwin sintên ingkang angsal kapitunan, jalaran saking mandhaping rêginipun lisah bènsin wau. Tumrapipun bôngsa Jawi, kados ingkang sampun kacariyosakên ing nginggil, ingkang sayêktos angsal kauntungan, inggih punika bangsanipun supir taksi, awit angsal-angsalanipun anggèning nyewakakên motoripun sagêd ajêg, nanging pambucalipun arta kangge numbas lisah bènsin suda kathah. Punapa malih manawi lajêng sami purun nyuda tarip sewanipun, punika têmtu sagêd ngindhakakên kathahipun tiyang numpak taksi, ingkang anjalari saya kathah panampinipun arta. Upaminipun tumrap ing Batawi: sewan numpak motor ing dalêm salampahan, limrahipun f 0,50 punika lajêng kasudaa dados namung f 0.25. Manawi sagêd kalampahan makatên, têmtunipun lajêng mèh satiyanga, manawi badhe kêkesahan, ingkang suwaunipun ngangge andhong, lajêng sami milih numpak motor, awit kajawi kaoting sewanipun botên sapintêna, lampahipun langkung enggal, indhaking kathahipun tiyang ingkang sami numpak motor, sanadyan pambayaripun suda, sagêd angindhakakên pamêdalipun supir-supir taksi wau. Kosokwangsulipun, para kusir andhong tuwin tukang dhokar, têmtu badhe saya suda pamêdalipun, awit têmtunipun inggih lajêng saya botên kêconggah angêjori dhatêng taksi-taksi wau, awit samirah-mirahipun pangupakaraning andhong sakapalipun, nanging mêksa angèl badhe nyuda têdhaning kapal. Ing wusana kathahing andhong têmtu badhe pêjah panggêsanganipun.

Kajawi punika, mandhaping rêginipun lisah bènsin wau, tumrap satunggiling golongan, malah dados saenipun, kados ta: ngindhakakên kasrêgêpan, kacukataning tandang, kuwajiban, kamantêpanipun dhatêng padamêlan, lan sasaminipun, inggih punika tumrap golonganing para amtênar tuwin priyantun, ingkang padamêlanipun asring turne. Jalaran, angsal-angsalaning arta pal-palan taksih ajêg, nanging pambucalipun arta kangge wragad bènsin suda sangêt.

Mênggahing pamanggih kula, kados inggih ngêmungakên golongan kalih wau, ingkang rumaos sênêng, jalaran saking mandhaping rêginipun lisah bènsin wau. Nanging tumrap tiyang umumipun - dados inggih kula barang - rêgining lisah bènsin wau, aluwung dipun indhakakên katimbang dipun suda. Awit saya awis rêgining bènsin, têmtunipun sagêd suda cacahing motor. Bathining tiyang sakula punika, manawi cacahing motor suda, inggih punika:

1e. Kula sadaya lajêng suda dosanipun. Awit limrahipun tiyang, manawi kalêrês bêntèr-bêntèr lumampah ing margi, kok lajêng wontên motor langkung, saking kathahing blêdug ingkang kabêkta, tanpa dipun sêngaja dilalah sok anglairakên makatên: Sambêr gêlap, dumèhane duwe motor bae. Môngga, punapa punika botên nama dosa, amisuhi tiyang ingkang botên punapa-punapa.

2e. Suda dosanipun malih. Limrahipun tiyang, manawi sumêrêp motor mogok, punika lajêng mèsêm, ing batos wicantên makatên: modar ora. Môngga, punapa punika botên nama dosa, anyokurakên tiyang ingkang sawêg nandhang kasangsaran.

3e. Saya suda cacahing motor, saya suda tiyang ingkang dipun ambung utawi nipundipun. pijêti motor. Sampun samantên kemawon.

Samangke nyariyosakên, sabab-sababipun dene rêgining lisah bènsin mandhap.

Ingkang miwiti mandhaping rêginipun lisah bènsin punika Socony, jalaran saking wontênipun lisah pèt saking nagari Sopyèt.

Gêgayutan kalihan pawartos saking New York, bilih pirukunanipun Standard Oil Cy of New York (Socony) kalihan B.P.M. samangke sampun pêdhot, Aneta sampun nyuwun priksa mênggah ingkang dados larah-larahipun dhatêng dhirèksining B.P.M.

Wiwit taun 1928 maskape kêkalih kasêbut nginggil, sami damêl pirukunan botên badhe jor-joran. Nanging jalaran Socony samangke sampun damêl kontrak enggal kalihan Sovjet Naphta Syndicaat inggih punika kontrak panumbasing lisah pèt, bènsin tuwin panunggilanipun, laminipun 5 taun sarta watawis rêgi 25 yuta dholar, pirukunanipun wau lajêng pêdhot, lajêng sami jor-joran, sabên satong rêginipun kaandhapakên sadholar, saha ugi badhe kasrambahakên ing panggenan sanès-sanèsipun, kados ta: Indhia Inggris tuwin sapiturutipun.

Miturut pamanggihipun dhirèksining B.P.M. wontênipun ing ngriki rêgining lisah bènsin tuwin panunggilanipun kaandhapkên, ugi jalaran saking Socony wiwit angêjori.

Miturut Agence Financière bab wau botên gêgayutan kalihan kontrakipun Socony kalihan Sovjet Naphta Syndicaat, nanging jalaran maskape wau sami anglajêngakên anggènipun mangun konkurènsi.

Miturut Agence kabaripun Sir Henry Deterding ngusulakên supados Socony ing tanah wetanan angêculna panyadenipun, nanging ing New York piyambak, têtiyang sami angajêngakên supados Socony anglajêngna anggènipun mangun konkurènsi wau, ugi dhatêng Indhia Inggris.

Makatên mênggah larah-larahipun tuwuhing pêrang bènsin wau, ing bab punika kados sampun cêkap samantên kados makatên, sanès Sabtu ngobrol malih.

S.m.t.

--- 371 ---

Kawruh Sawatawis

Rumpon

Ing lèpèn ingkang toyanipun lindhuk, ing rawa utawi sêndhang, punika ngadat kathah ulamipun, saha kathah tiyang ingkang kêpengin ngalap ulam wau, nanging rumaos kawêkèn patrapipun, jalaran toya tansah agung, ngangge pirantos jala, serok, sèsèr utawi sanès-sanèsipun ingkang limrah botên patos mikantuki. Mila yèn lêrês makatên ulam-ulam wau prayogi dipun rekadaya ngangge pirantos ingkang kawastanan rumpon.

[Grafik]

Pamisayan ulam ingkang sairib rumpon.

Misaya ulam ingkang ngangge pirantos rumpon (pasangan) wau, sasumêrêp kula ingkang asring namung katindakakên dening têtiyang ing pasisiran, môngka sajatosipun sanajan katindakna ing pundi-pundi panggenan inggih kenging, janji cêtha papan wau kathah ulamipun, tamtu angsal-angsalanipun nyumbuti kalihan kangelanipun. Mênggahing pratikêl têrangipun kados ing ngandhap punika:

Ing sadèrèngipun ambêntèlana carang ori utawi pang-êpanging kajêng sêrut, watawis ngalih prangkul agêngipun utawi langkung, panjangipun nyadhêpa, langkung saking samantên inggih kenging, namung manut lêbêt cèthèking toya. Anggènipun ambêngkêki namung onggrong-onggrong, dados tangsul botên prêlu singsêt-singsêt sangêt, prêlunipun ing sasêla-sêlaning bêngkêkan carang wau minôngka papaning ulam singidan.

Manawi anggèning nglêmpakakên bêntelan carang sampun watawis kathah, lajêng kacêmplungna ing lèpèn, rawa punapa sêndhang, milih papan ingkang lindhuk saha lêbêt-lêbêting toya namung sadhadha, kasisihakên ing pinggir utawi ing têngah, trapipun ngadêg jêjêg, panatanipun kajèjèr-jèjèr anggrombol karêndhêm toya. Supados botên rêbah, mila prêlu dipun pathoki. Saha kaangkaha ulam agêng alit sami rêmên manggèn umpêtan ing sasêla-sêlaning bêngkêkan ngriku. Lah inggih punika ingkang kawastanan rumpon, têgêsipun andamêl papan kangge ngapusi ulam.

Ing sawatawis dintên rumpon wau dipun ênggèni ing ulam sawatawis, titikanipun ing ngriku kathah ulamipun ingkang sami nênggak. Mila yèn sampun makatên, enggal amêndhêta widhe (inggih punika dêling liningan alit kajêjêd, sami kemawon [ke...]

--- 372 ---

[...mawon] kalihan wujuding kêre, nanging langkung panjang saha kiyat) punika kaalangakên ing lèpèn, ngalangi ilining toya, têbihipun kalihan rumpon watawis kalih dhêpa utawi langkung, trapipun ngadêg, ingkang sisih mèpèt gampèng kiwa, saha sanèsipun ing têngên, tur widhe wau dèrèng kabèbèr sadaya, dados taksih wontên langkunganipun ngalêkêr. Pamasangipun ingkang sarèh, sampun ngantos adamêl gêtaping ulam ing rumpon, saha malih adêging widhe sampun ngantos anggronggong, dados saurutipun kêdah angsal dhasaring toya, pamrihipun ulam sampun ngantos marojol.

Sasampuning makatên, sapunika wiwit anggropyok ulam saking nginggil, prayoginipun kalihan kônca kathah, kintên têbihipun saprapat pal, wontên ingkang nyogoki, wontên ingkang anggêblogi toya pating kropyak pamrihipun supados ulam-ulam ing ngriku samia kagèt sarta ngupados pasingidan, yèn plajêngipun mangandhap tamtu kapêngkok ing widhe, môngka botên wontên papan ingkang sakeca kajawi ing rumpon, dados mêsthi kemawon ulam-ulam wau sami ngumpêt ing ngriku, saha rumaos angsal papan pangungsèn ingkang botên nyamari. Langkung utami malih manawi anggropyok ulam punika wau ngangge pirantos wawar. Mênggah wawar punika ingkang kadamêl janur, panjangipun nyakilan, kaslêmpit-slêmpitakên ing tampar êduk utawi dêling, trapipun marapat, êlêtipun 2 kilan. Tampar wau ing pucuk kabandhulan sela, pamrihipun yèn kacêmplungakên ing toya sagêda andhasar. Tampar-tampar ingkang sampun kaslêmpitan janur tuwin dipun baluhi sela wau, pungkasanipun katangsulakên angsal tampar panjang, êlêtipun nyadhêpa, dados manawi dipun tingali pating grandhul anglawèr kados gombyok. Wawar punika pancèn pirantos anggiring ulam, awit kacariyos ulam makatên sami ajrih dhatêng janur, amargi manawi wontên salêbêting toya warninipun anyrêmomong. Tampar panjang wau pungkasanipun ingkang sisih kacêpêng ing tiyang manggèn ing gampèng kiwa, sisihipun ing gampèng têngên, lajêng kasèrèd mangandhap sêsarêngan. Saking ramening têtiyang ingkang sami anggrosok (anggiring), ulam wau sami milar asar-saran, pungkasanipun sami umpêtan ing rumpon. Mila yèn panggiringipun sampun cêlak kalihan rumpon kakèndêlna. Ing ngriku langkunganing widhe ingkang ngalêkêr wau lajêng kabèbèr malih, ngantos kêmput angubêngi rumpon atêmu gêlang.

Dados sapunika ulam-ulam ing rumpon wau sampun wontên ing nglêbêt kurungan. Mila ing ngriku sawêg kenging kacêmplungan tiyang 2 utawi 3 prêlu ngêntas bêngkêkan carang. Pangêntasipun kêdah alon, kaangkaha sampun adamêl girasing ulam. Yèn pangangkatipun bêngkêkan sampun bênggang kalihan dhasaring toya, lajêng kasêsêlan irig, wasana lajêng kajunjung minggah dalah irigipun, lon-lonan, ulam ingkang alit-alit tamtu sami malorod dhawah ing irig. Makatên salajêngpun ngantos bêntelan carang wau kadhudhah sadaya, yèn sampun [sa...]

--- 373 ---

[...mpun] rêsik, sapunika kantun mêndhêti ulam ingkang kècèr ing ngriku, malah limrahipun kantun ingkang agêng-agêng, kenging kaserokan mawi pêcak, punapa jala utawi pirantos sanès-sanèsipun ngantos têlas, tamtu gampil kemawon jalaran sampun wontên ing salêbêting kurungan widhe.

Nirrasa.

Raos Jawi

Asu Gêdhe Mênang Kêrahe

Sêgawon kêkalih sami kêrah rêbatan têtêdhan, utawi saking sabab punapa kemawon, limrahipun salah satunggal ingkang langkung agêng wujudipun mêsthi mênang.

Paribasan: asu gêdhe mênang kêrahe kasêbut nginggil, kangge nyalokakakên tiyang ingkang kuwasa utawi dipun eringi, sami rêgêjêgan pabên kalihan tiyang sor-soranipun, arêbat lêrês upami kemawon: lêlurahing satunggal pakaryan kalihan mandhor bawahipun. Punika kêrêp kalampahan, sanadyan kuwasa wau ing batos sajatosipun ngrumaosi lêpat, mêksa botên purun kalêpatakên, sabab isin mundur utawi kuwatos pikantuk kalêpatan saking nginggilipun malih. Lha kocapa punang sor-soran wau sanadyan ngrumaosana sajatosipun botên lêpat, kapêksa botên sagêd kêkah ngakên lêrês, sabab ajrih ambokbilih lajêng wontên sanès babagan ingkang badhenipun kirang prayogi tumraping badanipun piyambak. Utawi sanadyan punang sor-soran wau kêkah ngakên lêrês, inggih kêrêp dipun pênêt kemawon kaanggêp lêpat dening ingkang kuwasa wau. Ingkang makatên wau nama kojur sangêt, môngka bilih kamanah panjang, tiyang ingkang kuwawakuwasa. punika wajib dados pangayomaning sor-soran, sabab kenging kula anggêp pêjah gêsanging sor-soran prasasat sampun kacêpêng dening ingkang kuwasa, dados ingkang kuwasa wau upami badhe damêl pêjah utawi gêsang dhatêng sor-soran, mêsthi gampil sangêt.

Punapa ta sababipun, dene kok kêrêp wontên tiyang ingkang kuwasa gadhah pamanahan kados kasêbut nginggil, saking pamanggih kula sababipun warni-warni, upami kemawon:

1. tiyang ingkang kuwasa dhasar manahipun jirihan, rumaos kalêpatan ingkang rèmèh kemawon, ajrih bilih pikantuk cacadan saking nginggilipun malih, wêkasan kalêpatanipun kadhawahakên dhatêng sor-soranipun, môngka botên kanthi kamanah bilih kalêpatan rèmèh makatên, tumrapipun ing piyambakipun botên andadosakên sabab sapintêna, wangsul tumrap ing sor-soranipun sagêd ambêbayani.

