Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-06, #1645

Katalog:Kajawèn, Balai Pustaka, 1930, #1645
Sambung:
1.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-01, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #354.
2.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-02, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #355.
3.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-03, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #356.
4.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-04, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #357.
5.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-05, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #358.
6.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-06, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #359.
7.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-07, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #360.
8.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-08, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #361.
9.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-09, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #362.
10.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-10, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #363.
11.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-11, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #364.
12.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-12, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #365.

Ôngka 46-47, 13 Sura Taun Jimawal 1861, 11 Juni 1930, Taun V

Kajawèn

[Iklan]

--- [711] ---

Ôngka 46-47, 13 Sura Taun Jimawal 1861, 11 Juni 1930, Taun V

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Saptu

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Pasisir sagantên ing Scheveningen

[Grafik]

Gambar nginggil punika kawontênaning lare-lare ingkang sawêg sami bingah-bingah wontên ing pasisir sagantên Scheveningen nagari Walandi.

--- 712 ---

Bab Kasarasan

Sêsorahipun Radèn Sumadirja, Ind. Arts ing Kudus

Sambêtipun Kajawèn nomêr 45.

1. Tuladha. Ing taun 1897 ing griya sakit militèr ing Batawi, kula mênangi lan nyipati saradhadhu Ambon, ingkang lumêbêt ing griya sakit, amargi sakit wêtêng ngolang-ngaling, tigang dintên tigang dalu botên sagêd ambêbucal, dipun urus-urusi, dipun pômpa, botên mitulungi. Kalih dintên kalih dalu dipun pulasara wontên ing griya sakit, lajêng ngajal. Sarêng mayit dipun bikak, kapanggih ing usus buntu lan ing èmbèl-èmbèlipun kêbak isi jambu kluthuk.

2. Tuladha. Ing taun 1922 garwanipun priyantun agêng gêrah padharan, badan bêntèr sampun sawatawis dintên, kula ingkang kapurih mriksa lan anjampèni. Timbangan bêntèr ing wanci enjing 38 langkung, sontên 39 langkung.

Padharan mulês, ambêbucal awis, angèl lan mêngkêlang, ing perangan padharan ngandhap sisih têngên dipun grayang kraos sakit, katawis mrongkol ragi atos sawatawis, agêngipun sami sawo manila ingkang agêng. Sanalika panggenan ingkang sakit mrongkol kula verband Prisnitz saha matur dhatêng rakanipun, gêrahipun ingkang rayi punika blinddedarm-onsteking prêlu kêdah ngaturi dhoktêr bêdhèl, kadospundi rêmbagipun. Sadèrèngipun andhatêngakên dhoktêr saking Sêmarang, putranipun mantu, dhoktêr ing Jawi Wetan dipun timbali mawi têlegram. Sasampunipun putra mantu dhatêng mriksa, matur gêrahipun ingkang ibu lêrês, blindedarm ontsteking saha sampun sarêmbag kalihan kula kêdah andhatêngakên dhoktêr Consul ingkang pintêr ambêdhèl. Dhoktêr Consul saking Sêmarang wau dhatêng, sasampunipun mriksa ingkang sakit, pratela lêrês cocog punapa pamanggih kula tuwin dhoktêr mantunipun wau, sasagêd-sagêd dintên punika utawi benjing-enjing ingkang sakit kêdah kaboyong dhatêng Juliana ziekenhuis ing Sêmarang. Wontên ing griya sakit ingkang sakit dipun pulasara, dipun komprès ès (ijskap), salêbêtipun gangsal dintên sampun saras wangsul dhatêng Kudus. Warganing priyantun wau sami bingah saha dados gêgujêngan, dene ingkang sakit namung dipun komprès ès kemawon kêdah dipun boyong dhatêng Sêmarang.

3. Tuladha. Ing taun 1923 ing Bandhung wontên Walandi amtênar pènsiunan sampun sêpuh sakit wêtêngipun, kapriksa dening dhoktêr lêngganan, ing wêtêng sisih têngên ngandhap kagrayang katawis mrongkol atos kraos sakit sakêdhik, dhoktêr nêtêpakên sêsakit punika blindedarm-ontsteking saha ngrêmbagi kêdah enggal dipun bêdhèl ing sadèrèngipun kasèp. Tuwan ingkang sakit rèhning sampun sêpuh botên purun dipun bêdhèl, nêdha jampi nglêbêt kemawon. Dhoktêr nêrangakên manawi jampi ingkang kaombe botên sagêd mitulungi, ingkang mitulungi saèstu punika dipun bêdhèl. Ingkang sakit [sa...]

--- 713 ---

[...kit] lajêng nêdha consul dhoktêr saking Batawi, ingkang misuwur kapintêranipun. Kalampahan dhoktêr ing Batawi wau wanci dalu dhatêng, sarampungipun mriksa ingkang sakit, pratela cocog kadosdene pamanggihipun dhoktêr ing Bandhung, prêlu sangêt dipun bêdhèl, mumpung dèrèng kasèp. Ingkang sakit mêksa botên purun dipun bêdhèl, malah nêdha consul malih dhoktêr Jawi Radèn Salèh, ing Bandhung ugi. Dhoktêr Salèh dhatêng, sarampungipun mriksa ingkang sakit, pratela inggih prayogi sêsakitipun dipun bêdhèl, nanging nêdha inah 24 jam, sasampunipun jampi saking piyambakipun dipun ombe. Enjingipun malih sasampunipun jampi wau kaombe, ingkang sakit lajêng ngêdalakên cacing pintên-pintên, wêtêng ingkang mrongkol atos ical saras. Dhoktêr no 1 dhatêng martuwi pinanggih ingkang sakit sampun anjênggèlèk lênggah ing kursi malês udut pipa oncowe. Dhoktêr ragi kagèt, pitakèn kadospundi dene sapunika sampun sagêd lênggah, punapa botên kraos sakit ing padharan. Ingkang sakit mangsuli kula sampun saras botên kraos punapa-punapa. Sasampunipun kula ngombe jampi saking Dhoktêr Salèh, malah kula ngêdalakên cacing pintên-pitên dasa.

4. Tuladha. Ing taun 1924 wulan Juli kula tampi telepun saking satunggiling tuwan administratir pabrik nêdha jampi kangge nyonyah ingkang sakit bêntèr, kula kintuni jampi puyêr bêntèr. Enjingipun malih tuwan administratir telepun, pratela manawi nyonyah dèrèng sakeca malah saya sangêt bêntèripun, saha pitakèn, punapa puyêr ingkang kula kintunakên punika botên kalintu puyêr sanès. Jawab kula botên sagêd kalintu, amagi jampi puyêr punika puyêr bêntèr. Kalih dintên malih kula kapurih dhatêng ing pabrik mriksa ingkang sakit wau.

Nyonyah pinanggih sakit bêntèr 39,4, ing wêtêng ingkang kraos sakit ing sisih têngên sangandhapipun manah, kaprênah tigang nyari ngandhap iga. Sasampunipun anggèn kula mriksa, tuwan administratir pitakèn kadospundi sêsakitipun nyonya, punapa ambêbayani saha sakit punapa. Jawab saking pamanggih kula, nyonyah gadhah sêsakit galsteen utawi galblaas ontsteking utawi wontên ingkang abuh ing ngriku. Manawi kalêrêsan, nyonyah kêdah dipun bêdhèl. Tuwan administratir gèdhèg-gèdhèg botên pitados, saha nêrangakên bilih nyonyah sakit makatên punika sampun asring lan sampun kapriksa dening dhoktêr-dhoktêr ing Surabaya lan ing Sêmarang. Nanging botên wontên dhoktêr ingkang mastani nyonyah gadhah sêsakit galsteen utawi abuh makatên. Kula matur, saking pamanggih kula makatên. Dene dhoktêr sanès, gadhah pamanggih botên cocog kalihan pamanggih kula, punika nyumanggakakên, sapunika prayoginipun ngaturi dhoktêr ahli kemawon kangge consul kadospundi mangke pamanggihipun. Tuwan administratir sagah andhatêngakên dhoktêr saking Sêmarang, nyonyah supados kapriksa. Wanci dalu jam 11 dhoktêr dhatêng mriksa ingkang sakit, sarampungipun nêrangakên manawi nyonyah gadhah sêsakit galsteen ingkang sampun ragi kasèp. Badhe kasambêtan.

--- 714 ---

Tanah Dalah Tiyangipun

Sura

Sambêtipun Kajawèn nomêr 45.

Yajid wau dipun wastani tiyang ingkang manggih dêdukaning Pangeran. Jalaran saking daya tuwin saking pambujuking kawulanipun, Yajid lajêng dados tiyang gumunggung tuwin gadhah cipta supados Sayidina Kasan têluk dhatêng piyambakipun. Yajid lajêng kintun sêrat dhatêng Sayidina Kasan, suraosipun makatên:

Sebaa lan mituruta, sira bakal ingsun dadèkake wong kang kuwasa ing Mêkah lan Madinah, lan ugi ingsun dadèkake wong kang sugih bangêt.

Wangsulanipun Sayidina Kasan: Calathumu iku ngamandaka bangêt, malah sira têluka. Coba pikirên kalawan êninging ati, panguwasamu iku saka sapa. Sira aja bangêt-bangêt ngarêpake mênyang kamulyan donya.

Wangsulan makatên wau saya mêwahi sêriking manahipun Yajid. Kajawi punika ugi taksih wontên malih ingkang anjalari sakiting manahipun Yajid.

Yajid lajêng kêtuwuhan manah kapengin ngrabi bojonipun Abdulah Ibnu Asubèr, kanthi nindakakên lampah cidra, akèn dhatêng Abdulah supados mêgat ingkang èstri, lan wusananipun Abdulah dipun apusi malih saha dipun kêjahi. Sasampunipun punika lajêng kengkenan Musa Ashari dhatêng panggenaning rabinipun Abdulah. Nanging Musa Ashari sadumuginipun Mêkah sowan Sayidina Kasan, ngaturakên punapa wigatosing lampahipun. Sayidina Kasan mêling, bilih bojonipun Abdulah wau botên panuju dhatêng Yajid, puruna dipun garwa piyambak.

Tiyang èstri wau milih Sayidina Kasan. Dene sawangsulipun Musa lajêng nyariyosakên kawontênan sadaya wau dhatêng Yajid. Yajid mirêng cariyos kados makatên punika, sakalangkung andadosakên nêpsunipun dhatêng Ashari tuwin Sayidina Kasan, lajêng dipun anggêp mêngsah. Yajid lajêng marak-marakakên, sintên ingkang sagêd nyedani Sayidina Kasan badhe kadadosakên pêpatihipun.

Para kawula ing Kupang sarêng mirêng pawartos kados makatên punika lajêng matur dhatêng Sayidina Kasan, supados sagêd nyandèkakên tindak panganiaya wau, Sayidina Kasan andhahar atur wau, lajêng bidhal dhatêng Kupang.

Yajid lajêng kengkenan gurunipun, supados nindakakên rekadaya ngracun Sayidina Kasan. Kalampahan, nalika Sayidina Kasan wontên ing margi, dipun suduk ing pêdhang mawa racun dening tiyang ingkang rewa-rewa wuta, kenging pupunipun, ngantos dangu anggèning ngupakara tatunipun. Sayidina Kasan lajêng wangsul dhatêng Madinah. Wontên ing Madinah wontên tiyang nama Marwan nyaraya dhatêng tiyang nama Jakdhah ngracun Sayidina Kasan, racun wau ingkang anjalari sedanipun Sayidina Kasan. Layonipun dipun sarèkakên wontên ing Janatulbakit utawi Bakik Olgharkat ing Madinah.

Ing salêbêtipun môngsa kasusahan punika, Sayidina [Sa...]

--- 715 ---

[...yidina] Kusèn dipun aturi tiyang dhatêng Kupang, nanging botên tindak piyambak, namung utusan nak dhèrèk nama Muslim Ibnu Okèl. Sadumuginipun Kupang, Muslim cariyos, bilih Sayidina Kusèn ugi badhe malês piawonipun Yajid. Ing taun 680 Sayidina Kusèn bidhal dhatêng Kupang.

Muslim tansah kasamaran ing manah, kuwatos manawi dipun pêjahi ing tiyang, lajêng andhêlik wontên ing griyanipun tiyang nama Hani.

Nalika Abdulah, pangagêng enggal ing Kupang dhatêng, andhawuhakên dhatêng Hani, supados Muslim kaladosakên, nanging Hani botên purun, satêmah Hani lajêng dipun sapu ngantos pêjah, Muslim ugi lajêng dipun pêjahi, anakipun kêkalih ngungsi dhatêng griyaning tiyang nama Haris, nanging tiyang kêkalih wau malah dipun pêjahi dening Haris.

Sayidina Kusèn mirêng bab makatên wau sakalangkung nalôngsa ing galih, saha lajêng wontên parentah malih saking Yajid, supados nyedani Sayidina Kusèn tuwin nêmpuh prajuritipun. Wadyanipun Yajid ngalêmpak wontên pinggiring lèpèn Phurat, wadyanipun Sayidina Kusèn wontên ing Mariah ugi nama Dhasbalakarbela. Wusana Sayidina Kusèn seda, ugi kathah kulawarga ingkang tiwas.

[Grafik]

Arak-arakan ing pulo Mauritius.

Kacariyos ingkang dipun kubur namung badanipun tiyang ingkang tiwas wontên ing paprangan, dene sirahipun sami kakintun dhatêng Ngêsam.

Nalika sirah-sirah sami kabêkta dhatêng Ngêsam, saking pakènipun Yajid, wontên putranipun Sayidina Kusèn nama Jenal Ngabidin amênggak, supados dipun kubur wontên Madinah kemawon. Kalampahan kabêkta wangsul dhatêng Karbela.

Ing bab kubur mustakanipun Sayidina Kusèn, cêcariyosanipun warni-warni, wontên ingkang cariyos wontên ing Madinah, wontên ingkang cariyos wontên ing Mêsir, dumunung ing masjid Al Husèn, ingkang misuwur dumugi sapunika.

Manawi miturut cariyos Pèrsi, mustakanipun Sayidina [Sa...]

--- 716 ---

[...yidina]

Kusèn wau kabêkta dhatêng Dhamsik, nanging wusananipun kabêkta wangsul dhatêng Karbela, inggih punika sasampunipun 40 dintên. Ingkang makatên punika anjalari wontêning pèngêtan sumarenipun Sayidina Kusèn wontên ing tanggal 20 Sapar. Ananging pangintên ingkang makatên wau botên mantuk,mathuk. awit pêpetanganipun botên cocog.

Dene ing bab cêcariyosan sangsaranipun Sayidina Kasan tuwin Kusèn, dipun pèngêti wontên ing tanggal 1 dumugi tanggal 10 Sura, kados ingkang tumindak sapunika, dèrèng manggih wêwatonipun ingkang gumathok.

Ingkang sampun kasumêrêpan, kala ing taun Hijrah 252 (= 964 Masèhi) Sultan Muis adhawuh dhatêng kawulanipun, supados abela sungkawa wontên ing dintên wau.

Nalika agami Siyah dados agami wontên ing nagari Pèrsi, pasamuwan Asura punika dipun mulyakakên sangêt, wiwit tanggal 1 dumugi tanggal 10 Sura, têtiyang Pèrsi sami nindakakên bela sungkawa, langkung malih kalêrêsipun dhawah tanggal 10. Ing dintên wau para sugih nindakakên driyah, sawarnining prêlu sanès dipun êndhakakên rumiyin. Ing panggenan umum, ing ara-ara utawi ing pêkên-pêkên dipun wontênakên sêsorah nyariyosakên Sayidina Kasan tuwin Kusèn, ingkang seda wontên ing paprangan wau. Têtiyang ingkang mirêngakên tansah ngucap: Kasan, Kusèn, wêkasanipun sami nangis, kanthi ngawon-awon Sayidina Ngumar. Dangu-dangu sêsorah wau dipun ewahi, dipun dadosakên tonil, têtiyang ingkang nyanggi waragadipun, gadhah panganggêp bilih pandamêlipun punika dados amal agêng. Kajawi punika ugi dipun wontênakên arak-arakan, wosipun ingkang dipun katingalakên ing ngriku bab sangsaranipun Sayidina Kusèn. Arak-arakan wau kadosdene lampahing prajurit ingkang badhe dhatêng paprangan, têtiyangipun ugi sami mangangge sandhangan pêrang jangkêp sadêdamêlipun. Kajawi punika ugi dipun kanthèni kapal jangkêp sakambilipun, mawi rinêngga-rêngga, nanging botên dipun tumpaki. Wontên ugi jolèn ingkang dipun isèni lare tilêman, dipun pindhakakên kados Sayidina Kusèn, ingkang dipun pikul dalah kônca-kancanipun. Lan malih wontên wêwangunan ingkang dipun pindhakakên kuburan, ingkang dêdamêlanipun èdipèni, sami dipun arak mawi têtabuhan tuwin rêrênggan warni-warni.

Bôngsa Pèrsi punika wontênipun ing tanah Indhu agêng dayanipun, bokmanawi jalaran saking kiyating dayanipun, andadosakên tumularing tatacara wau. Saking tanah Indhu lajêng lumunta dhatêng Sumatra pasisir kilèn, kabêkta saking kala jaman karajan Inggris nguwaosi Bangkahulu, kathah bôngsa Sêpèi ingkang dados saradhadhu Inggris manggèn ing ngriku, kala jaman samantên, tatacara kados makatên punika kêlimrah sangêt. Badhe kasambêtan.

