Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-10, #1645

Katalog:Kajawèn, Balai Pustaka, 1930, #1645
Sambung:
1.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-01, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #354.
2.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-02, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #355.
3.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-03, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #356.
4.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-04, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #357.
5.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-05, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #358.
6.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-06, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #359.
7.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-07, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #360.
8.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-08, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #361.
9.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-09, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #362.
10.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-10, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #363.
11.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-11, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #364.
12.Kajawèn, Balai Pustaka, 1930-12, #1645. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #365.

Ôngka 80, 10 Jumadilawal Taun Jimawal 1861, 4 Oktobêr 1930, Taun V

Kajawèn

[Iklan]

--- [1275] ---

Ôngka 80, 10 Jumadilawal Taun Jimawal 1861, 4 Oktobêr 1930, Taun V

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Ngobrol ing Dintên Sabtu

Lêlampahan Gêgayutanipun kalihan Panacah Jiwa

Ing saindênging tanah Jawi samangke sawêg rame katindakakên panacah jiwa, nanging ing ngriki kula botên badhe nyariyosakên ing bab punika, awit ing Kajawèn ngriki sampun asring ngêwrat karangan ingkang gêgayutan kalihan wontênipun panacah jiwa wau. Dene ingkang badhe kula obrolakên samangke tuwuhing lêlampahan ingkang gêgayutan kalihan bab wau.

Tumrap ing kitha Batawi, salêbêtipun panacah jiwa punika katindakakên, prasasat nuwuhakên satunggiling: pagêblug, sanadyan botên adamêl tiwasing jiwanipun manusa. Murih cêthanipun, kados prêlu kacariyosakên mênggah wujuding pagêblug wau.

Para maos ingkang sampun nate ngumbara wontên ing Batawi, têmtunipun sampun sami uninga, bilih têtiyang ingkang sami sade sayuran wontên ing kitha Batawi punika, sanès têtiyang kitha ngriku, nanging ingkang kathah tiyang dhatêngan saking Bogor, Sukabumi, Cianjur lan sapiturutipun. Sarêng panacah jiwa wau dipun wiwiti katindakakên, têtiyang wau lajêng sami mantuk dhatêng padhusunanipun piyambak-piyambak. Jalaran saking punika amila ing Batawi lajêng tuwuh pêgêblug ... sayuran. Sintên ingkang karêm gudhêg, kapêksa kêdah narimah dhahar: opor ayam, sintên ingkang karêm buntil lumbu, kêdah narimah dipun santuni: lapis, dene ingkang karêm dhahar osèng-osèng kangkung, inggih kapêksa kêdah narimah dhahar: sambêl gorèng abon. Ingkang rêkaos ngêmungakên para ingkang sabên dintên kêdah dhahar bayêm, murih padharanipun sagêd lêmês, hla, punika botên wontên gantosipun kajawi sabên dintên kêdah ngunjuk: wedang têmulawak, utawi sabên saminggu sapisan kêdah dipun galontor ... kastroli.

Dene sabab-sababipun anggèning têtiyang sade sayuran sami mantuk dhatêng padhusunanipun piyambak-piyambak wau, kados adat inggih jalaran saking lêpat wèsêlipun prentahing para priyantun pangrèh praja ingkang andhap-andhap. Pancèn inggih kêrêp kemawon kalampahan, bilih dhawuh saking nginggil sae, nanging sarêng dumugi ingkang ngandhap piyambak, cara Tionghwanipun lajêng: bisae: sangêt. Kados ta upaminipun makatên, saking nginggil wontên dhawuh: sabisa-bisa wong-wong kudu ambantu pagaweane pabrik. Lo, dhawuh wau rak wontên ungêl-ungêlanipun: sabisa-bisa, têgêsipun: nèk bisa ambantua, nanging nèk ora bisa, iya ora dadi ngapa. Nanging dhawahipun wontên ing ngandhap, têka lajêng wontên ingkang malih makatên: wong-wong kudu padha nyambut gawe ana ing pabrik. Dhawuh ingkang makatên wau sajak ngêmu raos: sawahmu ora prêlu kogarap, luwih bêcik dolên bae nyang pabrik. Samantên sagêdipun ewah dhawuh ingkang saking nginggil, manawi sampun dumugi ingkang ngandhap babarpisan. Makatên ugi mênggahing dhawuh ing bab panacah jiwa.

Dhawuh saking nginggil pisan pancèn inggih sampun lêrês, ing ngriku namung kadunungakên: ing sarèhning waragadipun panacah jiwa sahohah botên kantên-kantênan kathahipun, panindakipun wau kêdah ingkang lêrês [lê...]

--- 1276 ---

[...rês] sampun ngantos nguciwani. Nanging sampun dados adat wontên ing ngalam donya punika, lampahing dhawuh saking nginggil punika, botên lajêng anjujug dhatêng ngandhap kemawon, nanging mawi mompar-mampir rumiyin, upaminipun: ingkang rumiyin piyambak mampir dhatêng karesidhenan, lajêng dhatêng kabupatèn, dhatêng kapatihan, kawêdanan, makatên sapiturutipun ngantos dumugi ing kalurahan, saking ngriki lajêng sawêg kasêbar dhatêng tiyang alit. Ing môngka limrahipun, dhawuh punika manawi anggènipun kampir ingkang kapisanan lajêng korèngên, dumuginipun ingkang ngandhap pisan, inggih lajêng krowak bungkrah. Makatên ugi lampahipun dhawuhing bab panacah jiwa wau, sarêng dumugi priyantun pangrèh praja ingkang andhap piyambak, inggih lajêng wontên ingkang nuntên santun salaga. Punapa malih para lurah punika kathah ingkang taksih sami angèngêti lêlampahan-lêlampahan ing kala rumiyin, inggih punika: manawi wontên dhawuh saking nginggil, ingkang wusananipun lêpat tumindakipun, punika limrahipun ingkang dipun thuthuk langkung rumiyin, inggih para lurah-lurah. Ingkang makatên punika mênggah rumaosipun para lurah sampun ngantos sagêd kalampahan malih sarta lajêng sami kêncêng sêdyanipun, murih tumindakipun panacah jiwa sagêda sae sampun ngantos nguciwani. Jalaran saking punika, sawênèhing lurah lajêng suka parentah dhatêng têtiyang ing dhusunipun, supados salêbêtipun panacah jiwa katindakakên punika, sampun ngantos wontên tiyang ingkang nilar dhusunipun. Dene sintên ingkang kêkesahan ing kala punika, badhe kaukumakên. Ingkang punika têtiyang ing dhusun-dhusun ngriku, ingkang sami ngumbara wontên ing sanès-sanès nagari, inggih lajêng gurawalan sami mantuk dhatêng dhusunipun piyambak-piyambak. Makatên ugi para tukang sayuran ing Batawi, bokmanawi inggih jalaran saking dhawuhing lurahipun piyambak-piyambak ingkang suraosipun kados kasbut nginggil wau, anggènipun lajêng kesah saking Batawi punika. Upami kenginga maibên, anggèn kula samangke katingal kêmbuk-kêmbuk jalaran kêkathahên nêdha daging, nanging kirang anggèn kula nêdha bangsaning sayuran, punika ingkang pantês kula paibên, botên sanès kajawi: mas lurah mas lurah wau.

Sampun sampun, kados cêkap samantên kemawon, samangke sami ngrêmbag sanès-sanèsipun, ingkang ugi gêgayutan kalihan wontênipun panacah jiwa wau.

Sanadyan para maos têmtunipun sampun sami mangrêtos, mênggah ingkang sami dados pambantunipun pakaryan panacah jiwa, murih cêthanipun ing ngriki kados prêlu katêrangakên sawatawis. Kajawi para panuntunipun, ingkang ambantu dhatêng pakaryan wau wontên kalih golongan, inggih punika: golongan tèlêr (teller), têtiyang ingkang kajibah anacahakên jiwa, tuwin: dhepoodhêr (depothouder) têtiyang ingkang kapatah nocogakên padamêlanipun para juru panacah jiwa wau. Ing ngriku kados botên prêlu kacêthakakên, sapintên pituwasipun para dhepoodhêr tuwin tèlêr wau, salêbêtipun anindakakên padamêlan nacahakên jiwa salêbêtipun sawatawis dintên punika. Awit tumrapipun kula piyambak, manawi wontên tiyang nêrang mênggahing blônja kula sabên wulanipun, punika kula sok lajêng mangkêl. Jalaran manawi kasumêrêpan, bilih blônja kula namung sakêdhik, sampun botên kemawon, manawi kok lajêng dipun tambêli kêkirangan kula, bêgja-bêgjanipun kula bokmanawi lahmalah. dipun èncêpi, kanthi ing batos mawi ngudaraos makatên: O, hla wong blônja têka mung sauprit mêngkono, kanggo tuku rokok bae rak ora cukup. Dene manawi blônja kula kathah, pitakènipun lajêng tharik-tharik, kados ta: titêl kula: mas radèn punapa radèn mas, malah manawi dhong kapinujon, lajêng dipun pitakèni: sampun gadhah semah punapa dèrèng. Dene manawi dèrèng, kadhangkala sok lajêng kados wêwaosan wontên ing kalawarti punika, mawi: badhe kasambêtan.

Amangsuli ing bab para pambantunipun pakaryan panacah jiwa. Para panuntuning pakaryan wau, kabaripun sami anglairakên gênging panggalihanipun, dene racak-racakipun para dhepoodhêr tuwin para tèlêr sami tumêmên anggènipun nindakakên padamêlanipun. Para dhepoodhêr prasasat botên nate mêdal saking kantoranipun. Sadintên-dintênipun anggèning anocogakên tuwin nitipriksa padamêlanipun para tèlêr ngantos 13 dumuginipun 15 jam. Dene manawi wontên tèlêr ingkang lêpat anggèning nacahakên, dhepoodhêr anggènipun nêrang-nêrangakên kalêpatanipun wau, inggih kanthi sabar lan talatos, ingkang anjalari enjingipun lajêng sagêd nindakakên padamêlanipun ingkang kanthi samêsthinipun.

Dene satunggil-tunggiling tèlêr punika gadhah bagian wêwêngkon piyambak-piyambak, ingkang kêdah karampungakên dangu-dangunipun 14 dintên. Ing nginggil sampun kacariyosakên, bilih racak-racakipun, para tèlêr punika panyambut damêlipun sami tumêmên-tumêmên, malah wontên salah satunggiling tèlêr ing Tanjung priuk, ingkang mêmpêng sangêt anggèning nindakakên padamêlanipun, ngantos padamêlan ingkang mêsthinipun kêdah kagarap 14 dintên, punika dipun borong karampungakên namung salêbêtipun sadintên, tur angsal-angsalaning padamêlanipun wau, inggih: prêsis, botên kirang satunggal punapa.

Kosokwangsulipun, sanadyan namung satunggal kalih, inggih wontên tèlêr ingkang tindakipun: bisae, kados ta: nariki artaning têtiyang ingkang dipun cacahakên jiwanipun, ngapus-apusi, lan sasaminipun. Tujunipun ingkang gadhah tindak makatên punika namung satunggal kalih, upami kathah harak inggih sagêd kalampahan rê ... muk.

Minôngka mungkasi obrolan kula punika, ing ngriki nyariyosakên sakêdhik, mênggah tangkêpipun têtiyang ing Bêtawi ngriki dhatêng para tèlêr wau. Botên ngêmungakên dhatêng para bôngsa Eropah kemawon, sanadyan ing kampung-kampung tuwin ing Pacinan, para tèlêr sami dipun tampi kanthi sukaning manah. Malah wontên ing griyanipun bôngsa Eropah, para tèlêr wau sami dipun lênggahakên ing kursi, sawênèh wontên ingkang sinêgahan wedang, limun, srutu, rokok sigarèt, lan sasaminipun. Upami anggènipun nacahakên jiwa wau, kalêrês wanci dhahar, kintên kula inggih wontên kemawon, tèlêr ingkang enjingipun gadhah tirahan ... sêkul wadhang, jalaran pêpancènipun piyambak botên kadhahar. Punapa malih manawi nacah jiwa wontên ing griyanipun tiyang ingkang sawêg kêndhuri, yèn wontên bêgjanipun, sagêd ugi kalampahan mantuk ambêkta ... brêkat.

Pênthul.

--- 1277 ---

Jagading Wanita

Olah-olahan Jawi

(Sambêtipun Kajawèn nomêr 79)

11. Gorengan.

Sawarninipun ulam jêroan, punika kenging kagorèng, bumbunipun sarêm akalihan asêm.

12. Sate

Ulam daging utawi jêroan, kairisan alit-alit, mawi dipun sunduki ing sujèn manawi sampun kabumbonan. Bumbunipun: sarêm, tumbar, jintên, bawang tuwin gêndhis, matêngipun kabakar mawi latu mawa.