2. sagêd ugi ingkang kuwasa wau pancèn manahipun murka, liripun upami lêlurahing pakaryan wau, dèrèng narimah namung langgêng wilujêng dados lêlurah

--- 374 ---

nanging taksih gadhah manah ngôngsa-ôngsa kêpengin pikantuk pangalêmbana utawi kaindhakan kamulyan, ngantos supe dhatêng sor-soran ingkang pantên dipun ayomi.

3. ingkang kuwasa wau dhasar gadhah manah kasupenan, upami dhawuh punapa-punapa dhatêng sor-soranipun, wusana sarêng dhawuh wau dipun tindakakên kêlèntu (botên lêrês) inggih lajêng mukir botên rumaos suka prentah makatên, dados inggih kalêbêt tiyang ingkang mangrêtos, bilih sadaya manungsa sagêd kanggenan supe.

Saupami ing salêbêting satunggalipun pakaryan wontên lêlampahan kados kasêbut ing nginggil, sampun tamtu ing pakaryan wau sadangunipun botên sagêd têntrêm, sabab ingkang rumaos alit ing manah tansah sumêlang, panyambut damêlipun botên kanthi sênêng, sarta suda katrêsnanipun dhatêng lêlurahipun, wêkasan sagêd anjalari kirang majênging pakaryan wau.

Kula sampun nate ngladosi satunggaling lêlurah ingkang katawis asih dhatêng para sor-soranipun, manawi pinuju wontên salah satunggaling sor-soran ingkang kalêpatan botên sapintêna, nanging tumrapipun dhatêng sor-soran wau sagêd ugi ambêbayani, punika kalêpatanipun lajêng dipun akêni piyambak, sanadyan dipun paibên dening nginggilipun malih botên dipun manah babar pisan, sabab mangrêtos bilih kalêpatan samantên kemawon botên badhe andadosakên sabab ingkang prêlu tumraping sliranipun piyambak, wêkasan para sor-soranipun sami trêsna asih rumaos dipun ayomi gêsangipun. Lha kadadosanipun Gusti Allah botên kasamaran, sanès wêksal pangajêng wau lajêng pikantuk kamulyan ingkang langkung agêng, botên langkung namung andhèrèk mêmuji sagêda dados tuladan.§ Suraosing karangan ing nginggil punika, titis sagêd angengingi, sintêna kemawon ingkang gadhah tindak kados makatên, sanadyan lairipun kipa-kipa, nanging ing batos tamtu mungêl: inggih pancèn makatên. Red.

Supardan, Purwakêrta.

Pawartos saking Administrasi

Ngaturi uninga dhatêng para lêngganan Kajawèn, ing salêbêtipun wulan Marêt punika, administrasi Kajawèn badhe ngintuni pos wisêl kothongan kados adat, kangge pambayaran kuwartal kaping kalih, nanging pangintunipun botên kasarêngakên wontên ing Kajawèn, kakintunakên piyambak.

Ingkang punika, tumrap para lêngganan ingkang dèrèng ambayar, satampinipun pos wisêl wau, lajêng kaparênga ngintunakên arta sakêdhik-sakêdhikipun f 1.50-

Tumrap lêngganan ing tanah Jawi kasarantosakên dumugi tanggal 15 April, dene tumrap sajawinipun tanah Jawi dumugi tanggal 30 April. Langkungipun saking titimôngsa wau, manawi dèrèng ngintunakên arta, badhe botên kakintunan Kajawèn malih.

Administrasi.

--- 375 ---

Kagunan Jawi

Sêkar Agêng

Kacariyos kala jaman kina wontênipun sêkar agêng wau saking panganggitipun para dewa, kababarakên dhatêng Bathara Srita, ingkang kasêbut nama Bathara Panyarikan, lajêng kawulangakên dhatêng satunggaling brahmana, nama Walmiki, ngantos sagêd waradin saengga dumugi jamanipun Maharaja Prabu Aji Jayabaya, ing Kadhiri, tumuntên kawêwahan panganggitipun satunggaling êmpu, nama Yogiswara, ingkang kasêbut nama Puroita, inggih punika guruning para pujôngga jaman kina.

Wiyosipun, wiwit Prabu Aji Jayabaya, Kadhiri, dumugi samangke 1860 punika, bab sêkar agêng wau saengga kirang gêsang, utawi ingkang sampun dhawah gêndhing, dalah sêkar têngahan, amila sarêng wontên pakêmpalan pasinaon sêkar agêng (Mardiguna), ing ngriku lajêng wontên murid ingkang kagalih nyêkapi kasagêdanipun, malah sampun kaparingan pasêksèn awujud prancaka (Diploma) têmahan sagêd amulangakên sêkar agêng wau ngantos dumugi samangke punika. Wondene wijanging nami utawi lampah, sêkar agêng punika kaperang-perang, sabên saperangan gadhah nama sarta lampah piyambak-piyambak, katranganipun kados ing ngandhap punika

Sêkar lampah 5 dumugi lampah 10, nama lagu Salisir.

Sêkar lampah 11 dumugi lampah 20, nama lagu Siriran.

Sêkar lampah 21 dumugi lampah 27, nama lagu Rakêtan.

Sêkar lampah 28 dumugi lampah 31, nama lagu Dhêndhaka (Simparan)

Wondene ingkang badhe kula wiwiti saking sêkar lampah 5 sambêt-sumambêt ngantos dumugi sagaduging kasagêdan kula. Punapa malih ing wingking manawi pinuju sêkar agêng ingkang sampun dhawah gêndhing: (kangge bawa) ugi badhe kula sukani laguning gêgeronganipun sasagêd kula.

Kajawi punika, sêkar-sêkar wau, sasampunipun kula andharakên cakêpanipun (ukara) sanginggiling aksara kula sukani: nut, ôngka kangge laguning sêkaripun miturut wilahaning gêndèr, supados anggampilakên ingkang sumêdya nyinau sêkar-sêkar wau, pramila makatên inggih sêrêp-sêrêp lowung, kangge tuntunan supados sampun ngantos katilapan lagunipun, amargi mirit buku Mardawalagu, kathah sangêt sêkar-sêkar ingkang katilapan lagunipun, samangke badhe kula wiwiti ngrêmbag bab sêkar.

Punika sadaya nama lagu Salisir

Sadaya sêkar lampah 5 kawastanan Wasisthalagu

Sadaya sêkar lampah 6 kawastanan Sasyatalagu

Sadaya sêkar lampah 7 kawastanan Syustikalagu

Sadaya sêkar lampah 8 kawastanan Nusthupalagu

Sadaya sêkar lampah 9 kawastanan Wrêhatilagu

Sadaya sêkar lampah 10 kawastanan Sapaktyalagu

Lampahing nut

Ingkang kula cirèni sêtrip nginggil, bagean alit.

Ingkang kula cirèni sêtrip ngandhap, bagean agêng.

Ingkang botên mawi ciri, bagean têngah (sêdhêng).

Lampah 5 Sêkar Rêrantang, pelog pathêt 6.

[Notasi]

Lampah 5 Sêkar Wijayanti, salendro pathêt 9.

[Notasi]

--- 376 ---

Lampah 5 Sêkar Wanamêrgi, pelog pathêt 6.

[Notasi]

Lampah 6 Sêkar Liwung, salendro pathêt 9.

[Notasi]

Lampah 6 Sêkar Gurnang, pelog pathêt 6.

[Notasi]

Lampah 7 Sêkar Sundari, salendro pathêt 9.

[Notasi]

Lêngganan nomêr K. 4419 Surakarta.

Badhe kasambêtan.

Kaparênga tumuntên ngintunakên sambêtipun. Red.

Panglipur Manah

Gagasan Ngayawara

[Pangkur]

tak anggagas mupung sêla / kapenake tuku lot Eijken Stichting / sing pris satus sèkêt èwu / sirku mêsthi kêcandhak / yèn kalakon tampaku dhuwit mak krupyuk / dadi wong sugih dadakan / apêse kaya bupati //

nuli mung kari anggagas / kapenake wong nanjakake dhuwit / tuku bumi sèwu êjung / uwong mung kari mrentah / ing mangsane panèn parine gumrudug / yake aku nganti wêgah / nampani lêbuning dhuwit //

nanging uwong golèk lara / wong wis sugih nganggo mikiri pari / bok wis digawa mulih byuk / disimpên ana ngomah / iba padha sênênge sanak sadulur / bok sanadyan uwong liya / masthi ngaku tunggal gêtih //

pangumpake mêsthi ana / pês-apêse ngaku milu mêmuji / ing mêsthine mungguh aku / ngujuri mêsthi lila / ning kiraku uripku wis mêsthi kojur / sabên dinane mung driyah / nganti ora kobêr sisi //

lan manèh saya cilaka / uwong waras kon mêlèk sabên bêngi / anjagani maling kècu / upama têka tênan / sabên uwong malah padha muni sukur / ta apa ora mêmêlas / urip sapisan bilai //

yèn ngono murih kapenak/ dititipke ing ngêbang bae bêcik / wong ya satus sèkêt èwu / harak ora mainan / anakane ing sabên sasi sathekruk / tur aku yèn mênyang ngêbang / mêsthi padha dikurmati //

apêse diundang tuwan / ing cêkake sabên wong mêsthi giris / tur sajake padha gumun / nanging apa kapenak / wong ya dhuwit samono kèhe kok mumbruk / jênêng mung nyugihke êbang / wis ora kapenak kuwi //

kiraku luwih kapenak / saupama ditukokake andhil / sabên ana andhil tuku / rak gênah sakeca ta / rana-rene padha ora ninggal petung / aku kari lumah-lumah / karo angetungi driji //

cangkêmku karo clumikan / kadhang-kadhang kêsêlak nywara ihik / saka kêtêmu ing petung / bandhane wis sajagad / nanging ngono kuwi yèn kêbacut-bacut / rak midadarèni edan / malah bakal kowar-kawir //

wong biyèn mula wis niyat / yèn sugiha karêpku arêp mukti / bêcike [bêci...]

--- 377 ---

[...ke] dhuwit dijukuk / digawe bungah-bungah / wong wis suwe niyat nyandhangi bojoku / enake tuku apa ya / wis ngene bae saiki //

tuku suwêng sing sahohah / ali-ali apêse sing sabithi / nanging watire atiku / barêng wis sugih bôndha / bojoku gèk banjur malah dadi kuru / saka ora doyan mangan / kêtungkul pijêr palêsir //

jênênge wong arêp bungah / jêbulane mung tansah sênak-sênik / samar yèn bojone bingung / wis wis wis ora sida / ing cêkake yèn olèh samono èwu / tekadku wis ora liya / niyat arêp main mati //

nunggang sêpur sabên dina / sêpur kilat Surabaya - Bêtawi / bali nunggang motor mabur / sambène mangan enak / ya arêpa mangan sosis sing salêsung / wis mêsthi gampang kêtêkan / ya mung kari andhawuhi //

gagasanku ngômbra-ômbra / satêmêne saka kêsêpèn dhuwit / dadi lote durung tuku / tur upama tukua / ing kiraku lôngka bangêt bisa nuthuk/ wong pancèn wong tanpa bêgja / salawase mung nyaranthil //

Cêkuktruna.

Kêkajêngan Kina

Sampun dados kalimrahan, punapa kemawon ingkang nama kina, tamtu andadosakên gawoking manah.

Ing sisih punika gambar uwit eik ing Hebron (Palestina), kacariyos wontênipun sampun kala jaman Kangjêng Nabi Ibrahim. Uwit wau kubênging dêlêg wontên 10 mètêr.

Kacariyos kala ing taun 1500 uwit wau dipun puja-puja ing tiyang.

Manawi mirid wujuding gambar, uwit wau kados alit kemawon, nanging manawi mirid kubêngipun 10 mêtèr, lajêng sagêd ngintên-intên mênggahing agêngipun ingkang saèstu.

Ing tanah Jawi ugi wontên wit-witan ingkang kina-kina, nanging awis ingkang sagêd nyariyosakên ing kina-kinanipun, kala ing jaman punapa. Sagêdipun namung mastani sampun umur atusan taun. Dene ingkang kathah têbih-têbihipun namung pinanggih wontên ing kala jaman kuwalèn (jaman Dêmak).

[Grafik]

Mênggah wit-witan ingkang kina-kina wau limrahipun wit-witan taun ingkang tanpa nipkah.

--- 378 ---

Waosan Lare

Sapu Ilang Suhe

XVIII. Bok Abdulah mati.

[Dhandhanggula]

sanadyan ta bab anggone urip / bok Abdulah abangêt rêkasa / ananging ketok manise / wong loro tansah rukun / Rahman mênyang wong tuwa wêdi / tindake ngarah-arah / bangêt ngêmong biyung / ing bab gone ngeman-eman / angungkuli panggarape barang ringkih / utawa rajabrana //

sabên nuju kanginan sathithik / Rahman bingung ora doyan mangan / tansah nyêdhaki êmbokne / bokne sok nganti trênyuh / saka bangêt angrumasani / dieman-eman anak / nganti luwih ukur / malah sok kawêtu kôndha / wis ta thole aja bangêt-bangêt mikir / kowe mundhak rêkasa //

nanging Rahman mêksa amangsuli / kados botên yèn damêl rêkasa / rêkaos inggih kajênge / pun êmbok ampun sêpuh / wahna mangke tinitah miskin / raosing manah kula / alangkung anggêrus / sukur sagêd ambêbingah / botênipun waton êmbok botên sêdhih / kula sampun narima //

wis dilalah lakune wong urip / yèn digagas tansah ana-ana / ora ana wis-uwise / samana bokne mau / saya tuwa awake ringkih / banjur kacandhak lara / wêtêng sing diêlut / Rahman bangêt gone susah / ora kêndhat anggone tansah mêmikir / sêtiyar mrene-mrana //

sabên bêngi tunggu cêglik-cêglik / turune mung sasat digo sarat / yèn krungu sambat êmbokne / garegah ngêlus-êlus / karo muni napa sing sakit / ngunjuk jampi gih môngga / mangke rak pitulung / kêdhik sakêdhik dhahara / dados asrêp padharan botên malilit / sare sagêd sakeca //

êmbokne mung mênêng kêthip-kêthip / nyakot lambe ngampêt gone lara / saka bangêt mêsakake / wêruh anake mau / dene ketok anggone sêdhih / tumuli alon kôndha / bok iya wis turu / kene jamune prènèkna / karo aku nèhana sêga sêthithik / aku kapengin mangan //

Rahman bungah nuli angulungi / jamu sing wis didokok ing gêlas / karo mèsêm muni ngene / manawi dipun unjuk / mangke sagêd ical kang mlilit / êmbokne nyandhak gêlas / lan ngombe calêguk / sauwise nuli mangan / ing wusana larane têntrêm sathithik / Rahman ngaso sadhela //

gone turu abangêt kapati / pangoroke nganti sêsênggoran / saka bangêt ing sayahe / êmbokne ing dhèk mau / tangi linggih ngiling-ilingi / karo nywara dhewekan / mêmêlas anakku / wis rupane bangêt kiwa / dhasar bodho wahna dititahke miskin / nyambut gawe rêkasa //

nanging duwe pêpêthingan luwih / trêsna bangêt mênyang ing wong tuwa / karo nariman uripe / tanpa sambat lan sêbut / yake saka wis ngrumasani / yèn uripe

--- 379 ---

kapêsan / o Rahman rupamu / nêkakke sihe wong tuwa / ala-ala kêtitipan ati bêcik / muga-muga kuwata //

mingsat-mingsêt bokne anyêdhaki / ngarah-arah barêng uwis cêdhak / tangane alon kumlawe / nutul lêmut ing bathuk / karo lirih anyuwara ih / lêmut bisa kêcandhak / nuli ngangsur-angsur / mundur mapan lon-alonan / dhuh samono katrêsnaning biyung kuwi / tumrape mênyang anak //

barêng uwis rada lingsir bêngi / bok Abdulah larane rêkasa / gugah-gugah ing anake / le thole kowe turu / Rahman banjur garegah tangi / nganti kaya gragapan / angrungkêpi biyung / lan muni wontên punapa / bokne nulili ngrangkul Rahman bisik-bisik /Lebih satu suku kata: bokne nuli ngrangkul Rahman bisik-bisik. swarane mêgap-mêgap //

uwis tutug anggonmu ngopèni / aku thole uwis ora kuwat / wis môngsa bodhoa kowe / ora liwat pujiku / muga kowe kuwat nglakoni / sukur olèh ngapura / kapenak uripmu / mung wêlingku poma-poma / golèkana thole kakanganmu Ngali / jakên urip barêngan //

ora suwe bok Abdulah mati / mung anjêgrêg Rahman karo nyawang / uwis kêntekan tangise / tumuli nutup lurup / karo mênyang tôngga ngandhani / yèn bok Abdulah ngajal / nuli têka grudug / barêkate wong narima / ora kurang wong sing têka mitulungi / atine padha lêga //

ing esuke sawise miranti / tata-tata layon nuli budhal / akèh wong sing ngêtêrake / dhikirane gumrunggung / sabên uwong sing padha ngrêti / ya padha milu nglayat / cêkake wis rampung / ora ana sing kuciwa / Rahman bangêt narima têrusing ati / mênyang sing labuh susah //

[Grafik]

Pasanggrahan dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral ing Cipanas. Ing ngriku hawanipun sakalangkung sae.