--- 717 ---

Bab Ringgit

Sang Hyang Kanekaputra

Ingkang kacêtha wontên ing ringgit, Sang Hyang Kanekaputra punika, botên nate pisah kalihan Hyang Guru, upami caranipun ratu, kados pêpatihipun, dene limrahing akathah jêjuluk Sang Hyang Narada. Mênggah cêcariyosanipun:

Sang Hyang Kanekaputra punika putranipun Sang Hyang Caturkanaka, miyos saking Dèwi Laksmi, inggih punika ingkang musna kapundhut Sang Hyang Guru, minôngka lintunipun Dèwi Uma. Kacariyos Sang Hyang Caturkanaka, samuksaning garwa sakalangkung prihatos, namung katingalên garwa kemawon, nanging dangu-dangu inggih lajêng pinupus. Sang Hyang Caturkanaka kala kaputêkan panggalih, amanggih musthika ingkang dipun wastani lingga manik, lajêng dipun sukakakên dhatêng Sang Hyang Kanekaputra, tansah kagêgêm wontên ing asta kemawon. Sang Hyang Kanekaputra punika sakti linangkung, malah ingkang rama piyambak kasoran. Jalaran saking sêkti linangkung wau, Hyang Kanekaputra ngrumaosi tanpa tandhing, mila lumuh sowan Hyang Girinata.

Hyang Kanekaputra lajêng têtapa wontên ing sagantên, botên kêlêm lan botên têlês, musthika lingga manik tansah dipun gêgêm kemawon. Sarêng anggènipun tapa sampun sawatawis taun, lajêng katingal tejanipun ngantos sundhul ing kaswargan, ing ngriku adamêl gitaning para dewa, wêkasan Hyang Jagadnata lajêng utusan anuwèni. Lampahing para dewa ingkang sami dipun utus, sadumugining sagantên sumêrêp maharsi têtapa, lajêng ngaturi uninga dhatêng Hyang Girinata, bilih ingkang mawa teja wau tiyang têtapa. Hyang Jagadnata mirêng atur makatên wau lajêng dhêdhawuh dhatêng para dewa supados ngirit tiyang ingkang tapa wau, manawi lumuh kadhawuhan nyantosani. Lampahing para dewa sarêng dumugi panggenanipun Hyang Kanekaputra lajêng andhawuhakên kaparêngipun Hyang Girinata, ngantos rambah-rambah, nanging Hyang Kanekaputra botên ebah, ngeca-eca anggènipun pitêkur kemawon. Ing ngriku para dewa sami kabranang, lajêng sêsarêngan ngangkat Hyang Kanekaputra, badhe kabêkta dhatêng ngarsanipun Hyang Guru, nanging mingsêt kemawon botên. Hyang Kanekaputra lajêng dipun dhawahi dêdamêl têtêp tanpa mosik, wusana para dewa sadaya sami wangsul matur ing Hyang Guru bab cabaring lampah.

Hyang Jagadnata mirêng atur makatên wau sangêt ing dukanipun, [du...]

--- 718 ---

[...kanipun,] lajêng rawuh piyambak. Sadumugining panggenanipun sang tapa lajêng ngandika: he maharsi, apa mungguh sêdyanira atêtapa iku, awit saupama kapengin pinunjul, kasaktènira wus ngungkuli para dewa kabèh. Hyang Kanekaputra mêksa botên ngucap, lajêng dipun pangandikani Hyang Jagadnata malih: He maharsi, sanadyan sira ora prasaja, nanging ingsun wus ora kasamaran marang ciptanira kang durung kalair, sira iku duwe cipta pinangerana ing jagad, iku tangèh kalakone. Awit kang jumênêng pangeraning jagad iku mung ingsun. Sanadyan sira tapaa sêwu taun, ingsun tanpa tapa, mêksa durung bisa madhani ingsun.

Mirêng dhawuh pangandika makatên wau, Hyang Kanekaputra gumujêng mangsuli kathah-kathah, saha mastani manawi Hyang Guru dèrèng sapintêna kalêpasaning panggalihipun, lajêng dados bêbantahan kawruh, Hyang Guru kasoran, saha ngakêni kawonipun, pangandikanipun: kakang Kanekaputra, kala rumaos kirang putus dhatêng kawruh, kula kajatènana. Kakang kula paringi wêwênang ngêrèhakên para dewa. Hyang Kanekaputra lajêng andhèrèk punapa kaparêngipun Hyang Guru, Hyang Guru lajêng makahyangan, dipun dhèrèkakên Hyang Kanekaputra saha salajêngipun katêtêpakên dados sêsêpuh wontên ing kahyangan.

Mênggah wontênipun ing wêwayangan, Hyang Narada punika dewa ingkang kaduk mêncul, saparipolahipun namung sarwa sêmbrana, sarèhning dewa, punapa tindakipun wau inggih prayogi kemawon. Sadaya dhêdhawuhanipun Hyang Guru dhatêng titah, sadaya sami lumantar saking Hyang Narada, mila sawarnining kabêgjanipun titah dhumawahipun inggih jalaran saking Hyang Narada, nanging atas saking Hyang Guru.

Mirid lampahan ing padhalangan, Hyang Guru sabên pisah kalihan Hyang Narada apês, lan ing kahyangan manggih karisakan.

[Grafik]

Sang Mahatma Gandi (ingkang sisih kiwa kapara wingking) kalihan tiyang kathah sawêg sami mêndhêti sarêm ing pasisir sagantên Dhandhi.

--- 719 ---

Cariyos Kina

Satunggiling Kuburan Kina ingkang Kacariyos Wingit

Ing dhusun Kêblokan kalurahan Sêndhangijo kadhistrikan Selagiri, apdhèling Wanagiri, bawah Mangkunagaran nagari Surakarta, wontên satunggiling kuburan kina kacariyosakên langkung wingit tumrap umumipun têtiyang dhusun ngriku dumugi sakiwa-têngênipun ngantos sawatawis têbih têbanipun. Nanging wingit ingkang kadospundi tumrapipun sapunika kita sami dèrèng nate nyipati piyambak kalihan têtela mênggahing bab wingitipun wau, kajawi namung kêrêp kemawon mirêngakên dêdongenganipun tiyang-tiyang ingkang asli cikal bakal dhusun ngriku turun-tumurun, santun-santun tiyang ngantos dumugi sapriki criyosanipun sami kemawon lan inggih kathah mèmpêripun, têgêsipun botên namung cacriyosan lalawora sarta andupara, ingkang ing mangke badhe kacariyos ngandhap.

Kuburan wau namung satunggal thil, botên wontên tunggilipun, manggèn ing kikis sajawining dhusun Kêblokan cêlak bênawi, inggih punika uruting bênawi Sala, ingkang saantawising Wanagiri kalihan Panambangan. Mênggah wujuding kuburan kacungkup parabot kajêng mawi banon, nanging sampun katingal risak saking lami, namung maesanipun kalih pisan kajêng jati sami ingukir awig sarta katingal taksih wêtah sae kadosdene tigas, minôngka kangge têtêngêr maesanipun layon putri. Kiwa têngêning cungkup botên têbih wontên cukulanipun dêling ori alit kêlang kalih lonjor, inggilipun sami, nanging katingalipun sampun garing pêthak saking kawak, botên mêdal godhong tuwin carangipun, kajawi namung angkup calumpring ingkang tabêtipun wontên. Papaning kuburan wau pinagêran bêthèk mubêng, ngantos sawatawis mètêr têbihipun kalihan margining tiyang langkung ngriku padintênan.

Satunggal-satunggaling panggenan ingkang dados pèngêtaning cacriyosan, ing ngriku prêlu kapratelakakên namanipun, inggih punika uruting bênawi saking nginggil: Wanagiri, ngandhapipun lajêng dhusun Cêngkirlêgi, ngandhapipun malih lajêng Kêdhung Matênglayon, nuntên pasarean ing dhusun Kêblokan wau. Mangandhap malih dhusun Panambangan (sabrangan saking Sala dhatêng Wanagiri).

Wondene dêdongenganipun bab kawontênan pasarean wau, namung kapêndhêt wosing prêlu kemawon kados ing ngandhap punika:

Ingkang sumare ngriku, punika satunggiling putri garwa ampeyanipun Sinuhun Mangkurat Mas ing nagari Kartasura asma Bandara Radèn Ayu Murmaningsih, taksih têrahing kusuma têdhaking martapa. Nalika badhe bidhaling lolosipun ingkang sinuhun, saking Kartasura dhatêng Panaraga (sampun kacariyos ing sêrat babad), dumadakan sang putri apasulayan rêmbag kalihan ingkang sinuhun, prakawis putranipun dèrèng kajumênêngakên pangeran…, [pange...]

--- 720 ---

[...ran…,] bab wau sangêt andadosakên wantêring dêdukanipun sang nata dhatêng sang putri, wimbuh kasêsêg badhe bidhaling lolos, têmahan abèncèng karsa, mila wiwit bidhal saking kadhaton samargi-margi sang putri tansah namung runtik ing galih, beda kalihan para putri tuwin ampeyan ingkang kathah-kathah, malah lolosipun sang prabu wau ing pangraos kaanggêp kadosdene têdhak cangkrama, para putri ing sêmu kawistara tansah anggènipun ambangun suka rênaning galih mirsani kawontênan samargi-margi, amung Radèn Ayu Murmaningsih wau piyambak ingkang tansah arawat luh saya sangêt sêngkêling galih.

Lampahipun saking Kartasura miyos Lawiyan, anjog ing Sala mangidul anglangkungi sabrangan bênawi Bacêm, sarêng dumugi sabrangan bênawi Panambangan kasêbut nginggil, sang putri nyuwun pamit botên sagêd anglajêngakên pandhèrèkipun, badhe kèndêl ing dhusun Panambangan, amargi saliranipun karaos gêrah. Midhangêt paturanipun sang putri wau, babarpisan botên kalêbêt panggalihipun sang nata, eca anglajêngakên tindakipun sawadyabala langkêp sakapraboning karajan dalah para putri kêbut andhèrèk, garwa ampeyan sadaya wontên 42 sanèsipun badhaya, srimpi, manggung, kêtanggung, tuwin sapanunggilanipun. Amung Radèn Ayu Murmaningsih piyambak kanthi abdi dalêm èstri satunggal kalih ingkang saèstu kantun wontên ing bênawi Panambangan rêrêm ing baita, nanging awit saking dahat sêngkêling galih, mila gêrahipun mindhak dintên mindhak anglayung.

Tindakipun sang nata sawadyabala dumugi ing Wanagiri nuntên mangetan anglangkungi sabrangan bênawi anjog ing Gêduwang. Dene karaton Kartasura sampun lajêng kaêjegan Sinuhun Pugêr, ingkang jumênêng nata enggal saking Sêmarang, ugi sampun kacariyos ing sêrat babad, sapunika mangsuli cariyosipun bab kuburan wingit, nalika sang putri (Radèn Ayu Murmaningsih) wontên salêbêting baita bênawi Panambangan, juru pambêlahipun ingkang satunggal bêktan saking Kartasura, anama Ki Dhampuawang. Sang putri dhawuh dhatêng pambêlah supados baitanipun kalampahakên mudhik, dumugi ing pasabrangan Wanagiri gêrahipun sang putri saya wêwah santêr. Saking ngriku sang putri dhawuh dhatêng pambêlah supados kawangsulakên milir. Ing wanci lingsir kilèn toyaning bênawi andadak umrik saya agêng lan santêr, wontên sacêlaking padhêkahan pinggir bênawi sang putri mundhut toya kangkekangge. ngunjuk nanging pados dhatêng padhêkahan wau botên angsal, wontênipun amung cêngkir, toyaning cêngkir kaunjuk sang putri, dipun ngêndikakakên bilih raosipun sakalangkung lêgi anglêg. Inggih nalika jaman samantên sakawitipun padhukuhan ngriku lajêng nama dhusun Cêngkirlêgi kasêbut ngajêng dumugi sapriki. Sartanipun malih sadaya wit kalapa ngriku ingkang wijinipun run-tumurun cikal saking jaman samantên, ngantos dumugi sapriki toyaning cêngkiripun taksih lêstantun araos lêgi, ingkang botên araos lêgi nandhakakên yèn dede cikal turunan tanêman ngriku. Sasampuning ngunjuk toya cêngkir wau, gêrahipun sang putri sangsaya santêr, bêbasan namung kantun kêkêtêg, [kêkê...]

--- 721 ---

[...têg,] tumuntên aparing dhawuh dhatêng juru pambêlah makatên: he, Dhampuawang, samôngsa-môngsa aku tinêkakake janji pinundhut marang kang Kuwasa ana sajrone prau kene, poma: mayitku pêtakên ngêndi andhêge prau kiyi, dadi cêkake prau iki aja pisan ko êndhêgake yèn ora mandhêg saka karêpe prau dhewe. Aturipun juru pambêlah sandika, baita taksih lêstantun malampah milir winêlahan dening pambêlah. Sakêdhap lajêng dumugi panggenan kêdhung, toya mindhak agêng lan santêripun, Ki Dhampuawang cikat anyandhak satang prêlu kangge nyarèhakên lampahing baita rèhning toya bênawi saya wêwah agêng lan santêr kadosdene suwadosipun. Wusana sakala ngriku sang putri lajêng seda, para pandhèrèkipun sami nangisi. Palwa lêstantun kalampahakên milir angèstokakên dhawuh. Dene kêdhung wau lajêng nama kêdhung Matanglayon katêlah dumugi sapriki. Dèrèng sapintêna têbihipun kalihan dununging kêdhung, dumadakan baita kêsêntor santêring toya, natap padhas ing pinggir sisih kidul. Rosaning panatap sinêrang santêring toya, baita kapalêsat kados dipun uncalakên dhawah sapinggiring bênawi, layon dalah tiyang sabaita ngriku wilujêng. Enggaling cariyos layon kasarèkakên ing padhêkahan ngriku, baita dalah satangipun dêling kalih pisan katilar sacêlaking pasarean kangge têtêngêr, nanging baita sapunika sampun sirna risak saking lami, namung satangipun sapriki taksih, inggih punika ingkang katingal wujud thukulan dêling ori kalih lonjor tumancêp sakiwa têngêning pasarean kasêbut ngajêng.

Wontênipun pasarean wau lajêng dipun anggêp wingit, sakawit wontên salah satunggiling tiyang turunipun sêsêpuhing dhusun Kêblokan ngriku, ing wanci dalu nuju malêm Jumuwah, sumêdya nêpi andêdagan ing pasarean… wusana sarêng sampun dumugi ing pasarean, tiyang wau bingung sarta lajêng kasasar, tilêm wontên sandhing dhapuran dêling ragi sawatawis têbih kalihan dununging pasarean, ngantos sampun wanci byar enjing sawêg kasumêrêpan tiyang, kêsuwuripun têtiyang padhusunan ngriku kacariyosakên: tiyang nêpi ing pasarean tilêm dipun êlih dhatêng… dening ingkang sumare. Wusana lajêng kaanggêp pakuburan utawi pasarean dhusun Kêblokan sangêt wingit, ngantos kalantur dumugi sapriki botên wontên tiyang ingkang wani nyêlak dhatêng panggenan pasarean. Namung dumugi samantên dêdongenganipun pasarean ing dhusun Kêblokan wau. Lêrês lêpatipun kula nyumanggakakên saha nyuwun pangaksama para maos.

P.K. 585.

--- 722 ---

Jagading Wanita

Sêkar Pisang

Bobotipun barang rèmèh, sêkar pisang (tuntut) punika kathah tiyang ingkang sami karêm, katêdha, malah asring dados idham-idhaman, inggih punika kadamêl rêrangkèning lêlawuhan nêdha utawi namung dipun gadho kemawon, sarana dipun ratêngi (kaolah) rumiyin. Nanging sawênèh inggih wontên ugi ingkang karsa ngrujak mêntah-mêntahan, kapêndhêt ingkang bagian nglêbêt pisan, inggih punika ingkang awarni pêthak mêmplak, tanpa sêmburat abrit. Samantên punika ngêmungakên tuntuting pisang kluthuk tuwin gajih.

Tumraping tuntut pisang kluthuk sarta gajih, punika langkung gampil sangêt mênggahing pangolahipun, beda kalihan tuntut pisang sanès-sanèsipun ingkang anggadhahi raos sêpêt, inggih punika janji sampun dipun kalokopi kulitipun ingkang sêpuh (wulêd) lajêng kenging têrus karatêngan, punapa kakukus punapa kagodhog, yèn sampun tanak kairis-iris, dipun krawu mawi parudan kalapa, kabumbonan kados bumbu pêcêl utawi namung kalethokakên sambêl kêmiri, punika inggih tansah mathuk kemawon, raosipun eca. Dene manawi ngarsakakên anggudhêg, tuntut kalih warni sasampuning kinalokopan kulitipun ingkang awarni abrit (wulêd) wau, enggal kacacah-cacaha kados sacaraning nacah tèwèl badhe kagudhêg, wontêna tuntut tiga sakawan utawi langkung, punika kakumbah rêsik, lajêng kacêmplungna ing pinggan ingkang sampun wontên toyanipun umob molak-malik, ing ngriku kaêmoran balungan ulam ayam utawi daging lêmbu, kabumbonan bumbu gudhêg limrah, nanging salam laos sarta panyolokipun gêndhis sampun ngantos kasupèn, awit punika ingkang anjalari dados sêdhêp.