13. Sate pênthul.

Ulam daging kacacah lêmbat, bumbunipun sarêm, traos, brambang, bawang, tumbar, kêmiri tuwin gêndhis, lajêng kaulêd kalihan parudan kalapa sarta lajêng dipun êndhèg-êndhèg wontên ing sunduk anama abing, matêngipun ugi kabakar kalayan latu mawa. Tumrap ing tanah wetan, sate pênthul kados makatên punika dipun gorèng.

14. Ulam duduh.

Ulam daging, koyor tuwin ati kairis-iris, bumbunipun: sarêm, traos, salam, laos, brambang, bawang tuwin kunir, kagodhog kalihan santên.

15. Pindhang

Ulam daging kairis-iris, bumbunipun: sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, lombok tuwin kaluwak sami kaulêg, lajêng kagodhog kalihan santên.

16. Brongkos.

Bumbunipun sami kalihan pindhang, namung ulaminipun kasuwir-suwir, sarta lombokipun karajang.

17. Blêketho.

Ulam kisi, bumbunipun sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, gêndhis tuwin rajangan lombok, kagodhog kalihan santên kanil ngantos kênthêl.

18. Untup-untup.

Ulam gajih tuwin koyoran, kawoworan kacang cina, bumbunipun: sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, lombok kasigar-sigar, lajêng kagodhog kalihan toya.

19. Gêcok gênêm.

Ulam daging tuwin koyoran, kawoworan balimbing wuluh dipun rajang, bumbunipun: sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, lajêng kagodhog kalihan santên.

20. Gadhon.

Ulam daging kacacah lêmbat, bumbunipun: sarêm, traos, brambang, bawang, tumbar, jintên, salam, [sa...]

--- 1278 ---

[...lam,] laos, lajêng dipun ulêd kalihan santên tuwin tigan, sarta lajêng dipun wungkusi, matêngipun kalayan dipun dang.

21. Bothok jambal.

Ulam jambal dipun iris-iris, bumbunipun kagorèng rumiyin, sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, lombok tuwin kêmiri, bilih sampun matêng: kaulêg lêmbat, lajêng kabumbokakên ing ulam wau, sarta lajêng dipun wungkusi, matêngipun dipun dang.

22. Bothok angkrik.

Ulam rêmpêla ayam dipun rajang, bumbunipun: sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, kêncur, lajêng dipun wungkusi mawi santên, matêngipun kalayan dipun dang.

23. Bothok bungkil 24. bothok urang tuwin 25. bothok balênyik.

Bumbunipun sami kemawon: sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, lombok ijêm karajang, mawi kawoworan so tuwin parudan kalapa, lajêng dipun wungkusi, matêngipun dipun dang.

26. Gendho urang.

Punika parudan kalapa ênèm, utawi nama kêmendho: kacaruban urang, bumbunipun: sarêm, brambang tuwin kêncur, mawi katoyanan ing toya kalapa wau, lajêng dipun godhog.

27. Gêmbrot.

Punika inggih parudan kalapa ênèm, mawi godhong sembukan, bumbunipun: sarêm, bawang, lombok, gêndhis, jêram purut, laos, dipun lintingi lajêng kagarang. Badhe kasambêtan.

Biyang Bocah.

[Grafik]

Ing nginggil punika gambaripun bêndungan balumbang irigasi ing Pamarayan, Bantên.

--- 1279 ---

Bab Kasarasan

Sêsorahipun Radèn Sumadirja Ind. Arts ing Kudus.

Pamriksaning têtêdhan sanès-sanèsipun.

Ingkang langkung prêlu tumrapipun ing kitha-kitha alit, utawi ing dhusun-dhusun, têtêdhan ingkang wontên ing blèg utawi gêndul (Conserven) kapriksanana ingkang titi, awit têtêdhan punika manawi sampun risak, katêdha dening tiyang sagêd anjalari nukulakên sêsakit ing wêtêng utawi sanèsipun.

Pandamêlipun Conserven têtêdhan daging utawi sayuran, sasampunipun dipun bêntèri (Stoom) ngantos 1000C kalêbêtakên ing blèg, lajêng dipun patri, ingkang kalêbêtakên ing gêndul dipun sumpêli rapêt sayêktos.

Papriksanipun blèg-blèg ingkang isi ulam utawi sayuran wau kêdah dipun titi, punapa blègipun taksih wêtah, punapa lingir-lingir utawi pojok-pojokipun botên naiyèng utawi bolong, ingkang sagêd dados margi anjalari baktèri lumêbêt ing isinipun, lajêng dados risak utawi bosok.

Adat blèg-blèg ingkang isi wau ingkang taksih sae katingal radin, trêkadhang ragi lêkok utawi amblês. Manawi blèg-blèg wau katingal malêmbung utawi mêndhukul, punika mratandhakakên ing nglêbêt blèg wontên gasipun, jalaran isinipun sampun risak utawi bosok.

Manawi blèg-blèg wau wontên ing nglêbêt pêthi agêng, papriksanipun amêndhêt 10% saking isinipun pêthi, lajêng kapriksa satunggal-satunggal ingkang titi, ambujêng gampilipun lan enggal, blèg-blèg ingkang badhe kapriksa wau satunggal kalih kabikak, dados katingal cêtha sae awonipun, ananging manawi pancèn sampun katingal cêtha sae ing sajawinipun, blèg wau inggih botên prêlu kabikak, gumantung ingkang mriksani.

Papriksanipun, glêpung (gandum) utawi sanèsipun, glêpung dipun ambêt, manawi mambêt pênguk utawi apêk, lan wontên kewanipun alit-alit, kadosdene ulêr alit-alit, nandhakakên, bilih glêpung wau sampun risak utawi botên kenging kadamêl roti panganan utawi sanèsipun.

Papriksanipun uwos, ingkang prêlu peranganing kathah kêdhikipun phosphorzuur (kapriksa dening ingkang ahli ing laboratorium), sampun katêrangakên ing bab sêsakit bèri-bèri.

Ulam lèpèn, kêdah kabêkta gêsang dhatêng pêkên, ulam sagantên utawi ulam lèpèn ingkang sampun pêjah kenging kasade manawi taksih enggal pêjahipun. Kêtawisipun ulam pêjah ingkang taksih sae cêpênganipun kakên, lan angsangipun taksih abrit ambranang, manawi katingal kados makatên, ulam nêmbe kemawon pêjah, sae kaolah lan katêdha.

--- 1280 ---

Bab Ringgit

Bathara Nagatatmala

Bathara Nagatatmala punika putranipun Sang Hyang Anantaboga, sakalangkung bagus ing warni. Jalaran saking bagusipun wau, ingkang rama sangêt ing pangemanipun, botên kauningakakên ing Hyang Endra, awit saupami kauningan, tamtu kapundhut dados prajurit ing kaendran, dening kaparêngipun Hyang Endra, sadaya para neneman sami dipun wajibakên dados prajuritipun. Tindakipun Hyang Anantaboga makatên wau nama andhêdhêr kalêpatan.

Kacariyos Hyang Anantaboga kapiji ing lampah baris wontên ing Suralaya, amargi katêmpuh ing ditya Raja Prabu Karungkala. Anggènipun baris ngantos dangu.

Kala punika Bathara Nagatatmala pitakèn dhumatêng ingkang ibu, ingkang rama wontên ing pundi. dhawuhipun: ramanira lagi piniji gawe dening Hyang Endra, baris ana ing Suralaya. Aturipun Bathara Nagatatmala: manawi makatên, kula kaparênga nusul. Ingkang ibu mangsuli: iku aja kulup, awit wêlinge ramanira, sira ora kaparêng nusul. Nanging Bathara Nagatatmala adrêng ing panggalih, awit kapengin sumêrêp Suralaya. Sarêng ingkang ibu mirêng aturing putra makatên wau, lajêng ngandika: dhuh kulup, lamun sira mung arêp sumurup kaananing Suralaya, iku gampang bae. Ramanira kagungan cupu manik, manawa binuka, sira bisa sumurup kaanane Suralaya kabèh.

Sasampunipun ngandika makatên, ingkang ibu lajêng ambikak cupu manik, Bathara Nagatatmala lajêng mariksani, ing ngriku sagêd sumêrêp kawontênanipun ing Suralaya, dalah ingkang rama ingkang nuju baris wontên ing ngriku inggih katingal cêtha. Dangu-dangu Bathara Nagatatmala sumêrêp warninipun Dèwi Mumpuni, garwanipun Hyang Yamadipati. Sarêng Bathara Nagatatmala sumêrêp dhatêng warninipun Dèwi Mumpuni lajêng kasmaran, nanging namung kaênêb wontên ing batos, botên kawêdhar dhatêng ingkang ibu. Wusana Bathara Nagatatmala nilapakên ingkang ibu, tindak dhatêng Suralaya.

Sadumugining Suralaya, Bathara Nagatatmala lajêng anjujug panggenanipun Dèwi Mumpuni, wusana sami pinuju ing galih, lajêng katrêm wontên ing ngriku. dangu-dangu Bathara Nagatatmala kadênangan ing Hyang Yamadipati, Hyang Yama sangêt ing dukanipun, sarêng dipun takèni ngakên manawi putranipun Hyang Anantaboga, wusana dados pêpêrangan, nanging Hyang Yama kasoran, lajêng dipun biyantu ing para dewa, ugi botên wontên ingkang sagêd ngawonakên. Wusana lajêng dipun lapurakên dhatêng Hyang Endra, andadosakên kalêpatanipun ingkang rama, sapisan kalêpatan anggènipun ngumpêtakên putra, kaping kalih kalêpatan, dene putranipun damêl rêsah wontên ing Suralaya, wusana Hyang Anantaboga kalêbêtakên dhatêng yumani. Nanging bab punika botên andadosakên suruting tindakipun [tindaki...]

--- 1281 ---

[...pun] Bathara Nagatatmala, satêmah damêl kawêkènipun Hyang Yama. Wusana Hyang Yama lajêng damêl jalaran luwaripun Hyang Anantaboga saking yumani, namung gadhah pamurih supados sagêd nyêpêng Bathara Nagatatmala. Nanging Hyang Anantaboga malah lajêng misik putra, supados kesah, suwitaa Prabu Wisnupati ing nagari Mêdhangkamulan, Dèwi Mumpuni kadhawuhan ambêkta.

Kalampahan Bathara Nagatatmala suwita Prabu Wisnupati, ingkang sajatinipun Hyang Wisnu, dahat angsal sih.

Ing têmbe Bathara Nagatatmala angsal pangapura saking pitulunganipun Prabu Wisnupati, jalaranipun Prabu Wisnupati sinaraya nyirnakakên mêngsah, inggih kadugi manawi Bathara Nagatatmala dipun apuntên ing dosanipun, wusana kalampahan angsal pangapura, mêngsah ing Suralaya inggih lajêng sirna dening Prabu Wisnupati.

Bathara Nagatatmala kanggêp sangêt pangawulanipun, saha sarêng tinarimah anggènipun sagêd numbali praja nalika kataman pagêring, kaganjar winisudha dados ratu, kaparingan nama Prabu Anindrataya. Wusana muksa dados dewa malih nalika kasoran pêrang kalihan Raja Kalana.

Limrahipun ing padhalangan, Bathara Nagatatmala namung sinêbut radèn utawi bambang, Radèn Nagatatmala inggih gêgayutanipun kalihan Pandhawa, awit kadangipun Radèn Nagatatmala, Dèwi Nagagini kagarwa kalihan panênggak Pandhawa, ngêdali Radèn Ôntarêja.

Sawangan ing Grêsik, Surabaya

[Grafik]

Gambar nginggil punika lêmbu-lêmbu ingkang sawêg sami nyabrang lèpèn, ingkang badhe dipun êngèn ing pinggir lèpèn wau.