--- 380 ---

Rêmbagipun Garèng lan Petruk

Candhakipun Kajawèn ôngka 23.

Petruk: Lagi anu kowe wis tak caritani, mungguhing timbanganaku ing bab owah-owahaning pranatan lakuning otobis, supaya bisa nyuda anane kacilakan. Nanging ya mung pamrayoga bae, diagêm utawa orane, hla kuwi masa bodho, nanging wong urip kuwi wis dadi wajibe, ambudidaya marang kaslamêtane sapêpadhaning tumitah. Êmbuh nèk jagad kiyi dianggêp wis kakehan uwonge, dadi saya akèh sing mati kacilakan, saya utama tumrap karaharjaning nagara, jalaran banjur diangêp, sing mati mau ngombèrake uripe wong-wong sing isih padha slamêt.

[Grafik]

Garèng: We hla, sêmbrana, nèk kaya ngono kuwi rak pikirane wong sing ora waras, mêngko rak padha bae karo sawijining kaum sing duwe pangarêp-arêp supaya nagara katêmpuha pagêblug kang gêdhe bangêt, prêlune yèn banjur akèh wong mati, kêrêp diundangi kêndurèn mrana-mrene, dadi ing ngomahe banjur bisa ngirid anggone ngliwêt. Mara, apa kuwi pikiran sing waras. Mungguh pamrayogamu ing bab pranatan lakuning otobis, kang wajib bokmanawa iya migatèkake, nanging aja kok banjur mêsthèkake yèn pamrayogamu mau bakal ditindakake, têmtune iya nganggo ditimbang-timbang nganti matêng dhisik. Jalaran kiraku iya ora mung kowe dhewe sing awèh pamrayoga ing bab kuwi, nanging isih akèh manèh tunggale. Yèn kabèh-kabèh mung banjur dituruti, ora kok malah dadi bêcike, bokmanawa malah ora karu-karuan. Mulane iya angèl dadi pandhuwuran kuwi. Padhane rak sing Maha Kuwasa, upamane kok mung nuruti bae apa kang dadi panuwunaning manusa, têmtune iya ora ana kêndhate tansah ditutuh mahluke bae, upamane: kaum tani nyuwun supaya diparingi akèh udan. Nèk panuwunan iki kalakon dituruti têmtune Ingkang Kuwasa ora mandhêg-mandhêg tansah ditutuh karo para tukang pênatu utawa para bakul ès. Awit wong-wong golongan loro kiyi, sing disênêngi mêsthi sing panas ngêmplak-êmplak. Nanging nèk karêpe dituruti andina-dina tansah panas ngêmplak-êmplak, para pangantèn anyar iya ...

Petruk: Wiyah, kok banjur nyandhak pangantèn [panga...]

--- 381 ---

[...ntèn] anyar barang. Wis, wis, luwih bêcik aku tak ambanjurake caritaku. Sauwise têkan ing Ngayoja, aku ganti nunggang otobis sing lumaku mênyang Sala. Ing sarèhning lakune otobis saka Ngayoja mênyang Sala kuwi rada suwe, kira-kira rong jam, mulane aku iya golèk panggonan sing kêpenak, yaiku ing indhê klas. Iki cara Lônda, nèk cara Jawane klas siji.

Garèng: Kliru mas, nèk klas siji kuwi cara Landane dudu; indhê klas, nanging irstê klas. Karo manèh nèk omong Jawa kuwi sabisa-bisa bok aja sok dicampuri basa mônca, mundhak anjuwarèhi, utawa mundhak didakwa arêp mamèrake yèn bisa basa mônca. Mara pikirên, apa iya ora anjêlèhi, yèn ana wong omong Jawa mêngkene kiyi: Mas bèine kae nèk inkoopen doen (blônja) anggêre ora olèh barang sing panci very fine (apik bangêt) iya plaur cari lain.

Petruk: Nèk mêngkono kuwi pancèn iya kêbangêrên, ana basa papat Jawa, Walônda, Inggris lan Malayu kok dicampur dadi siji. Wis, wis, rungokna tak banjurne caritaku. Ing ngarêp wis tak kandhakake, yèn nunggangku otobis ana ing klas siji, kuwi prêlune: 1e. nglungguhi prajaku, hla wong dara up rêdhaktur, têmtune iya beda karo wong-wong lumrah, 2e. sanadyan bayarane luwih akèh sathithik, nanging ora suk-sukan. Nèk dikon suk-sukan karo sapadhaning wong, kuwi iya ora dadi ngapa, sanadyan kringêting kèlèk sok sônja nyang irungku. Balik dikon suk-sukan kathik karo bèbèg, kiyi rada ngrêkasa, le sok ora wêruh tata kuwi, wong nang ngarêpe wong akèh sok banjur ... crot, ngêndhog tuwa. Mungguh omongku ing ngarêp, dara up rêdhaktur têmtune beda karo wong lumrah, kuwi barêng tumêkane ing Sala têka katêmahan têmênan. Tandhane barêng têkan ing hotèl sing arêp dak pondhoki, kabèh uwong sarana ulate manis, padha nyawang nyang aku, nanging ora ana siji-sijia sing padha nglirik nyang wong sing padha nunggang klas loro.

Garèng: Wèh, nèk ngono kowe olèh kaurmatan gêdhe bangêt, dene kabèh padha nyawang kowe thik ulate padha manis-manis. Nèke anggonmu macak kok kaya têmênan.

Petruk: Lo, anggonku dandan mono iya barès kurès kaya padatan, ning kala samono rada ngayang batin. Anggone kabèh wong padha nyawang nyang aku sarana manis-manis ulate, kuwi mangkene: sauwise otobis lakune ngliwati Klathèn, ujug-ujug, brês, udane dêrês bangêt. Dilalah mung ing klas siji sing trocoh, mulane barêng wong-wonge ana ing Sala padha mêdhun, sing nunggang klas loro padha garing kêmlinthing, nanging kosok-baline sing nunggang ing klas siji, yaiku aku kiyi, crindhil kaya clurut kêcêmplung ing kalèn.

Garèng: Saikine aku ngrêti, anggone kabèh wong padha nyawang nyang kowe sarana manis ulate. Sabênêre wong-wong mau, upama walèha mono, padha anggêguyu nyang kowe. Dene liyane padha garing, kowe têka klincir kaya kirik kodanan. Wis, samene bae, liya dina caritakna anggonmu ana ing Sala.

--- 382 ---

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès.

Kala malêm Ngahad punika, pakêmpalan Jong Celebes ing Bêtawi ngawontênakên pahargyan sawatawis, minôngka mèngêti manunggilipun dhatêng Indonesia Moeda.

Ing Banyuwangi mêntas wontên prahara agêng, kathah wiwitan ingkang rungkat, kawat-kawatipun saha listrik kathah ingkang pêdhot. Ing dalu wau kitha Banyuwangi pêtêng andhêdhêt, kasangsaran tiyang botên wontên, wontên griya sawatawis ingkang risak.

Saking Medhan kawartosakên, administrasi B.P.M. ing Pangkalan Brandhan angsal parentah, supados punggawanipun bôngsa Eropah kaêlongana, sakêdhikipun 40. PunggawaninPunggawanipun. bôngsa Eropah ing ngriku sadaya wontên 400. Kadugi bab punika gêgayutan kalihan mandhaping rêginipun lisah bènsin tuwin panunggilanipun. Maskape wau ugi lajêng botên nampi kuli malih.

Dèrèng dangu margi antawisipun Solok kalihan Muaralabuh kajugrugan siti, kadugi salêbêtipun sadasa dintên botên kenging kangge langkung têtumpakan.

Wontên pawartos, Tuwan P.C.A. van Lith ondêr up prakawis pangrèh ing tanah sabrang salêbêtipun minggu punika badhe pangkat dhatêng Mênadho, gêgayutan kalihan badhe wontênipun pêpilihan zelfbestuurder têtiga tumraktumrap. kapuloan Sangi.

Kawartosakên, Mr. Iskak sampun bikak kantor adpokat ing Kêmbangjêpun, Surabaya, gêgandhengan kalihan kantoripun Mr. Budiarta ing Jêmbêr.

Kala tanggal 13 Marêt punika paduka tuwan gupêrnur ing Ngayogya saha Tuwan Gobée parampara prakawis tiyang siti, kaparêng rawuh martamu dhatêng Taman Siswa, kabaripun prêlu mêmulih kaurmatanipun Ki Ajar Dewantara, ingkang nalika gledhahan P.N.I. ingkang sampun kalampahan, ugi katut dipun tahan dening pulisi.

Ing pakaryan Koninklijke Marine wiwit tanggal 1 Pèbruari 1930 kainggahakên dados matrus juru musik A.A.H. Wattimena suwau murid juru musik. Wiwit tanggal 1 Marêt 1930 kainggahakên dados kopral juru olah-olah, bêja, suwau matrus juru olah-olah. Kainggahakên dados kopral juru damêl torpedho, Sunarya saha R.W.W. Wuwung, suwau matrus juru damêl torpedho. Wiwit tanggal 1 Januari 1930 kawisudha dados matrus botêlir E. Pattipeilohy, suwau matrus klas I. Wiwit tanggal 1 Marêt 1930 kawisudha dados matrus juru olah-olah, Lasimin, suwau matrus klas II. Saha kawisudha dados juru mulasara tilangtiyang. sakit, J. Kaunang suwau matrus klas II.

Sawatawis taun ingkang kapêngkêr M. Wôngsadiwirya, tilas mantri pès bêstrèdhêng ing Karangkobar, Banjarnagara, dening pangadilan sampun kadhawahan paukuman kunjara 18 taun, jalaran kadakwa mêjahi nonah L.E. Samangke anglampahi paukumanipun wontên ing pakunjaran ing Cipinang, Mèstêr Kornèlis. Wontên kabar, M. Wôngsadiwirya wau, jalaran salêbêting nglampahi paukumanipun katingal sae kalakuanipun, miturut kêkancingan pamarentah sampun kaparingan sudan 8 taun, lajêng 6 wulap,wulan, yajênglajêng. malih 6 wulan, saha miturut kêkancingan pamarentah tanggal 24 Pèbruari punika paukumanipun kasuda malih 5 taun, dados benjing wulan Agustus ngajêng punika lajêng badhe kaluwaran.

Tuwan G. Pastor insêpèktur Kantoor van Arbeid sampun pangkat dhatêng Jawi Wetan prêlu anjênêngi parêpatan ingkang badhe ngrêmbag bab fonds tumrap têtiyang ingkang nganggur botên gadhah padamêlan ing Surabaya, parêpatanipun Plantersvereeniging ing Malang saha parêpatan umum V.V.L. ingkang badhe kawontênakên ing Surabaya.

Dèrèng dangu Kyai Haji Usman Dhamiri ing Cimahi, satunggiling kyai ingkang kathah muridipun ing Priyangan têngah, katarik dhatêng landrad, kadakwa ngalang-alangi satunggiling punggawa pakaryan pès bêstrèdhêng badhe mriksa mayiting anakipun ingkang sawêg umur 6 wulan, ingkang kadugi kenging sêsakit pès. Dakwa kabantu dening Tuwan Cakraaminata. Miturut katranganipun tindakipun makatên wau adhêdhasar anggêr-anggêring agami Islam. Muridipun kathah ingkang dhatêng ningali. Karampunganipun, kyai wau kaukum dhêndha f 20 ... jalaran ngubur mayit botên kanthi idin. Kyai wau badhe rêkès nyuwun pangapuntên.

Wontên pawartos, anuju satunggiling dalu sawênèhing tiyang ing Makasar guragapan tangi jalaran mirêng tiyang rame-rame ing lataripun. Sarêng mêdal saking griya, têtela rencang-rencangipun sawêg ambujêng sawêr, panjangipun watawis tigang mètêr, kalampahan sampun sagêd dipun pêjahi. Sawêr wau jêbul ingah-ingahanipun satunggiling tiyang ing kitha ngriku. Kok inggih wontên wontên kemawon.

Kawisudha jumênêng ondêr kolèktur ing Batang, awit saking panyuwunipun piyambak, R. Partawijaya, asistèn wadana klas I ing Trêtêp, kadhistrikan Candhirata, Têmanggung.

Miturut karampunganing rad gêmintê ing Bêtawi, Tuwan Dr. Suratna kawisudha jumênêng pangagênging pakaryan dhoktêr kewan.

--- 383 ---

Kala tanggal 15 Marêt punika Osvia ing Prabalingga ngawontênakên pahargyan minôngka mèngêti adêgipun sampun 50 taun. Kathah priyagung tamu ingkang rawuh, tuwan residhèn J.F. Verhoog minongka wêwakilipun Tuwan Gupêrnur W. CH. Hardeman, Tuwan Mr. W.A.H. Fuchter sèkrêtaris dhepartêmèn pangajaran, dhirèkturing dhepartêmèn pangajaran, residhèn ing Malang, Pasuruan, Prabalingga punapadene tilas murid-murid ing ngriku.