Sapunika ngrêmbag jinising tuntut pisang ingkang anggadhahi raos sêpêt, kados ta pisan salah rasa, bakar, raja tuwin sapanunggilanipun, punika pangolahipun kêdah sarana dipun rekadaya rumiyin, supados ical sêpêtipun, pratikêlipun makatên:

Tuntut sasampuning kinalokopan kados ing ngajêng, inggih cinacah-cacah, kagodhog mawi gêndhis sakêdhik, yèn sampun umob molak-malik, toya kabucal, kagodhog malih wongsal-wangsul, ngantos toya godhogan wau awarni bêning, mratandhani bilih sampun sirna talutuhipun, punapadene yèn dipun icipi botên mawi tungtung sêpêt, ing ngriku lajêng dipun pêrêsi, kaolah kangge jangan sakêparêngipun kenging kemawon, lowung minôngka tambêl bêtah jêjanganan tumrap ing padhusunan.

Wontên malih ingkang cariyos, sadèrènging tuntut kagodhog wongsal-wangsul wau, kêdah kabuntêl mawi godhong pisang lajêng kabênêm ing balubukan latu, samatêngipun inggih lajêng kaolah kados andharan kula ingkang kaping kalih wau. Kajawi saking pisang-pisang [pisang-...]

--- 723 ---

[...pisang] ingkang kêlimrah katanêm dening tiyang, wontên malih sawênèhing pisang ingkang langkung eca raosing tuntutipun, malah dumugi arèsipun pisan kenging katêdha kangge janganan, inggih punika pisang cici, nanging limrahipun pisang cici punika tuwuh ing wana, mila sanèsipun tiyang parêdèn kados lôngka nate ngêcakakên.

Wondene manawi miturut ujar gugon tuhon: tiyang neneman, apangkat priyantun, langkung-langkung tumrap para wanodya anggarbini, punika sami ingawisan nêdha tuntut pisang, nadyan pisang punapa kemawon, cariyosipun murugakên ngalitakên manah, nyudakakên darajad utawi pangkatipun, punapadene sagêd ambajangakên bêbayi ingkang kinandhut. Awit kapirid saking wêwujudaning tuntut pisang punika saya dangu botên saya agêng, nanging saya dados alit, punika minôngka ngibaratipun. Ewadene bab ingkang kados makatên wau sadaya, lêrês lêpatipun namung kasumanggakakên para maos.

Botên langkung manawi wontên ingkang kagungan sêsêrêpan malih, bab pigunaning tuntut pisang dalah pamulasaranipun, mugi kaparênga ambèbèr ing ngriki, awit inggih lêrês punika nama bab rèmèh, nanging kados botên wontên awonipun, jêr limrah karan têtêdhan, tinimbang dipun bucali pating glethak, eman-eman.

Juwariyah. Tumpang - Malang.

Raos Jawi

Sang Hyang Bathara Guru

Anyambêti cariyos katranganipun Bathara Guru, Kajawèn ôngka 36-39, ingkang mêdal kala tanggal kaping 3-14 Mèi 1930, samangke ngêwrat malih cacriyosan Bathara Guru, gathukipun kalihan kawruh kaalusan Jawi. Kados ing ngandhap punika:

Miturut cariyos ing padhalangan, Bathara Guru punika ratuning para dewa, inggih jumênêng ratuning jagad, pramila ugi ajêjuluk Sang Hyang Jagad Girinata. Akadhaton wontên ing kaswargan ingkang kawastanan: Guruloka, utawi Jonggringsalaka.

Sang Hyang Bathara Guru wau putranipun Sang Hyang Tunggal, nalika miyosipun saking guwa garbaning ibu (Dèwi Rêkathawati) awarni antiga, dene ingkang ambabarakên awjud manusa, ingkang eyang piyambak Sang Hyang Wênang, inggih punika ingkang rama Sang Hyang Tunggal wau.

Sang Hyang Bathara Guru lajêng kadadosakên wayahipun Sang Hyang Wênang, kawênangakên dados ratuning jagad, kinuwasakakên damêl swarga lan naraka dalah saisinipun, cêkakipun sadaya wêwênang lan pangawasanipun Sang Hyang Wênang kapasrahakên dhatêng Bathara Guru, namung satunggal ingkang dipun walêri: botên kenging ajêjuluk Sang Hyang Wênang.

Wontênipun ing pawayangan, Sang Hyang Bathara Guru astanipun sakawan, nitih lêmbu Andini. Punika [Puni...]

--- 724 ---

[...ka] bilih dipun gathukakên kalihan kawruh kabatosan, nyatanipun makatên:

Bathara Guru punika angên-angêning manungsa, asta sakawan punika palawangan sakawan, mênggah wujudipun: 1. pandulu, 2. pamiyarsa, 3. panggônda tuwin 4. pangucap. Inggih punika ingkang limrahipun dipun wastani: pôncaindriya, gangsalipun inggih kalihan sang angên-angên wau.

Dene lêmbu Andini, punika dados pasêmoning èstri, awit kacariyos lêmbu Andini wau lêmbu èstri. Pikajêngipun: ênggèning kanikmatan. Awit angên-angên punika niyatipun namung badhe sênêng-sênêng kemawon, botên purun ngraosakên susah lan sakit.

Pramila Sang Hyang Bathara Guru akadhaton wontên ing sawarga Jonggringsalaka, punika têrangipun makatên: sawarga, têgêsipun: saawaka (nunggil kalihan badan), jonggring; jinggring = dhuwur, salaka = pêthak, suci.

Dados pikajêngipun panggenan utawi dunungipun Bathara Guru punika: ing badan sisih nginggil ingkang suci. Inggih punika ing utêk, cara kapujangganipun dipun kawèkakên: cupu manik indradi. Têgêsipun: dhawah musthika ratuning èdi.

Sang Hyang Bathara Guru kuwasa damêl barang ingkang elok-elok, ingkang wadhag, alus tanpa pirantos, namung kalihan cipta sagêd dados sanalika. Punika nyatanipun: barang punika ingkang botên kagayuh dening angên-angên, angên-angên kuwasa dêdamêlan ingkang tanpa pirantos, sanadyan damêla surya kêmbar sèwu, inggih sagêd, tur namung sakêdhap netra sampun dados, lan sapiturutipun.

Miturut asal usul kasêbut ing ngajêng, bilih Sang Guru punika putranipun Sang Hyang Tunggal, wayahipun Sang Hyang Wênang, punika sajatosipun dados pasêmoning tiyang sêmadi. Pikajêngipun tiyang ngêningakên pôncaindriya punika sagêda nunggil kalihan ingkang winênang. Mila lampahing para maharsi punika pêngpênganipun sêmadi, sabab sêmadi punika manawi sampun katarimah bêbasan: kang sinêdya ana, kang cinipta dadi. Manusa ingkang sampun sagêd makatên wau têmên-têmên sampun asarira Bathara Guru utawi Gurumurti.

Kadospundi murih sagêdipun manusa dumugi tataraning sêsêbutan ingkang samantên wau. Saupami margia mêdal ing pundi.

Wêwarahipun para linangkung ing jaman kina ingkang runtut turun-tumurun dipun wasiyatakên dhatêng para ahli, lampahipun bab punika kêdah mêdal margi wani mati.

Wani mati ing ngriki pikajêngipun: wani matèni: pôncaindriyanipun, inggih namung lampah makatên punika ingkang sagêd dumugi drajad: Gurumurti. Mênggah dhêdhasar ingkang dados carakanipun, manusa kêdah nucèni palawanganipun sakawan wau:

1. anucèni paningal (mripat) inggih punika kêdah botên aningali satunggil-tunggiling wujud, ingkang narik dhatêng grêgêt kasêngsêming manah.

2. anucèni pamirêng (karna) inggih punika kêdah nyirik mirêngakên sakathahing swara ingkang aggêgèndèng dhatêng kèluning manah.

3. anucèni panggônda (grana) inggih punika kêdah botên angambêt sadhengah gônda ingkang andadosakên kumênyuting manah.

4. anucèni lesan (pangucap) inggih punika

--- 725 ---

kêdah botên kenging ngandika sapurun-purunipun, ingkang lekoh, ingkang saru, lan ingkang adamêl sak-sêriking liyan, punapa malih ingkang lajêng anuwuhakên kamurkan sapiturutipun.

Kumêluning kukusipun dupa kajêng garu tuwin kajêng candhana, wangining lisah jêbad kasturi, punika tumrap pisungsung dhatêng Sang Hyang Guru, têbih botên sami, bilih katimbang kalihan pisungsung sakawan lampah wau. Lampah sakawan punika manawi tansah dipun lêgutakakên sabên dintên, prasasat manusa sabên dintên anyadhiyani dhaharipun Sang Bathara Guru, makatên wau saupami Sang Guru punika adhahara. Manawi Sang Guru ratu ingkang linangkung kinawasa, lampah sakawan punika dados dhampar palênggahanipun, makatên salajêngipun.

Ing ngajêng sampun kula cariyosakên bilih lampah sakawan wau namung dados dhêdhasar, dèrèng sagêd andungkap dhatêng kêkajêngan: ingkang sinêdya ana…, lan salajêngipun wau. Dados sanadyan sampun sagêd nindakakên sabên dintên, nanging mêksa dèrèng sagêd asarira Guru. Dene sagêdipun dados awak-awaking Sang Guru, manusa kêdah nglampahi:

1. têmên
2. rila
3. mantêp

Pikajêngipun: têmên, kêncêng utawi mêlêng sêdyanipun.

Pikajêngipun: rila, tanpa was sumêlang.

Pikajêngipun: mantêp, botên gadhah rangu-rangu.

Cêkakipun sintên ingkang sumêdya anggayuh drajat wau kêdah suci lair batin, kanthi kêncênging manah, tanpa gadhah kuwatos lan ical rangu-ranguning manah.

Mênggah kalampahanipun, manusa kêdah wani nyetrakakên badanipun, têgêsipun kêdah ngijèn manggèn piyambak wontên ing papan ing pundi kemawon ingkang sêpi, sukur panggenan ingkang limrahipun kawastanan suci, kados ta: ing ara-ara, ing guwa, ing gisikan, lan sasaminipun.

Manawi lampah nyetra wau sampun dipun lampahi, lajêng kêdah sagêd pangrakitipun, inggih punika tatacaranipun tiyang asêmadi.

Wêwarahipun para ahlul sêmadi: sasampunipun angênêngakên badan, lajêng wiwit anutupi babahan hawa sanga, angracut pôncaindriya, mandêng pucuking grana, angèn panjing wêdaling napas, sabab napas punika pirantos ingkang alus piyambak, utawi dipun wastani talining gêsang.

Ing salêbêtipun patrap makatên wau sampun ngantos gadhah cipta sanès, muhung pasrah lan analôngsa dhatêng ingkang Murbèng Gêsang. Manawi sampun angsal sawatawis saha sampun botên raos rumaos, kêdah saya langkung prayitna, jalaran sisip sêmbiripun lajêng batal ingkang sinêdya, inggih punika rahing manusa ingkang ngubêngi saranduning raga nglêmpak dhatêng kawahipun utawi ing jêjantung.

Dumugi samantên kula sigêg. Ingkang nyêrat nyuwun gênging samodra pangaksama dhatêng para sadhèrèk sadaya. Botên langkung kula tansah amêmuji: rahayua sagung dumadi.

Atur salam pun Wa.

--- 726 ---

Pambikakipun Tôndha Pangèngêt-èngêt, Juliana van Stolberg (1506-1580).

[Grafik]

Nalika Putri Yulianah ambikak tutuping pangèngêt-èngêt.

Para maos bokmanawi kathah ingkang dèrèng uninga dhatêng andharaning cariyos punika, awit caryos ing nagari Walandi, nanging kados ugi wontên prêlunipun dipun êwrat ing Kajawèn ngriki, kenging kangge mêwahi sêsêrêpan.

Kala ing tanggal 23 April kapêngkêr, ing nagari Walandi wontên pasamuwan agêng-agêngan, prêlu ambikak tôndha pangèngêt-èngêt Juliana van Stolberg wontên ing Den Haag, dipun jênêngi ing Kangjêng Sri Bagendha Maharaja Putri, Sang Putri Yulianah, [Yulia...]

--- 727 ---

[...nah,] kangjêng ratu ibu tuwin pangagêng sanès-sanèsipun. Mênggah cêkakaning cêcariyosan lêlabêtanipun ingkang dipun pèngêti wau, kados ing ngandhap punika:

[Grafik]

Para agung nalika mriksani pambikakipun.

Putri Juliana van Stolberg punika ingkang ibu Willem van Oranje, ingkang jumênêng pangasta pusara praja sakawit, nalika nagari Walandi uwal saking panguwaos karajan Sêpanyol, inggih punika ingkang nêrahakên Kangjêng Sri Maharaja Putri.

Putri Juliana van Stolberg punika sawênèhing wanita ingkang agêng sangêt lêlabêtanipun, sanadyan panjênênganipun botên ngatingalakên sariranipun tumrap kamardikaning praja saking gênggêmaning mêngsah bôngsa Sêpanyol, nanging botên kêndhat tansah tumindak ing damêl yêktosan, salaminipun tansah sumandhing dados baunipun ingkang raka, inggih ing bab punapa kemawon, mila dipun trêsnani ing kawulanipun.

Salêbêting putranipun wontên ing paprangan, tanpa kêndhat tansah paring sêrat, ingkang suraosipun paring pêpèngêt. Supados kagungan tindak rahayu. Ing kalanipun putra wau sowan, ing môngsa nêngahi pêpêrangan, dipun têtangi ing galih, murih botên uwas dhatêng kaprawiraning mêngsah agêng. Wusana tindakipun sang putri sadaya wau sagêd kadumugèn, anjalari mardikaning praja Walandi.

--- 728 ---

Waosan Lare

Kapatèn Obor

XII. Sang pangeran kêcêkêl.

[Dhandhanggula]

kacarita kangjêng pangran pati / kang mung kurang sasiliring bawang / kêris kari blêse bae / kono nuli ditubruk / ing wong wedok saka ing buri / anjêlèh bangêt nyêngka / dhuh anakku Subur / lah thole kowe elinga / ora ilok kowe wani mênyang gusti / elinga aku sapa //

Subur kagèt lan nyawang mêcicil / wêruh cêtha yèn biyung sing misah / kêris grèwèl tiba dhewe / nuli angrangkul biyung / karo sambat kamoran tangis / aku ora angira / jêbul kowe biyung / awit mungguhing pangira / mokal bangêt yèn kowe isiha urip / apês mêsthi sangsara //

kaanan sing wis tak sumurupi / nganti bisa nuwuhke gagasan / yèn kowe mêsthi matine / omah wis dadi awu / wong sadesa wis lunga gusis / sapa gêlêm ngukupa / mênyang ing awakmu / ngatase wong ora pakra / mokal bangêt anaa sing doyan sudi / wis mêsthi mung diina //

mula kowe kôndhaa saiki / jalarane andhèrèk pangeran / bokne nuli kôndha ngene / wis ta linggiha Subur / angadhêpa nyang kangjêng gusti / mêngko aku tak kôndha / sing dawa agalur / kangjêng pangeran mung nyawang / karo lênggah dhêlêg-dhêlêg ora ngrêti / nyang rêmbug sing dikôndha //

êmbok dhukun nuli amiwiti / dhèk samana desa Karangrêja / diambah pakewuh gêdhe / uwonge padha mlayu / aku êmung katut kêkinthil / tangis ora karuan / kana-kene murub / uwakmu Singadikrama / saka abot sêdyane arêp ngukuhi / nyang bôndha pirang-pirang //

nanging malah anêmu bilai / wêkasane mati kasangsara / dicacah-cacah mayite / ngêndhêlong Jaka Subur / bangêt krasa jêroning ati / rumasa kêpotangan / durung bisa nyaur / Subur nuli alon kôndha / puluh-puluh kuwi jênêng uwis pêsthi / umure ora dawa //

katujune biyung kowe isih / saupama kowe ora ana / pangeran mêsthi sedane / bokne nuli calathu / karo ngingsêr Subur le linggih / diadhêpke pangeran / wis ta kowe Subur / ayo nuli ngabêktia / biyèn mula pancèn iya uwis gusti / saiki ora beda //

kangjêng gusti ngandika nyêlani / biyung bocah lanang iku sapa / pancèn kêndêl salawase / dhisike nglawan aku / aku nganti kaplayu iki / lan sing natoni tangan / iya bocah iku / nuli matur lon-alonan / yêktosipun inggih anak kula gusti / mugi pun apuntêna //

sanalika Subur êmèh lali / ngrasa luluh atine sing tatag / nanging banjur matur ngene / sampun lêrês pun biyung / kula kêdah ajrih ing gusti / nanging kauningana / sapunikanipun / kula nuju kasampiran / panguwaos ingkang kêdah kula pundhi / lan têtêp tanpa ewah //