--- 1282 ---

Raos Jawi

Aditama Wardaya iku Marganing Sawarga

[Dhandhanggula]

ananira kang gumlar sakalir / wus kanyatan kwasaning Pangeran / tan kuciwa mêmanise / kalamun tinalusur / titahing Hyang kang sarwa kumlip / datan ana kang sama / mawarna sawêgung / nadyan titah ingkang nyamar / suprandene datan bisa angêplêki / nyata elok kaliwat //

diudia lamun arsa mruhi / mring perangan ananirèng titah / amung janma luhur dhewe / nadyan sato kang agung / miwah ingkang galak kapati / paksa karèh ing janma / linulut anurut / nanging nadyan mangkanaa / paksa akèh ingkang datan ngrumasani / luhuring drajadira //

têtumanên aywa nguciwani / pangungsêde anggayuh kotaman / dimèn lulus dêdalane / wartane kang wus gambuh / laku bênêr ingkang murwani / tuking marga kamulyan / yèku kang tinunu /tinuju. nging tan kêna ginampangna / cêthanira bisa bênêr iku kaki / mulat ring kasisipan //

mapanake patrapira kadwi / yèn wus paham gya kêni ingaran / têtêp wêruh manungsane / kalamun kongsi kurup / ngilangake talêring janmi / nulya pêpindhanira / lir sato satuhu / dadya asor têmahira / labêt saking datan wêruh bênêr sisip / yogya dèn pinardia //

wardinira kang wruh bênêr sisip / yèku wêruh adiling khukhum khak / dadya bêcik ing uripe / nadyan ran bêcik iku / têtêpira ngulab-ulabi / miling-miling amulat / sing ala puniku / kalamun tan ana ala / nora bakal bisa merang marang bêcik / pantês karya timbangan //

darunaning binudi nastiti / yèku marga kang bisa amarna / têtêp rukun ing lakune / nadyan sira wus wêruh / pakartine rukun sajati / numusi kasantosan / rahayu tinêmu / karya mantêp traping mitra / datan merang gumêlaring sugih miskin / lan soring drajadira //

ya ta lamun wus rukun pinanggih / parikudu rinangkêp prayoga / sih-sinihan jroning tyase / paran wardining kulup / kang ingaran sinihan mangkin / yèku tan angatrapna / tanduk kang tan urus / wahyaning kang pamicara / datan cacad-cinacad ingkang wêwadi / lair trus batinira //

iba lamun wus baud mêmardi / traping patrap ing jiwangganira / tan nalisir dhapukane / yèku ranira kulup / janma ambêg trêsna ing budi / tumusing budi trêsna / bisa dadya laku / sabar myang pamarêming tyas / tan nalôngsa kalamun manggih rudatin / tinon suka lêgawa //

kêkuwunging budi trêsna jati / datan ewah ngaku mitranira / kang lagya papa badane / tuwin malih winuwus / trêsna iku datan sêngit mring / janma kang laku cidra / mung wêlas andulu / awit kang kaya mangkana / tumrapira si budi trêsna sajati / mung mêsakke lan wêlas //

marganira wus wêruh wardining / sakèh janma kang atindak cidra / yèku bakal tuk bêndune / tuwin pidananipun / Pangeran kang amaha adil / kamulanira sira / èngêta satuhu / aywa weya lan sêmbrana / binutêngan gonira nuli mancasi / yêkti tan dadi apa //

gatinira si trêsna sajati / ing pamurih pamardinirèng tyas / marsudi mrih raharjane / marang sasaminipun / kang apindha ilining warih / nadyan asring amanggya / susah jroning kalbu / watak kawantunanira /

--- 1283 ---

kang mangkana tinêmah tan mawi gingsir / gupitaning wardaya //

ninging guna ingkang datan kanthi / kanthinira katrêsnan sanyata / tumapak gampang tuwuhe / ing laku kang tan urus / datan pantês budining janmi / de kalamun mangkana / luwung bodho kulup / tinimbang pintêr kinarya / anglakoni panggawe kang datan yukti / luwih nistha ranira //

sanadyana bodho nanging kanthi / budi trêsna ingkang ginagulang / ajinira luwih akèh / tinimbang si ambêg dur / nadyan sugih barana picis / myang drajad pangawasa / nging tan nganggo laku / kaslamêtaning wardaya / yakinira kang kadyèku pasthi manggih / bêbênduning Pangeran //

warsitaning kang para linuwih / kapintêran tuwin pangawasa / kang kanthi trêsna budine / yèku janma pinunjul / pantês lamun sinêbut kaki / musthikanirèng janma / tinulata patut / aywa wêgah ruwêdira / sinaranan atindak saranèng ririh / ruruh wruh arahira //

gêgayuhan tataning dumadi / tinalusur ayuning budyawa / akarya ayom ayême / kayoman kang maha gung / ingkang sipat rohman lan rohkhim / kang andum karaharjan / kawibawan luhur / kanikmataning samoa / tuwin swarga narakanirèng dumadi / pugut ingkang gitaya //

Rara Sriati.

Kuwukan - Kudus.

Bab Tanêman

Tarekah Anyambêt Tanêman (Cabang Jiwa)

Sambêtipun Kajawèn nomêr 79.

Kalamipun linincipan, kadosdene ingkang kasêbut ing Kajawèn nomêr 79, pucuking dhasar panggenan sigaran dipun sundêp lading, lajêng kaingêr sakêdhik, murih sigaranipun sagêd mênga, anuntên dipun lêbêti linciping kalam, ngantos iris-irisanipun sagêd lumêbêt ing sigaran. Kuliting kalam kagathukakên rapêt kalayan kulit dhasar, sasampuning makatên, lajêng kabalêbêt lulup, ing jawi dipun tutupi dhêmpul lilin panyambêt, kados ingkang kasbut ing nginggil.

Pratikêl nyambêt pang kêkalih sami agêngipun. Wit kalam tuwin dhasar: kêkalih dipun kêthok ngèrès-èrès mèncèng (pagas utawi tigas pacing) kados ta: wit dhasar kapagas mèncèng nêngên, kalam kapagas mèncèng ngiwa, anggèning ngiris kêdah ngangkah-angkah, murih sagêdipun mathuk trêp. Mênggah pratikêl ngêthukakên kalam kalayan dhasar: makatên patrapipun.

Panggenan ngêthukakên dipun tangsuli lulup, nuntên katutup lilin sambêtan (lilin panyambêt) murih botên kalêbêtan toya utawi hawa, dene kalamipun sampun ngantos langkung saking 3-2 dim.

Thukulan utawi bibit asli saking wiji, inggilipun watawis kalih têngah kaki, agêngipun sami kalihan potlod satunggal utawi kalih (± sajêmpol tangan) katanêm ing êpot utawi bumbung dêling saêros, manawi sampun sêgêr, panggenan [pang...]

--- 1284 ---

[...genan] ingkang dados kajêng dipun iris alus, ing têngah ragi lêbêt tinimbang iris-irisan ing ngandhap tuwin nginggil (kuwung) mênggah pangirisipun kêdah ngangge lading ingkang landhêp, samôngsa nyambêt, lading punika sampun ngantos kadêmok tangan ingkang kringêtên. Nuntên amiliha uwit ingkang jêjêg lurus, botên dhoyong, pangipun ingkang sêgêr, agêngipun watawis sami kalihan uwit kalam. Pang punika lajêng dipun krowaki kadosdene kalam wau, iris-irisan kêdah sami wiyar tuwin panjangipun kalihan iris-irisaning kalam. Nuntên dipun thukakên ngantos trêp, kuliting kalam kêdah rapêt kalihan kulit dhasar. Pot utawi bumbung wadhah wit kalam, lajêng dipun tangsuli rapêt sarana lulup ingkang dèrèng katampar, ananging sampun ngantos kêkêncêngên, mindhak aminggêtakên pang saha kulit. Nuntên amêndhêta lilin panyambêt, kagarang ing latu sarana cowèk ngantos lèdèng, sawatawis asrêp lajêng kausar-usarakên mawi dêling siladan utawi sikat ing panggenan iris-irisan, murih botên kalêbêtan toya utawi hawa, manawi badhe nyambêt kados ing ngandhap punika, prayogi ngêntosi ing môngsa rêndhêng. Amurih salêbêting êpot utawi bumbung sampun ngantos garing, ing nginggil prayogi dipun tutupi sarana lumut utawi rumput garing. Bilih watawis lami botên jawah, sadaya têtanêman kêdah dipun sirami sabên enjing sontên, punika langkung prêlu, witing dhasar sagêda sêgêr. Antawis 40-60 dintên, kalam wau kenging dipun krowak ing ngandhap, lêbêtipun gêrêtan ngantos mèh dumugi têngahing êpang, ananging sampun wiyar-wiyar, murih sambêtanipun sagêd enggal krakêt. Lêt kawan wêlas dintên, gêrêtan punika dipun lêbêtakên sakêdhik, nglangkungi têngahing pang. Watawis kawan wêlas dintên malih, manawi wit dhasar tuwin kalam sampun krakêt dados satunggal, gêrêtan ing kalam kenging lajêng dipun kêthok. Nuntên pot ingkang isi sambêtan kapêndhêm ing siti, wontên panggenan ayom. Bilih sampun sêgêr kenging lajêng katanêm ing pakarangan, ananging yèn pucuking uwit sambêtan taksih wontên godhongipun ênèm (trubusan) kalam sampun ngantos kakêthok, sarta sambêtan ugi dèrèng kenging katanêm rumiyin, kêdah nyrantosakên godhongipun ênèm wau ngantos kakên.

Bilih pot ingkang isi sambêtan sampun antawis lami kapêndhêm ing siti, nuntên witing dhasar panggenan sambêtan ing nginggil, dipun kêthok sarana lading ingkang landhêp, sarta kêdah ngangkah-angkah sampun ngantos nyengggol kalamipun. Manawi sambêtan wau sampun dados saha prayogi, balêbêdan lulup lajêng kakêthok, murih botên aminggêtakên panggenan sambêtan.

Sarana pratikêl punika, sagêd mêndhêt kalam sambêtan: 50-100 iji, saking wit-witan satunggal ingkang agêng, tur botên badhe angrisakakên. Mênggah nyambêt makatên wau, prayogi sangêt tumrap wit jêram, pêlêm sasaminipun. Badhe kasambêtan.

Sutata.

Wanasagara, Juwangi.

--- 1285 ---

[Grafik]

Nalika dintên Sabtu tanggal 27 Sèptèmbêr ingkang kapêngkêr ing Batawi dipun wontênakên cobèn-cobèn anggêgana ingkang wiwitan saking Batawi dhatêng Medhan wongsal-wangsul. Ingkang tumut numpak anggêgana tuwan-tuwan Nieuwenhuis (Knilm) de Vries (Aneta), Behage, Blitz lan Tuwan Peen (Knilm), jam 6 langkung mêsin mabur P.K.A.T.D. pangkat saking Cililitan, dumugi ing alun-alun enggal ing Pakanbaru jam 1 siyang, ing ngriku atusan tiyang bôngsa Eropah tuwin têtiyang siti ingkang sami mapag, saking Pakanbaru lajêng dhatêng Medhan, ngantos dumugi jam 5 sontên. Dintên Minggunipun mêsin mabur wau anggêgana ing sanginggiling kitha. Dintênipun Sênèn wangsul dhatêng Batawi anglangkungi Pakanbaru. Gambar ingkang nginggil nalika mêsin wau badhe pangkat saking Cililitan. Dene gambar ingkang 3 pisan ing ngandhap, dipun gambar nalika mêsin mabur wau dumugi ing Pakanbaru.

--- 1286 ---

Rêmbagipun Garèng lan Petruk

Bab kaum ringkih, ingkang botên ringkih.

Petruk: Ora Kang Garèng, ing sarèhning ana ing ngalam donya kiyi anggonmu mangan sêga wadhang karo êndhog crubuk, wis luwih lawas katimbang aku, kiraku, mungguhing pitakonku sapisan kiyi kowe wis mêsthi bisane amangsuli. Sanyatane aku rak ora ngrêti babarpisan sabab-sababe, dene bôngsa Walônda kuwi nèk ngarani bangsaning wanita têka kaum ringkih. Lo, iki apa anduwèni têgês wantahan apa mung palambang bae.

[Grafik]

Garèng: Lo, nèk têgêse wantahan, rak pancèn iya wis cêtha bangêt, yèn wong wadon kuwi racak-racake mêsthi luwih ringkih katimbang wong lanang, sanadyan iya ana bae wong wadon sing luwih kuwat, luwih rosa, utawa manèh luwih bantêr katimbang wong lanang. Upamane bae: sadulurmu wadon makne Si Tis kuwi, sanadyan aku lanang, wis kêna tak pêsthèkake, yèn aku nganti digêlut nyang dhèwèkne, sajêge aku mêsthi tungkul andêlêng langit bae, mulane sanadyan aku lagi dhog bae têka saka pagawean upamane, kok banjur diajak makne Tis lunga mênyang kêbon binatang, arêp ora gêlêm iya mêksa dhêg-dhêgan, bisaku iya banjur mung mangsuli: a ... . yo. Nèk lagi klopot andandani motor, kok makne Tis ngomong mangkene: Pak, pak, wong minggu-minggu kok nguthêk-uthêk motor bae, ayo tumuli dandan, padha plêsir. Aku arêp muni êmoh iya ora wani, wangsulanaku ya mung ya ... a ... yo.

Petruk: Nèk kaya ngono panêmumu, kuwi nèk rumasaku kliru, mêngko kowe rak kalakon diarani: wong lanang kêsasaban poncoting tapih. Mungguh jaman saiki, pancèn iya wis dudu jamane, yèn wong lanang siya nyang wong wadon, nanging kosokbaline: wong wadon iya ora kêna, yèn banjur arêp sawiyah-wiyah karo wong lanang. Dadi siji lan sijine kudu sing padha-padha, kudu êmong-kinêmong. Nanging sangêmong-ngêmonge wong lanang nyang wong wadon, wong lanang kudu anduwèni kêkêncêngan pikir, aja mung nuruti apa karêpe wong wadon bae, awit wong wadon kuwi sing akèh sok rupêk budine.