Ing Pordhêkok sampun kalampahan kawontênakên konggrèsing Mukhamadiyah. Cacahipun para ingkang tumut konggrès sadaya wontên 22000. Saking tanah Jawi 120, saking Sêlèbês tuwin Borneo 30, saking Acèh 100 sarta saking Sumatra sisih kilèn 200. Malêm Akhad ingkang kapêngkêr kawontênakên parêpatan umum wontên ing Roemakersplein, ingkang dhatêng watawis wontên tiyang 10000. Lajêng tanggal 8 kawontênakên arak-arakan, ingkang tumut wontên tiyang 3000.

Ing Magêlang, langkung-langkung ing môngsa antawisipun wulan Juli kalihan Sèptèmbêr, kathah sêsakit malariah. Kawartosakên, pakaryan pès bêstrèdhêng sampun ngintunakên dhoktêr-dhoktêr gupêrmèn M. Sumadiyana, M. Surana saha G.I.C.M. Sukendar, M.P. Winata, kontrolir pakaryan kasarasan, tuwin mantri malariah kêkalih, dene ingkang badhe kapriksa ondêr dhistrik Magêlang, Bandhongan saha Mêrtayudan.

Para maos kados botên kêkilapan bilih têlênging panggaotan rokok krètèk punika ing Kudus. Watawis kalih taun ingkang kapêngkêr pamarentah sampun paring dhawuh dhatêng Tuwan Ir. Darmawan Mangunkusuma nindakakên papriksan ing bab kawontênanipun panggaotan wau. Cacahipun pabrik rokok krètèk ing kitha ngriku, agêng alit sadaya botên kirang saking sèkêt. Samangke wontênipun panggaotan wau katingal mundur sangêt. Watawis wontên pabrik sadasa ingkang pêjah, makatên ugi ing Sêmarang, jalaran bobrok botên pajêng, wontên pabrik rokok krètèk sawatawis ingkang lajêng katutup kemawon.

Wontên kabar, Radèn Adipati Arya Rêksakusuma, tilas bupati ing Bojanagara, jalaran gêrah botên dangu, kala tanggal 19 wulan punika seda wontên ing Bojanagara. Enjingipun layonipun lajêng kasarèkakên.

Sapriki watawis sampun gangsal wêlas taun, sawênèhing Walandi, tilas administratur salah satunggaling kabudidayan ing Jampang kidul, sabên-sabên sarana lantaranipun satunggiling tiyang pribumi, nyambutakên arta dhatêng têtiyang dhusun ing Jampang kulon. Kocapa, bilih ingkang nyambut wau botên sagêd mangsulakên utawi nêtêpi prêjanjianing sambutanipun, lajêng dipun pêksa nyade sitinipun dhatêng piyambakipun, manawi botên inggih griya utawi maesanipun. Ingkang makatên wau sampun têmtu damêl rêkaosing têtiyang dhusun ngriku. Samangke prakawis wau sampun kaurus dening pangrèh praja, têtela gunggunging arta ingkang kasambutakên dhatêng têtiyang dhusun ing Jampang kulon watawis wontên f 40000.-

Kawartosakên, botên dangu malih pakaryan kasarasan rakyat badhe ambikak poliklinik ing Ungaran, manggèn ing sacêlakipun kantoring ondêr kolèktur, katuntun dening Nyonyah Dr. J. Sluimers-Egyedi, dhoktêr partikêlir ing ngriku.

Miturut kêkancingan pamarentah gêmintê ing Medhan sampun kaparingan pitulungan arta f 10.000.- inggih punika sapalihing rantaman waragad kangge andandosi ilèn-ilèn toya ing kitha Medhan sisih wetan.

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 1742 ing Saradan. Administrasi ingkang kalintu. Tumrap taun 1930 punika panjênêngan sampun sah, malah wontên f 0,50 ingkang mlêbêt taun 1931.

Lêngganan nomêr 538 ing Pêrlak, Acèh. Kula aturi mêling dhatêng toko buku J.B. Wolters Gang Scott 5 Weltevreden.

Lêngganan nomêr 4886 ing Sidalaju. Lêngganan kapetang wiwit 1-1-'30.

Lêngganan nomêr 2444 ing Ngaglik. Lêngganan kapetang wiwit 1-4-'30.

Wangsulan saking Redhaksi

Tuwan S. ing Magêlang. Bab pandangu panjênêngan redhaksi botên sagêd ngaturi wêwaton. Bab kabêtahan makatên punika, ingatasipun panjênêngan tamtu sagêd pados katrangan dhatêng tiyang ingkang gêgayutan kalihan bab wau.

Lêngganan nomêr 4977. Bab karangan ingkang panjênêngan dangokakên, badhe kawêdalakên piyambak.

Lêngganan nomêr 4023. Pandangu panjênêngan warni-warni, redhaksi Kajawèn namung sagêd ngaturi katrangan: Petruk, Garèng, Sêmar, Bancak tuwin Dhoyok, botên ngupamèkakên sintên-sintên, sampun cuwa ing panggalih.

Tuwan Sis, ing Ngayogya. Karangan panjênêngan kalih bab sampun katampèn. Nanging sami botên kapacak, amargi ingkang satunggal Kajawèn sampun kêrêp macak bab kados makatên wau, dene satunggalipun, suraosing karangan ing wêkdal punika kêlimrah sangêt sumêbaripun, awit sampun kawêdalakên warni buku.

Lêngganan nomêr 2114 ing Nôngkajajar. Karangan panjênêngan bab jangkêping wêwatêkanipun Radèn Wrêkudara, botên kapacak, awit bab wau sampun nate kapacak ing Kajawèn dados rêmbagipun Petruk. Lan malih kajênging karanganipun sadhèrèk S.m.t. ing Kajawèn nomêr 15 botên baku ngrêmbag bab wêwatêkanipun Radèn Wrêkudara.

Wêwaosan

Pati Winadi

2.

[Dhandhanggula]

mung sang wiku tan samar ing galih / panulaking kasangsaran praja / marma sang wiku ing mangke / arsa sowan sang prabu / kang jumênêng nataning bumi / sang wiku nulya budhal / mring praja tumurun / kang tinon samarga-marga / mung gambaring kasusahan maratani / mawèh asmarèng driya //

[Asmaradana]

sang wiku samargi-margi / anon janma anggalasah / kang kasok samya kaluwèn / dene ingkang maksih kuwat / dupi wruh sang pandhita / tumuli umara ambruk / sumungkm ngrungkêpi pada //

umatur kaworan tangis / mugi sang wiku parênga / angayomi sadayane / ngênêngna tangising janma / kang samya kasangsaya / tan wontên kang bangkit nulung / kajawi sang mangun tapa //

sang wiku dupi miyarsi / sêsambat ingkang mangkana / dahat karaos galihe / nulya andhangak lan ngucap / mugi-mugi wontêna / sih pitulunging Hyang Agung / angapura maring dosa //

sang wiku laju lumaris / arsa sumiwi sang nata / dupi sang wiku lampahe / praptèng wiwaraning pura / kerid sowan sri nata / dupi wus katur sang prabu / pinanggihan piyambakan //

pasêmon nata katitik / kalamun nandhang sungkawa / nanging dupi sapraptane / sang wiku nèng ngarsa nata / pindhaning jaladara / sinêrang ing angin larut / sirating padhang kawuryan //

awit wus kulina yêkti / sri narendra lan sang wipra / pakèwêd wus datan darbe / marma dupi pêpanggihan / lêganing galih nata / datan pae sang awiku / ing galih nêrusi suka //

nulya ngandika sang aji / kaaturan pambagyarja / rawuh andika ing mangke / dene tan mawi wêwarta / dahat damêl kampita / yêkti nawung prêlu langkung / kang mawèh arjaning praja //

umatur alon sang rêsi / sinuhun sowan kawula / mung nyadhang dêduka katong / dene tilar tatakrama / datan mawi cêcala / kang makatên mugi lêbur / wontên kotamaning nata //

dene kang dadya wigati / tarlèn amung prêlu praja / kang pinangguh ing samangke / nata mêgat pangandika / ingkang makatên kakang / sampun pakèwêd ing kalbu / anglajêngna pangandika //

kula katambêtan yêkti / lamun akadang pandhita / kang linangkung kadibyane / datan samar ananira / mangkya kula sajarwa / saliring tindak rahayu / kula mung êsrah sumôngga //

sang wiku ngandika ririh / linut èsêm sawatara / dene sri nata karsane / kadya apasrah sanyata / amrih arjaning praja / kang makatên yêkti klintu / pandhita tan darbe daya //

sanadyan kapara yêkti / pandhita dhêdhasar brata / mêmuji jagad ayune / ananging sajatinira / luhurirèng pandhita / maksih ingayoman ratu / kang mêngkoni buminira //

dados pandhita mung wajib / mêmuji ring karaharjan / arja mung nata kang darbe / dene nyataning narendra / yêkti dahat kuciwa / lamun tan cakêtan wiku / ingkang atur pamrayoga //

kados wontên ing prajaji / kang pinangguh sapunika / dahat karusakan gêdhe / praja kêkirangan pangan / arda punang durjana / linut tuwuhing pagêblug / angrisak praja narendra //

datan liyan ingkang wajib / amung kang jumênêng nata / awit mênggah sanyatane / nata môngka wakilira / ingkang sipat misesa / yèn kongsi weya ing laku / surêm kêkuwunging praja //

dados kang araos gati / mênggahing sowan kawula / rumaos dados wakile / janma kang samya sangsara / kang kêkirangan têdha / tanapi kang samya rapuh / myang giris marang durjana //

mangkya ulun matur gusti / mugi nuntên kasirnakna / sampun mawi mangke-mangke / lamun tan sirêp satêmah / sirna isining praja / pra pandhita sami kidhung / datan kobêr ulah puja //

dening tansah dèn rêsahi / krodhaning para durjana / saya ngangsêg kawasane / tindak kang kadya punika / kalamun tan pinapas / saking pamisesa prabu / tan sande saya andadra //

môngka tan kenging nyelaki / nata wajib ngluwarana / rêruwêding kawulane / awit lamun tan sambada / datan nguwisi karya / surêm asmanirèng ratu / ingoncatan para sêtya //

sirnaning rêrêsah yêkti / mung kêdah kanthi wisesa / bau palu upamine / kalamun wus lêrêsira / wajib kêdah dhumawah / ywa mawi ewuh pakewuh / mrih titis dhawahing siksa //

gusti ingkang kaping kalih / ing bab kêkirangan têdha / ugi nata datan pae / ingkang wajib ngêjogana / murih lulus raharja / têntrêming kawulanipun / atêgês têntrêming nata //

sumarma narendra wajib / darbe pangawak bantala / mênggah bantala karêpe / lumuh kêdanan ing liyan / parikudu malêsa / mring sintên kang mrih rahayu / wajib winalês raharja //

môngka wus kapara yêkti / tindaking para kawula / tan lyan mung ngudi saene / nadyan mung sae piyambak / ing raos tan prabeda / têntrême dènira idhup / atêgês têntrêming nata //

srananipun kêdah titi / mulat lampahing kaskaya / ing bab malêbêt wêdale / sanadyan ta bôndha beya / kalamun kalamôngsa / pinangguh ing prêlunipun / nata kang wajib ngwontêna //

dene guntigusti. bab sêsakit / datan sanès tuwuhira / gayutan kirang têntrême / punika gampil tinulak / saking pamardi nata / sambadanira mrih rujuk / ngagêma ambêging côndra //

ayêm dènira madhangi / mawèh asrêping kawula / kanthi ingudi sababe / pundi kang môngka jalaran / prayogi dèn sirnakna / kang makatên jêng sinuhun / kawula namung sumôngga //

sri narendra datan mosik / amung umindêl sakala / wusana alon sabdane / kula amung sukur suka / dene paman anggugah / mring raos pêtênging kalbu / ing mangkya sawêg kabuka //

kula arsa amurwani amberat pêtênging praja / kadi kang pinanggih mangke / namung paman sampun pêgat / ambantu pujabrata / mrih lulus antuk pangèstu / mêmayu hayuning praja // (Badhe kasambêtan)

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 26, 28 Sawal Taun Ehe 1860, 29 Marêt 1930, Taun V

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [401] ---

Ôngka 26, 28 Sawal Taun Ehe 1860, 29 Marêt 1930, Taun V

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Saptu

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Ngobrol ing Dintên Sabtu

Bab Adêging Vak-Centrale Tumrap Punggawa Nagari Têtiyang Siti

Awit saking namaning komite badhe adêgipun pusaraning pakêmpalan-pakêmpalan tunggil damêl (Vak-Centrale) tumrap para punggawa nagari têtiyang siti, Mas Martadirja, juru pangriptanipun pangrèh agêng pakêmpalan P.P.P.H. inggih punika pakêmpalanipun para punggawa pagantosan nagari, anyêdhahi dhatêng para pangrèh agêng, sadaya pakêmpalan nunggil damêl tumrap punggawa guprêmèn têtiyang siti, supados sami krêsaa anjênêngi parêpatan ingkang badhe dipun wontênakên ing Surakarta ing mangke sontên tuwin benjing-enjing, utawi ing tanggal 29/30 tuwin 30 Marêt punika, prêlu angrêmbag badhe adêgipun Vak-Centrale wau.

Ing sêdhahanipun wau, ugi kapratelakakên sawatawis mênggah kajêng lan ancasipun Vak-Centrale ingkang badhe madêg punika, inggih punika, supados pakêmpalan-pakêmpalan tunggil damêl tumrap punggawa nagari sagêda nunggilakên ihtiyar lan pambudidayanipun kangge anggatosakên punapadene andumugèkakên punapa ingkang dados kaprêluaning punggawa guprêmèn ingkang sami darajatipun, saya malih ing bab hak wêwênangipun punggawa nagari, ingkang dumuginipun sapunika kawontênanipun taksih awon sangêt. Bab wau nyatanipun sampun pinanggih wontên ing lêlampahan ing prakawis-prakawis ingkang ngèngingi pêpêsthènipun têtiyang siti ing golongan pang-panging padamêlan nagari pintên-pintên. Sadaya wau dipun sababakên jalaran saking punggawa nagari botên anggadhahi hak ingkang têtêp ingatasipun padamêlanipun piyambak-piyambak.

Makatên isining cêkakan sêdhahanipun komite badhe adêgipun pusaraning pakêmpalan-pakêmpalan tunggil damêl, ingkang kapacak ing sêrat-sêrat kabar, mugi-mugi parêpatan ingkang badhe dipun wontênakên ing Surakarta wau, sagêda wontên uwohipun, ingkang sagêd nginggahakên darajading para punggawa nagari sadaya.