--- 729 ---

yèn ngantosa kula kengguh gusti / lajêng sae iba loking kathah / kula pun wastani lare / lan malih jêng sinuhun / ing panggalih tamtu ngèsêmi / ngapêsakên kawula / kang makatên wau / kawula kêdah santosa / botên kenging kengguh dening pamrayogi / kang saking mêngsah kula //

mila mangke kaparênga gusti / badhe kula dhèrèkakên sowan / ngagêm awêr-awêr cindhe / ing kono êmbok dhukun / acalathu kaya anjêrit / Subur kowe elinga / nyang panggawe luput / jênêng dudu sêsêmbranan / dene kowe kumawani mênyang gusti / koanggêp padha-padha //

ngèlingana yèn turunan cilik / kudu wêruh nyang bênêring tata / tindakmu sing ngono kuwe / yèn ta kabacut-bacut / ora bêcik ing têmbe buri / jênêng kaya bêbasan / mêndhêm kêling iku / sanadyan têtaunana / ora wurung ing têmbe mêsthi nukuli / jênêng ora prayoga //

Subur alon anggone mangsuli / bênêr biyung gonmu kôndha cêtha / nanging ya ana lupute / awit mungguhing aku / mung nêtêpi tumindak wajib / dadi kangjêng pangeran / ya têtêp mungsuhku / dene mungguhing pangrasa / ora niyat aku andhêdhêra sêrik / lan agawe piala //

jêng pangeran ngalêm ing panggalih / dene Subur ketok bangêt tatag / patut dadi pyayi gêdhe / nanging mungguhing sêmu / ketok rada kêladuk wani / duga-dugane kurang / nanging apa luput / awit sanadyan pangeran / yèn nyatane luput apa iya bêcik / kudu kon ambandara //

lan nyatane mungguh Subur kuwi / ora ana uwong bisa nacad / ngarani luput tindake / malah agawe gumun / dene uwong êmung siji thil / kalêbu ing kalangan / kuwasaning mungsuh / upamane digêcêka / mêsthi ajur ingatase mung wong siji / môngsa bakal uripa //

nanging wong yèn kabênêran kuwi / ora kêna yèn dikira-kira / mungguh bab kaslamêtane / malah yèn uwong niru / durung mêsthi nêmoni bêcik / ing crita ora kurang / wong nêmoni luput / jalaran nêdya nênulad / kabêgjaning uwong kang kabênêr mintir / malah nêmu cilaka //

kacarita jêng pangeran pati / ing panggalih êmung raos rêna / nuli tindak didhèrèkke / anitih jaran dhawuk / Subur nunggang jaran nèng buri / ora pisan katara / yèn anyêkêl mungsuh / kabèhe uwong diprentah / êmung nurut nuli ambudhalke baris / anggrubyug sang pangeran //

dene bokne dikon nunggang joli / ing lakune cêdhak sang pangeran / kaya putri boyongane / bok rôndha ana tandhu / taksih nginjên anak lan gusti / malah ing sabrebetan / mèh kaya sadulur / ajaa asli wong desa / uwis patut Subur cêdhak kadi kanthi / awit mèmpêr santana //

[Grafik]

Gambar ing nginggil punika bôngsa Arab, ing pamulangan Al Irsjad ing Indhonesiah, ingkang sami anglajêngakên pasinaonipun dhatêng sêkolahan inggil ing Mêsir.

--- 730 ---

Rêmbagipun Garèng lan Petruk

Bab Kopêrasi

Garèng: Truk, Truk, ki kok gumun bangêt, ing jaman saiki kiyi têka pirang-pirang têtên têmbung-têmbung sing pungkasane nganggo: si, si. Lo, dudu têmbung-têmbung: trasi, sisi, utawa pulisi upamane, kiyi sabên uwong wis mêsthi ngrêti, nanging kaya ta têmbung: kopêrasi, kuwi sabên-sabên aku krungu, ing kutha anu, ing dhistrik anu, wong-wonge padha ngêdêgake kumpulan kopêrasi, lo, kiyi jane mono bêkakas apa. Apa kowe ngrêti, Truk, nèk ngrêti, mara jajal têrangna nyang raka para kiyi. Kiraku kumpulan kopêrasi kuwi nyênêngake bangêt, tandhane kok akèh wong sing padha ngêdêgake kumpulan mau, nèk-nèke bae padha karo kumpulan dhangsi-dhangsi kae.

Petruk: Wiyah, iya mêsthi beda bangêt. Kumpulan dhangsi-dhangsi kuwi rak kumpulane bôngsa kulonan sing nganggo mêncolot sarta ditabuhi: tojing, tojing, ngono kae. Mungguh kopêrasi sathithik-sathithik aku iya ngrêti. Apa ngilang-ngilangake anggone duwe sadulur dadi ajung sêpèktur ana ing Credietwezen. Amrih gamblange saiki tak têrangake dhisik têgêse têmbung kopêrasi, yaiku: nyambut gawe bêbarêngan, utawa nyambut gawe kanthi rukun lan guyub.

Garèng: Dadi nèk mêngkono ngêdêgake kopêrasi kuwi kêna diarani andilat idu sing wis dikêcohake, awit tumrape bôngsa Jawa wiwit kuna makuna cara nyambut gawe bêbarêngan utawa nyambut gawe kanthi rukun lan guyub, kuwi wis ditindakake, kaya ta: yèn arêp anggarap sawah, tandur, panèn, ngêdêgake omah lan sapiturute, kuwi ora prêlu ngêtokake pethelan, kônca-kancane mêsthi banjur grudug padha rêrewang, ya iku sing diarani: tulung-tinulung sambatan. Ing desa-desa kaya ngono kuwi isih kaprah tumindak. Rak mung ing kutha bae, arêp apa-apa kudu ngêtokake dhuwit, tur anggone narima uikuwi. ya kudu nganggo: ngêmas-êmas. Apa manèh ana ing kutha sing gêdhe, ing Batawi upamane, dalasan arêp nyêmbahyangi jinajah bae, kudu ngêtokake dhuwit saripis.

Petruk: Lo, kok banjur ngala-ala wong-wong sing dêdunung ana ing kutha. Kowe rak wêruh [wê...]

--- 731 ---

[...ruh] dhewe, kabutuhane wong manggon ana ing kutha kuwi luwih akèh, lan carane golèk panguripan iya luwih rêkasa bangêt, mulane yèn wêktune ora dipigunakake têmênan, iya sida kalakon kêndhile tansah mêngkurêb bae. Wis, wis, kok banjur slewengan sing dirêmbug. Tak ambalèni andharanaku ing bab kopêrasi mau. Kowe kaliru, Rèng, yèn anduwèni pangira: tulung-tinulung sambatan kuwi padha karêpe karo kopêrasi, bênêr loro-lorone ngandhut karêp: nyambut gawe bêbarêngan, nanging ing kono ana bedane mungguh pangudine marang panguripan. Kowe rak iya sumurup, sing isih ditindakake ing bab tulung-tinulung sambatan, kuwi sing akèh rak ing panggonan-panggonan sing adoh lor kidul, sing uripe wong-wonge ora beda karo jaman Majapait, têgêse: jaman biyèn-biyèn. Saya maju wong-wonge, iya saya ilang tatacara sing mêngkono kuwi. Mulane tumusing kopêrasi kuwi ya ngêmungake ana ing panggonan-panggonan kang wong-wonge sathithik-sathithik wis padha maju. Kamajuan kang kaya mangkono mau, dening para ahli ekonomi dibedakake dadi rong prakara, yaiku: ubêding kabutuhan sarana tulung-tinulung sambatan, lan ubêding kabutuhan sarana dhuwit.

Garèng: Mêngko sik, Truk, aku tak nyêlani dhisik, têrangna siji-sijining prakara, supaya pikiranaku ora padha bubar.

Petruk: Ubêting kabutuhan sarana tulung-tinulung sambatan, kuwi tatacara sing isih akèh ditindakake ana ing desa-desa, kang durung akèh sêsrawungane karo wong jaba. Kabèh sing dadi kabutuhane mung saka pamêtune dhewe bae. Iya bênêr kadhangkala sok banjur urup-urupan mêtu. Nanging carane urup-urupan mau ora pati diprêlokake bangêt. Salawase wong-wong desa kono durung pati migatèkake mênyang tindak urup-urupan mau, kêna dianggêp yèn wong-wong mau iya durung butuh mênyang dhuwit.

Garèng: Wong-wong desa padha ora pati butuh mênyang dhuwit kuwi aku ya prêcaya, hla wong kêpriye, anggêre wis duwe bêras bae, atine ya wis ayêm têmênan, janganan mung kari ramban nyang kêbonane bae, pathokane anggêre wêtênge ora kroncongan, iya wis ayêm. Kêpenginane iya ora kaya wong sing manggon nyang kutha. Mihun, cap jae, bak lae, swike, apa manèh panêkuk, cus tarcis, barang kuwi iya ora kêpengin babarpisan, awit jênêngan sing pating blandhit kaya mêngkono kuwi, krungu bae bokmanawa durung tau. Krungu ngèrènging jênggèrètnong bae nikmate ora beda karo wong kutha krungu têmbangane Mas Ajêng Manggis, utawa kroncongane Mas Ajêng - e nas Mis Hèrlaur, wis, wis, saiki têrangna sing kok arani: ubêding kabutuhan sarana dhuwit.

Petruk: Iki pathokan sing prêlu dhewe kanggo adêge kopêrasi, ing kono kêtêngêr mungguh kamajuane wong-wonge, sing wis padha amrêlokake mênyang tindak urup-urupan, dadi iya wis ambutuhake mênyang dhuwit. Wong-wonge ora mrêlokake mênyang apa-apa [apa-a...]

--- 732 ---

[...pa] kang dadi kêbutuhane dhewe bae, nanging nênandur utawa agawe apa-apa sing payu dol-dolane, olèh-olèhane banjur dipigunakake kanggo kabutuhane dhewe sabên dinane. Saka tuwuhing ubêding kabutuhan sarana dhuwit mau, siji-sijining wong banjur duwe bagian dhewe-dhewe kang prêlu ditanduri utawa digarap, kang mangkono mau anjalari murahing barang sing dipangan utawa sing dipigunakake sabên dina. Jalaran saka iku kaanane iya banjur mundhak, nanging yèn arêp ngarah kauntungan sing pantês, wong-wong iya kudu sing kuwat lan sing jêmbar polatane. Sapa sing bodho utawa lêmbèk atine, mêsthi bakal tiba ing kamlaratan. Tumrap wong-wong sing mangkono kuwi luwih-luwih bêcik padhaa lêstari manggon ana ing desa-desa sing adoh lor kidul bae. Nanging sanadyan desa sêpia dikaya ngapa, jalaran saka kamajuaning jaman kiyi, suwe-suwene iya mêsthi bakal ambutuhake bangêt mênyang dhuwit. Liya dina tak caritani kêpriye cara-carane.

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Indhonesiah

Wara-wara saking dhepartêmèn pangajaran.

Jalaran saking prêlu nyuda waragad, dhepartêmèn pangajaran kintun sêrat dhatêng para bêstiring sêkolahan dhêdhasar kilenan andhap, ingkang sami angsal pitulungan arta, supados satêlasing taun pangajaran, botên dipun sambêt kalihan kêlas sadhiyan, tuwin sampun ambikak kêlas sadhiyan malih ing taun pangajaran 1930/1931. Lan prêlu nindakakên cobèn-cobèn, supados nyuda waragad punggawa, upami ing êklas-êklas sawatawis sêkolahan ingkang nunggil panggenan, môngka muridipun namung sakêdhik, prayogi kadadosakên satunggal kemawon.

Mulo partikêlir ing Indhonesiah.

Ing Surabaya madêg komitening golongan P.N.I. saking sêdyanipun Dhoktor Samsi, supados ngêdêgakên Milo partikêlir. Manawi sagêd kasêmbadan, kacêpêng waragadipun, badhe kabikak wiwit wulangan taun punika.

Papriksan panggaotan.

Inspecteur van Arbeid, ingkang kawajibakên mariksa kawontênaning panggaotan bathik, ing sapunika pandamêling palapuran sampun rampung, saperangan agêng sampun dipun cap badhe dados buku agêng. Punika satunggiling piguna agêng tumrap tiyang siti. Sasampunipun punika lajêng badhe mariksa bab patukangan kajêng bôngsa Tionghwa, panggilingan pantun tuwin sanès-sanèsipun malih.

Komunis bôngsa Tionghwa.

Kapal Plancius ingkang nêmbe labuh wontên ing Tanjungpriuk, kadêngangan wontên komunis bôngsa Tionghwa saking Singgapura, kakintên gêgayutan golongan agêng kalihan ingkang sampun sami dipun cêpêngi wontên ing Indhonesiah. Sapunika sawêg kapriksa.

Parêpatan umum C.P.P.A.

Kala malêm Salasa tanggal 2-3 wulan punika ing Mataram wontên parêpatan Comite Pembantrasan Pendjoealan Anak-anak, manggèn ing dalêmipun Radèn Mas Tumênggung Jayadipura. Ingkang sami rawuh priyantun kakung putri mèh 2000, wakil parentah tuwin sanès-sanèsipun. Nyonyah Sukarta, pangarsa, mêdhar sabda ing bab bibit sakawit wontênipun pêrgêrakan punika, anganggêp bilih dados satunggiling bêbaya agêng tumrap wanita, tuwin nêrangakên bab sangsaraning lare-lare jalêr èstri ingkang dipun sade wontên Singgapura. Kathah para pamêdhar sabda sanès-sanèsipun, wosipun angudi indhaking drajatipun golongan èstri.

Badhe adêgipun sêkolahan.

Benjing 1 Juli 1930 ing Nganjuk badhe bikak H.I.S. P.G.H.B. dening pambudidayaning para bêstiring pang P.G.H.B. ing Nganjuk sampun sagêd ngêdêgakên part. Frobelschool, spaarfond P.G.H.B. nurmalirgang kangge para guru bantu saha guru dhusun, cursus basa Walandi tumrap para guru saking N.S. sadaya katindakakên dening para guru [gu...]

--- 733 ---

[...ru] ingkang kawogan. Namung kuciwanipun para guru dèrèng damêl pakêmpalan mardi basa. Môngka punika prêlu, ajênging bôngsa, amargi saking basa (K.).

Ngawontênakên pèngêtan.

Ing alun-alun Nganjuk mêntas wontên karamean, miwaha adêgipun kitha Nganjuk sampun 50 taun. Kasêbut ing Ind. Courant Priyancan katarik dêrma 3%, wusana kula mirêng malih priyantun alit namung f 0.50, ingkang agêng blanjanipun saèstu 3%. (K.).

Parêpatan umum P.P.K.I.I.

Pakêmpalan P(erikatan) P(ersatoean) K(aoem) I(boe) I(ndonesia) mêntas ngawontênakên parêpatan umum manggèn ing gêdhong pêrmupakatan Indhonesiah ing Gang Kênari, kathah ingkang sami anjênêngi. Wosipun angrêmbag bab kamajênganing golongan putri.

Kreta pasakitan gagrag enggal.

Kados ingkang sampun kalampahan, tumpakan ingkang kangge ambêkta pasakitan, kirang sangêt marginipun hawa. Ing sapunika dipun santuni otoporêt enggal ingkang langkung prayogi.

Dhoktêr R.S. Sasraamijaya.

Lulus dados dhoktêr saking pamulangan luhur ing Amsêtêrdham, Tuwan R.S. Sastraamijaya, asli saking Têgalrêja.

Konggrès Sêdyamulya.

Konggrèsing para bupati ingkang nama Sêdyamulya, saèstu dipun wontênakên benjing tanggal 13 dumugi 15 wulan punika wontên ing gêdhong Kunstkring Bêtawi. Tamu ingkang badhe rawuh kintên-kintên 200. Ingkang Sinuhun Surakarta tuwin Ngayogya badhe matah wêwakil Kangjêng Pangeran Adipati Arya Mangkunagara rawuh piyambak. Dhawah ing tanggal 13 kêmpaling tamu mawi pasamuwan wirèng tuwin badhaya, pêthilan ringgit tiyang tuwin sanès-sanèsipun. Tanggal 14 pambikaking konggrès, kabikak dening pangarsa, Radèn Mas Adipati Arya Kusumaotaya, wusana kalajêngakên dening pangayoman Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral. Ingkang bupati ing Pakalongan badhe mêdhar sabda bab paboyongan tiyang dhatêng sanès pulo, makatên ugi ingkang bupati ing Karanganyar. Tuwin pamêdhar sabda sanès-sanèsipun, ingkang gêgayutan kamajêngan praja. Tanggal 15 ngunjuk wedang wontên ing gêdhong B.J.C. ing Tanjungpriuk, tanggal 16 anjênêngi pambikaking rad kawula.

Asiah

Tiyang 65.000 mogok.

Bombai 6 Juni (Aneta-Reuter). Jalaran saking dayanipun Sang Mahatma Gandi, wontên pabrik tênun 30 katutup, têtiyangipun ingkang mogok 65.000. Wontên têtiyang mogok sawatawis sami ambandhêmi gilingan, supados kaum bêrah ing ngriku sami tumut mogok. Pulisi ingkang nuju ambibarakên têtiyang 3000 ingkang wontên sacêlaking panggilingan, sami dipun bandhêmi ing sela.

Pêpêrangan ing Tiongkok.

Syanghai 6 Juni (K.P). Jendral Syang Kai Sèk kintun pawartos kawat dhatêng para jendral ing Ping Han Rilwe, supados ngêndhêg wadya rumiyin.