Garèng: Nèk ngomong ngono pancèn iya

--- 1287 ---

gampanging gampang, nanging nèk dikon ngalakoni dhewe, apa iya bisa, hla kuwi isih jênêng sawijining pitakonan. Tandhane kowe dhewe bae, lagi anu kae kowe mangkat mulih nyang kantor bêbarêngan nunggang dhokar karo kancamu wadon tunggal sakantor. Kaya-kaya bojomu gajêg-gajêge iya ora barang-biring, mung yèn kowe pangkat ora nguntabake kaya padatan, yèn kowe mulih ora mêthukake, genea lagi sawatara dina bae anggonmu nunggang bêbarêngan, têka banjur wis kok sêtop.

Petruk: Ana unèn-unèn: wong Jawa ênggoning sêmu, lo Kang Garèng, iki pancèn nyata têmênan. Tumraping wong ahli nênitèni, wong liya ora prêlu anglairake apa sing dadi krêntêging atine, saklebatan bae, iya banjur wis bisa nyandhak. Sanadyan makne Kamprèt mung mênang-mênêng bae, mêngkono uga sarambut pinara pitu, tumraping kancaku aku ora duwe pikiran apa-apa, nanging ing sarèhning makne Kamprèt banjur salin salaga, dadi aku iya banjur nglumuhi tak lèrèni anggonku bêbarêngan.

Garèng: Upamane bojomu pancèn duwe ati mrongkol, apa iya kok anggêp salah. Kowe kudu ngèlingi, Truk, bênêr ing jaman saiki kiyi kêna diarani jaman kamajuan, nanging rèhning sêprana-sêprene, wiwit dhèk jaman biyèn tumêkane jaman saiki, tumrap dayaning lanang lan wadon, sing wis jênêng padha diwasane, isih ajêg panggah bae, dadi bab iki ora kêna ora iya kudu tansah dijaga ing samurwate, jalaran yèn pasrawungane lanang lan wadon iku kêbangêtên anggone katon rumakêt, sanadyan ta anggone pasrawungan mau, têmên-têmên sarana sucining ati, anêtêpi anggone pawongmitran, nanging suwe-suwene salah sijine sok bisa banjur thukul krêntêge: yo-ayo nang barongan. Sanadyan ora mêngkonoa pisan, nanging tumraping liyan, iya mêksa kêna ing panggrayangan sing ora bêcik. Lo, kuwi umume, Truk. Mulane wong tuwa yèn anake wis padha diwasa, anak lanang karo wadon, mêksa dilarangi yèn arêp lêlungan dhewekan bêbarêngan, lo kuwi iya mung kanggo anjaga nyang pênggrayanganing liyan sing ora wêruh yèn bocah loro mau sanyatane padha sêdulur.

Petruk: Lo, nèk rumasaku kaya-kaya rak wis adoh saka pênggrayanganing liyan, jalaran miturut kaananku, wis pantês ta upamane aku diaranana bapakne kancaku wadon mau.

Garèng: Dadi rumasamu, wong kuwi yèn wis tuwa, wis ora duwe grênjêt mrono. Aja manèh wong lanang, sing ora nganggo luwas gêtih, sanadyan wong wadon, sing kandêl isine, nèk ora kabênêran iya sok isih duwe pikiran: gêndhulak-agêndhulik. Apa kowe ora eling dêdongengane guru lan muride. Muride mau ora pracaya, yèn wong wadon tuwa kuwi sabênêre iya ana sing sok isih duwe gagasan, dhuwalolo, dhuwalolo. Sawijining dina sang guru banjur dhawuh nyang muride supaya anglêlèdhèk sawijining wong wadon tuwa, sing wis ompong tur rambute wis putih kabèh. Si murid iya banjur têrus anglakoni. Nalika sadinane, iya [i...]

--- 1288 ---

[...ya] ora barang-barang, rong dinane wong tuwa mau banjur adus kramas, têlung dinane untune sing mung karo rong printhil disisigi, barêng patang dinane rambute sing wis mabluk putih kabèh mau, jêbul banjur disêmir. Hara, apa kiyi dudu sawijining bukti, yèn jênêng wong kuwi, sanadyana wis tuwa pisan, kadhangkala iya sok isih anduwèni krêntêg ati: sir. Wis, wis, rêmbuge padha disêtop samene dhisik, liya dina padha dibanjurake manèh.

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Indhonesiah.

Mindhah margi sêpur.

Wontên pawartos, margi sêpur saking Bandhung, sasampunipun anglangkungi Purwakarta, wontên pasitènipun ingkang tansah mingsêr, sapunika margi wau badhe dipun pindhah, sanadyan têbih nanging pikantukipun badhe nyuda waragad ingkang tansah mêdal lumintu.

Pawartos dora.

Lêngganan Kajawèn nomêr 342 ing Tulungagung martosakên, bilih ing Tulungagung kathah tiyang pitakèn dhatêng pagantosan, punapa inggih tiyang ingkang nêbus barang ing pagantosan, upaminipun anggantosakên susuk kondhe utawi paniti, sarêng dipun têbus namung dipun sukani gagang utawi kokotipun kemawon. Pawartos makatên wau dora.

Barang kina ing Bali.

Kawartosakên, ing Bali wontên kuli-kuli damêl margi ing dhusun Kêrta, manggih trêbêla sela sakawan iji, kakintên asli sadèrèngipun jaman Indhu. Cumplung-cumplung ing salêbêting trêbêla lajêng sami dipun bucali dhatêng jurang, barang-barangipun ingkang warni mas, kuningan, tosan tuwin sela, sami dipun pêndhêti tuwin dipun sade.

Ngudi madosi morpini pêtêng.

Kados ingkang sampun kawartosakên ing Kajawèn, sarêng pangagêng ing Sukabumi tampi wara-wara bab wontêning morpini pêtêng ing wêwêngkonipun, lajêng pados katrangan. Sanadyan bab punika dèrèng manggih tôndha yêktinipun, nanging kêncêng amastani bilih ing Sukabumi wontên.

Arak pêtêng.

Pulisi ing Batawi mrangguli taksi momot arak pêtêng, wusana sagêd manggihakên pabrikipun ing Tanah Abang, Batawi. Nalika kagropyok, têtiyangipun sawêg sami nuju damêl arak, barang ingkang dados nyihna awarni: pipa agêng 9, kètèl 2 isi badhe arak 2500 litêr. Arak kêras 300 litêr, arak pêthak 100 litêr. Miturut katranganing amtênar ingkang wajib, dèrèng mrangguli papan panggenan damêl arak ingkang samantên agêngipun. Miturut tapsiran, paosipun sabên taun kintên-kintên f 18.000.-

Lotre Bat. Kinderziekenhuis.

Kawartosakên, dhirèksi Escompto ing Batawi kintun tèlêgram dhatêng Mênadho, nêdha wangsuling lotre ingkang dèrèng kasade, awit ing tanah Jawi ing sapunika panyadenipun majêng. Dados mênggahing lotre sanadyan dangua, panyadenipun inggih badhe têlas.

Pambêsmèn mayit ing Bali.

Benjing tanggal 13 Oktobêr wulan punika wanci siyang ing Bali badhe wontên pambêsmèn mayit malih, inggih punika ing satunggiling dhusun 8 km. saking Singaraja.

P.P.B.

Ing Purbalingga mêntas kawontênakên pêpanggihan, wosipun anuju dhatêng adêging pang Perhimpoenan Pegawai Bestuur. Ingkang dados juru propagandhah Tuwan Juwita saking Batawi.

Paduka Tuwan C.W. Bodenhausen.

Kawartosakên paduka Tuwan C.W. Bodenhausen, warga rad Indhia, benjing wulan Mèi taun ngajêng badhe lèrèh saking kalênggahanipun kanthi pènsiun.

Tuwan Sastraadimiharja.

Kawisudha jumênêng pangarsa landrad ing Kêbumèn saha ing Karanganyar, Tuwan Sastraadimiharja, rechtskundige.

Sentralê kopêrasi.

Wontên pawartos, ing Surakarta badhe kaêdêgakên sentralê kopêrasi ingkang ancasipun sumêdya suka pitulung dhatêng pakêmpalan kopêrasi alit-alit. Kangge ngêdêgakên sentralê [sentra...]

--- 1289 ---

[...lê] wau badhe kawontênakên andhil nyadasa rupiyah. Ingkang kenging dados warga ngêmungakên bôngsa pribumi kemawon. Tuwan Mr. Wôngsanagara saha Tuwan Ir. Sumadi kapilih jumênêng parampara (adviseur).

Asiah.

Jendral Pèng mundur.

Nanking 30 Sèptèmbêr (Aneta-Reuter). Syang Kaisèk sampun kintun tèlêgram dhatêng parentah, bilih Jendral Pèng Yusiyang badhe ngundurakên pabarisanipun. Wadyabalaning kominsên (golongan lèr), sampun nilar bêbitingipun ing urutaning margi sêpur Lung Hai, dene kumêndhaning kominsên wau sampun kintun utusan dhatêng Syang Kaisèk prêlu wawan rêmbag ing bab prajanjianing anggènipun badhe mundur wau.

Kaukum kisas.

Hanko, 28 Sèptèmbêr (Aneta-Nipa-Reuter). Kala tanggal 26 wulan punika wontên tiyang 44 kaukum kisas. Têtiyang wau mèh sadaya kadakwa prakawis kuminis.

Ewah-ewahan ing Apganistan.

Teheran 26 Sèptèmbêr (Aneta-Nipa-Reuter). Kawartosakên, rad kabangsan ing Apganistan sumêdya ngêdêgakên Nationale Vergadering, punapadene ngawontênakên malih nama, sêsêbutan sarta bandera ingkang sampun dipun icali dening Amanullah. Panyuwunipun Amanullah, tilas nata ing Apganistan supados barang darbèkipun kawangsulna, sampun katulak. Barang pèni-pèni kagungan nagari ingkang kabêkta dening Amanullah sumêdya kapundhut wangsul.

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 3762 ing C.B.Z. Surabaya. Rèhning kwartal 4 sampun kabayar, benjing 1 Januari 1931 panjênêngan sawêg kawêdalakên saking lêngganan.

Lêngganan nomêr 760 ing Gèdhèg, f 3.- sampun katampi. Ingkang f 1.50 tumrap taun 1931.

Lêngganan nomêr 720 ing Singajuruh. Manawi makatên kêlintu. Lêrêsipun panjênêngan botên nampi blangko, awit sampun sah.

Lêngganan nomêr 1833 lan P.P. 742 ing Nagabandan. Kalih pisan lêrês sampun sah. Kêlintu ingkang ngintuni.

Lêngganan nomêr 3683 ing Tirtamaya. Lêngganan lakar kapetang wiwit 1 Ogustus, wontênipun panjênêngan dipun kintuni blangko, awit tumrap kuwartal 4 punika nunggak f 1.-

Lêngganan nomêr 3662 ing Kêrtêk. Lêrês panjênêngan sampun kintun f 3.- nanging ingkang f 1,50 kangge lêngganan enggal nomêr 2417 (Pawirarêja ing Sôntajayan).

Wangsulan saking Redhaksi

Lêngganan nomêr 2966 ing Sêmarang. Salasa Kliwon tanggal 7 Jumadilawal Be 1824 dhawah tanggal 6 Nopèmbêr 1894.

Lêngganan nomêr 3310 ing Sidarêja. Tanggal 1 Siyam Jimakir 1818 dhawah dintên Rêbo Kliwon tanggal 1 Mèi 1889.

Lêngganan nomêr 1560 ing Surakarta. Arta salaka ingkang botên palsu, manawi wontên cacadipun kenging kalintokakên dhatêng kantor kas nagari, anggènipun anglintoni manut papriksan. Bab punika langkung cêtha manawi panjênêngan dhatêng nglintokakên piyambak.

Tuwan A. Wiharja, ing Ngayogya. Pandangu panjênêngan botên sagêd ngaturi katrangan cêtha, nanging taunipun èngêt-èngêtan 1919.

Lêngganan nomêr 265 ing S.O. Sêdayu. Pandangu panjênêngan sampun kawangsulan kawrat Kajawèn nomêr 77, kauningana.

Wara-wara

Ngaturi uninga dhatêng para priyantun lêngganan Kajawèn, kala tanggal kaping 25 wulan punika, administrasi ngintunakên blangko pos wisêl dhatêng para priyantun lêngganan ingkang dèrèng ambayar rêgining Kajawèn tumrap kuwartal kaping sakawan ngajêng punika. Panuwunipun administrasi dhatêng para priyantun ingkang sami nampèni kintunan wau, mugi kaparênga tumuntên ngisèni saha ngintunakên artanipun kados adat. Tumrap para priyantun lêngganan ingkang dêdalêm ing tanah Jawi tuwin Madura, administrasi badhe nyarantosakên pambayaripun ngantos tanggal 15 Oktobêr, dene tumrap ingkang dêdalêm ing tanah sabrang, ngantos tanggal 31 Oktobêr. Langkungipun saking titimôngsa wau, manawi dèrèng ngintunakên bayaran, badhe botên kakintunan Kajawèn malih.

--- 1290 ---

Wêwaosan

Sêrat Ramayana

19.