Samangke kadospundi mênggahing adêgipun Vak-Centrale kasbut nginggil, punapa wontên saenipun tumrap pakêmpalan-pakêmpalam tunggil damêl ingkang sami ngrubyuk wontên ing ngriku. sadèrèngipun amangsuli pitakenan punika, kados langkung sae nyariyosakên rumiyin mênggah gunanipun pakêmpalan tunggil damêl. Nanging kaparênga kula matur dhatêng para maos, bilih ingkang badhe kaandharakên ing ngriki punika, sanès pamanggihipun sintên-sintên, ngêmungakên pamanggih kula piyambak, pun S.m.t. inggih punika tukang ngobrol, ingkang salugunipun botên prêlu dipun wigatosakên pamanggihipun, awit sampun wongsal-wangsul kula aturakên, bilih ingkang 99% namung isi rêmbag ngayawara kemawon.

Mênggahing kula, têtiyang ingkang sami nunggil damêl, sami angêdêgakên pakêmpalan, punika pancèn inggih sae sayêktos, awit adêgipun pakêmpalan ingkang makatên punika, sagêd nuwuhakên prakawis warni-warni, ingkang badhe mumpangati tumraping para warganipun sadaya, kados ta: 1e para warga sagêd dados sami rukun lan guyub, 2e para warga sagêd ngudi indhaking kasagêdanipun ing bab kuwajibanipun piyambak-piyambak, 3e sagêd ambudidaya indhaking drajatipun, makatên sapiturutipun.

--- 402 ---

Tumrapipun ingkang kasbut 1e supados para warga samia guyug lan rukun, punika pancènipun botên prêlu kaandharakên panjang-panjang, para maos têmtunipun sampun sami anguningani piyambak. Ewadene ing ngriki kados prêlu kula anggambar sakêdhik awonipun têtiyang ingkang nunggil karya, nanging botên guyub lan rukun gêsangipun, kula kêrêp mêningi, nanging kula, lo, pun S.m.t. wontên satunggaling kantor, ingkang punggawanipun satunggal lan satunggalipun gêsang kadosdene: kucing kalihan sagawon, andintên-dintên tansah kêkêrahan. Caranipun kêrah wau tamtunipun inggih botên sarana jêgog-jêgogan utawi cokokotcotan.cokot-cokotan. Nanging upaminipun sarana bêntèr-binênteran, kados ta: para punggawa sami ngawontênakên konkurènsi (jor-joran) anggènipun sami pados ... pêndhok. Caranipun têmtunipun inggih beda-beda, wontên ingkang sarana nêdahakên kasrêgêpanipun kanthi luwar biasah, wontên ingkang sarana ... gramèh, malah wontên ingkang sarana ... patigêni sadina sawêngi. Manawi wontên satunggiling pakaryan ingkang makatên kawontênaning punggawanipun, sintên ingkang bingah lan sintên ingkang angsal kapitunan. Ingkang ngèkèk-ngèkèk sampun têmtu majikan, nanging ingkang tansah angsal kapitunan inggih para punggawanipun piyambak, sanès manawi para punggawa wau sami guyub lan rukun, punika sagêd anjalari tuwuhipun pranatan-pranatan, ingkang botên ngêmungakên badhe nyakecakakên para punggawa sadaya, nanging ugi badhe sagêd ngènthèngakên bêbahaning pangagêngipun.

Samangke ing bab 2e. inggih punika para warga sagêd sami ngudi indhaking kasagêdanipun ing bab kuwajibanipun piyambak-piyambak. Amrih gampilipun ing ngriki kula mêndhêt tuladan mênggahing pakêmpalan-pakêmpalan tunggil damêl tumrap pakêmpalaning para dhoktêr, insinyur, opsihtêr, asistèn apotèkêr, lan sasaminipun. Pakêmpalan-pakêmpalan wau sami ngêdalakên kalawarti piyambak-piyambak, ingkang ngêwrat karangan warni-warni ingkang dados kabêtahaning para warganipun, kados ta: kalawartining pakêmpalanipun para dhoktêr, tansah ngêwrat karangan-karangan ing bab kawruh kadhoktêran utawi sawênèhing warninipun usada ingkang pinanggih enggal. Mongga, punapa punika sanès satunggiling margi tumrap para warganipun kangge ngindhakakên kasagêdan-kasagêdan ingkang dados kuwajibanipun. Makatên ugi kalawartining pakêmpalanipun para insinyur, opsihtêr lan sasaminipun, punika ugi tansah sami ngêwrat karangan-karangan ingkang dados kabêtahanipun. Makatên mênggah sabab-sababipun, dene kula sagêd mastani bilih adêging pakêmpalan tunggil damêl sagêd ngindhakakên kasagêdaning para warganipun.

Dene ingkang 3e. para warga sagêd ambudidaya indhaking drajatipun. Bab punika pancènipun kula ragi rikuh anglairakên pamanggih kula, kuwatos bilih lajêng dipun gagas ingkang botên-botên, ewadene ing sarèhning kula samangke sampun kabênum dados tukang ngobrol, pamanggih kula sapunika lajêng kapêksa kula obrolakên wontên ing ngriki, inggih punika makatên:

Para maos sadaya kados sampun sami anguningani, bilih drajating kaum buruh têtiyang siti punika, manawi kapandhingakên kalihan bôngsa sanès, taksih nama asor sangêt. Kawontênan ingkang makatên punika, ingatasipun wontên ing nagari wutah rahipun piyambak, inggih nama nalôngsa, amila sampun dados wajibipun sabên kaum buruh, kêdah ambudidaya icalipun kawontênan ingkang botên prayogi kala wau. Mênggah caranipun ambudidaya wau, sampun kok lajêng sarana bêngak-bêngok utawi main rewel-rewelan, nanging sarana kabuktèkakên, bilih ing sadayanipun - kasagêdan, kakiyatan, sumêrêpipun dhatêng kuwajiban, lan sasaminipun - sagêd mandhingi kalihan kaum buruh bôngsa mônca, ingkang drajadipun kaanggêp langkung inggil wau. Ewadene manawi sadayanipun sami, mêksa taksih dipun bedakakên. Punika sanès lêpatipun pranatan, nanging lêpatipun pangagêng ingkang majibi, dene taksih gadhah wêwatêkan: sagalak-galakaning macan, masa kolua môngsa anake dhewe.

Kados sampun cêkap anggèn kula anggambar gunanipun pakêmpalan tunggil damêl tumrap para warganipun. Botên ngêmungakên jalaran saking guyub rukunipun, lajêng sagêd sêsarêngan ambudidaya dhatêng indhaking drajatipun, nanging ugi badhe sagêd ngindhakakên kasagêdanipun mênggah ingkang dados kuwajibanipun. Amila kula asring sok gumun, manawi nyumêrêpi tiyang, ingkang ngêmohi dados warganing pakêmpalaning kônca-kancanipun ingkang nunggil damêl. Tiyang ingkang makatên wau, prasasat kados tindakipun sawênèhing pokrul bambu ing satunggiling dhusun, punika manawi wontên kaprêluaning dhusun, kados ta: gugur gunung, lan sasaminipun, babar-pisan botên purun tumut cawe-cawe, nanging manawi ing ngriku wontên kêndhurèn, botên sande inggih tumut mênthongsot wontên ing ngriku. Makatên ugi mênggahing tiyang ingkang botên tumut lumêbêt dados warga pakêmpalan tunggil damêl, punika ingkang dados rêkaosipun, kados ta: ambayar arta urunan minôngka panggêsanganing pakêmpalan, lan sapiturutipun, botên tumut ngraosakên, nanging manawi wontên untungipun, ingkang jalaran saking pambudidayanipun pakêmpalan wau, têka nglênyêm tumut ngêcap-ngêcap. Ewasamantên kula botên badhe maibên dhatêng tiyang ingkang anggadhahi tindak kados makatên punika, awit satunggal-satunggaling manusa punika têmtu anggadhahi kayakinan piyambak-piyambak. Nanging mênggahing kula, tinimbang dipun wastani botên guyub, sarta ing têmbe badhe mêthik woh ingkang sawaunipun kula botên tumut nanêm witipun, manawi para kônca kula ingkang sami nunggil damêl, ngêdêgakên pakêmpalan, kula namung badhe ngombyongi kemawon.

Nitik sêratan ing nginggil, ing ngriku cêtha wela-wela, agênging dayanipun pakêmpalan tunggil damêl. Ing ngriki botên prêlu katêrangakên malih, bilih pakêmpalan wau inggih kêdah dipun pranata kanthi samêsthinipun, sarta sasagêd-sagêd inggih kêdah nêbihi dhatêng prakawis pulitik, ngêmungna migatosakên dhatêng kaprêluanipun piyambak.

Saya agêng malih dayanipun, manawi sakathahing pakêmpalan tunggil damêl wau, sami purun ngêdêgakên Vak-Centraal kados ingkang dados idham-idhamanipun komite badhe adêgipun pusaraning pakêmpalan-pakêmpalan tunggil damêl wau, awit ing ngriku lajêng sagêd tuwuh satunggiling bêbadan, ingkang manawi dipun pranata kanthi lêrês-lêrês, kiyat saha santosa. Kajawi punika sagêd nyuda wontênipun pasulayan antawisipun satunggal lan satunggaling pakêmpalan tunggil damêl, ingkang tuwuhipun wau namung jalaran prakawis sêpele kemawon. Sampun samantên kemawon, sanès dintên ngobrol malih.

S.m.t.

--- 403 ---

Panglipur Manah

Dhawahing Kabêgjan ingkang Botên Kenging dipun Tulad

Dhatênging kabêgjanipun tiyang warni-warni, dene kabêgjan punika sintên ingkang dipun dhawahi tamtu bingah, awit botên wontên tiyang kadhawahan kabêgjan mungêl: cilaka, kajawi wontên ing ucapipun tiyang balondrongan, dados namung lucon.

Sintên tiyangipun ingkang cariyos ngêmohi kabêgjan, punika goroh. Ugi wontên tiyang ingkang ngêmohi kabêgjan, nanging namung atêgês ngêmohi kabêgjan ingkang dipun tampik wau, tumrap kabêgjan sanèsipun trêkadhang malah dipun padosi, lan sarèhning kabêgjan punika warni-warni, mingar-mingêr tiyang anggènipun nêdya ngêmohi wau tansah kêpêthuk kemawon, mila wajibipun tiyang punika malah kêdah sumêrêp sarananipun pirantos ingkang kangge andhatêngakên kabêgjan.

Sintêna kemawon tamtu mangrêtos, bilih dhatênging kabêgjan punika kêdah mawi dipun saranani, upaminipun: tiyang kapengin sugih, kêdah among dagang. Kapengin kacêkapan, kêdah gêmi. Kapengin pintêr, kêdah sinau. Kapengin dados priyantun, kêdah magang kanthi wêkêl ing damêl, makatên sapanunggilanipun. Cêkakipun botên wontên ingkang tilar sarana.

Nanging mênggahing klintuning panganggêp, lêpating panjôngka asring nuwuhakên putunging manah, tiyang inggih manah sampun putung makatên, sok kalajêng coklèk yêktos. Môngka saupami dipun patèni, tamtu wontên sabab ingkang botên andumugêkakên sêdyanipun wau. Upaminipun kemawon tiyang kapengin kacêkapan, kadospundi sagêdipun cêkap manawi petangipun tansah cèwèt, manawi nêdha kirang abênipun kemawon lajêng mimpês irungipun.

Wontên malih tiyang ngajêng-ajêng dhawahing kabêgjan namung saking ngêjibakên, botên saking rekadayanipun piyambak. Nanging sarêng malèsèd, inggih botên narimah malih.

Lan wontên malih tiyang anjagèkakên dhawahing kabêgjan dupèh badanipun sampun winêca bêgja, kados ingkang kasêbut ing dêdongengan kina, wontên tiyang dipun wêca badhe bêgja gêsangipun. Tiyang wau lajêng lumuh nyambut damêl, rintên dalu namung rêbaban. [rê...]

--- 404 ---

[...baban.] Sarêng kasumêrêpan tiyang sanès dipun pitakèni. Punapaa dene rêbaban botên mawi angèn wanci, punapa botên mawi pados têdha punapa. Wangsulanipun: kula punika winêca tiyang bêgja, prêlunipun pados têdha punapa, tiyang kula sampun nama tiyang tinêngga ing bêgja. Tiyang ingkang pitakèn wau lajêng nyariyosi, bilih tindakipun kalèntu, botên wontên kabêgjan dhatêng botên sarana dipun arah. Dados wajibipun inggih kêdah dipun saranani nyambut damêl, sawêg nêdha kemawon sêkulipun botên sagêd malêbêt ing cangkêm piyambak manawi botên dipun puluk. Wusana tiyang wau lajêng nyambut damêl. Dongèng punika kenging kangge nyanepakakên tiyang lumuhan ingkang gadhah panjôngka, utawi tiyang ingkang kalèntu ing panjôngka.

Sapunika gêntos anggagas ing bab kabêgjaning tiyang ingkang botên kenging dipun tulad, inggih punika tiyang ingkang mênang lotre agêng. Kadospundi mênggah caranipun nulad, manawi bab anggènipun tumbas kenging kaanggêp minôngka sarana, botên kirang tiyang ingkang sami tumbas, manawi mawi lampah, lampahipun kadospundi. Punapa sêsirih, manawi sêsirih kados sampun botên kirang ingkang nglampahi, prakawis mêlèk saya malih.

Manawi ingkang adhakan, tiyang tumbas lotre punika lajêng tuwuh gagasanipun ingkang ngômbra-ômbra, kalairipun wontên ing pangucap kados panglipur manah ing Kajawèn nomêr 24, dene gambaranipun kados ing Kajawèn nomêr 25. Nanging kosokwangsulipun, raos kalih bab wau malah nêbihakên dhawahing pris, têbih dhatêng ingkang dipun wastani lampah.

Mênggahing dêdongenganipun tiyang ingkang angsal pamênang lotre warni-warni sangêt, kados para maos sampun botên kêkilapan. Ing ngriki prêlu ngêwrat gambaripun Radèn Tayib Tirtakusuma, upmantri candu ing Parigiraja, Riyo, ingkang angsal pamênang lotre Jang Seng f 150.000,-. Punika tiyang bêgja.

Mirid suraosing andharan ing nginggil punika, têtela bilih kabêgjan ingkang dhumawah ing tiyang angsal pamênang lotre punika botên kenging dipun telad sarananipun, dene ihtiyaripun botên sanès kêdah sabên wontên bikakan lotre tumut tumbas. Sampun lowung kenging kangge nglipur manah.

Tanah dalah Tiyangipun

Tiyang Baduwi

Tiyang Baduwi punika dunungipun ing parêdèn Kêndhêng, bawah Bantên kidul, cacahipun botên kathah sarta kenging kaperang dados kalih dhusun, inggih punika dhusun Kanèkès saha dhusun Karang, basanipun Sundha andhap, nanging kalihan têtiyang Sundha ing wêwêngkon ngriku ngêmohi, botên purun sêsrawungan. Têtiyang wau katêlah nama tiyang Baduwi, nanging tumrap tiyang Baduwi piyambak langkung sênêng bilih kawastanan tiyang Kanèkès [Ka...]