Wadya parentah ing Su Syang kawartosakên unggul, sagêd ngundurakên Sêpèh Kun saking kilèn kitha. Wontênipun pêpêrangan ing Cin Pu lèr wiwit kêndho.

Syang Hai 6 Juni (K.P). Sentral dhepartêmèn propagandhah nêrangakên dhatêng pèrês, bilih Yèn Si San sampun tumbas pèrês agèn sêkap kawat dhatêng Jêpan, dados ing bab kawontênanipun ing paprangan badhe sagêd kawartosakên cêtha.

Campuh pêrang wiwit majêng.

Syang Hai 29 Mèi (K.P.). Gumyahing pawartos saking Syang Hai, campuhipun pêrang ing Yaci Kang sakalangkung rame, golongan kalih pisan sami anandhang kapitunan agêng, nanging lajêng ngaso. Langpèng dipun belani sangêt dening wadya Sansi tuwin Sipèkun, panêmpuhipun wadya Nanking rambah-rambah, nanging kenging dipun undurakên, presidhèn Syang Kai Sèk lajêng badhe santun gêlar, sapunika sawêg tata-tata wontên ing Kwetèh.

Ing sapunika ing Lung Hailini kêbak wadyabala. Parentah sampun ngajêngakên wadya golongan ingkang kaping kalih, sami wadya gagrag enggal. Ing dhusun Kocun, Santung, wontên wadya mardika 300 ingkang anggolong Sansi natasi kawat tilgram ingkang saking Cinan dhatêng Caoko. Lan golongan wau ugi sadhiya wadya mangangge mardika 2000. Nanging ugi sampun dipun jagi dening kasantosaning mêngsahipun.

Guru pamulangan militèr Kang Sikung ngirid calon prajurit 400 bidhal dhatêng Suko.

Ihtiyaring golongan dagang tuwin pabrik.

Bombai 29 Mèi (Aneta-Reuter). Golongan dagang tuwin pabrik ing Indhia Inggris, ngaturi sêrat dhatêng raja mudha, nyuwun supados parentah nimbali Gandi wontên ing parêpatan, lan nyadhiyakakên tatanan tumrap Indhia Inggris.

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 572 ing Arjadipuran. Sajarah lan babad tanah Jawi punika wosipun sami kemawon. Namung bedanipun: sajarah punika ngangge têmbung Mlayu aksara Latin, dene babad, ngangge têmbung lan aksara Jawi. Sajarah sèri: 327 lan 327a rêgi f 2.40- f 2.-, babad sèri 328 lan 328a rêgi a f 2.-

Lêngganan nomêr 3616 ing Cilacap. [...]Naskah rusak. lan têmbung Jawi.

--- 734 ---

Wêwaosan

Sintên ingkang Wajib Kantun

Manggih wêwêngan.

Sampun dados kalimrahaning para ngudi kawruh, kalangkungan, kasugihan tuwin sanès-sanèsipun, sadaya sami botên tilar dhêdhasar kasantosaning manah, awit santosaning manah punika ingkang dados pikuwat baku tuwin andumugèkakên sêdya.

Botên kirang cêcariyosan ing bab tiyang manggih kamulyan, ingkang jalaran saking purun nêmpuh pakèwêd, bêbasanipun mawi toh pêjah. Tamtu kemawon rêkaosing lampahipun sakawit botên menginakên, nanging sarêng sampun manggih sakecanipun, têtiyang sami kapengin, botên mawi ngèngêti rêkaosipun ing ngajêng.

Kacariyos ing Boston, Amerikah, wontên sawênèhipun tiyang nama Tuwan Harwey golongan tiyang pintêr tuwin lantip panggraitanipun, samubarang ingkang dipun udi, dipun tindakakên kanthi tumêmên, kalantipaning budi tansah lumampah kanthi dipun tindakakên ing kanyataanipun, dados budinipun botên namung kandhêg wontên ing gagasan kemawon. Dene Tuwan Harwey wau ingkang dados ciptaning manah kapengin dados tiyang sugih, awit kasugihan punika sagêd anjunjung drajat, malah sagêd ugi manggèn wontên sanginggiling kaluhuraning ratu. Sampun tamtu kemawon kajênging kasugihan ingkang kados makatên punika atêgês kasugihan linangkung, ingkang basanipun ngamônca dipun wastani miliyunèr.

Panjôngka ingkang kados makatên wau pancèn botên gampil, nanging tumrapipun tiyang santosa ing budi kados Tuwan Harwey punika malah sagêd ngibirakên, yèn kawêdala wicantênipun: ora ana panjôngka kang ora katêkan, lan ora ana bab kang ora kêna digayuh kalawan tumindaking akal budi.

Sarèhning sêdyanipun Tuwan Harwey badhe sugih, marginipun botên sanès, namung kêdah pados reka ingkang gêgayutan kalihan bab among dagang. Ing sakawit manahipun inggih mawi grag-grêg, awit mênggahing wawasanipun, ing donya punika sampun kêbak padagangan ingkang dados kabêtahaning tiyang, dados saupami tumindaka among dagang, inggih nama namung badhe niru, lan niru punika satunggiling pandamêl ingkang lôngka unggulipun. Ewadene Tuwan Harwey taksih gadhah pangiyas: kabutuhane wong urip iku ora kêna winilang, ing donya wis gumêlar, wong mung kari anggathukake panujuning ati.

Salêbêtipun dèrèng angsal cêpêngan, badanipun Tuwan Harwey ngantos kêra, bêbasanipun ngantos kasupèn nêdha kasupèn tilêm, nêdha namung kangge sarat nulak sêsakit ing wêtêng, tilêm namung kangge nulak arip.

Satunggiling dalu, Tuwan Harwey linggih piyambakan wontên ing kamar panyêratan, […] ngolak-alik buku, kados wontên ingkang dipun padosi, sakêdhap dipun bikak, lajêng dipun tutup, wusana tanganipun têngên nyôngga sirahipun, ing ngriku katingal kados anggagas sakalangkung wigatos.

Ngantos têngah dalu Tuwan Harwey sawêg kèndêl anggènipun ngolak-alik buku, lajêng ngalih linggih wontên ing kursi pangason kalihan sês pipa, dipun akêp wontên ing lambe tanpa uwal. Kalanipun dipun copot, kukusing sês katingal kumêlun manginggil, lampahipun sarèhning katingal kados dipun sarêngi lampahing gagasanipun. Botên dangu kamirêngan suwara: klothak, inggih punika suwaraning pipa sumèlèh ing meja, kasarêngan Tuwan Harwey ngadêg saking palinggihan, ulatipun katingal padhang, malah linud ing èsêm, kados tandhaning tiyang kalêgan ing manah. Wusana lajêng mapan tilêm.

Salêbêtipun wontên patilêman tansah kalisikan kemawon, sanadyan mripatipun dipun êrêmakên mêksa botên sagêd lêrêm, namung ing sêmu katingal, bilih anggènipun kalisikan wau botên dados tandhaning kasusahan, nanging malah dados tandhaning bingah, awit sanadyan mêrêm, èsêmipun tansah katingal.

Sawêg tilêm saêlêsan, Tuwan Harwey sampun sumêrêp soroting padhang saking jawi, lajêng garegah tangi saha dandos, sarampunging dandos lajêng badhe bidhal kesahan.

Nalika Tuwan Harwey lampahipun badhe mêdal saking griya, dipun candhêt ing rencangipun kalihan wicanên: bandara, panjênêngan badhe tindak dhatêng pundi, punika pangunjukanipun wedang sampun cumawis. Tuwin kula kalilana matur, punapaa bandara sampun sawatawis dintên punika katingal botên kaparêng dhahar, punika andadosakên prihatosipun para abdi sadaya. Pun koki raosan tuwin ngrumaosi, punapa bandara botên rêna dhatêng olah-olahanipun. Môngka pangraosipun pun koki, botên kêndhat tansah nyadhiyani dhêdhaharan ingkang dados kaparêng panjênêngan. Makatên ugi kula, sumêrêp dhêdhaharan ngambrêg punika, namung adamêl lêngêr-lêngêr kula.

Tuwan Harwey mangsuli kalihan mèsêm: Jongos, kowe aja kôndha dawa-dawa, aku sêlak arêp lungan, prêlu. Sasampunipun wicantên makatên, Tuwan Harwey lajêng mampir ngombe wedang kalihan ngadêg kemawon, lajêng ngêmpakakên srutu têrus bidhal.

Wontên ing margi lajêng numpak taksi sumêbut nuju dhatêng palabuhan. Sadumugining palabuhan lajêng minggah dhatêng baita ingkang sampun sumadhiya badhe bidhal. (Badhe kasambêtan).

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 50, 23 Sura Taun Jimawal 1861, 21 Juni 1930, Taun V

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [771] ---

Ôngka 50, 23 Sura Taun Jimawal 1861, 21 Juni 1930, Taun V

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Saptu

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Ngobrol ing Dintên Sabtu

Wawasan Kawontênaning Konggrèsipun Para Bupati

Sampun dangu kula botên ngobrol wontên ing udyana Kajawèn ngriki, botên punapaa, tiyang namung nama ngobrol, manawi kêkêrêpên mindhak dados bosênipun para maos. Dene ingkang badhe kula obrolakên wontên ing ngriki samangke, anggèn kula rumaos ambupatèni salêbêtipun tigang dintên, inggih punika wiwit malêm 14 dumuginipun malêm 16 ing wulan punika. Hara, dèrèng-dèrèng têka sampun wontên antawisipun para maos ingkang: mèsêm, mènjêp sajak ewa andalit. Mangke rumiyin, kaparênga kula ngaturi katêrangan sakêdhik. Anggèn kula matur rumaos ambupatèni, punika jalaran salêbêtipun tigang dintên wau, wawênang kula dipun samèkakên kalihan para bupati, têgêsipun: para bupati sami ngadhêp Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral, kula inggih makatên, bedanipun lênggahipun para bupati sami wontên ing ngajêng, kula wontên bontot piyambak. Para bupati sami mriksani bêksan paring dalêm sumbangan Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ing Surakarta, kula inggih sami kemawon, bedanipun ngêmungakên tumrap punapa-punapa ingkang gêgayutan kalihan ambucal waragad, kados ta: rawuhipun para bupati wontên ing papan pahargyan, sami nitih oto: pontiyak, biyuk, piyat, lan sasaminipun, kula kêdah narimah numpak oto ingkang lampahipun sarana dipun tarik kapal, alias numpak andhong. Unjuk-unjukan tuwin dhaharan wêlinganipun para bupati, sadaya sami èdi-èdi lan kathah rêginipun, kados ta: sampanyê, anggur, ès pare-pare, dhêdhaharanipun kintên-kintên inggih: sêpèkuk, tarcis lan sasaminipun. Dene ombèn-ombèn kula narimah ès sêtrup, ingkang rêginipun namung sêkêthip sagêlasipun. Kajawi punika, bawanipun kula punika anak turunipun tiyang maratapa, dados sadaya wau plaur kula rencangi siyam, botên nêdha punapa-punapa. Dalasan pangagêmipun pisan para bupati inggih botên patos beda kalihan pangangge kula, inggih punika para bupati ingkang kathah sami mangagêm langênarjan cêmêng, kula samantên ugi, kaotipun, lêngêning rasukan kula ragi ngaprêt, satunggiling bukti, manawi punika: rasukan [ra...]

--- 772 ---

[...sukan] sambu ... e, mèh kemawon kêclethut. Sampun, sampun, kaparênga kula miwiti wawasan kula mênggah wontênipun konggrèsing para bupati.

Ing tanggal 13/14 malêm Sabtu jam 9 dipun wontênakên rêsèpsi, inggih punika pêpanggihanipun para ingkang sami anjênêngi konggrès. Ing sakawit kula rumaos alit ing manah dene ingatasipun namung tukang ngobrol kemawon, têka badhe kêmpalan kalihan para prayagung pangrèh praja, mila inggih botên kenging dipun paibên, dene ebahing manah kula kala samantên tansah kados lampahing sêpur kluthuk: gêdhongglèng-gêdhongglèng. Dumadakan wontên sawatawis patih, wadana tuwin asistèn wadana, ingkang sami tilas kônca kula sêkolah kalanipun wontên ing Magêlang. Ewasamantên kula mêksa botên wani nyakêt, punapa malih aruh-aruh, awit inggih jalaran ngrumaosi rèmèhing pakaryan kula wau. E, jêbul-jêbul para jamhur-jamhur wau sami ngêlokakên kula makatên: Lo, hla ae kok Si Durna, ing batos kula: E, sida kojur, têka banjur ambukak wadi. Awit sajatosipun, nalika kula taksih sêkolah wontên ing plêdhingsêkul, manawi nuju ngawontênakên têtingalan ringgit tiyang, saking brêgasing wujud kula, kula asring kapurih jumênêng dados: Pandhita Durna. Tangkêbing para prayantun ingkang makatên wau, andadosakên bingahing manah kula, awit amracihnani, bilih panggalihanipun sami sumrambah, sarta anêtêpi kapriyantunanipun, têgêsipun: sagêd angecani dhatêng sasami, lan anguningani, bilih priyantun punika kangge tiyang kathah, dados sanès kosok-wangsulipun. Botên kok angêdir-êdirakên: aku kiye priyayi tur gêdhe, sabên uwong kudu ngurmati nyang aku.

[Grafik]

Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral saha para tamu sanès-sanèsipun nalika rawuh ing hotèl Des Indes.

Anglajêngakên wawasan kula ing ngajêng, ing dalu punika ingkang ngrawuhi rêsèpsi kathah sangêt, kajawi para ingkang dipun sêdhahi tuwin para bupati sagarwa, kathah para pangagêng sanèsipun, kados ta: Paduka Radèn Adipati Arya Ahmad Jayadiningrat, warga raad van Indie pangarsaning rad kawula, para dhirèktur dhepartêmèn B.B. tuwin onderwijs, Paduka Tuwan Residhèn Vos minôngka wakilipun gupêrnur ing Jawi Kilèn, pangagêng kantor parampara, sawêtawis warga rad kawula, bôngsa pribumi tuwin Eropah, wakilipun ingkang bupati ing Batawi, ingkang bupati ing Mistêr Kornèlis, lan taksih kathah malih tunggilipun. Kajawi punika ugi katingal para pangagêng ing nagari mandhiri saking tanah sabrang, makatên ugi panjênêngan dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ing Surakarta. Pangagêmanipun para kakung ingkang kathah sami pêthak, inggih wontên sawatawis ingkang sami mangagêm rasukan: palêmbit, santung tuwin gabardhin, nanging botên sadaya. Dene pangagêmanipun para putri, saking anggènipun pating glêbyar, pating pêncorong, pating pancorot, ngantos adamêl balêrênging paningal. Bab punika botên prêlu kula andharakên panjang-panjang, mindhak adamêl bekanipun kônca wingking kemawon. Ing ngriku dipun wontênakên pêthilan bêksan wirèng, paring dalêm sumbangan Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ing Surakarta, mêndhêt pêrangipun Janaka kalihan Supala. Sanadyan jogèdipun pêng-pêngan, panganggènipun sami èdi-èdi, nanging jalaran saking kirang padhang, sadaya wau lajêng katingal surêm, jam 10 bêksa wau rampung, lan botên watawis dangu malih rêsèpsi kabibarakên.

Enjingipun tanggal 14 Juni bikakipun konggrès dening Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral, sêsorahipun pangarsa ing pakêmpalan Sêdya Mulya tuwin wêdhar sabda dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang

--- 773 ---

Wicaksana, sampun kaandharakên ing Kajawèn kala dintên Sabtu ingkang kapêngkêr. Ing ngriki prêlu kawêwahan wawasan sakêdhik mênggah sêsorahipun ingkang bupati ing Pakalongan tuwin ing Karanganyar ing bab pindhahipun têtiyang Jawi dhatêng tanah sabrang.

Ingkang bupati ing Pakalongan, Radèn Tumênggung Arya Surya, botên sagêd nêmtokakên, punapa ing tanah Jawi samangke sampun kêkirangan panggenan ngantos prêlu têtiyang kêdah sami pindhah dhatêng tanah sabrang. Pamanggihing tiyang ing bab punika ingkang sarana wêwaton pintên-pintên katêrangan ingkang mathuk kalihan wontênipun jaman samangke, satunggagalsatunggal. lan satunggalipun sami beda-beda. Inggih lêrês, bilih samangke sampun kathah têtiyang Jawi ingkang sami kesah dhatêng tanah sabrang kanthi pikajênganipun piyambak, nanging punika rak dèrèng kenging kadamêl wêwaton, bilih tanah Jawi sampun kêkirangan panggenan. Sampun malih ingkang nglairakên pamanggihipun, bilih têtiyang Jawi kêdah sami pindhah dhatêng tanah sabrang, nanging sajatosipun ing sabrang sami ambêtahakên kuli-kuli saking Jawi. Salajêngipun ingkang bupati wau, lajêng atur panuwun dhatêng pakêmpalan Sêdya Mulya, supados krêsaa ambudidaya adêgipun komisi para ahli, ingkang kawajibakên nitipriksa prêlu lan botênipun ngawontênakên pindhahan têtiyang Jawi dhatêng sabrang. Langkung utami malih manawi komisi wau katêtêpakên dening pamarentah.