[Sinom]

dènira mangawan wiyat / kongsi sawatara ari / Anuman ing kala-kala / kalamun sayah kalingsir / tumiba ing jaladri / nanging nulya mumbul muluk / malah saya sinêngka / ing puwara mangkya prapti / cumalorot tumêdhak praja ing Langka //

wusing tumêdhak Anuman / nulya ngukut dadya alit / mènèk umpêtan kêkaywan / tan ana janma udani / kongsi praptaning ratri / Anuman lagya umêtu / nulya amalih warna / kadi jatinira kucing / tanpa kewuh ngambah sajêroning pura //

sadaya samya jinajah / nanging datan antuk kardi / jroning pura wus kawratan / datan mrangguli sang putri / tan dangu nulya mijil / mring wana Asoka tutug / Anuman awas mulat / wanodya ayu linuwih / ing sakala Anuman ing manah krasa //

sêmunira kang wanodya / dahat dènnya nandhang kingkin / katitik pucating netya / nanging kang kêkuwung maksih / tan pisan ngatarani / surêm tabêting aluhung / dene busananira / sarwa kusut nguciwani / datan pisan mawi angagêm sêsotya //

kang netra kèbêkan waspa / Anuman awas ningali / sang putri anulya tindak / maring wit kang dèn ênggoni / tindakira ngalêntrih / kadi wus datanpa bayu / datan dangu kawuryan / pinarêkan ing rasêksi / kang wus sêpuh ing sêmu ngrêrakêt driya //

riwusing cakêt anulya / nglêlipur marang sang putri / lan mardi para parêkan / mrih sadaya samya nyingkir / lan atindaka bêcik / di samya kaduk ing guyu / sang putri dimèn rêna / mila rasêksi wêwarti / wus supêna wêruh marang jatinira //

lamun sang putri sanyata / kapara unggul ing wuri / lan Rawana katêmahan / ing benjang kasor kajodhi / wusing wêwarta nuli / kang rasêksi nulya wangsul / satêmah Dèwi Sita / mung anggana tanpa kanthi / sêmunira dahat amêmêlas arsa //

Anuman umulat cêtha / wus datan samar samangkin / nulya wiwit ura-ura / alêlagon basa Sanskrit / purwanirèng Kakawin / mêdharkên duk kalanipun / Sri Rawana andhusta / mring Sita anèng wanadri / tan adangu Anuman nulya sajarwa //

Anuman sajatinira / wanara ingkang ngulati / sirnanira Dèwi Sita / mangkya wus sagêd pinanggih / Anuman jarwa ugi / Sang Rama kaananipun / sakala Dèwi Sita / andhangak mulat manginggil / maspadakkên maring kang abawaswara //

sang putri mulat waspada / wanara linggih anèng wit / kalêrês sanginggilira / kang asta anyêpêng singsim / datan antara nuli / Anoman mancolot mudhun / anjujug ngarsèng Sita / anguncupkên asta nuli / traping angga katawis dahat noraga //

patrapira kang mangkana / datan mawèh sônggarunggi / lan kawruhan jatinira / Anuman wruh silastuti / wusing mangkana nuli / Anuman laju umatur / maksih raras carita / ingkang winot ing pangrêpi / marna maring lêlampahanira Sita //

nulya sinambêtan marna / kawontênannya sang pêkik / iyèku satriya Rama / dene kang môngka wigati / Anuman mung angudi / mrih aywa samar sang ayu / lamun sajatinira / Anuman cinakêt yêkti / lan Sang Rama ing mangkya nuju dinuta //

riwusing tan kasamaran / Anuman ngaturkên singsim / yèku kalpika pusaka / agêmira sang apêkik / mrih pinaringkên maring / sang dèwi samôngsa tundhuk / sang dèwi wus anômpa / kalpika nulya pinundhi / datan pae kadi pêparinging dewa //

winulat kinuswa-kuswa / tumanêm têrusing galih / dadya panglipur sakala / dening umèngêt salami / anggung anandhang kingkin / ing mangkya antuk panglipur / lan malih Dèwi Sita / wus dèn ancam sri bupati / sinedanan yèn lumuh jroning rong côndra //

marma dupi antuk warta / sugêngira sang apêkik / raos bingahing wardaya / tan pae Rama ngrawuhi / môngka ciptaning galih / mung nganti praptaning layu / lamun satriya Rama / datan praptaa tumuli / mangkya amung suka sukur maring dewa //

sadaya raosing driya / winêdhar mring duta kapi / sang putri nulya angasta / awarna sêsotya luwih / ingkang salami-lami / parimpên anggung kinandhut / pinaringkên Anuman / mrih dèn aturkên sang pêkik / ing wusana ngatag tumuli wangsula //

lan mêmêling tanpa kêndhat / dèn aturna kang sotyadi / kalawan malih matura / Sang Rama praptaa nuli / maring ing Langka puri / murih ngluwari sang ayu / kang anggung kasangsaya / winasesa sri bupati / kang araras datan pae kinunjara //

Anoman kalangkung suka / dene kasêmbadan mangkin / pinanggih lan Dèwi Sita / kang wus dangu dèn upadi / aran tan nguciwani / dènnya dinuta ing ratu / dene ing ciptanira / mangkya arsa aminihi / angrubeda sadèrènging undurira //

[Durma]

Sang Anoman tuwuh kasudiranira / dening mèngêt ing gusti / dènira cinidra / dening narendra Langka / marma mangkyarsa murwani / tindak ngrubeda / risaking Langka puri //

pan wus lumrah wantu wataking wanara / ing tyas kèbêkan wani / marma ing sakala / ngrasa datan kawawa / paripaksa angayoni / mring Sri Rawana / nanging kandhêg ing galih //

mila mangkya amung arsa angrêrisak / samana nulya ngêrik / mire tanpa pindha / lir swarèng gêlap ngampar / ngrabasèng Asoka nuli / nêdya rinata / aywa ana kang kari //

mung amiji dunungira Dèwi Sita / kang maksih dèn ayomi / tan arsa rinisak / samana Sang Anuman / nulya ngowat-awut wani / têmah sakala / wana Asoka gusis //

dahat suka Anuman kala umiyat / kasêmbadaning kardi / anggêmpur Asoka / wrêksa-wrêksa pinokah / myang binêdhol kongsi gusis / yayah binabad / warata morak-marik // (Badhe kasambêtan)

--- 1 ---

Nomêr 1 taun I.

Taman Bocah

Lampiran Kajawèn kawêdalakên sabên Sabtu.

Pitêpungan

[Grafik]

He, bocah-bocah, wiwit dina kiyi, mêngkono sapiturute, sabên dina Sabtu, aku arêp nêmoni kowe kabèh. Ing sarèhning aku kiyi durung tau mrêgoki nyang kowe kabèh, luwih dhisik aku arêp nêpungake nyang kowe kabèh. Jênêngku kiyi: Sêbul, nalikane isih bocah kaya kowe, jênêngku: Kramasura Adimênggala, e, nas, têka jêbul walik-wolak. Sanadyan aku kiyi rada priyayi, duwe titêl: radèn bèi, kathik nganggo dilanjari: mas ngantèn barang, nanging panjalukku nyang kowe kabèh, aja susah wêdi-wêdi, utawa aja pakewuh nyang aku, nyêbuta nyang aku: bapak ngono bae, jalaran wiwit saiki uga, aku kiyi dadi pamanamu. Mulane yèn ana apa-apa, kowe iya aja rikah-rikuh, tumuli enggal-enggal awèha layang nyang aku, lan ing taman bocah kene bakal disadhiyani papan kanggo amangsuli pitakon-pitakonmu kabèh.

Mungguh wujud lan rupaku ora pati gèsèh bangêt-bangêt karo gambar sing kacêtha ana ing sisih iki, kacèke mung sathithik, yaiku: jas, kêmeja sarta dhèsi sing brêgase kaya ngono, saka pangèstumu aku durung duwe. Awit sabên dinane pakulinanku nganggo klambi surjan sing nganggo sogok upil kae. Mêngkono uga brêngosku, iya ora anjlêkèthèt sajak sugih dhuwit ajêgan, nanging ing sarèhning dhompètku kêrêp kêmpèse katimbang ana isine, mulane brêngosku iya banjur kapêksa tansah anglungguhi tatakrama, ora wani yèn ta arêp andêngèngèk-andêngèngèk, kuwatir yèn nganti kêtanggor: padha bangsane. Mara, bocah-bocah, ingatase brêngos mêksa iya kudu nglungguhi tatakrama, [tata...]

--- 2 ---

[...krama,] apa manèh bocah, luwih-luwih anggogoneanggone. kudu nglungguhi tatakrama mau, ora pisan-pisan kêna, yèn banjur pêthunthung umuk kaya Garèngpung kae. Mara, rungokna, tak caritani kalane aku isih cilik, wis tau katanggor jalaran saka kuranging tatakramaku, utawa manèh jalaran saka sugihku umuk.

Nalikane aku isih cilik, bapakku kuwi dadi priyayi thik asistèn wadana, sêkolahku ana ing sêkolahan Walônda. Wah, le, kala samono pambêkanaku iya ora beda karo putraning Ratu Ngastina, Radèn Lêsmana Môndrakumara kae, kapintêrane lagi sanyumlik, ibarate lagi bisa nêmbang: pring-pring pêtung, anak-anak mêtu bung, anggêpe kapintêran sajagad mêtêng, wis tak cakup kabèh. Yèn kêtêmu bocah pamulangan: H.I.S. rumasaku: ih, kaya ngono kuwi wujude bocah mogol, cara Jawane ora gêjus, cara Landane satêngah matêng. Apa manèh yèn kêtêmu bocah sakolahan Jawa ôngka 2 wah, sakala kono aku banjur anyungirake irangkuirungku. bae, lan ing batin muni mangkene: yah, bocah kaya ngono kuwi bisane rak mung: rara, para thok bae.

Sawijining dina aku kiyi ditêmoni bocah desa sing ketoke bodho bangêt, sarta banjur omong karo aku mangkene: dèn, dèn, sarèhning kula niki mung wêton sêkolahan desa mawon, bok kula kaparênga ngêmpèk kapintêran sampeyan. Kalasamono atiku iya banjur mak pêthunthung bae, sarta aku banjur mangsuli mangkene: cêkake nèk bab kapintêran, aja susah kuwatir, takona bae nyang aku, ora-orane aku bakal ambalèkake pitakonmu. [pita...]

--- 3 ---

[...konmu.] Bocah desa mau banjur omong mangkene: sukur ta dèn, sukur, dene pitakèn kula ngatên: kula têka eram sangêt, babi nika ingatase badan lan êndhase agêng sangêt, suwarane têka botên sora, namung: wik, wik, ngatên mawon, lo nika sabesababe. punapa.

Ngrungu pitakone mau, pêthunthungku banjur mundhak sagênthong, sarta aku banjur mangsuli mangkene: sanadyan êndhas lan awake gêdhe, nanging prasasat ora ana gulune, mulane suwarane ya mung: wik, wik.

Bocah desa takon manèh: o, ngatên, dèn, sanikine banyak, kenging napa suwarane têka: ngak-ngak, sêru têmên.

Saiki pêthunthungku ora mung mundhak sagênthong lumrah, nanging mundhake sagênthong bênggala, lan wangsulanaku mangkene: iya wis mêsthi bae, awit banyak kuwi gulune dawa, dadi suwarane iya bisa lêga.

Bocah desa cêlathu manèh mangkene: e mêkotên, babi, sabab prasasat botên ontên gulune, mulane suwarane lirih, banyak sabab dawa gulune, suwarane sêru. Sanikine: kodhok niku botên gadhah gulu babarpisan, suwarane têka: thot, thot, bantêr têmên, lan ula niku gulu sadantên, suwarane têka mung: cês-cês mawon, lo, niku napa sababe, dèn.

Sanalika kuwi aku banjur mak pangkêrêt bae, rumasa yèn kapintêranaku durung barang-biring. Mulane ya gèr, aja sok dhêmên pêthunthungan, mundhak kêtanggor kaya aku sing wis dak caritakake, wis, samene bae dhisik, liya dina kêtêmu manèh.

Pakmu Sêbul.

Wacan

Kodhok pintêr

Ana kodhok pintêr bangêt, saka pintêre, kancane padha marabi Gus Wasis. Nanging pintêring kodhok mau, ya ora bisa maca utawa nulis kaya bocah-bocah saiki, bisane iya mung muni theyot-theyot sêru, yèn ngêlangi bisa ambathang. Dene satêmêne, anggone diarani pintêr mau, pintêr anggone sugih akal.

Sawijining dina, Gus Wasis linggihan karo kônca-kancane, banjur kôndha mangkene: kaya apa ya, rasane wong linggih ana ing cucuk bango thonthong.

Kancane ana sing mangsuli: kowe kuwi pancèn bocah nakal, Gus. Gagasanmu sing ora-ora, kuwi rak nyamari, apa niyat kodhok kapengin dadi swike. Môngsa wurunga mêsthi diklêthis simbah bango.

Gus Wasis: Jênêngmu kodhok desa, bisamu mung colat-colot turut kalèn, ngêntèni têkane juragan kodhok.