--- 405 ---

[...nèkès] utawi tiyang Karang, mêndhêt saking namaning dhusun ingkang dipun dunungi. Mênggah aslinipun nama Baduwi, dèrèng wontên katranganipun ingkang gumathok, bokmanawi kemawon gêgayutan kalihan wontênipun lèpèn alit Cibaduwi utawi rêdi Gunung Baduwi. Mirid kawontênan saha dêdongenganipun kadugi tiyang Baduwi punika têrah turunipun para ingkang sami ngungsi nalika bêdhahipun karajan Pajajaran dening Pangeran Yusup ing taun 1579.

Ing parêdèn Kêndhêng ngriku tiyang Baduwi sagêd têntrêm gêsangipun, sisih kidul wetan saha kilèn kinubêngan ing jurang cêrung saha rêdi andêdêr, namung ing sisih lèr sambêt kalihan tanah ngare, inggih saking ngriku punika lumêbêting daya saking jawi, ewadene dumuginipun sapunika taksih panggah anggènipun ngêkahi agami saha tata ngadat pusakanipun, kêncêng botên purun ngrasuk agami Islam.

Mênggah ingkang dados bakuning agami, dununging pamuja saha pamundhi-pundhinipun wontên ing arwahing lêluhuripun (spiritisme), nanging lamining-lami awit dene kasamadan agami sanèsipun, dununging pamuja lajêng baku dhatêng Bathara Tunggal utawi Bathara Guru, utawi Guru Yang Tunggal. Bathara Tunggal apêputra pitu, ingkang pambajêng Bathara Cikal, seda botên apêputra, samangke tumut ingkang rama nyêpêng pangrèhing jagad, putra ingkang pangulu Bathara Patanjala, mligi mangrèh tiyang Baduwi, dene putra ingkang gangsal sanèsipun mangrèh salawe nagara, ugi kawastanan Pasirbatang Beulahgirang, bokmanawi tanah antawisipun Ciliwung saha Cimali, kajawi punika taksih kathah dewa-dewa sanèsipun mêndhêt saking dewa-dewa Hindhu. Miturut kapitadosanipun, sasampunipun pêjah arwahipun lajêng sagêd manunggal kalihan Bathara Tunggal.

Tata ngadatipun ingkang sampun tumindak, ing sabên môngsa panèn kawontênakên sidhêkah (kawalu) ngantos rambah kaping tiga, ing sadèrèngipun mawi dipun siyami sadintên, dene ingkang agêng piyambak sidhêkah ingkang wêkasan, dipun wastani kawalu panutup mawi tatacara saha lampah môncawarni.

Tiyang Baduwi punika panggaotanipun tani, pangolahing siti tuwin salajêngipun ngantos dumuginipun panèn, katindakakên sêsarêngan. Ngadat sasampunipun tigang taun kabêrakakên, lajêng ambukak siti enggal, ing bangsa Walandi kawastanan roofbouw. Ingkang makatên wau botên anggumunakên, jalaran sitinipun ing ngriku siti parêdèn, [pa...]

--- 406 ---

[...rêdèn,] punapa malih wontênipun namung sabin tadhahan, ilèn-ilèn toya babar pisan botên wontên.

Kados ingkang sampun kapratelakakên ing nginggil, tiyang Baduwi punika kêncêng ing bab tumindaking agami saha tatacara, makatên ugi ing bab pranataning dhusun, gêgriya tuwin sapanunggilanipun. Ing ngriki prêlu anyariyosakên sawatawis bab kawontênanipun dhusun Kanèkès. Ing têlênging dhusun wau pinanggih wontên kampungipun têtiga, inggih punika: Cibeo, Cikartawanah, saha Cikesik, kampung-kampung wau kalêbêt golonganipun siti awisan (tanah larangan), tiyangipun ingkang manggèn ing ngriku watawis cacah 140, kawastanan tiyang kajêroan, bokmanawi ingkang asli darah luhur, ing sajawining tanah awisan wau, nanging taksih wontên salêbêtipun kikising dhusun wontên kampungipun 25 kirang langkung dipun dunungi tiyang 740, kawastanan tiyang kaluwaran utawi tiyang pagamping. Kajawi punika ing sajawining dhusun taksih wontên kampungipun 7, kawastanan kampung Dhangka, kirang langkung dipun dunungi tiyang 639, awor kalihan tiyang Islam ing sakiwa-têngênipun ngriku.

Tumrap ing tanah awisan sabên kampung dipun pangagêngi dening satunggiling girangpuhun, kajawi nyêpêng pangrèhing kampung, ugi ngrêksa anindakakên lampah-lampahing agami miwah tata ngadating lêluhuripun, kabantu dening satunggiling girangserat, tumraping kampung Dhangka ingkang dados pangagêngipun kawastanan jarodhangka.

Gêgayutan kalihan agami saha tata ngadatipun, tumrap tiyang Baduwi kathah sangêt awisanipun, ing ngriku kawastanan buyut, kados ta botên kenging ngingah kapal, maesa, lêmbu tuwin kewan sanèsipun ingkang agêng-agêng. Wiwit palêthèking srêngenge dumugi manjingipun dhatêng têpining cakrawala botên kenging cêthik latu. Bilih anggarap siti botên kenging ngangge pacul. Têtumpakan tuwin sapanunggilanipun ugi buyut, punapadene botên kenging nêdha ulam kapal, maesa, lêmbu, menda, saha babi. Ing bab pangangge tuwin sanès-sanèsipun kêdah ingkang sarwa pêthak utawi biru, sanèsipun ingkang kados makatên kalêbêt buyut.

Mênggah wêwatêkanipun tiyang Baduwi punika, têmên, barès, gêsangipun tata têntrêm, têbih saking lampah ingkang botên sae, malah wontên pêpacuhipun sadasa bab, inggih punika:

1. botên kenging mêjahi.
2. botên kenging ngalap barang darbèking liyan.
3. botên kenging dora.
4. botên kenging mêndêm.
5. botên kenging lampah jina.
6. ing wanci dalu botên kenging nêdha sawanci-wanci.
7. botên kenging ngangge sêkar saha wangi-wangi.
8. bilih tilêm kêdah wontên ing jogan.
9. botên kenging anjogèd, ngidung, têtabuhan, saha main tonil.
10. botên kenging nampi barang mas utawi salaka.

Tiyang Baduwi punika wêlasan, ambangun turut saya dhatêng panginggilanipun, punapadene ing bab pasoking pajêg ugi tansah ajêg lumintu, nanging bilih babagan agami utawi tata ngadat botên kenging ginagampil, singa ingkang nêrak sampun têmtu kapatrapan paukuman.

--- 407 ---

Cariyos Kina

Tapak Bima

Ing salêbêting wêwêngkon gupêrnêmèn (kala rumiyin residhènsi) Surakarta, wontên patilasan wiwit jaman purwa ingkang dipun wastani tapak bima. Sampun pintên-pintên atus taun laminipun tiyang kathah sami amastani makatên, ngantos namaning panggenan ngriku saprika dumugi sapriki lajêng lêstantun katêlah dados karan: ing dhusun Tapakbima, têgêsipun tilas tapaking bima (Radèn Arya Warkudara) wêkdal lumampah gêgancangan sarana malumpat tilasing tapakipun dalamakan wau, lajêng awarni sela. Wondene ing nagari Surakarta namung wontên kalih panggenan tilasipun tapak bima wau, sapanggenan manggèn sacêlaking dhusun Samaulun, sakidul kabupatèn Wanagiri bawah Mangkunagaran, kalêrês wetan margi agêng ingkang dhatêng Baturêtna. Punika pêpêthanipun dalamakan ingkang sisih têngên. Dene satunggalipun tilas tapaking dalamakan ingkang kiwa, manggèn ing sacêlaking dhusun Majasanga, sawetan Kabupatèn Bayalali bawah Kasunanan, kalih panggenan punika sami karan: Tapakbima. Mênggah têbihipun saking Samaulun dumugi Majasanga wau udakawis wontên 40 pal.

Mênggah wujudipun ngriku wontên selanipun lètèr, ing têngah wontên balumbanganipun alit aistha dalamakan, panjangipun wiwit saking tungkak dumugi bagian dariji kirang langkung 4 kilan, wiyaripun ing ngajêng (bagian dariji) kirang langkung 2 kilan, dene wiyaripun ing wingking bagian tungkak watawis sakilan, lêbêtipun kadugi kalih têngah kilan, katiga rêndhêng dhêkoking sela tilas dalamakan wau tansah isi toya ajêg kemawon.

Kathah tiyang sêpuh nalika alitan kula (50 taunan sapriki) ingkang kêkesahan têbih lumampah dharat, sabên anglangkungi sacêlaking tapak bima wau, lajêng sami mrêlokakên nyêlupakên sukunipun ing toya tilas tapaking Bima ngriku, kacariyos sagêd mêwahi kiyat lampahipun, utawi ngicalakên rencoging suku ingkang sayah mêntas kadamêl malampah têbih.

Mênggah dêdongenganipun tiyang sêpuh-sêpuh bab tapak Bima wau, wiwit jaman kina-kumina dumugi sapriki, botên ewah-ewah lêstantun ing panganggêpipun, dados tapak Bima punika kala rumiyinipun mila pancèn wontên sayêktos, têrang yèn dede pangathik-athik. Anèhipun dene têka namung wontên 2 panggenan, botên wontên tunggilipun malih-malih.

Awit saking punika, bilih wontên para maos ingkang langkung têrang dhatêng bab dêdongengan tapak Bima wau, supados kaparêng angudhoni gancaripun, badhe sangêt andadosakên gênging panuwun kula, sagêd ugi tumrap dhatêng para maos ingkang dèrèng nate mirêng gancaripun.

P.K. 585.

--- 408 ---

Pawartos Sanès Praja

Manusa Mêsin

Sambêtipun Kajawèn nomêr 25

Nalika taun 1918, ing Londhên sampun nate dipun wontênakên tèntunsêtèling bab mêsin-mêsin. Pirantos-pirantos sawarnining mêsin sami dipun pitongtonakên wontên ing ngriku. Wontên ing salêbêtipun tèntunsêtèling wau, kathah para têtiyang ingkang sami gumun kanthi sangêt, sabab saking nyumêrêpi satunggiling rêca agêng pindha rasêksa, ingkang kadamêl bangsaning pêlikan. Rêca rasêksa wau sagêd ebah, ngadêg, linggih, andhingkluk, ngebahakên tangan ingkang sêmunipun suka sasmita supados têtiyang sami kèndêl, malah sakêcap kalih kêcap sagêd wicantên. Rêca rasêksa wau damêlanipun Tuwan W.H. Richards, ebahipun saking abên-abênan listrik. Dene kadospundi anggènipun sagêd wicantên, taksih kadamêl wados, tuwan wau botên purun amêdharakên.

Sawatawis dintên sadèrèngipun kawontênakên têtingalan wau, têtiyang ingkang sami langkung ing kitha West End sami cingak, amargi nyumêrêpi wontên robot èstri sawêg lumampah ing margi, sêsarêngan kalihan tuwan ingkang damêl, inggih punika Tuwan J.A. Roberts.

Tuwan Mr. D.M. Radcliff ugi sagêd damêl robot ingkang kenging kapasrahan jagi patandhon toya. Robot punika sagêd mangsuli pitakèn-pitakenan saking kantor agêng ing Washington Amerikah. Sapintên isinipun toya ing patandhon. Wontên satunggiling kantor ingkang wontên pirantosipun ugi bangsaning robot, gunanipun kangge pitakenan bab pasang-suruting toya sagantên. Sabên dintên kathah têtiyang takèn dhatêng kantor wau, tumrap pasang-suruting toya sagantên ing palabuhan sadonya punika, pirantos wau tansah sagêd amangsuli kanthi patitis.

Propesor J. Popjie sarjana ahli mikir bôngsa Walandi, sampun sagêd damêl robot ingkang sagêd dados juru cukur (barbir), anggarang kuwih-kuwih tuwin nyoplok untu. Tuwan Mr. Whitman damêl robot ingkang nama Occultus, ingkang têgêsipun sang ginaib. Kawartosakên sagêd nindakakên sadaya padamêlan punapa kemawon kados ingkang kalimrah katindakakên manungsa.

Manawi nitik kamajênganing kagunan ing sawatawis taun kemawon sampun samantên uwohipun, sagêd damêl robot ingkang sagêd nindakakên padamêlan warni-warni, bokmanawi botên ngantos dasanan taun malih, badhe kathah para pintêr ingkang sagêd damêl ingkang langkung sampurna. Kasampurnanipun damêl robot, anjalari kathah têtiyang ingkang sami tumbas, kapurih dados rencangipun, botên susah ngingoni sarta ambalônja, tur tamtu miturut ing pakèn. Kala-kala namung kaêjogan ilèn-ilèn lektris sarta mawi gêmuk sakêdhik.

Pustakawarti ing Amerikah (American Weekly) damêl wawasan: bilih ing tênbetêmbe. têmtu wontên para sagêd ingkang sagêd damêl robot ingkang langkung sampurna, [sa...]

--- 409 ---

[...mpurna,] badhe wontên robot ingkang sagêd anglipur manahipun para wanita. Ing Eropah sarta Amerikah wontên tiyang ingkang padamêlanipun dados tukang panglipur, limrahipun wanita ingkang taksih ênèm. Robot ingkang dados juru panglipur wau, sagêd mêmulih manahipun para wanita ingkang katilar pêjah ingkang jalêr utawi kapêdhotan sih kalihan pacanganipun. Tamtunipun robot wau botên namung saking anggènipun sagêd ngrumpaka utawi nglairakên basa pangêla-êla kemawon, sagêd uwi wontên ingkang manggih akal, sagêd damêl robot ingkang sagêd mêtha patrap sarta solah tindak ingkang dados panglipuring manahipun tiyang ingkang kèrêm ing kasmaran.§ Nanging manggahing warni, bagus tuwin ayuning robot punapa ngungkuli ayu tuwin bagusipun robot damêlanipun Gusti Allah.

Wontên malih ingkang ngudi damêl robot ingkang sagêd nindakakên padamêlan, botên susah mawi dipun prentahi barang. Dados botên susah mawi sêsambêtan tilpun punapa. Manawi ing mripatipun dipun dèkèki sellinum cells, robot badhe sagêd rumagang ing damêl piyambak. Amargi jantu wau manawi kataman ing pêpadhang utawi mêndhung, sagêd andayani dhatêng rumagangipun robot, nutup jandhela botên susah dipun tilpun.

Warni-warni pangintênipun tiyang badhe sumêbaripun manusa mêsin wau, ingkang tumrapipun ing wêkdal samangke taksih kalêbêt babagan ingkang damêl gawoking ngakathah. Sêrat pustakawarti Amerikah wau, ugi gadhah pangintên, manawi robot badhe sagêd dados saradhadhu ingkang majêng ing paprangan, dados juru anggêgana nglampahakên kapal mabur ingkang kangge pêrang. Manawi dados tukang nyapu rêrêsik margi sarta pulisi jagi margi, pancèn migunani sangêt, amargi samôngsa-môngsa manggih kasangsaran saking bêbaya tumpakan, botên wontên kurban jiwa.§ Nanging manawi robot cêngkiling, badhe mêgah-mêgahakên. Red.