[Grafik]

Para tamu kakung putri nalika sami lêlênggahan wontên ing gêdhong Bat. Jachtclub Tanjungpriuk.

Makatên mênggah wosing sêsorahipun ingkang bupati ing Pakalongan wau. Samangke sêsorahipun ingkang Bupati Karanganyar, Radèn Adipati Arya Iskandar Tirtakusuma. Mênggah wosipun makatên.

Mindhah têtiyang Jawi dhatêng tanah sabrang punika kêdah dipun santosani, langkung utami malih manawi pamindhahipun wau katindakakên dening pamarentah. Têtiyang tani ingkang dipun pindhah ing sanès panggenan, badhe ngraos sênêng wontên ing panggenan enggal wau, manawi kêmpal kalihan sanak sadhèrèkipun sarta dipun parentah dening kapalanipun piyambak. Botên cêkap namung makatên kemawon, nanging ing papan padunungan enggal wau, kêdah dipun wontênakên dhoktêr ingkang sagêd anjagi kasarasaning têtiyangipun ngriku. Kêdah dipun wontêni: lanbao konsulèn, ingkang sagêd suka sêsuluh ing bab panggarapipun sabin. Insinyur, ingkang ngurus ilining toya, ingkang sagêd ngoncori pasabinan. Dhoktêr kewan tumrap rajakaya, para guru ingkang kêdah mulang anak-anakipun têtiyang ingkang mêntas pindhah wau, para amtênar pangrèh praja tuwin pulisi, ingkang marentah tuwin anjagi kakêntrêmaningkatêntrêmaning. dhusun. Makatên ugi tukang-tukang sacêkapipun, lan sasaminipun. Botên beda kalihan ingkang bupati ing Pakalongan, ingkang bupati ing Karanganyar ugi condhong sangêt dhatêng wontênipun komisi para ahli, ingkang dipun têtêpakên dening pamarentah, ingkang kapatah nitipriksa ing bab-bab punika sarta atur adpis dhatêng pamarentah.

Sarampunging sêsorahipun ingkang bupati ing Karanganyar, lajêng dipun wontênakên dhebat rame, nanging botên ngantos rêgêjêgan, lo, mangke dumèh wontên têtêmbunganipun rame, gèk lajêng wontên ingkang mastani rame kados wayang putèhi. O, punika babarpisan botên, nanging wontênipun konggrès wau langkung alus sangêt, inggih sampun mêsthinipun, tiyang punika konggrèsing para gembong-gembongipun tanah Indhonesiah.

Sanajan pêpuntoning rêmbag ing bab pindhahan têtiyang Jawi dhatêng tanah sabrang wau, dhawah wontên ing tanggal 15, kados botên wontên awonipun, manawi kacariyosakên sapunika, inggih punika kados ing ngandhap:

1. Mirid wontênipun katrangan-katrangan tumrap ing tanah Jawi saha Madura, kenging kawastanan kêkathahên mênggahing cacah jiwanipun, anjalari prêlu kawontênakên paboyongan. Indhaking cacah jiwanipun, bilih katimbang tumrap babagan ekonomi saha pulitik ing têmbe wingking botên kenging botên têmtu anuwuhakên paboyongan. [paboyong...]

--- 774 ---

[...an.]

2. Wontênipun paboyongan, sanadyan tumrap prakawis indhaking cacah jiwa, nanging sagêd ngudhari saperangan, tumrap pulitik umum karaharjaning nagari, pindhahipun jiwa saking tanah Jawi dhatêng tanah sabrang wau, botên atêgês sakêdhik.

3. Ing bab pindhahipun têtiyang Jawi dhatêng wêwêngkon ing tanah sabrang ingkang sakêdhik tiyangipun saha dèrèng kabubak, tumrap pambèbèripun gêwès-gêwès wau, umumipun kaprayogèkakên.

[Grafik]

Ombyaking para tamu ing hotèl Des Indes.

4. Bêbadran ulah siti minôngka pananggulang wontênipun jêjêling cacah jiwa, langkung prayogi tinimbang paboyongan kaum buruh, jalaran bab ingkang kapisan punika langgêng, botên namung kangge sawatawis môngsa.

5. Minôngka angajêngakên wontênipun paboyongan, parentah prayogi paring pambantu sarana politik paboyongan ingkang jêmbar dhêdhasaripun. Prakawis waragad-waragadipun langkung utami, manawi dipun wontênakên bang paboyongan minôngka dhêdhasar.

6. Sadèrèngipun sae tumindakipun kaboyongan mardika, prêlu katêtêpakên mênggahing wêwênang tumrap pandarbening siti saha kuwajiban-kuwajibanipun para ingkang sami boyongan salêbêtipun môngsa ingkang sakawit, murih kêkahing hak wêwênangipun.

Sampun samantên kemawon wawasan kula ing bab punika, manawi panjang-panjang ingkang maos mindhak mênirên.

Minôngka kangge mungkasi wawasan kula punika, kula badhe nyariyosakên sakêdhik mênggahing pahargyan wontên ing hotèl Des Indes kala malêm Minggu tanggal kaping 14-15 Juni punika. Ing sarèhning kala punika pahargyan wau dipun jênêngi dening Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral, para tamu sadaya kêdah sami mangagêm pangagêman agêng, cêmêng utawi rasukan cêmêng langênharjan. Wadhuh, kala samantên ombyaking tamu ing ngriku warni-warni, ingkang mangagêm militèr katingal cakrak-cakrak, adamêl sênêning pasamuwan. Pangagêmanipun para prayagung sabrang mèh nyamèni para militèr, pating pancorot, pating pêncèrèt. Pangagêmanipun bupati ing Bali binlodir ing renda mas, gêdhabyah-gêdhabyah kados Bathara Panyarikan angejawantah, ingkang mangagêm langênharjan andhithing kados leo, ingkang mangagêm sarwa cêmêng limrah,

--- 775 ---

katingal singêr ngajrih-ajrihi, dene pangagêmanipun para putri, wah, ngantos angèl anggèn kula mindhakakên, saupami kados sêkar sataman, taksih kirang mungguh, inggih cêkakipun kemawon kula mindhakakên makatên: kawontênanipun para tamu putri, sami mangagêm pangagêman ingkang sarwa èdi, amôncawarni, gêbyaring sêsotya kados lintang ing langit ambyuk sêsarêngan, ngantos adamêl surêming dilah ingkang madhangi pasamuwan.

Dene bêksan wirèng sumbangan dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ing Surakarta, ingkang tiningalakên wontên ing ngriku, botên prêlu kula cariyosakên malih. Bêbasanipun Walandi: Goede wijn behoeft geen krans bokmanawi upami Jawia makatên: ecaning gudhêg Kranggan, botên prêlu dipun warak-warakakên dados pikajêngipun: bêksa wirèng Mangkunagaran wau sae sangêt, sampun botên kenging dipun wancèni.

Sampun samantên kemawon. Sanèsipun kados botên prêlu dipun andharakên ing ngriki.

S.m.t.

Pawartos Wigatos

Sabda Pambuka Dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana

Kala dintên Sênèn ingkang kapêngkêr parêpatan rad kawula ingkang kaping XII sampun kalampahan kabikak dening Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral kanthi mêdhar sabda pambuka. Ing ngriki namung mêthik ingkang prêlu-prêlu kemawon.

Pangandika dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana, babagan ekonomi wêkdal ingkang kantun-kantun punika katingal mundur. Sampun sawatawis lami rêrêgèning gêndhis saha timah tansah saya mandhap gêgayutan kalihan pambèbèring pakaryan-pakaryan ing nagari mônca. Ingkang makatên wau ugi lajêng nênulari tumrap kabudidayan têtanèn sanèsipun, kados ta: karèt, kopi, tèh saha koprah, anuwuhakên mandhaping kurêsipun. Ewasamantên parentah botên badhe ical kapitadosanipun murih pulih saha saenipun ing têmbe wingking, parentah botên badhe nyimpang saking rèh tindakipun kangge angajêngakên tanah Indhia Walandi.

Ing bab rantaman tumrap taun 1931 awit saking wontênipun kacupêtan tumrap pangasilan nagari ingkang jalaran saking munduring kawontênan ekonomi kangge sawatawis môngsa, wontênipun bea tumrap barang-barang ingkang malêbêt badhe kaindhakakên 10 pêrsèn, 5 pêrsèn tumrap paos pènutsêkap, 6 pêrsèn tumrap pangasilan. Wontênipun sègêl tumrap padagangan katikêlakên kalih. Ingkang makatên wau pangasilan nagari lajêng sagêd mindhak 15 1/2 yuta rupiyah.

Ing bab pranatan pènsiun enggal tumrap para amtênar lokal kaparêngakên ngrêmbag wontên ing rad kawula. Wontêning pandhapukipun rêrigên minôngka pambèbèr saha nyaèkakên pranatan ondêrsêtan tumrap punggawa nagari bôngsa pribumi sampun mèh rampung. Gêgayutan kalihan badhe tumindakipun ewah-ewahan pangrèh praja tumrap tanah sabrang, wontênipun èrêndinês badhe kabirat saking sakêdhik.

Gêgayutan kalihan kamajênganing pangajaran andhap tumrap para pribumi tuwin wontênipun Hollandsch Inlandsche Kweekschool ingkang sampun ewah ancas saha dhapukanipun, wontênipun guru tumrap pangajaran [panga...]

--- 776 ---

[...jaran] kasêbut nginggil prêlu kaindhakan. Ingkang makatên wau wontên pamulangan nurmal tumrap lare jalêr pitu saha pamulangan nurmal tumrap lare èstri satunggal badhe kajèrèng têbanipun, punapadene badhe kaêdêgakên pamulangan nurmal tumrap lare èstri satunggal.

Mirid suraosing palapuranipun kumisi Holandsch Inlandsh Onderwijs wontênipun para ingkang sami nglajêngakên dhatêng pamulangan têngahan saha pamulangan inggil sakêdhik sangêt. Bab punika botên anocogi kalihan ingkang kasêdyakakên sakawit, ingkang anjalari pamulangan ôngka I kadadosakên Hollandsch Inlandsche Shcool. Mênggah sêdyanipun parentah ngawontênakên Hollandsch Inlandsche Shcool inggih punika minôngka dhêdhasar kangge nglajêngakên pasinaon.

Gêgayutan ugi kalihan palapuranipun kumisi H.I.O. wontênipun pangajaran andhap ingkang mawi dhêdhasar kilenan punapadene pangajaran pribumi sumêdya kadhapuk enggal minôngka dhêdhasar kangge nglajêngakên dhatêng pangajaran inggil, nanging ugi murih sagêda nocogi minôngka pangajaran wêkasan, nocogi tumrap kabêtahaning gêsang sêsrawungan. Dados ingkang katuju dening parentah botên kok badhe nyiutakên wontênipun pangajaran andhap ingkang mawi dhêdhasar kilenan, nanging malah badhe kajèrèng têbanipun.

Ing bab pamulangan luhur babagan kasusastran wetanan, gêgayutan kalihan wontênipun A.M.S. ing Surakarta ugi tumuntên badhe kabangun

Sanadyan wontênipun tiyang ingkang tilar donya tumrap tanah Jawi saha Madura ing taun 1929 racak langkung kathah katimbang kalihan ing taun 1930, nanging kenging kawastanan kawontênaning kasarasan, ugi tumrap tanah sabrang botên nguciwani.

Wontênipun lampah tilgrap kalihan nagari-nagari mônca saya majêng, ing taun ingkang kapêngkêr sampun kawontênakên sambêtan radhio tilgrap kalihan Jêpan saha Siyêm. Ing bab tumindakipun sambêtan radhio tilpun kalihan Inggris, sanadyan ajêngipun tamban-tamban nanging tansah lumintu. Wontênipun lampah anggêgana sampun kabèbèr dumugi Palembang, Surabaya saha Singgapura.

Salêbêtipun taun punika, kadugi ing pungkasaning parêpatan rad kawula wontênipun usul ing bab pambirating punalêsangsi badhe kaajêngakên dhatêng rad kawula. Usul ing bab pambangunipun satunggiling Arbeidsinspectie tumrap ing tanah Jawi, inggih punika minôngka panging Kantoor van Arbeid sampun kawrat wontên ing usul rantaman.

Kêkêncênganing parentah ing bab para panuntuning P.N.I. ingkang kacêpêng kala kawontênakên panggledhahan tanggal 29 Dhesèmbêr taun ingkang kapêngkêr, prakawisipun badhe kapasrahakên dhatêng pangadilan, jalaran nêrak anggêr-anggêr umum, artikêl 169 saha 153 bis.

Makatên mênggah rêringkêsaning sabda dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana.

--- 777 ---

Bab Ringgit

Sang Hyang Surya

Sang Hyang Surya punika putranipun Sang Hyang Ismaya, inggih Sêmar. Tumrapipun wontên ing padhalangan awis kocap, mêdalipun namung kala-kala ing bab anggènipun gêgayutan kalihan putra, inggih punika Radèn Suryaputra.

Sang Hyang Surya punika dewaning pêpadhang, inggih dewaning srêngenge, dados Sang Hyang Surya punika kuwaos adamêl pêpadhang.

[Grafik]

Sang Hyang Surya

Mirid cariyosan, Sang Hyang Surya punika kagungan putra miyos saking Dèwi Kunthi, putri ing Mandura. Nanging anggènipun pêputra wau botên kacêthakakên mênggah mulabukanipun. Dene mulabukaning cariyos: Dèwi Kunthi wau puruhita dhatêng sawênèhing pandhita nama Rêsi Druwasa, dipun wulang ajidarma, pikantukipun manawi dipun watêk sagêd andhatêngakên dewa. Nanging wontên awisanipun botên kenging kawatêk kalanipun kasorotan srêngenge. Wusana sang dèwi nêrak wêwalêr, amatêk aji wau nuju kabênteran, mila lajêng anggarbini, saha lajêng pêputra kawêdalakên saking karna.

Cêcariyosan ingkang kados makatên punika wontên èmpêripun bilih soroting srêngenge punika atêgês karawuhan Sang Hyang Surya, lan malih mirid ing nalar-nalaripun, Rêsi Druwasa punika inggih Sang Hyang Surya piyambak.

Sakawit sinatriya ingkang pinutrakakên dening Dèwi Kunthi dèrèng têrang sintên ingkang nêdhakakên, sangkaning alit lajêng dipun bucal, saha kaalap nata ing Pêthapralaya, saha sinatriya wau inggih mangrêtos, bilih nata ingkang ngupakara ing panjênênganipun punika namung rama ingkang mundhut putra kemawon, mila lajêng lolos saking praja.

Sajatosipun Sang Hyang Surya inggih trêsna dhatêng putra wau, katitik saking nalika nêdhaki kalanipun sang radèn kapêtêngan panggalih madosi sajatining rama. Ing ngriku Sang Hyang Surya lajêng dhawuh, bilih panjênênganipun punika ingkang rama, dene ingkang ibu Dèwi Kunthi. Sang radèn lajêng pinaringan jêjuluk: Suryaputra. Radèn Suryaputra lajêng pinaringan pusaka sanjata Kuntadurwasa, gandhewanipun nama Wijayadanu, inggih Wijayasapa.Wijayacapa.

Sang Hyang Surya botên kêndhat tansah ngulat-ulatakên dhatêng putra, sabên ingkang putra kapêtêngan panggalih, inggih lajêng anêdhaki. Makatên ugi Sang Hyang Surya mêca supados Radèn Suryaputra krama kalihan putri ing Mandraka, nama Dèwi Surtikanthi. Dados [Da...]

--- 778 ---

[...dos] têrang bilih Sang Hyang Surya punika pancèn trêsna dhatêng putra.

Kasêbut ing cêcariyosan Hindhu, Sang Hyang Surya botên kêndhat tansah anggalih dhatêng pinunjuling putra, sampun ngantos kasoran kalihan para Pandhawa. kacariyos Hyang Surya uninga, bilih ingkang putra badhe katêdhakan Hyang Endra, prêlu ngudi sirnaning anting-ating ingkang wontên ing karna, awit sang radèn wau wiwit miyos sampun kadunungan anting-anting wontên salêbêting godhoh karna, mila dipun namakakên Karna. Mênggah anting-anting wau agêng sangêt dayanipun, sang radèn badhe botên kasoran kalihan sintên kemawon, mila Hyang Endra ngarah sirnaning anting-anting wau, murih Radèn Karna kasoran kalihan Pandhawa. Dene rawuhipun Sang Hyang Surya wau ngeman dhatêng putra, sampun ngantos anglênggani pamundhutipun Sang Hyang Endra. Nanging Radèn Karna awrat anglampahi dhawuhipun ingkang rama, awit ingatasing sinatriya, wajib ambêg lêgawa. Wêkasan Sang Hyang Surya namung mêca manawi sang radèn anglilahakên anting-antingipun, nyuwuna lintu dêdamêl ingkang linangkung, wusana kalampahan.

Dados sajatosipun, Hyang Surya punika tumrapipun dhatêng Radèn Suryaputra botên namung mundhut putra kemawon, nanging pancèn angakêni putra yêktos, saha katingal sangêt pangemanipun dhatêng Radèn Suryaputra têtêp dados pangemaning bapa dhatêng anak.

Bab Kasarasan

Sêsorahipun Radèn Sumadirja, Ind. Arts ing Kudus

Sêsakit Beroerte.