Kodhok sing dirèmèhake mau nêpsu bangêt, matane mêndêlik nganti saisi lêrak, dhadhane mêkrok karo nyuwara: orog, orog. Banjur clathu mangkene: coba, lakonana, aku arêp wêruh.

Gus Wasis mangsuli gumaib, nganggo basa Malayu: Baik.

Kabênêran, dhèk samana ana bango thonthong lanang wedok padha ngadêg ing sacêdhake kodhok sing padha gunêman mau. Gus Wasis ora wêdi babarpisan, banjur mancolot, mak tèplêk, tumumpang cucuking bango thonthong sing lanang. Kancane kodhok nganti padha trataban.

Kocapa, bango thonthong wedok barêng wêruh ana kodhok nemplok ana cucuke sing lanang banjur kôndha: wong lanang, bok uwis dicêplus.

Bango lanang: Sabar, sabar. Iki rada pakewuh, lan manèh bocahe rada nakal, cucukku malah digawe iyod-iyodan koplo.

[Grafik]

Bango wedok calathu sêru: Wis tak thothole bae, tuman.

Barêng wis muni mangkono mau, bango wedok banjur nothol kodhok sing ngêthingkring ana cucuke sing lanang, nanging tuna tungkap,dungkap. dadi tarung cucuk padha cucuk, malah banjur padha kêslobok, angèl diuwalake.

--- 4 ---

[Grafik]

Kocapa Gus Wasis, sing pancèn pintêr, dhèk wêruh bango wedok nyaut dhèwèke, banjur mancolot sarosane têkan sadhuwuring watu, dibarêngi muni: ba - po - ak ... nganti gawe tratabe kônca kodhok, dikira sambat saka katiwasan. Nanging, barêng têkan ing watu jêbul disambungi muni: pucung, cangkêmmu marêp mandhuwur ... lan banjur ngêthoprak. Dede suwarane cucuk bango sing arêp diuwalake nganti muni throthuk, throthuk kaya kêprak. Wusana Gus Wasis diangkat dadi ratu.

Samono tinêmune kodhok pintêr.

Uriping Bocah

Bocah gathekan

Ing nagara Lônda ana bocah lagi umur 5 taun wis bisa ngêmudhèni prau motor, rupane kaya gambar ngisor iki.

[Grafik]

Bocah-bocah sing padha andêlêng gambar iki mêsthi padha anggagas: E, sinyo Lônda ki, isih cilik bae wis bisa nglakokake kêmudhi, iba besuk yèn gêdhe ya.

Gumun sing kaya ngono mau wis bênêr bangêt, nanging kowe padha wêruha, sinyo mau anake juru mudhi, dadi bisane mau saka kulina mêruhi pagaweane bapakane. Padhane yèn kene anak dhalang wis bisa mucuki andhalang, anak niyaga, cilik-cilik wis bisa ngêthuk, anak kaum cilik-cilik bisa carane nampani brêkat, sapanunggalane.

Nanging aja padha sêmbrana, satêmêne kawruh iku wajib padha diudi, aja mung dianggêp kaya dolanan. Dadi yèn maca Kajawèn, iya rasakna, angguyua, iya sing sênêng. Lan aja lali, ajêga lêngganan. Matura bapak bae, rak uwis.

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 86, 1 Jumadilakir Taun Jimawal 1861, 25 Oktobêr 1930, Taun V

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [1371] ---

Ôngka 86, 1 Jumadilakir Taun Jimawal 1861. 25 Oktobêr 1930, Taun V

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Ngobrol ing Dintên Sabtu

Time is money

Irah-irahan ing nginggil punika, kenging kula wastani satunggiling piwulang basa Inggris, ingkang samangke sampun mratah ing saindênging tanah Eropah tuwin Amerikah, malah bôngsa kula piyambak kados-kados inggih sampun kathah ingkang sami kêcèprètan. Mênggah têgêsipun wèntèh: wêktu iku dhuwit. Tumraping bôngsa Eropah tuwin Amerikah, wiwit rumiyin mila, arta punika pancèn dipun têngênakên sangêt. Ingkang makatên wau, botên kenging dipun paibên, jalaran, bôngsa-bôngsa wau sampun sami yakin, bilih arta punika agêng sangêt dayanipun mênggahing gêsang sêsrawungan. Awit arta punika sagêd anjunjung drajat, sagêd nuwuhakên kamulyan, punapadene panguwasa agêng, amila ing tanah-tanah Eropah tuwin Amerikah, among dagang punika inggih dipun ajêngakên sangêt. Manawi ningali kawontênanipun praja-praja ingkang sami kiyat-kiyat, sarta agêng panguwasanipun, kados ta praja-praja: Inggris, Amerikah, Jêpang, Prangkrik, lan sasaminipun, punika jalaranipun inggih saking agênging among dagangipun. Dados inggih jalaran saking sugihipun arta.

Dene manawi nitik babadipun praja-praja ing tanah Eropah, ingkang samangke sami agêng-agêng jajahanipun, punika ing sakawit ingkang dipun udi inggih namung arta, sêdya badhe ngêlar jajahan, punika pancènipun inggih botên gadhah. Sarta anggènipun ngupados arta wau, inggih dipun lampahi toh pêjah saèstu, asring-asring kanthi botên ngrêgèni kapitunan tuwin nyawaning sanès. Murih para maos kagungan wawasan sakêdhik, ing ngriki kados prêlu nyariyosakên babad sawatawis.

Ing wiwitanipun abad ingkang kaping 17, praja ing tanah Eropah ingkang kasuwur bôndha-bandhu sarta agêng panguwasanipun, punika nagari Sêpanyul, ngantos kathah nagari-nagari sanès ingkang sami nungkul. Kala samantên bôngsa Eropah, ingkang asring dhatêng ing tanah Indhonesiah, prêlu kilak mrica, pala tuwin cêngkèh, punika ngêmungakên bôngsa Portêgis piyambak, panyadenipun barang-barang wau wontên ing Lisabon, kitha karajan Portêgal. Dene para among dagang bôngsa Walandi sami ngilak mrica, pala tuwin cêngkèh wau wontên ing Lisabon, prêlu kasade malih wontên ing praja-praja sanèsipun ing tanah Eropah ingkang sisih lèr. Jalaran saking punika, kauntunganipun para among dagang bôngsa Walandi inggih sathekruk saèstu. Dilalah kala samantên tuwuh pêrang antawisipun praja Sêpanyul kalihan praja Walandi. Ing sarèhning praja Portêgal lajêng katêlukakên dening Sêpanyul, ingkang punika para among dagang bôngsa Walandi lajêng dipun awisi kanthi sangêt lumêbêt ing palabuhan kitha Lisabon. Ing môngka tumrap para kaum dagang Walandi, nyade mrica, pala tuwin cêngkèh wau, bathinipun sasayahipun yêktos, têka papan pakilakanipun lajêng dipun tutup. Ingkang punika amila lajêng kêncêng sêdyanipun sumêdya kesah piyambak dhatêng tanah asalipun barang-barang wau,

--- 1372 ---

inggih punika ing tanah Indhonesiah. Ngantos kaping tiga bôngsa Walandi ngintunakên baita-baita, ngupados marginipun dhatêng tanah Indhonesiah, lampahipun nuju mangalèr ngetan, nanging tiga-tiganipun sami wangsul kanthi tanpa damêl. Sapintên agênging kapitunanipun bôngsa Walandi ing kala punika, para maos têmtunipun sagêd ngintên-intên piyambak. Sanadyan makatêna, bôngsa Walandi inggih mêksa botên kandhêg samantên kemawon, nanging malah saya anggrêgut pangudinipun sagêda lajêng anyumêrêpi margi-marginipun ingkang anjog dhatêng Indhonesiah. Sanadyan bôngsa Walandi kaancam badhe dipun pêjahi, manawi wanuh wani lumêbêt dhatêng kitha Lisabon, ewasamantên mêksa wontên salah satunggiling Walandi ingkang anêmpuh byat, mendha-mendha tiyang Portêgis lumêbêt dhatêng Lisabon wau, prêlu sagêda angsal gambar-gambaripun margi ingkang dhatêng Indhonesiah, ingkang sampun wontên ing tanganipun tiyang Portêgal. Kalampahan ngantos sagêd angsal. Wusananipun bôngsa Walandi lajêng sagêd dhatêng Indhonesiah kalihan mêdal margi angubêngi tanah Aprikah. Ing samangke sarèhning sampun sagêd dhatêng Indhonesiah piyambak, sarta sagêd kêkilakan barang-barang Indhonesiah piyambak, sampun têmtu kauntunganipun inggih lajêng mili kemawon, anjalari praja Nèdêrlan dados karajan ingkang abôndha-bandhu.

Ing kala punika ing sarèhning bôngsa Inggris ugi kalêbêt bôngsa among dagang, dados bôngsa ingkang ugi ngudi sangêt dhatêng arta, sumêrêp kawontênanipun bôngsa Walandi sagêd manggihakên budi daya ingkang andhatêngakên arta kathah wau, satêmah lajêng tuwuh bêntèring manah, thukul kamelikanipun, sarta cancut abudidaya sagêdipun angrisak utawi gêntos andarbènana kauntungan arta kathah. Mila lajêng tansah ngalang-alangi tindakipun para among dagang bôngsa Walandi wau, ngantos sagêd kasêmbadan sêdyanipun, bôngsa Inggris kalampahan anguwasani padagangan, ingkang andhatêngakên kauntungan arta kathah.

Kados cêkap samantên kemawon. Ing ngriku têtela, bilih wiwit rumiyin mila, bôngsa Eropah punika sampun anêngênakên sangêt dhatêng arta. Ing sarèhning jaman samangke punika sampun sanès jaman, cara-caranipun rêbatan arta inggih lajêng ragi - ragi kemawon, lo - sanès. Samangke ingkang dipun rêbat: wêkdal sampun ngantos wontên wêkdal ingkang muspra, nanging sagêda katanjakakên murih sagêd angsal arta kathah.

Beda kalihan bôngsa Jawi, wiwit kina makina botên patos sangêt-sangêt anênêngakên dhatêng babagan arta, dalasan para nata kemawon, idham-idhamanipun anggèning ngantos kalampahan pêrang, botên kok saking anggènipun kêpengin sugih dhuwit, nanging namung pados kaluhuran, inggih punika: nêlukake praja, amboyong putri.

Dene piwulang Jawi ingkang ragi wontên èmpêripun kalihan piwulang Inggris wau, ngêmungakên makatên: sapa sing bêtah mêlèk, bakal sugih rêjêki, tur dawa umure. Mênggah pikajêngipun: punika cocogipun kalihan kawontênan Jawi, cêkakipun bôngsa Jawi punika kêdah ngagêngakên lampah (tapabrata), jalaran dayaning lampah makatên wau, sagêd ambêningakên pikiran. Tiyang ingkang bêning pikiripun, gampil anggayuh sadhengah pakaryan ing samurwatipun. Dene panjang umuripun, punika pasêmon sênêng gêsangipun.

Mênggah tumrap pamanggih kula piyambak (pun Pênthul) piwulang kados ing nginggil punika, mila cocog lan mathuk sangêt, jalaran kula punika anak turunipun santri, dados sampun asring anitèni sangêt dhatêng lêlampahan ingkang magêpokan kalihan piwulang wau. Dene tôndha sêksinipun ingkang nyata, bilih tiyang bêtah mêlèk, upami ngantos jam 12 dalu, nyêngka jam 1, dèrèng tilêm, sugih rêjêki, punika saupami bapak pinuju kêndurèn utawi dipun undang tiyang kapurih ngajèkakên, mantukipun tamtu ambêkta brêkat, manawi kula taksih mêlèk, rak inggih lajêng tumut angsal bageanipun brêkat wau, dados kula sagêd manggih rêjêki. Kosokwangsulipun, bilih wiwit sontên kula sampun tilêm, sarta kula lajêng botên dipun gugah dening bapak, têmtunipun kula rak lajêng botên angsal bagean brêkat, namung sumêrêp enjingipun, kantun godhong mumbruk, sagêd kula inggih lajêng namung kêdumêlan kemawon, padharan lêstantun pating kalukuk. Punika tôndha saksi ingkang adhakan, lo.

Dene bêtah mêlèk, dipun cariyosakên: dawa umure, punika kok inggih kapara nyata. Tandhanipun, saupami kula tilêm jam 8 dalu, punika sampun botên sagêd nyumêrêpi jam 9 ngantos dumugi jam 1 upaminipun, nanging yèn kula mêlèk ngantos jam 1 dalu, lo, punika gêsang kula rak panjang, ta, nyatanipun ngantos mênangi jam 1 wau. Makatên kangge upami ingkang gampilan kemawon.