Sadaya pamanggih kados ingkang kaandharakên ing nginggil, manawi sampun mratah wontên manusa damêlan, bokmanawi sagêd damêl tidha-tidhaning panampi, dening saking kaliwat-liwat elokipun. Anggènipun wontên dêdamêlan anèh-anèh, wontên robot ingkang sagêd nyambut damêl kados manusa, kamanah pamanggih ingkang ngayawara kemawon. Sabab tumrap manah ingkang taksih kalêmpit, namung sagêd mastani yèn botên pinanggih ing nalar. Minôngka kangge pêpaking andharan, sagêda ngintên-intên dhatêng pangudinipun robot, ing Amerikah samangke sampun wontên bêbadan panggaotan ingkang mawi pawitan kathahipun 25.000.000 dholar a.f. 2.50 prêlu kangge nyampurnakakên pangudinipun robot. Bêbadan wau sagêd damêl robot ingkang kenging kapurih sêsadean. Ing New York lan ing kitha-kitha agêng ing talatah Amerikah, sampun kathah pirantos ingkang sagêd sêsadean, upami: prêmèn, soklat, lisah, rokok lan sapanunggilanipun. Robot ingkang makatên, botên namung sagêd angladosi dhatêng ingkang sami tumbas kemawon, sanajan nusuki inggih sagêd, malah sabên-sabên mungêl: sangêt nuwun. Manawi mêntas nampèkakên barangipun dhatêng ingkang tumbas.

K.M. Sasrasumarta.

Badhe kasambêtan.

--- 410 ---

Waosan Lare

Sapu Ilang Suhe

XX. Tinêmuning lêlakon.

[Sinom]

Padha kandhêg Ngalirahman / ana jaba angêntèni / atine duwe sumêlang / yèn dudu gone Dulgani / Rahman nuli nyêdhaki / uwong sing arêp malêbu / têmbunge ngarah-arah / kula pitakèn sakêdhik / sintên ingkang kagungan damêl punika //

wong sing ditakoni mlêngak / lan ngira yèn sing nakoni / padha uwong saka mônca / mula tumuli mangsuli / Kiyai Ngabdulgani / inggih kang kagungan prêlu / angramakakên putra / tur putra kang dados galih / putra èstri namung satunggal punika //

Rahman nyang kakange nyawang / karo anyuwara lirih / kuwi mêsthi Siti kakang / Ngali nuli anganthuki / wonge mau tumuli / clathu lan mlaku kêsusu / êntosana sakêdhap / mangke kula wangsul malih / Rahman Ngali ngêntèni ana ing jaba //

ora suwe bali têka / wonge karo tudang-tuding / angirid wong lanang brêgas / Rahman nyawang ora pangling / yèn wong sing têka kuwi / Kasan kang saiki bagus / dene Kasan ya cêtha / yèn Rahman sing angêntèni / mung nyang Ngali Kasan pangling babarpisan //

Kasan angguyu nyêkakak / hah hah têka ing saiki / tangane Rahman dicandhak / Rahman nuli angandhani / iki lo Kakang Ngali / Kasan banjur ngrangkul gapyuk / sangisoring bangkekan / karo acalathu lirih / bungah bangêt Kakang dene kowe têka //

iki jênêng kêbênêran / adhimu Si Siti laki / wis aja mênyang ngarêpan / bêcik ambacut nyang buri / uwong têlu tumuli / ambacut bae malêbu / tanak padha têmonan / nglairke bungahe ati / nuli padha ngaso ana ing pondhokan //

bêngi mau ora kocap / cêkake rame ngluwihi / barêng esuk lêlinggihan / ngadhêp Kyai Ngabdulgani / sawise tata linggih / padha gunêman kêmruwuk / kajaba bocah papat / wuwuh lan bojone Siti / dadi kabèh sing padha ngadhêp wong lima //

mung Rahman berage kurang / dening anggembol wêwadi / yaiku patining biyang / isih dikêkêr ing ati / awit upama nuli / dikandhakna ora patut / awit nuju samuwan / yèn bakal ngêndhêg-êndhêgi / dadi jênêng malangi wong bungah-bungah //

Abdulgani nuli kôndha / aku bungah ing saiki / dene uwis kalumpukan / mung eman êmbokmu êndi / grêg Rahman mrêbês mili / nuli kôndha lan andhingkluk / uwa kauningana / pun bok dumugi ing janji / sampun kawandasa dintên sapunika //

kono Siti sanalika / banjur sênggruk-sênggruk nangis / Kasan iya kaca-kaca / nuli ngimur Abdulgani / wis sukura saiki / nyang sing wis bali nyang kubur / aku ya milu ngucap / sukur alkamdulillahi / katujune kowe Rahman ana ngomah //

dadi bisa ngupakara / uwis sarèhne saiki / mupung padha kalumpukan / aku tak kôndha

--- 411 ---

sathithik / bocah kabèhe bêcik / anaa kene ngalumpuk / nèng kana mikir apa / Rahman tumuli mangsuli / inggih sangêt uwa ing panuwun kula //

ananging wa mênggah kula / awrat yèn mantuka mriki / awit wontên kula ngrika / ugi nama tiyang siti / lan malih alit-alit / inggih sampun gêsang lowung / Ngali nyambungi kôndha / kula ugi badhe nunggil / lan pun Rahman gêgriya wontên ing ngrika //

Abdulgani banjur kôndha / ngono iya luwih bêcik / rèhne aku dadi tuwa / iya wajib milu mikir / ya priye bae bêcik / waton kapenak uripmu / Rahman lan Ngali lêga / dene padha dililani / nuli kôndha arêp bali seje dina //

ing sadurunge budhalan / kabèh padha aniliki / mênyang kubure Abdulah / kanthi karasa ing ati / cah papat mrêbês mili / eling lakon sing kêpungkur / sawise seje dina / Rahman Ngali arêp bali / nuli padha pamitan mênyang wong tuwa //

Ngabdulgani alon kôndha / aku êmung amêmuji / muga kabèh salamêta / lan sarèhne kowe kuwi / jênêng bocah kêplêsit / aku ora bisa nunggu / nya tak wèhi pawitan / ulur-ulurên go urip / bocah loro olèh ngrong èwu rupiah //

cêkak cukuping carita / bocah loro uwis mulih / lan banjur padha dêdagang / tindake gêmi nastiti / saya manèh Gus Ngali / ing saiki wiwit thukul / atine sing tumuwa / dhasar sanyatane ngrêti / ora suwe iya dadi andrêbala //

banjur gayutan lan Plembang / karo Rahman diloroni / apa dagangan ing kana / didol ana ing Batawi / mangkono kosok-bali / iya kêkirim lumintu / pawêtu tanah Jawa / kang tômpa Kasan lan Siti / sabanjure wong papat dadi sudagar //

cuthêl ananing carita / kêna digawe pêpeling / sanyatane mungguh bocah / yèn ta nganti anêmoni / wong tuwane ngoncati / kaya sapu tanpa êsuh / nanging mungguh manungsa / lêlakone têmbe buri / ora kêna digagapi lan pangira //

kaya sing kamot ing crita / mungguh uripe Si Ngali / ing ngarêpe uwis nyata / bakal tumiba bilai / nanging ing têmbe buri / barêng eling malah bagus / Rahman bocah mêmêlas / ing burine bisa mukti / ing cêkake kabèh mung môngsa bodhoa // Tamat.

[Grafik]

Sawangan ing gêgana wanci sontên ing Bogor. Kawontênanipun sakalangkung nêngsêmakên.

--- 412 ---

Rêmbagipun Garèng lan Petruk

Candhakipun Kajawèn ôngka 25

Petruk: Kang Garèng, lagi anu wis tak caritani sawatara wawasanaku sacleretan kaanane ing Surakarta, yaiku: ing bab apa bae wong-wong ing Surakarta tansah ana ing ngarêp. Dadi ing bab laku kautaman, apadene pangudine marang kasusilan wong Sala pancèn iya olèh pris têmênan, nanging kosokbaline panyobate mênyang ijajil lan para setan gundhul, wong Sala iya moh kalah karo sapadhaning umat ing liya nagara.

[Grafik]

Garèng: Lo, Truk, kowe aja kagèt, dene kaanane ing Surakarta kaya mangkono kuwi, wis jamak lumrah nagara sing diarani têlênging kasusilan, kuwi wis mêsthi ana lêlakon-lêlakon sing walik-wolak, yaiku: anane laku kautaman onjo bangêt, nanging kosok-baline, tindak kang ora prayoga iya ngluwih-ngluwihi. Kaya ta: Kutha Paris, kuwi wis kawêntar ing ngêndi-êndi, yèn sinêbut kutha têlênging kasusilan Eropah, nganti digawe ngungsi para mudha saka nagara-nagara saindênging bawana, kang padha ambanjurake pasinaone ana ing pamulangan-pamulangan luhur ing kono. Kang mangkono mau sababe rak ora liya jalaran saka luhure kasusilane, nanging kosoline,kosok-baline. ing Eropa prasasat ora ana nakbagaranagara. kang ngungkuli akèhe tindak ala, tindak dur, tindak ijajil, kayadene ing kutha Paris. Yèn kowe ora prêcaya, coba macaa buku karangane pujôngga bôngsa Prasman Emile Zola kaya ta: "Duister Parijs" utawa De onderwererld van Parijs" lan sapiturute. Mangkono uga sing diarani têlênging kasusilan Islam, ing jaman biyèn yaiku ing kutha: Konsêtantinopêl, alias Sêtambul. Kala samono ing kutha mau ing ngêndi-êndi kacêluk akèhe para ngulama, para sing luhur bêbudène, prasasat ora ana sing mandhingi, nanging cacahe wong sing luwih saka asor bêbudène, iya ora ana nagara Islam sing ngungkuli. Kajaba iku, kapriye caritane sing diarani têlênging kasusilan Kristên, yaiku ing Romê. Mangkono uga ing kono, wong bisa mrangguli wong-wong sing alim lan sing luhur bangêt bêbudène, nanging iya sok mrêgoki wong-wong sing luwih saka dening asor. Mulane aja guru-guru

--- 413 ---

kowe nacad kaanane ing Surakarta, kang kok anggêp ora prayoga mau, awit mundhak olèh cacadan, yèn kowe pancèn rupêk wawasanamu. Sarta manèh, ingatase kowe mung limang dina ana ing Sala, têka banjur bisa duwe wawasan kang mangkono, kuwi kêpriye.

Petruk: Ing ngarêp aku rak wis ngomong, yèn wawasanaku kiyi mung sacleretan, dadi mêsthine ya akèh kalirune, mulane tak pindhoni panuwunku nyang para sadulurku ing Sala, ya kudu sing gêdhe sêmporane. Dene anggonku anduwèni wawasan kaya ing ngarêp, kuwi mangkene: Nalikane ing sriwêdari dianani pahargyan malêman, nèk rumasaku tumrap ing Sala, tongtonane kaya-kaya mung lumrah bae, kaya ta: wayang wong, bancak dhoyok, topèng wêdhi, gambyongan, gambar idhup, lan sapiturute. Lo, kabèh mau rak wis padha priksa, ewadene sing padha mrêlokake mriksani kathik bal-balan tanpa ana bosêne, apamanèh yèn kabênêr ora udan, kuwi taman Sriwêdari, sing ambane sahohah kae, prasasat kêbak. Thik le padha dandan, nèk cara Banyumase: padha gêmrènjèng lan êmbraling pisan. Tumrape aku, sing kulina wêruh: pèci lan sarung, utawa klambi bayak potongan Bandhung, anggonku nonton iya krasan bangêt.

Garèng: Nèk ngono kowe kuwi mung nonton wong nonton, ora mrêlokake tongtonane.

Petruk: Nèk kanggone aku tongtonane wis mêsthi tak prêlokake bangêt, mulane aku banjur bisa ngarani onjoning: kagunan krawitan lan sapiturute. Kaya ta: bancak dhoyok kuwi nuduhake onjoning lêlagon, iya ing bab gêndhing, utawa ing bab têmbang. Wayang wong mitongtonake onjoning kagunan: jogèd, têmbang, gêndhing, lan sapêpadhane. Akèhe wong nonton sing padha macak gajah, sing padha ngêbaki papan wayang wong, bancak dhoyok apadene rèsturan-rèsturan, nuduhake nyang aku mungguh onjoning karoyalane. Banjur ana manèh golongan sing babarpisan ora mrêduli marang manising solah tingkahe Dèn Sri - nèk cara sêtambule, yaiku: sri panggunge wayang wong ing Sriwêdari - utawa ora ambil kêpala mumêt marang liyêr-liyêre têmbange Mas Ajêng Manggis, nanging padha kumpul-kumpul amirêngakê sêsorahe sawênèhing panuntun ing bab warna-warna, kang anjoge nênuntun marang kautaman. Hla, iki kang anjalari aku banjur duwe wawasan onjoning pangudi marang kautamaning wong ngaurip. Lo, mangkono mungguh olèh-olèhaning wawasanaku mau. Ning saiki padha lèrèn bae dhisik, liya dina padha rêmbugan manèh.

--- 414 ---

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Antawisipun tanggal 16 kalihan 22 Marêt ingkang kapêngkêr, tumrap ing gêmintê Bandhung, cacahipun tiyang ingkang pêjah jalaran kenging sêsakit pès wontên 8 inggih punika bôngsa pribumi 7, bôngsa Tionghwa 1. Tumrap ing kabupatèn Bandhung sadaya wontên 9, inggih punika ing Ciparai 1, Majalaya 1, Ciwidhe 1, Pasirjambu 1, Cimahi 2, Soreyang 2, saha Bojong Lowah 1. Kala tanggal 30 Dhesèmbêr taun ingkang kapêngkêr griya sakit gêmintê ing Bandhung sampun nampi satunggiling tiyang èstri bôngsa pribumi, sarêng katitipriksa têtela kenging sêsakit pès planjêr. Ingkang anggumunakên, tiyang wau sagêd gêsang ngantos sawatawis wulan, malah kala-kala katingal wontên kamayaranipun, wasana tanggal 20 wulan punika ngajal.

Taun punika pamarentah badhe amiji neneman kalih, prêlu kasinaokakên dhatêng kursus lan mètêr ing Wageningen, nagari Walandi, kangge pangkat lan mètêr ing Kadhastêr ing Indhia Walandi, mawi kaparingan tulah f 1000.- ing dalêm sataun. Sêrat panuwunan kêdah sampun kaaturakên sadèrèngipun tanggal 15 Juni ngajêng punika dhatêng Commissie van voorbereiding Hoofkantoor van het Kadaster ing Bêtawi.

Kala tanggal 24 wulan punika awit saking ada-adanipun pakêmpalan pawiyatan ulah tani Têmanggung, ing Parakan sampun kabikak kursus têtanèn kangge para guru dhusun. Wontên kabar pamarentah sampun paring subsidhi f 30.000 dhatêng pakêmpalan kasêbut nginggil, kangge ngêdêgakên pamulangan têtanèn (Landbouwbedrijfschool).