Ing salêbêting thothok tiyang utawi kewan punika isinipun utêk. Warninipun utêk punika saèmpêr kadosdene gajih pêthak sêmu jêne lan êmpuk. Inggih ing ngriku punika têlêng utawi kêmpalipun pangraos sarta ingkang nampèni raosing pôncadriya saha dados dununging lênggahipun pikiran. Paribasan Jawi: apa ora duwe utêk, têgêsipun apa ora duwe pikiran. Utêk wau kenging dipun upamèkakên têlênging kantor tilpun, inggih punika panggenan kêmpalipun kawat saking pundi-pundi. Saking utêk ngriku sambêt sarana talirasa, dhatêng pundi-pundi kalihan pôncadriya wau.

Utêk punika kaperang dados kalih, utêk agêng lan utêk alit, utêk alit wau sambêt kalihan sungsum ula-ula.

Samôngsa ing utêk panggenan têlêng ingkang gêgandhengan kangge ebahipun lêngên risak, upaminipun kadhêsêk utawi kapêtêk dening mimis utawi thothok kêbênthuk utawi kenging kêpruk mawi barang atos, pêcahanipun balung wau mlêsêk lumêbêt ing utêk mêtêk utawi kapêtêk dening êrah ingkang mêdal saking urat êrah ambalabar ing nglêbêt utêk, utawi sêsakit, utawi sêsakit ingkang mrongkol wudun [wu...]

--- 779 ---

[...dun] utawi sanèsipun, panggenan thêlêng wau lajêng botên sagêd nyambut damêl, jalaran risak, mila lêngên utawi suku sagêd pêjah utawi lêmês keple-keple.

Beroerte punika sêsakit ing utêk ingkang limrahipun jalaran saking êrah ingkang mêdal saking urat êrah ambalabar ing nglêbêt utêk. Êrah sagêdipun mêdal jalaran urat êrah ingkang kenging sêsakit warni-warni, adat sêsakit èstri utawi jalaran tiyang ingkang sakit sampun sêpuh uratipun êrah, sampun gêtas mrupuk gampil sagêd pêcah. Êrah ingkang ambalabar ing utêk wau mêtêk utawi ngalang-alangi têlêng panggenan ingkang andayani ebahipun lêngên, suku, rai lan sapanunggilanipun, lajêng peranganing badan wau sagêd lêmês kirang kiyat utawi pêjah.

samôngsa ing utêk sisih têngên wontên sabab ingkang andhêsêk utawi mêtêk lêngên kiwa lan suku kiwa sagêd sami pêjah utawi keple-keple, kosok wangsul manawi ing utêk sisih kiwa manggih sabab, suku lan lêngên têngên ingkang pêjah, awit tangsul raos kangge kiwa têngên, ingkang andayani gêsang utawi ebahipun lêngên suku wau ing utêk sami simpang-simpangan, ingkang saking utêk kiwa manêngên, ingkang saking utêk têngên mangiwa.

Sêsakit beroerte punika thukulipun adat dadakan, trêkadhang kraosipun saking sakêdhik, sakawit badan kraos lêmês lêsu, sirah awrat, kuping gumrêbêg, paningal mêdal konangipun, mumêt, tilêm botên sakeca, nratab, botên sagêd sarèh, kêdah muring-muring kemawon, asring kraos gringgingên utawi lêmês ing suku utawi ing lêngên kalih pisan utawi salah satunggal, sok supe salah satunggiling têmbung, upami badhe wicantên, aku arêp turu, namung aku arêp ... utawi supe dhatêng cacah. Samôngsa sakit sampun sangêt, ingkang sakit sumaput supe botên kraos punapa-punapa, botên sagêd sambat, botên sagêd ebah, toyan utawi ambêbucal mêdal botên kraos, ambêgan kêndho glêrêg-glêrêg, wêkdal ngêdalakên ambêgan pipi mlêndhung, jalaran pipi ingkang kenging sêsakit wau lêmês, kêtêging ugêl-ugêl kêndho sangêt, mripat thêlêngipun katingal ciyut, manawi ingkang kenging sêsakit beroerte botên sangêt, ingkang sakit lajêng enggal èngêt, badan ingkang sapalih katawis pêjah, lêngên lan suku sasisih botên sagêd ebah. Pojok cangkêm utawi lambe ingkang sisih ingkang sakit mèpèt mangandhap, bolongan irung ciyut, pipi ingkang sisih sakit, samôngsa ambêgan mêdal, mlêmbung, ilat manawi dipun êdalakên (mèlèt) katawis pucukipun bengkong dhatêng sisih ingkang saras. Manawi badan ingkang sisih têngên pêjah jalaran perangan utêk ingkang sisih kiwa wontên sabab êrah upaminipun, punika ingkang sakit botên sagêd wicantên utawi pelo, awit ing perangan utêk ingkang kiwa wau panggenan têlêng kangge wicantên. Badhe kasambêtan.

--- 780 ---

Waosan Lare

Kapatèn Obor

XV. Subur dadi patih.

[Dhandhanggula]

Mugi botên dados duka gusti / lan kagalih badhe pados prênah / murih sakeca pun thole / têbih makatên wau / kula matur salugu gusti / ananging kados crita / tamtunipun galur / awit nama ngudhar-udhar / kawontênan kang sampun kasilêp lami / mugi parêng mirêngna //

kala nata rama dalêm swargi / wontênipun ngriki tansah rêsah / rintên dalu usrêg rame / dene jalaraniun / koyok pandung tansah anggili / nêmpuhipun mung nekad / tanpa mawi ewuh / sabab makatên punika / anjalari kirang têntrêming nêgari / tiyang sami brusahan //

malah wontên ingkang lajêng ngili / saking tansah nyanggi kasamaran / dene ngrika ngriki rame / ingkang makatên wau / rama dalêm tansah anggalih / murih jurjanadurjana. ical / wusana dhêdhawuh / anyantosani panjaga / sagèn-ênggèn sami dipun jagi rêmit / nanging sarwa santosa //

nanging gusti tindak wau ugi / botên pisan yèn andayanana / malah saya ngrêbdakake / dene kaparêngipun / rama dalêm apasanggiri / sintên ingkang kaconggah / nyirêpakên satru / badhe atampi ganjaran / sinakajêng darajat punapa siti / dhawuh nuntên warata //

nuntên wontên ingkang sowan gusti / rayi nata Gusti Jêng Pangeran / Tungguljati mênggah wose / sumundhul gadhah atur / badhe nekad nêdya ngayoni / botên pisan melikna / ganjaraning ratu / mung saking katarik wêlas / angèngêti risaking kawula alit / kang sami kasangsara //

nuli nyêla atur kyai patih / inggih lêrês gusti pun warôndha / kula èngêt botên supe / rêsahipun kalangkung / nyai rôndha ambanjur nuli / matur manèh lan nyêmbah / kalampahan sampun / umiyos kangjêng pangeran / sakathahing durjana ingkang pinanggih / pun cêpêngi sakeca //

mung durjana ingkang agêng sami / malah nglêmpak kados bêbarisan / sangêt pamuring-muringe / nagari dipun kêpung / dados kadonkados. pêrangan ugi / ngriku Kangjêng Pangeran / Tungguljati ngêsuk / botên giris dhatêng mêngsah / kang katrajang sami mawut tanpa nolih / lumajêng pating slêbar //

ing wusana lajêng pacak baris / jêng pangeran wontên Karangrêja / damêl pasanggrahan sae / nuwun gusti ing ngriku / jêng pangeran kagungan ampil / inggih kula punika / nanging botên lulus / jêng pangeran lajêng seda / kula sawêg ngandhut wontên tigang sasi / ing wusana kapiran //

awit lajêng abibaran sami / botên wontên tiyang ingkang nyapa / tanpa kocap ngantos mangke / wusana kula mupus / nrimah gêsang caraning alit / wangsul tumut gagriya / anunggil pun biyung / tiyang sêpuh sampun rôndha / wontên ngriku sarêng sampun sangang sasi / kawula gadhah anak //

kathah tiyang kang sami mastani / lare bagus nanging tanpa bapa / kula ugi ngandharake / nanging malah pun guyu / mila lajêng narimah

--- 781 ---

gusti / namung ing batos nyata / kula botên ngawur / ngriku ucap lajêng ical / lan lêstantun lare kawula êmongi / dumugi sapunika //

namung gêsang kula tanpa rêgi / lajêngipun kalantur sangsara / kala Subur taksih lare / kula pun tilar biyung / dados kantun tiyang kalih thil / dene bab gêsang kula / kasangsara nutug / dilalah rèwèling anak / sarêng agêng kapenging ngawula gusti / kula sangêt nalôngsa //

mung ing batos raos kula taksih / yèn pun Subur gènipun ngawula / katarik saking êrahe / dados kawula turut / nanging atur kawula gusti / botên pisan sumêdya / badhe pados usul / nun inggih namung punika / atur kula aluranipun pun abdi / kula namung sumôngga //

angandika nata sêpuh nuli / caritamu kabèh urut cêtha / ora ana sulayane / dene prakara Subur / pancèn nyata darahing gusti / mula ya ora mokal / watak wani mungsuh / dadi Jawane turunan / trahing wani pêng-pêngan dadi prajurit / patut kêcêdhak nata //

lan cêthane mungguh Subur kuwi / dadi jênêng isih nak ing sanak / ora ngira yèn mangkene / dadine yayi prabu / pamilihe kêbênêr bêcik / wis nuli dhawuhêna / animbali Subur / mupung padha kalumpukan / Subur nuli mlêbu mlaku mindhik-mindhik / kang digagas mung tiwas //

wise sowan nata andhawuhi / sumurupa sira bocah anyar / têmêne sanakku dhewe / isih prênah nak dulur / katujune bibi nuturi / upama kabacuta / kapatèn obormu / sira aja pisan samar / sesuk sira bakal sun dadèkke patih / tampanên kanthi bungah //

wis kalakon Subur dadi patih / salin aran Ki Patih Santosa / mirid saka watêkane / saiki kang tinêmu / nagara ing kono ngluwihi / ratune pancèn nyata / panggalihe kukuh / patihe patih pêng-pêngan / dhasar isih dimong ratu patih dhisik / têtêp tanpa kuciwa //

uwis tamat critane saiki / dadi cêtha mungguh pasulayan / iku gampang ing thukule / nanging yèn padha burus / mêsthi bakal tinêmu bêcik / dadi ya ora mokal / wong sulayan rêmbug / lan manèh tumraping sanak / ora kurang sing kabacut dadi lali / saka kêtutup sabab //

Rêmbagipun Garèng lan Petruk

Bab Kopêrasi

(Sambêtipun Kajawèn nomêr 49)

Petruk: Ing ngarêp wis tak caritakake, yèn tumraping kopêrasi dhuwit kuwi kanggo nomêr loro, dadi sing dibutuhake dhisik uwong, sauwise lagi dhuwit kang kanggo nindakake pagaweane kopêrasi mau. Dadi dhuwite mau nusul, ora ana ing ngarêp. Beda karo Naamlooze Vennootschap kang diprêlokake dhisik: dhuwit nyang wong-wonge sing padha asok dhuwit ora ambil pusing babarpisan. Kajaba saka iku, kaya sing wis tak kandhakake ing ngarêp, [nga...]

--- 782 ---

[...rêp,] tumindaking Naaml. Vennootschap kuwi mung gumantung marang wong siji loro bae lan sing akèh-akèh angudi supaya andhil odhêre aja nganti kakehan, prêlune bathine aja nganti dibagi-bagi nyang wong akèh-akèh, seje karo kopêrasi, sing dianggo dhasar karukunane wong akèh. Sabên wong, anggêre pantês bae, kêna mèlu dadi warganing kopêrasi, ing kene karêpe supaya bathine bisaa dibagi marang wong sing akèh bangêt kae. Iya bênêr, ing kono kudu anjaga supaya kukubane siji-sijining kumpulan kopêrasi kuwi ora kêjêmbarên, prêlune bisa anêmtokake bisane kasumurupan tondak-tanduking siji-sijing warga, mêngkono uga ing kene dianggêp prêlu, supaya dayane siji-sijining warga tumrap tumindaking pakumpulan dipadha, sarana siji-sijining warga ing sajêroning parêpatan diwênangake anduwèni swara siji kanthi ora diprêduli akèhing dhuwit sing diasokake ana ing kopêrasi mau.

[Grafik]

Garèng: Mêngko sik, Truk, aku iya bisa nyambung omonganamu kiyi. Mungguh saka wawasan ingsun ana manèh bedaning Naaml. Vennootschap lan koperasi, sing luwih ambêlandhit manèh, yaiku mangkene: tumindaking Naaml Vennootschap kuwi sajake têka sok salênthêman alias nyalawadi ngono. Bokmanawa tindak dhiêm-dhiêm, sing ora nganti kawêruhan ing ngakèh - dadi kaya priyayi sing arêp nuwèni simpênane kae - tumraping Naamlooze Vennootschap bisa dadi kauntungane. Tandhane palapurane taunan bae, le pating clêkuthik, tumraping wong liya têmtune ora bakal bisa ngrêti mênyang kahanane kabudidayan mau. Seje karo kopêrasi, nyambut gawe blag-blagan bae, ora nganggo simpên rusia apa-apa, anggone mangkono mau kanggo kaprêluane para wargane utawa bakal wargane, supaya padha mêruhi kaanane pakumpulane sing têmênan awit kabèh mau rak kudu padha nanggung ala bêciking tumindake kopêrasine.

Petruk: Anggone kopêrasi nyambut gawe blag-blagan, prêlune ora ngêmungake kaya sing kok caritakake mau thok, nanging uga supaya wong-wong liya sing padha gêgayutan karo kopêrasi mau, jalaran saka sok ngutangi barang, utawa apa bae, bisa wêruh kaanane, kang anjalari bisa prêcaya marang kopêrasi mau. Katêranganku ing ngarêp mau kaya-kaya wis cukup kanggo awèh wawasan sawatara mungguh anane kopêrasi. Saiki mungguh prêlune wong padha ngêdêgake kopêrasi kuwi. Wah, hla kiyi prêlune sajagad abuh [a...]

--- 783 ---

[...buh] têmênan. Upamane: butuh utangan sing gampang olèhe, murah tur ora kabotan cicilane, iya banjur ngêdêgake kopêrasi potang, nèk cara Landane: crediet-cooperatie.

Garèng: Dadi ethok-ethoke apa ngêdêgake kayadene apdhèling bang kae. Nanging nèk arêp utang, têmtune rak iya ora susah ngaturi waragad nulis nang mas carik, utawa mas lurah. Lan Nèk nganti kasèp anggone nicil, rak iya ora dioyak-oyak karo bêndarasistèn ta, Truk.

Petruk: Wiyah, iya ora. Têmtune nèk ngêdêgake kopêrasi, ing kono iya banjur dianakake pranatan-pranatan sing kudu dirujuki dening para warga kabèh. Saikine sapa sing arêp utang dhuwit iya kudu saguh nindakake apa sing wis kasbut ing pranatan kono. Wis, wis tak banjurne omonganaku. Saiki upamane wong ambutuhake marang: rabuk gawean sing murah lan sing bêcik, sing tansah bisa sadhiya bae, tur bisa tuku sathithik-sathithik, iya banjur ngêdêgake kopêrasi têtuku (aankoop-cooperatie) kèri-kèri butuh nyang barang-barang sing kanggo kaprêluane wong sabên dinane, sing luwih bêcik lan luwih murah, iya banjur ngêdêgake kopêrasi tumrap kabutuhaning wong ngaurip (verbruiks-cooperatie) ensopêrut.

Garèng: Wiyah, bok cara Jawa bae. Kaya ora ana cara Jawane: ensopêrut: mêngkono sabanjure. Kathik dicara Lônda barang. Ora, Truk, saiki aku arêp takon dhisik. Wong ngêdêgake kopêrasi kuwi rak mung karo kônca-kancane dhewe. Ing môngka kônca kuwi ora mêsthi yèn rêsik atine. Akèh bae kônca sing anduwèni panganggêp: wèkmu wèkku, wèkku ya wèkku dhewe. Kèri-kèri kopêrasine banjur dikrikiti dening wong sing daulate kaya mêngkono kuwi, pakumpulane apa bisa ngapak-ngapakake nyang wong mau. Kajaba iku, upama kopêrasi mau arêp utang barang, utange mau apa atas namaning pakumpulan, apa namaning para wargane. Wah, iki sajake kok repot têmên, Truk.

Petruk: Pitakonmu kang kapisan, pakumpulan pancèn iya ora bisa gawe apa-apa marang wong sing main apus krama mau, mangkono uga pakumpulan ora bakal bisa olèh utangan yèn ta nganggo jênêngane pakumpulan mau, kajaba ta yèn pakumpulan mau wis olèh rèhpêrsun (Rechtspersoon) kuwi mêsthi banjur seje bae glagate.

Garèng: Wèh, Truk, rèhpêrsun iki bangsaning apa, nèk motor pèpêrsun, hla kuwi ngrêti têgêse, yakuwi mator sing kêna ditunggangi wong lima, balik rèhpêrsun kuwi apa bangsaning bêskal gripir kae, awit ing kono ana têmbunge; rèh (recht) têgêse: pangadilan lan: pêrsun (persoon) = uwong, dadi têgêse wong sok awèh pangadilan.