Minôngka kangge mungkasi obrolan kula ing dintên punika, kula kapêksa anjawil dhatêng larasipun jaman ingkang sampun kaprah dados lageanipun para sadhèrèk, inggih punika ingkang tansah dados sêsêkaring lathi kangge pêpaèsing wangsulan, upaminipun dipun ampirakên, dipun purih dhatêng, dipun takèni sanès-sanèsipun, lajêng dipun wangsuli: dèrèng - utawi botên gadhah wanci. Kados ta: kula kapêksa botên sagêd mampir, jalaran sampun botên gadhah wanci, makatên sasaminipun.

Tumrap kula sadaya tiyang limrah, sampun tamtu kemawon botên gadhah wanci, bilih botên dipun wontênakên. Tandhanipun wangsulan makatên punika kathah ingkang botên cocog kalihan nyatanipun. Sabên dipun takèni utawi dipun taros punapa-punapa, wangsulanipun botên sagêd jalaran botên wontên wancinipun, nanging sabên sontên têka têmtu sagêd, mlampah-mlampah, nonton gambar idhup, utawi ningali tontonan sanès-sanèsipun. Sampun, sampun, samantên kemawon, sanès dintên ngobrol malih.

Pênthul.

--- 1373 ---

Raos Jawi

Tatacara saha Raosing Manahipun Tiyang Mantu

Sambêtipun Kajawèn nomêr 85.

Mênggahing raosipun tiyang gadhah damêl mantu, tumrapipun bôngsa Jawi, gadhah panganggêp bilih tindak wau sampun nama angambah nindakakên kalimrahanipun tiyang gêsang wontên ing donya. Bab makatên wau kados inggih wontên lêrêsipun, awit tiyang ingkang sampun nate nglampahi mantu, punika sampun nama dados tiyang sêpuh, sampun ragi anjajah saha sumêrêp raos pait gêtir.

Ing ngriki amangsuli rêmbag ing bab cara-caraning pangantèn ing kalanipun wiwit panggih salajêngipun, ingkang nama taksih salêbêtipun dipun wiwaha. Punika kathah ingkang dhapur pasêmon, kados ta pangantèn sabibar panggih, lajêng dipun pangku ing marasêpuh jalêr, marasêpuh èstri mitakèni: kadospundi mênggahing wawrating anakipun kêkalih wau, awrat ingkang pundi. Ingkang jalêr mangsuli: sami kemawon. Mênggah kajênging wawrat wau botên kok wawrating badanipun, nanging wawrating sih trêsnaning tiyang sêpuh kalihan anak, punika ingatasing anak piyambak kalihan mantu sami kemawon, dados kajêngipun anak sadaya.

Kawontênan kados makatên wau tumrapipun bôngsa Jawi ing jaman kina, tumindakipun katingal sangêt, tuwin inggih nyata botên wontên ing ucap kemawon, dene pinanggihipun, kala jaman samantên, tiyang jêjodhoan punika ingkang kathah nama taksih badhe, pangantènipun jalêr dèrèng cêpêng damêl, yèn anak priyantun, inggih taksih magang, yèn anak sudagar, sawêg sinau tumut nyambut damêl tiyang sêpuhipun, tiyang tani inggih sawêg tumut têtanèn, dèrèng nama baku piyambak.

Jalaran kawontênanipun taksih sarwa kados makatên, limrahipun tiyang ingkang nêmbe salakirabi punika lajêng dipun kukub ing tiyang sêpuhipun piyambak utawi marasêpuh, sawarnining kabêtahanipun dipun sanggi ing tiyang sêpuh. Mênggahing limrahipun, mantu punika dipun eman-eman ing marasêpuh.

Manawi anakipun ing têmbe sagêd gêsang piyambak, jalaran sampun cêpêng damêl utawi sampun sagêd pados siti payah, lajêng kapurih gêgriya piyambak, malah trêkadhang tumrap ingkang dèrèng gadhah pamêdal, ugi kapurih gêgriya piyambak, sarana dipun pawiti ing tiyang sêpuh, dipun tumbasakên griya, ing ngriku sawêg têtêp nama tiyang mêngku bale griya. Dene prakawis bêktan, punika ugi sampun nama kacara. Wosipun sadaya wau namung anggambarakên ing bab raosing katrêsnanipun tiyang sêpuh dhatêng anak.

Mirid kawontênan ingkang kados makatên wau, ngêtingalakên dhatêng luguning raos Jawi ing bab wêwatêkanipun tiyang sêpuh kala ing jaman samantên, niyatipun anak putu punika namung nêdya dipun kêmuli, sadaya-sadaya dipun lampahi kanthi kadugi, mila botên mawi amraduli dhatêng anggèning jêjodhoan anakipun taksih lare, dèrèng gadhah têdha, sadaya namung dipun lampahi kanthi sênêng. Nanging manawi dipun [di...]

--- 1374 ---

[...pun] manah panjang wosipun kala ing jaman samantên, caranipun tiyang pados têdha taksih sarwa gampil, kathah tiyang ingkang kacêkapan.

Makatên ugi ing kalanipun pangantèn panggih ugi tansah nindakakên pasêmon, kados ta kacar-kucur, inggih punika pangantèn jalêr ngêsokakên arta wontên sangajênging pangantèn èstri, atêgês tiyang jalêr punika ngayani tiyang èstri. Ing sanalika ngriku kabarung dipun lokakên dening para tamu èstri, pinuji sagêda kasêmbadan kados makatên. Lan malih mênggahing pangantèn èstri ing kala wontên sangajênging patanèn lajêng kapurih ngabêkti talapakaning pangantèn jalêr, ing ngriku ngatingalakên wajibing èstri kêdah bêkti dhatêng tiyang jalêr. Bab punika tumrapipun wontên ing jaman sapunika, bokmanawi inggih wontên wanita ingkang gadhah panganggêp, bilih patrap ingkang kados makatên punika dados gambaraning asoripun tiyang èstri. Nanging manawi mirid kajênging tiyang sêpuh botên ambedakakên anak tuwin mantu, kados ugi botên nama ngasorakên, lan malih sadaya wau nama namung gambaran, kajêngipun wiyar sangêt, awit mênggahing pinanggihipun, botên kirang tiyang èstri ingkang purun dhatêng kakungipun, lan ugi botên kirang tiyang èstri ingkang bêktinipun dhatêng gurulaki ngungkuli raos angambung dalamakan. Wosipun sadaya wau namung amujudakên anggèning tiyang sêpuh ambadhèni dhatêng anak.

[Grafik]

Wontên malih patrap nalika nuju dhahar kêmbul, pangantèn jalêr mawi ngêpêlakên sêkul, dipun sukakakên pangantèn èstri, kapurih nêdha. Punika ugi dados pasêmon, bilih tiyang èstri dipun sukani têdha ing tiyang jalêr. Wosipun namung ngatingalakên: tiyang jalêr ngingoni tiyang èstri, botên anggènipun angêpêlakên sêkul wau atêgês angladosi tiyang èstri.

Tumraping nagari Walandi tanah Pristan, wontên tatacaraning pangantèn, sabibaring dhaup, pangantèn èstri lajêng andulang ingkang jalêr, kados ing gambar, punika bokmanawi inggih namung atêgês dados pasêmon, tiyang èstri punika wajib angladosi tiyang jalêr.

Dados mênggahing tatacara tuwin tumindakipun salakirabi, punika wiwit gathuk sampun isi pasêmon, ingkang atêgês sae, dene pinanggihing nyatanipun ing wingking namung pinuji kasêmbadanipun.

Jugul.

--- 1375 ---

Jagading Wanita

Olah-olah

Cabuk.

Cabuk punika ampas wijèn, bumbunipun: sarêm, bawang, lombok, gêndhis, jêram purut, parudan kalapa, dipun lintingi lajêng kagarang.

Wuku

Wuku punika isining kapas kacêplok, bumbunipun: sarêm, bawang, lombok, salam, dipun lintingi lajêng kagodhog.

Bongko.

Woh gudhe dipun dhêplok, bumbunipun: sarêm, brambang, kêncur, salam, dipun wungkusi lajêng kagodhog.

Pelas.

Kadhêle dipun kum sarta dipun kalècèpi, bumbunipun: sarêm, bawang, salam, laos, lêmpuyang, parudan kalapa ênèm, dipun wungkusi lajêng kagodhog.

Sambêl gorèng.

Namaning sambêl gorèng punika manut ampasipun, kados ta: sambêl gorèng pête, sambêl gorèng èbi, sambêl gorèng utak, tuwin sanès-sanèsipun. Bumbunipun: sarêm, traos, brambang, bawang, salam, laos, gêndhis, lombok agêng karajang, lajêng kagodhog kalihan santên, cuweran utawi garingan.

Sambêl gorèng pêtis.

Pêtis punika kênthêlaning duduh ulam, bumbunipun sami ing nginggil, namung kaot mawi kunci jêram purut tuwin kêncur.

Sambêlan punika inggih warni-warni.

Sambêl wantah, punika lombok kaulêg kalihan sarêm traos.

Sambêl bawang, lombok kaulêg kalihan sarêm bawang.

Sambêl kukus, lombok dipun kukus, kaulêg kalihan sarêm traos, brambang, tempe bosok.

Sambêl santên, lombok kaulêg kalihan sarêm traos, kêncur, bawang, dipun toyani santên kanil.

Sambêl kuwik, lombok kagorèng, kaulêg kalihan sarêm traos, brambang.

Sambêl brambang, lombok kaulêg kalihan sarêm traos, brambang.

Sambêl kêmiri, lombok kaulêg kalihan sarêm traos, kêmiri.

Sambêl krangean, lombok kaulêg kalihan sarêm traos, krangean.

Sambêl kaluwak, lombok kaulêg kalihan sarêm traos, kêncur, bawang tuwin kaluwak.

Sambêl gêpèng, lombok kaulêg kalihan sarêm traos, bawang tuwin kêncur.

--- 1376 ---

Sambêl laos, laos kaparud, lajêng kaulêg kalihan sarêm traos, bawang, tanpa lombok.

Sambêl kacang, kacang cina kagorèng, lajêng kabubuk kalihan sarêm traos, bawang tuwin lombok satunggal, warninipun mawur.

Sambêl wijèn, sambêl kadhêle. Sami kalihan sambêl kacang.

Jagading Sato Kewan

Panulaking Ama Kêthèk

Sanadyan botên kula têrangakên panjang wontên ing ngriki, kados para maos tamtu botên badhe kêkilapan mênggah ingkang dipun wastani kêthèk. Kêthèk punika wulunipun ingkang kathah jragêm, wontên ugi ingkang wulunipun pêthak, ananging awis-awis. Ingkang kêlimrah pasabanipun wontên ing ara-ara, têgal-têgal, pakarangan-pakarangan ingkang têbih kalihan tiyang, pamanggènipun wontên ing rêdi ingkang lindhuk.

Ing padunungan kula inggih punika ing dhukuh Bulu, Ragabêlah, tuwin Pêdhut, kaprênah èrèng-èrènging rêdi Mêrapi ingkang sisih lèr wetan, kêthèkipun ingkang saba ing tigang padhukuhan wau cacahipun botên trimah atusan kemawon, ananging ngantos ewon. Kenging kaparibasakakên bilih kêthèk ingkang sami manggèn ing ngriku sampun sami rêraton, amargi piyambakipun sami botên purun nilar kesah saking padunungan ngriku.

Mangsuli rêmbag bab kawontênanipun kêthèk, kêthèk makatên ingkang dipun rêmêni saha ingkang dados bakuning têdhanipun wowohan warni-warni kados ta: jagung, pohung, pisang saha sanès-sanèsipun, ananging manawi kapèpèt botên wontên wowohan punapa malih nuju môngsa têrangan, bonggoling wit pisang utawi tiganing kobis inggih anglêlês katêdha kemawon, mila kêthèk punika lajêng kagolong ama, amargi adamêl risaking tanêman.

Ing pundi-pundi panggenan ingkang ing ngriku kathah têtanêmanipun jagung ingkang mangsanipun awoh, môngka pinanggih kêthèkipun kathah, bilih tanêman wau botên kajagi rintên dalu wontên ing satêngahing tanêman, sampun têmtu tanêman jagung wau kantun têbon (wit) kemawon, jalaran sami katêba dening juru pangrisak pun kêthèk kasêbut ing nginggil, pintên mênggah agênging kapitunanipun tiyang ingkang nênanêm wau. Malah sanadyan kajagia pisan upami ingkang anjagi wau taksih lare alit têmtu dipun êngkos kemawon, lare wau saupami purun anggusah agêngipun ngantos anggodha sampun tamtu lajêng dipun kêrah. Dipun pasangi wisaya inggih punika grogol, kala, sasaminipun, nanging botên nate tumama, kabêkta saking mangrêtos saha juligipun, dipun prêcaya kados ta: dipun tumbak punapa dipun sanjata, mêksa botên sagêt kenging, awit sakêlangkung kêsit saha pancèn wasis angendhani, [ange...]