MirututMiturut. katranganipun Tuwan Ch. Philips, wd. gupêrnur ing Acèh, kawontênanipun ing Acèh têntrêm, namung wontên tiyang sawatawis ingkang ambangkang dhatêng pamarentah ingkang dèrèng kacêpêng. Pêrgêrakan kuminis botên wontên. Pêrgêrakan kabangsan ugi botên sapintêna, namung kala-kala sêrat-sêrat kabar pribumi martosakên bilih bôngsa Acèh angajêngi sangêt dhatêng P.N.I. saha Ir Sukarna. Bab punika miturut pangandikanipun tuwan gupêrnur wontênipun dèrèng kenging katamtokakên, langkung-langkung ing antawisipun para pangagênging bôngsa saha zelfbestuurder pêrgêrakan kabangsan botên wontên banèkipun, kabêkta kêncêng anggènipun sami nyêpêng raosing kaluhuranipun.

Wontên pawartos, Tuwan Prawirasastra, pangagênging pagantosan ing Kêsambèn Malang, nyalingkuhakên arta f 11.000.- têlas kadamêl main ing salêbêtipun 6 minggu. Tiyang wau dhinêsipun sampun 24 taun sarta ngakêni kalêpatanipun.

Sambêt kalihan pawartos bab tiyang kuminis kalih bôngcabôngsa. Tionghwa ingkang katahan ing Bêtawi, ing Surabaya mêntas wontên bôngsa Tionghwa kalih kacêpêng, miturut panitipriksanipun rêsèrsê pulitik, ugi gêgayutan kalihan sentralê kuminis ing Singgapura. Sadaya ingkang sampun kacêpêng, ing Rio, Jambi tuwin panggenan sanèsipun wontên 27, kadugi lajêng sami badhe kaantukakên dhatêng nagari Tiongkok.

Saking Medhan kawartosakên, pèl pulisi ing Têbingtinggi mêntas ngonangi satunggiling papan kangge damêl arak pêtêng sacêlakipun sungè Simujur. Wontên kètèl 6 ingkang kabêskup, punapa malih arak 154 tong, saha tape 15.000 litêr ingkang nglampahakên wontên tiyang sadasa, ingkang tiga sampun kacêpêng.

Miturut palapuranipun rêsèrsê pulitik P.N.I. samangke kèndêl anggènipun damêl propagandhah pados warga enggal ing Jawi Kilèn, kadugi kasrantosakên ngantos sarampunging papriksanipun prakawis-prakawis ingkang katindakakên dening pangadilan.

Ing môngsa ingkang kantun-kantun punika pamêdalipun kabudidayan karèt kagungan gupêrmèn ing Tanggêrang, kathah sangêt mandhapipun. Watawis wontên f 13.000-. Dèrèng dangu kasumêrêpan satunggiling tiyang kampung ing ngriku gadhah simpênan karèt mêntah sawatawis kilogram, mila lajêng tuwuh pandakwa madhaping pamêdal wau jalaran saking pandamêling durjana. Kadugi bab wau gêgayutan ugi kalihan kiranging jawah, nanging dèrèng kenging katamtokakên.

Residhèn ing Madura sisih kilèn martosakên, kitha Sampang mêntas kêbênan ingkang nuwuhakên karisakan kathah. Kala tanggal 17 wulan punika lèpèn Sampang ambludag, nglubèri saperanganing kitha, lêbêtipun ngantos 60 c.m.

Kawartosakên, Iskandar Mokhamad Jabirsah, sultan ing Têrnate ingkang mêntas jumênêng, benjing wulan juni ngajêng punika badhe krama pikantuk Boki Mariyam, putra putrinipun Sultan ing Bacan.

Kala ing dintên Sênèn ping 24-3-30 wontên tiyang ing dhusun Jêthis ondêr Nusawungu, pinuju anjala ing sêgantên, ical botên kantênan, ing wusana enjingipun pinanggih namung wujud limpa, sagêd ugi punika tiyang katêdha ulam olor. (S.)

Saking Pamêkasan kawartosakên, kuminis Iskandi, ingkang kaukum kunjara 12 taun sampun kalampahan 3 taun, dèrèng dangu anganyut kuwuhtuwuh. sarana anggantung mawi udhêngipun.

--- 415 ---

Marta kalihan Sastra kalih-kalihipun kapengin dados agèn pulisi, lajêng sêsarêngan ngadhêp dhatêng kantor pulisi ing Batawi. Sawatawis dintên malih tampi dhawuh supados badanipun kapriksa dening dhoktêr. Kalampahan pun Marta katampi. Jalaran badanipun kiyat saha saras, dene pun Sastra kabêkta badanipun kêra kirang kiyat, botên katampi. Sasampunipun kapriksa dening dhoktêr tiyang kêkalih wau sarêmbag, bilih wontên dhawuh malih pun Sastra ingkang badhe ngadhêp sarta ngakên nama Marta Sastra. Kalampahan pun Sastra tampi prèmi f 40.- sarta lajêng badhe kakintunakên dhatêng pamulangan pulisi ing Sukabumi. Kocapa, pun Marta sarêng kancanipun tita botên dhatêng wangsul, lajêng lapur dhatêng pulisi, bilih piyambakipun ingkang sampun dipun kir dening dhoktêr, sanès Marta Sastra. Wasana tiyang kêkalih wau lajêng katarik dhatêng landrad ...

Kawisudha jumênêng warga rad kawula, Tuwan J.W.B. Everts, dhirèktur K.P.M.

Saking Medhan kawartosakên, bôngsa Tionghwa têtiga ingkang katahan gêgayutan kalihan wontênipun kêbêsmèn ing Tanjungbale, jalaran kêkirangan bukti, sampun kaluwaran malih. Papriksan ingkang katindakakên botên wontên wasananipun.

Kala tanggal 22 dumugi 24 Marêt ingkang kapêngkêr pakêmpalan Pemoeda Soematra ngawontênakên konggrès manggèn ing gêdhong Pêrmupakatan ing Gang Kênari, Bêtawi, prêlu mèngêti manunggilipun dhatêng Indonesia Moeda. Konggrès wau binukanan mawi rêsèpsi, dene ingkang dados panuntun Tuwan Muhamad Yamin, murid ing pamulangan luhur pangadilan. Dintênipun Ahad, kawontênakên parêpatan umum. Ingkang jumênêng pangarsa, Tuwan Muhamad Yamin mêdhar sabda ing bab tanginipun bôngsa Indhonesiah. Malêm Sênèn konggrès kalajêngakên, wasana malêm Sêlasa kawontênakên pêpanggihan, ingkang wêkasan mawi pasugatan manggèn ing Indonesisch Club-gebouw ing Kramat. Cacahipun tiyang ingkang anjênêngi konggrès kirang-langkung wontên pitung atus.

Wiwit tanggal 2 Mèi ngajêng punika kawisudha jumênêng gupêrnur ing Maloko Tuwan J.G. Larive, residhèn ing Borneo sisih kilèn.

Kapatêdhan pangkat saha sêsêbutan gupêrnur, Tuwan G.F.E. Gonggrijp residhèn ing Sumatra sisih kilèn.

Lulus pandadaranipun Indisch Arts Tuwan Dharwis (Balei Selasa) Saha Tuwan R. Kanawan (Bandhung).

Wangsulan saking Redhaksi

Lêngganan nomêr 4889 ing Tambak. Ha, kenging kemawon, na, prayogi potrètipun, ca, sampun dipun kintuni, ra, dèrèng sagêd ngaturi katrangan, ka, sampun dipun kintuni, da, pamulangan ôngka kalih.

Lênggagan nomêr 4684 ing Magêtan. Karangan panjênêngan sampun dumugi, dene ingkang kapacak namung ingkang sampun mêdal. Wontênipun gambar botên kapacak, amargi botên sapintêna prêlunipun, tuwin jalaran sampun wontên klisenipun.

Lêngganan nomêr 979 ing Tambak Dhahan. Pinanggih wontên ing tanah Indhu.

Tuwan M. Kartama. Redhaksi wajib nyimpên saluguning namanipun tiyang ingkang gadhah sêsinglon wontên ing kalawartinipun, dados saupami redhaksi ambalakakakên saluguning namanipun Petruk, nama nêrak wêwalêr.

Pawartos saking Administrasi

Ngaturi uninga dhatêng para lêngganan Kajawèn, administrasi Kajawèn sampun ngintuni pos wisêl kothongan kados adat, kangge pambayaran kuwartal kaping kalih, nanging pangintunipun botên kasarêngakên wontên ing Kajawèn, kakintunakên piyambak.

Ingkang punika, tumrap para lêngganan ingkang dèrèng ambayar, satampinipun pos wisêl wau, lajêng kaparênga ngintunakên arta sakêdhik-sakêdhikipun f 1.50 -

Tumrap lêngganan ing tanah Jawi kasarontasakên dumugi tanggal 15 April, dene tumrap sajawinipun tanah Jawi dumugi tanggal 30 April. Langkungipun saking titimôngsa wau, manawi dèrèng ngintunakên arta, badhe botên kakintunan Kajawèn malihh.

Administrasi.

--- 415 ---

Wêwaosan

Pati Winadi

4

[Durma]

Kapanuju kêpapag lawan durjana / samya amindha warni / sinamar angusan / obor kombul ingasta / urubira mobat-mabit / kongsi wèh samar / kadi bala sakêthi //

pamaguting wadya praja tanpa uwas / mênggah tinrajang wani / wantuning wong cidra / yèku para durjana / sanadyanta samya wani / nanging tan tatag / mung nêdya angoncati //

parigêling wadya nulya pasang gêlar / durjana datan bangkit / yèn angoncatana / lir kalêbu ing kala / têmah sakala kajodhi / tanpa sawala / samya tinrapan tali //

samya kerid gumrudug dadya bêbandan / umanjing ing nagari / praptaning rahina / warnanira katara / sinamar angus mêdèni / samarga-marga / ginuyu para janmi //

têtindhihing wadya nulya aparentah / sanggyaning para juti / samya sêsucia / mrih ywa dadya tontonan / riwusing samya sêsuci / ing warnanira / kawuryan kang sajati //

datan kurang kang bagus miwah sambada / katon wangun priyayi / mênggahing pangira / ananing kang durjana / saking pamoring mawarni / kang karupakan / tatèng ulah utami //

pra durjana sapraptanirèng pradata / dahat tiniti-titi / kêkancuhanira / kang samya tunggal karya / riwusing sajarwa jati / nulya pra wadya / sarêngan angupadi //

desa-desa warata samya jinajah / wong kang dinumuk warti / samya pinariksa / tan wontên kalangkungan / wusana wose pinanggih / satêmah tata / têntrêmira numusi //

ing padesan pulih kadi saban-saban / datan kambah ing juti / tanapi ing praja / têntrêmira katara / sanadyan môngsa pacêklik / tan kawistara / tanduking tata bêcik //

tumaruntun sirêp ananing lêlara / wusing antara ari / kawuryan tumindak / para manambut karya / tan dangu kasusul nuli / tumurun warsa / araras nyiram bumi //

kêkajêngan kang samya katon angarang / tumuli wiwit sêmi / ingkang sêndhang-sêndhang / wus wiwit tandho tirta / rêrêmbêsan wiwit mili / sawah maratah / têlês angêmu warih //

tan antara sanggyaning kang nara karya / wiwit anggarap siti / rajakaya aglar / ingumbar ing pangonan / ayêm dènnya anggayêmi / dhukut taruna / ariyêp-riyêp wilis //

têntrêmirèng praja tan dangu kawuryan / janma prapta anggili / kang saking ngamônca / praptanira asuka / anon rêsmining prajadi / mawèh pirêna / sêngsêmira nungtumi //

satêntrêming praja kang tata kawuryan / datan kenging winanci / wus tanpa kuciwa / tuwuh tindak raharja / tindak paracidra kontit / miwah durjana / tan kuwagang ngayati //

kacarita duk usrêg ramening praja / tindak kêncênging kardi / kang para punggawa / gitanira ing tandang / yayah krodhanirèng agni / tinut prahara / singa katrajang gusis //

pilih-pilih janma bangkit suminggaha / ing sasolah kêtitih / apan duk samana / wontên tungguling dhustha / kang onjo wus tanpa tandhing / misuwur aran / Baturtastara luwih //

sinuyutan ing pra durjana sapraja / samya nganggêp anggusti / salwiring parentah / saking Baturtastara / dèn cakkên dahat wigati / tanpa sawala / yèn lumuh pinrih pati //

mung sambada mênggah Sang Baturtastara / kalamun wus nindhihi / lakuning durjana / ambêgira kawasa / datan pae senapati / lumawan ing prang / nêmpuhe miyatani //

marma suyud sang hyang durjana sapraja / malah ngêngirup wani / kathah janma liyan / kelut têmbung piluta / têmah ngumpul nayogyani / sarêng sakarya / samyambêg wani mati //

ananging ta kasantosan kang tan arja / sanadyan unggul ugi / nanging datan lana / dhawahing môngsakala / yèn wus pinangguh ing titi / yêkti tan daya / apêsira nututi //

yèku kadi prawira Baturtastara / dupi wus praptèng wanci / wadyabalanira / apês samya kasoran / singa lumawan kêtitih / satêmah sirna / kasor tan andayani //

mangkya Baturtastara tilar galanggang / lumayu mamèt silip / maring wanawasa / nêdya angungsi gêsang / mung tansah manggèn ngasêpi / datanpa rowang / tan pisan wani mijil //

[Mijil]

amarêngi nuju gagat enjing / bun pating talêthok / wutah saking godhong têtandhone / têlêsing ron kang angêmu warih / rarasira kadi / kumêmbênging êluh //

sabawaning kukila anèng wit / lir sêsambat ayon / dening ngraos atis sadayane / swaranira kadi ringik-ringik / lir sambating sêdhih / kang tumuntung kalbu //

sumawuring gônda puspita mrik / sinrang angin alon / maratani ing wana tibane / yèn rinaras mirahing wêwangi / kadi ucap bêcik / kang ngêngimur luput //

tan antara sêsoroting rawi / ngêsuk miyak godhong / amadhangi tan pilih tibane / lir anggugah saisining bumi / ponang pêksi sami / sêsarêngan mabur //

pêksi-pêksi kang samya ngoncati / lir suka pasêmon / ayo kônca bêbarêngan age / umèngêta sira marang wajib / angupaya bukti / sinangkan rahayu //

sanggyaning kang pasêmon ngênani / maring janma anom / yèku Baturtastara kang mangke / kasangsaya nèng madyèng wanadri / arasa nêrusi / tumanêming kalbu //

duk samana Batur amarêngi / alinggih ngalosod / nèng ngandhaping kêkaywan kang gadhe / angganira dahat angalêntrih / rasanira kadi / koncatan bêbayu //

tumusira rasa kang ngênani / mèngêt mring lêlakon / kadi nguni duk maksih kalane / sinampiran panguwasa luwih / kaduganing ati / jagad arsa dèn jur //

nanging dupi wus tibaning titi / rasa kang mangkono / winalik mung arasa sapele / salwiring kang cipta datan dadi / sanadyan mung alit / araos ngalangut // (Badhe kasambêtan)

--- [0] ---

[Iklan]