Petruk: We, hla, ana propsor anyar-anyaran kiyi, ora Rèng, pêthekanmu kiyi adoh bangêt. Liya dina tak caritani mungguh karêpe rèhpêrsun mau.

--- 784 ---

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Indhonesiah

Parêpatan umum B.A.P.A., ing Surakarta.

Kala malêm Sabtu kaping 13 Juni ingkang kapêngkêr Badan Akan Pelindung Anak-anak kadadosan saking pakêmpalan-palêmpalan ing Surakarta ingkang manah pasinaoning lare kanthi tuntunanipun pangarsa Tuwan A.W. Karyasa ngawontênakên parêpatan umum ing abipraya. Ingkang dhatêng kirang langkung wontên wolung atusan. Pamêdhar sabda inggih punika Tuwan Sutapa Hadisaputra, wosipun nyuwalani mênggahing pamrayoginipun kumisi H.I.O. murih wontênipun H.I.S. kajugaga sarta H.I.S. ingkang sampun wontên samangke ingkang 85 prêsèn kadadosna pamulangan sêkakêl. Lajêng kasambêt pamêdhar sabda sanèsipun, inggih punika Tuwan-tuwan Martaya, Sutiyadi, Suteja, Sasraprêwata, Dutadilaga, Sudarya Cakrasiswara, Sarônta saha Adisastra, sadaya wau sami nelakakên botên condhongipun mênggahing panjugagipun H.I.S., ngajêngakên supados sêdya wau kasandèkakên. Wasana lajêng ngawontênakên mosi ingkang wosipun nyuwalani panjugaging H.I.S., katampi kalayan suwara umum.

Bang kabangsan kabèbèr.

Benjing wulan ngajêng punika ing Sêmarang badhe kawontênakên panging kabangsan, bilih kalampahan sagêd tumindak sae lajêng badhe kadadosakên agènsêkap. Ingkang badhe mandhegani inggih punika Tuwan Slamêt, wèt odhêr ing kitha ngriku.

Pamulangan luhur tèhnik ing Bandhung.

Minôngka mèngêti adêgipun sampun jangkêp sadasa taun, benjing tanggal 28 Juni ngajêng punika ing Pamulangan Luhur Tèhnik ing Bandhung badhe kawontênakên pahargyan, ingkang jumênêng pangarsaning pamulangan wau badhe damêl wawasan mênggahing kawontênan salêbêtipun taun pangajaran ingkang kapêngkêr, salajêngipun Prof. C.P. Wolff Schoemaker badhe sêsorah bab kaendahaning kagunan wangunan saha kagunan gagrangagrag. enggal.

Kangge nyaèni margi-margi pakampungan.

Kawartosakên, gêmintê Sêmarang sampun kaparingan pitulungan arta 2.950 rupiyah minôngka nyaèni margi-margi pakampungan ing Kêbonsari, Padêrêsan, Kêbonagung saha Tamanarja.

Ingkang Bupati ing Brêbês seda.

Kala tangga 12 Juni ingkang kapêngkêr, sasampunipun nandhang gêrah dangu, ingkang Bupati ing Brêbês, Radèn Tumênggung Sajirun seda wontên ing griya sakit ing Purwakêrta. Suwargi panjênênganipun ing wulan Oktobêr 1929 kawisudha jumênêng bupati ing Brêbês, sadèrèngipun punika jumênêng patih ing Purwakêrta. Taun 1921 dumugi taun 1924 jumênêng wontên ing rad kawula minôngka wêwakilipun P.E.B. Nalika samantên suwargi panjênênganipun taksih jumênêng wadana wontên ing Banyumas.

Tuwan Dr. Degens dhatêng nagari Walandi.

Wontên pawartos, Tuwan Dr. P.N. Degens insêpèktur pangajaran têngahan tindak dhatêng nagari Walandi, prêlu wawaswawan. rêmbag gêgayutan kalihan badhe wontênipun dhiplomah opisil tumrap pangajaran padagangan. Ing rad kawula ugi sampun kaprayogèkakên supados ing ngriki kawontênakên dhiplomah makatên wau. Kajawi punika Tuwan Dr. Degens badhe ambudidaya murih wontênipun pamulangan têngahan ing Indhonesiah sagêda langkung gampil sambêtipun kalihan pamulangan têngahan ing nagari Walandi.

A.M.S. ing Sêmarang.

Sampun katêtêpakên, wiwit wulan Juli 1930 wontênipun H.B.S. ing Sêmarang badhe gêgandhengan A.M.S. babagan wiskêndhê saha ngèlmu kodrat kawiwitan saking klas satunggal.

Kalawarti Risalah Islam.

Benjing awalipun wulan Juli ngajêng punika ing Surakarta badhe kawêdalakên kalawarti: Risalah Islam, mêdal sabên wulan sapisan. Wontênipun kalawarti wau mawi basa saha sastra Jawi, badhe ngêwrat ngèlmi-ngèlmi agami Islam, ugi badhe ngêwrat suwaranipun umat Islam, gêgayutan kalihan kabêtahaning tanah Indhonesiah punapadene kamajênganing jagad kaislaman. Rêgining lêngganan f 1.75 ing dalêm 1/2 taun utawi f 1.- ing dalêm 3 wulan. Sintên ingkang badhe nyatakakên isinipun kalawarti wau, kenging mundhut conto dhatêng administrasining Risalah Islam ing Surakarta.

Para panuntuning P.N.I.

Kawartosakên, benjing wulan ngajêng punika para panuntuning P.N.I. ingkang taksih katahan, inggih punika Tuwan-tuwan Ir. Sukarna, Gathot saha Maskun badhe kaajêngakên dhatêng landrad ing Bandhung.

Prakawis panyuntikan limpa saha paru.

Ing up kantoring pakaryan kasarasan mangke sawêg kagarap supados tumuntên kawontênakên pranatan ingkang katêtêpakên dening anggêr-anggêr prakawis panyuntikan limpa saha panyuntikan paru (minôngka papriksan dhoktêr bilih wontên tiyang pêjah jalaran sakit pès).

--- 785 ---

Gêgayutan kalihan kathahing palapuranipun pangagêng pangrèh praja saha dhoktêr nagari bilih wontênipun tiyang siti sami nyuwalani tumindaking papriksan kados makatên wau.

Rantaman tumrap taun 1931.

Mirid ingkang kasêbut ing rancangan rantaman tumrap taun 1931 ingkang kala dintên sênèn ingkang kapêngkêr sampun kaparingakên dhatêng rad kawula, gêgayutan kalihan kamunduraning kawontênan ekonomi kangge sawatawis môngsa wontênipun beya tumrap barang-barang ingkang malêbêt badhe kaindhakakên 10 prêsèn, 5 prêsèn tumrap paos penutsêkap, 6 prêsèn tumrap paos pangasilan, wontênipun sègêl padagangan katikêlakên kalih. Ingkang makatên wau wontênipun pangasilan nagari lajêng sagêd mindhak 15 1/2 yuta.

Kajawi punika ugi badhe kawontênakên indhakan ingkang têtêp, inggih punika wontênipun bea tumrap tiyang mônca ingkang malêbêt, ingkang rumiyin f 100.- kaindhakakên dados f 150.-, prabeaning sègêl tumrap kuli kontrak saking mônca ingkang rumiyin f 15.- kaindhakakên dados f 75.-, punapadene tumrap tanah sabrang ingkang kaasta dening parentah piyambak badhe kawontênakên paos têtumpakan motor. Bab punika sabên taunipun tumrap pangasilan nagari mindhak 2 1/2 yuta.

Wontênipun arta ingkang kawêdalakên tumrap punggawa nagari badhe kairit 4 prêsèn. Kasêdya wontênipun schaal B saperangan badhe kaliyêrakên schaal A. Wontênipun standplaatstoelage tumrap para amtênar ingkang blanjanipun langkung saking f 1000.- badhe kasuwak.

Asiah.

Campuh malih.

Bombai 12 Juni (Aneta-Redio). Ing Khairabezirk, Bênggala, wontên ura-uru anggêgirisi. Kathah têtiyang sami ngancam dhatêng pulisi, pulisi kêpêksa migunakakên sanjata, kathah têtiyang anandhang tatu. Sarèhning kawontênanipun saya anggêgirisi, pangagêng nagari ngantos andhatêngakên bêbantu saking Kharagpur.

Kawontênan ing Indhia Inggris.

Bombai, 16 Juni (Spec. B.N.). Awit saking wontênipun ordhonansi tumuju para ingkang sami damêl uwasing umum ingkang sampun kaundhangakên dening rajamudha, wontên tiyang 26 pandhèrèkipun Sang Gandi kacêpêng dening pulisi jalaran sami manggrok sangajênging toko-toko ingkang sade barang tênunan saking nagari mônca (sampun ngantos wontên tiyang ingkang tumbas).

Bombai, 16 Juni (Spec. B.N.). Tiyang 26 ingkang kacêpêng wau sami kaukum kunjara kanthi nyambut damêl paksan nyakawan wulan, sakacêpêngipun tiyang wau lajêng wontên tiyang sanèsipun ingkang sumilih, ugi lajêng sami kacêpêng. Sasampunipun punika lajêng wontên tiyang èstri 42 kacêpêng ingkang sami manggroki ing sacêlaking toko-toko inuman kêras.

Simlah, 16 Juni (Spec. B.N.). Wontênipun pilihan umum tumrap Wetgevende Raad sampun katêtêpakên dhawah wulan Sèptèmbêr ngajêng punika.

Eropah.

Polkênbon.

Wontênipun rancangan prajanjian ing bab pakaryan paksan samangke sampun rampung pangrêmbagipun. Ing pungkasanipun sampun nuwuhakên karuwêtan sawatawis nalika katêtêpakên badhe tumuntên katindakakên panyuwaking sadaya pakaryan paksan. Tanah Indhia Walandi gêgayutan kalihan wontênipun tanah-tanah partikêlir botên sagêd anyondhongi, sanadyan ta parentah Indhia Walandi lajêng ngakên panumbasing siti-siti partikêlir. Tuwan Smit utusaning kaum buruh nagari Walandi sampun nêrang dhatêng konpêrènsi benjing punapa mênggahing pangrêmbagipun lêsangsi.

Pawartos saking Administrasi

Lênganan nomêr 2346 ing Grogol. Kajawèn ajêg dipun kintun. Nomêr pintên ingkang botên tampi. Punapa sampun kapriksa ing doplang.

Lênganan nomêr 399 ing Pagu, Yatra f 3.-, ingkang f 1.50 kangge kwartal 1 taun 1931.

Lênganan nomêr 1908 ing Kêpatihan lor, Sala. pos wisêl f 6,- tumrap Kajawèn wiwit 1 Juli 1930 dumugi 30 Juni 1931 sampun katampi. Pawartos punika minôngka lintuning kwitansi.

Wangsulan saking Redhaksi

Lênganan nomêr 3521 ing Cêpu. Prayogi pitakèna dhatêng Onderwijs-bureau Republiecan ing Bandhung.

Lênganan nomêr 232 ing Padurêsa. Manawi kintun pakabaran, kakintuna cara sêrat limrah kemawon utawi dhokimèn, awit tumrap ing kalawarti, beda kalihan sêrat kabar padintênan, prêlu ngêwrat pakabaran enggal.

Lêngganan nomêr 414 ing Jombang. Kiranging cêmêngipun sastra ing Kajawèn, punika jalaran saking enggaling sastra, botên saking awoning mangsi, mila sanadyan tipis, nanging cêtha.

Lênganan nomêr 2785 ing Bandhung. Karangan panjênêngan sampun katampèn, nanging botên kapacak, amargi bab kados makatên wau sampun nate kapacak wontên ing Kajawèn, lan malih bab cêcariyosanipun wontên ingkang botên cocog.

--- 786 ---

Wêwaosan

Sintên ingkang Wajib Kantun

4

Mênggah sanyatanipun, ingkang dipun pêndhêt Tuwan Harwey wau ambêr, inggih punika kadosdene balêndok ingkang aslinipun saking utah-utahaning ulam sagantên, gandanipun wangi, dene manawi dipun olah malah lajêng dados lisah ambêr, rêginipun awis.

Lajêng panggagasipun Tuwan Harwey: kaananing ambêr iku, tak upamakake donya mumbruk kang mung kari ngukupi bae, kira-kira ing sajrone sataun bae aku wis bisa dadi miliunèr.

Ing ngriku Tuwan Harwey lajêng pados rekadaya murih sagêdipun sêsrawungan kalihan têtiyang siti, awit ugi badhe kangge sarana pangudining kadonyan. Nanging sarèhning têtiyangipun ing ngriku punika kêgolong dèrèng patos pakulinan kalihan tiyang mônca, dados tindakipun Tuwan Harwey ngangkah-angkah, supados botên damêl kagèt.

Sanès dintên Tuwan Harwey anjajah ing pulo ngriku, sarêng dumugi sapinggiring sagantên ingkang toyanipun ngalojok, sumêrêp wontên tiyang numpak baita alit, Tuwan Harwey nyasmitani ngundang, tiyang ingkang numpak wau inggih lajêng mara, nanging polatanipun katingal anjanggirat kados kagèt. Bab makatên wau tumrap Tuwan Harwey inggih lajêng mangrêtos kemawon manawi jalaran tiyang wau katêmbèn sawêg sumêrêp.

Tuwan Harwey lajêng damêl tindak pamiluta sarana sasmita lajêng sagêd têtêpangan kalihan tiyang wau, wusana dipun jak dhatêng panggenanipun. Sadumugining pamondhokan lajêng dipun sukani punapa-punapa ingkang sakintên damêl panujuning manah, kalampahan tiyang wau lajêng sênêng manahipun, saha dangu-dangu dados kulina.

Sarêng sampun kulina, malah lajêng sagêd anggêgèndèng dhatêng tiyang sanès-sanèsipun sami tumut mriku. Ing sabên dintên padamêlanipun namung bingah-bingah, saha Tuwan Harley punika sagêd, mila dangu-dangu pangraosipun tiyang ing ngriku kados ambapa dhatêng Tuwan Harwey.

Sasampunipun têtêp kulina, Tuwan Harwey lajêng wiwit ngêcakakên damêl, têtiyang ing ngriku sami dipun ajêk mêndhêti ambêr dhatêng pasisir dipun kalêmpakakên wontên sacêlaking pondhokanipun.

Botên watawis dintên, Tuwan Harwey sumêrêp wontên kapal dhatêng, piyambakipun botên kasamaran, manawi kapal ingkang dhatêng punika kapal ingkang dipun pangagêngi mitranipun. Labuhing kapal taksih wontên têngah, lajêng katingal wontên sakoci lumampah dhatêng dharatan. Tuwan Harwey lajêng manjêr kacu dipun garani panging kajêng alit, minôngka suka sasmita wilujêngipun ingkang wontên ing pulo wau, wusana yêktos, ingkang dhatêng Tuwan Smith, sasampunipun pinanggih lajêng têtabikan saha lajêng sami nglajêngakên suka sukur dene sagêd pinanggih malih. Ing sakawit Tuwan Smith badhe pitakèn mênggah angsal-angsalanipun anggèning wontên pulo ngriku sampun mèh sawulan punapa. Nanging dèrèng ngantos kêlair pitakènipun, Tuwan Smith lajêng dipun gèrèt dening Tuwan Harwey dipun têdahi barang ingkang dipun kalêmpakakên saha cariyos: iki apa.

Tuwan Smith saking botên mangrêtos: Iki apa Harwey.

Harwey: Mokal, yèn kowe durung sumurup, iki ambêr. Tuwan Smith mangsuli kalihan anjêngèk: Ambêr kang saiki rêgane madhani barlean. Herwey, aku bungah bangêt lan sukur, dene kowe nêmu kabêgjan kang samene gêdhene, dadi nyata bangêt, yèn anggonku ngajèni mênyang kêkarêpanmu iku ana wohe. Nanging Harwey karêpmu banjur kapriye, baranng iki aja mung ngumbruk ana ing kene bae, kudu nuli ditanjakake.

Harwey: Iku mêsthi, Smith. Nanging kowe sumurupa, iki jênêng isih bakal, kudu diupakara manèh, lan pangupakarane mau kudu nganggo piranti kang kêpêksa aku kudu nganakake.

Smith wicantên mêmpêng: Harwey, wong among dagang kudu tumindak cekat-cèkêt, apa tuwuhing gagasan kudu ditindakake. Aku dhangan bangêt mitulungi apa kang dadi kabutuhanmu, mara, saiki pratelakna.

Harwey mangsuli: Smith, saka karêpku, aku arêp bali mulih dhisik, iki prêlu arêp nyukupake butuhku mau.

Smith mangsuli anjêngèk: Aja, aja. Kowe aja sêmbrana, yèn donya kang kotêmu iki nganti kasumurupan ing wong liya, kowe mêsthi kelangan lan bakal ora bisa bali, awit jênêng durung dadi melikmu. Lan kowe ngèlingana anggonmu wis olèh piandêl disuyuti ing wong bumi kene. Wis saiki pratelaa bae, apa kang prêlu koênggo, aku kang bakal nêkakake.

Tuwan Harwey anggêga sangêt dhatêng pamrayoginipun Tuwan Smith, lajêng mratelakakên punapa ingkang dados kabêtahanipun. (Badhe kasambêtan)

--- [0] ---

[Iklan]