--- 1377 ---

[...ndhani,] bilih salah satunggal wontên ingkang nandhang tatu kenging kaprêjaya dening tiyang, trangginas sanalika kemawon lajêng kabopong dening kancanipun sami kêthèk têrus kabêkta lumajêng kadhêlikakên dhatêng jurang-jurang utawi grumbul ingkang awis kaambah ing tiyang, botên dangu lajêng gumrudug dhatêng malih prêlu angrisak tanêman wau. Cêkakipun panulaking ama kêthèk punika ngantos mêgah-mêgahakên sangêt, bêbasan ngantos nêlasakên akal saha gêlar, jalaran kêthèk punika pangrêtos saha kajuliganipun sampun plêg kados tiyang.

[Grafik]

Kêthèk ingah-ingahan.

Awit saking punika, nitik andharan kasbut nginggil, têtela anyêgah ama kêthèk pancèn rêkaos sangêt.

Ing ngriki kula badhe nêrangakên rekadaya anulak ama kêthèk, sanadyan rekadaya wau dèrèng kêlimrah, ananging sampun wontên ingkang anyobi, gampil-gampilan saha mayar kemawon kados ing ngandhap punika.

Angupadosa dhèdhès, lajêng kapasangna wontên ing pajagungan, kaangkaha manawi wontên kêthèk dhatêng mriku, sagêda angambus utawi andêmèk, rekadaya makatên punika sanadyan amung sapele, nanging agêng sangêt paedahipun, awit sabên wontên kêthèk dhatêng mriku badhe nêdha jagung, dèrèng ngantos kalampahan nêdha, bilih sagêd nanggori pasangan wau têmtu cêngkelak wangsul kanthi cungir-cungir irungipun, jalaran mambêt gandaning dhèdhès punika, upami lajêng pinanggih kônca-kancanipun tangan ingkang mêntas kangge andêmèk dhèdhès wau têmtu kapurih ngambêt, bibar ngambêt kêthèk satunggalipun ugi lajêng nyungir kalayan kirig-kirig, makatên salajêngipun gontas-gantos dhatêng kancanipun malih, wêkasan kêthèk-kêthèk punika sami pating jrunthul lumajêng dhatêng têngahing wana, kapok sampun botên purun wangsul dhatêng mriku malih, têmahan jagung wau botên wontên ingkang cicir katêdha ing kêthèk saha damêl lêganing manahipun ingkang gadhah tanêman.

Amung punika sêsêrêpan kula bab panulaking ama kêthèk, bokmanawi para maos wontên ingkang kagungan sêsêrêpan, mugi kaparênga lajêng ambèbèr wontên ing udyana Kajawèn ngriki, supados kasumêrêpan ing ngakathah, saha kula matur nuwun.

Sastramartaya.

Sêla - K. 2293.

--- 1378 ---

Bab Ringgit

Dèwi Sri

ngkang nama Sri punika garwanipun Bathara Wisnu, ing sabên manjanma Wisnu tamtu gêgandhengan kalihan Sri. Nanging limrahipun ing akathah, tumrapipun bôngsa Jawi, Sri ingkang dados cêcariyosan tuwin dipun mêmule, punika Dèwi Sri putranipun Prabu Sri Maha Punggung, nata ing Purwacarita. Saya malih tumrapipun golongan tani, bab Dèwi Sri punika botên kêndhat tansah dados ucap utawi dipun aji-aji, mênggahing raos, dipun pindhakakên kados dèwining rijêki. Mênggah cêcariyosanipun kapratelakakên ing ngriki sawatawis.

Kacariyos Prabu Sri Maha Punggung ing Purwacarita, kagungan putra miyos dhampit, ingkang sêpuh èstri, kaparingan nama Dèwi Sri, ingkang anèm jalêr, kaparingan nama Radèn Sadana. Radèn Sadana sarêng sampun diwasa kataros krama botên karsa, amargi ajrih nglangkahi kang bok ayu, lajêng kesah saking praja. Dèwi Sri sarêng uninga ingkang rayi kesah saking praja, ing wanci dalu lajêng nututi lolos.

[Grafik]

Dèwi Sri

Tindakipun Dèwi Sri katula-tula, kajawi rêkaos ing lampah, Dèwi Sri sapurug-purug dipun tut ing danawa Kalandaru, utusanipun ditya Rajapulaswa ing Mêdhangkumuwung. Wontênipun ditya Kalandaru madosi, amargi kautus ratunipun anglamar Dèwi Sri dhatêng Purwacarita, nanging Dèwi Sri sampun oncat saking praja, mila lajêng dipun padosi, môngka ditya ingkang madosi gadhah aji panggandan, sagêd ngêtut ing sapurugipun Dèwi Sri.

Sarêng tindakipun Dèwi Sri dumugi padhusunan tulyan, anjujug pawonipun buyut Soma, anglêrêsi semahipun buyut Soma nama Kèn Sumi sawêg ngrêsiki pawon. Sang putri lajêng sajarwa, bilih putra nata Purwacarita, Dèwi Sri badhe dipun sugata botên karsa, namung mundhut gantèn ayu lan sêkar borèh, kaca tuwin dupa, prêlu badhe kagêm sarananing mêmuja. Punika katêlah dumugi sapunika kangge sajèn, nalika Dèwi Sri sawêg muja samadi, kagèt, dening semahipun buyut Soma ngêtabakên wadhah, sang putri lajêng miyos saking pamujan saha lajêng andhawuhakên wêwulang warni-warni, kados ta sampun angêtabakên wêwadhah, tabêria rêrêsik griya, manawi tangi tilêm ingkang enjing, sampun karumiyinan ayam tuwin sanèsipun. Sadaya wau pikantukipun adamêl kasarasan tuwin linulutan ing rijêki. Wêwulang punika dumugi sapunika [sapu...]

--- 1379 ---

[...nika] taksih dipun èstokakên ing para tiyang tani. Wusana ing wanci dalu Dèwi Sri lolos.

Dumugining dhusun Mêdhangwangi, sang dèwi lêrêm wontên ing griyanipun buyut Bawadha, dhawuh dhatêng semahipun nama Kèn Patani, sang putri badhe sare kadhawuhan natakakên pasarean wontên ing pêpajangan, kadhawuhan natani kasur guling, bantal ingkang makêndhung-kêndhung, kadèkèkana dilah, lantingan isi toya, gantèn ayu, sêkar borèh, salêbêting pajangan kadhawuhan andupani. Sadaya wau dados sadhiyanipun Dèwi Sri, ugi katêlah dumugi sapunika. Dene pangandikanipun Dèwi Sri, sêsaji kados makatên wau kalêstantuna, sanadyan ing benjing sang putri sampun abadan alus, ugi badhe anêdhaki. Wusana dhusun ing ngriku dipun dhatêngi danawa ingkang madosi Dèwi Sri, dipun lawan buyut Bawadha, buyut Bawadha tiwas, Dèwi Sri oncat kalihan Kèn Patani, saha dhawuh anyarati ambucali gêcok mêntah, wontên padoning dhusun, sarêng kalampahan dipun bucali, para danawa sami bingung pating bilulung.

Sarêng tindakipun dumugi dhusun Karanglêngki, kapanggih kalihan biyang Samba, sang putri lênggah ing salu mamêt gandaning wos wangèn, lajêng karaos luwe, saha dhawuh dhatêng biyang Samba kadhawuhan ngolahakên sêkul golong, pêcêl ayam, jangan mênir. Sarêng kaladosakên, sang putri dhahar namung kagêm sarat. Sêkul golong saabênipun wau ugi kêtêlah kangge wilujêngan ngantos sapriki.

Sarêng tindakipun sang dèwi dumugining dhusun Mêndhangwantu, panggenanipun buyut Wangkêng, sang putri mirêng tiyang kothekan, sakalangkung rêna ing galih, lajêng dhawuh: manawi tiyang rampung nutu dipun wêkasana kothekan. Dèwi Sri dipun sêgah warni-warni botên karsa dhahar, namung kaparêng ngunjuk toya dêgan. Mila dêgan punika mênggahing tiyang tani ugi kalêbêt dados sajèn.

Pawartos Wigatos

Kawontênan-kawontênan ing Pakaryan Bathik

Sambêtipun Kajawèn nomêr 85.

Ing ngajêng sampun kaandharakên sawatawis kadospundi mênggah kawontênanipun para pêngobèng ingkang sami manggèn ing pambathikan-pambathikanipun bôngsa Tionghwa ing Lasêm. Kawontênan kados makatên wau botên namung ing Lasêm kemawon, nanging pinanggih ugi ing panggenan sanèsipun ing Jawi Têngah.

Para pêngobèng botên kenging lêpat sakêdhik kemawon. Sampun nate kalampahan, salah satunggiling ayamipun nyonyah pêjah kêcêmplung ing sumur. Pêngobèng-pêngobèngipun sami kadhêndha nyatangsul. Mênggah klêmpaking arta dhêndhan wau samênggaha katumbasakên ayam, sagêd angsal sakawan. Pêngobèng ingkang anggêmpilakên temboking papan pambathikan, pêngobèng ingkang bathikanipun kaplêtikan latu, dening pun taokèh dipun patrapi dhêndhan, dalah mêndhêti malam ingkang têmèmplèk [têmèmplè...]

--- 1380 ---

[...k] ing memean kemawon inggih dipun dhêndha, kaungêlakên nyolong. Sawênèhing taokèh dipun dhêndha ing pulisi, jalaran pakawisanipun rêgêd saha botên sadhiya kranjang uwuh. Pun taokèh lajêng nêdha lêlintu dhatêng pêngobèng-pêngobèngipun. Yèn ing pambathikan wontên sinjang ingkang ical, inggih pêngobèng-pêngobèng ing ngriku ingkang kajibah nglintoni. Sampun nate kalampahan, jalaran kecalan sinjang pangaos 7 rupiyah, pun taokèh andhêndha pêngobèngipun angsal 20 rupiya.rupiyah.

Mênggah dhêndhan wau awonipun, dene botên dipun cêngklongakên saking arta bêrahan, nanging kawêwahakên ing sambutanipun. Ingkang makatên punika pun pêngobèng sambutanipun saya lami saya kathah, salaminipun gêsang botên badhe sagêd uwal saking pun taokèh. PêngolèngPêngobèng. wau, samênggaha lajêng minggat dhatêng taokèh sanès, sampun têmtu botên badhe dipun tampi, inggih awit saking kathahing sambutanipun wau.

[Grafik]

Têtiyang èstri sawêg sami ambathik.

Kêrêp kemawon ing pambathikan wontên lêlampahan ingkang botên pantês. Sawênèhing pêngobèng dipun dhawuhi dening nyonyahipun kapurih madosakên tigan ing dhusunipun, pangaos 80 sèn. Sarêng sampun angsal, pun nyonyah botên purun tampi tigan wau, jalaran kamanah kalitên. Pêngobèng wau dipun dhêndha 80 sèn, nanging tiganipun botên dipun wangsulakên.

Sawênèhing pêngobèng ingkang nyambut damêlipun namung ing wancangwanci. siyang kemawon dipun dhawuhi nyonyahipun kapurih nêsêpi anakipun. Tiyang wau kasukanan arta êmpingan 100 rupiyah kanthi prajanjian, [praja...]

--- 1381 ---

[...njian,] salêbêtipun sataun kêdah dados inyaning anakipun. Sarêng sampun angsal 8 wulan tiyang wau ngandhêg, sampun têmtu lajêng botên sagêd nêsêpi malih. Arta 100 rupiyah wau dening pun nyonyah lajêng kalêbêtakên ing buku dados arta sambutan, sarta tiyang wau lajêng botên angsal mantuk dhatêng griyanipun. Wasana tiyang wau ugi lajêng dipun pêgat ing semahipun, jalaran sampun botên sagêd kêmpal malih.

Kawontênan kados ingkang kagambarakên ing nginggil punika taksih kathah panunggilanipun. Têtela pun taokèh asring kirang adil ing tindakipun, dupèh pêngobèng-pêngobèngipun wau tiyang dhusun ingkang taksih yutun. Ing pambathikan-pambathikan ing Jawi Têngah botên kirang pêngobèng ingkang pinisakit, dipun thuthuk mawi sapu, mawi dhingklik, dipun grujug toya, dipun èrèd-èrèd ing siti tuwin sapanunggilanipun.

Ing Jawi Kilèn taokèh ingkang tindak sawênang-wênang makatên wau sampun têmtu dipun kroyok ing bêbaunipun. (Badhe kasambêtan).

Rêmbagipun Petruk lan Garèng

Ing Bab Sami Wawênangipun, Sami Kuwajibanipun

III.

Petruk: Ambalèni rêmbuge lagi anu, nèk ngono, Kang Garèng, nak-sanak lan misanane dhewe, sing padha jênêngan Lônda kuwi iya kêpenak bangêt. Ora, Kang Garèng, aku kok banjur tansah gumun bae, dhing, nèk ngrasakake kaanan biyèn-biyèn, kaya sing wis dak kandhakake ing dina Sabtu kang kapungkur, yaiku: kapenake wong dadi priyayi kaladuk samana. Wawênange têka nyamlêng bangêt. Wis balanjane sabên sasi bisa lumintir, kathik ora diwajibake bayar pajêg. Apa manèh priyayi Jawa sing apangkat Walônda, saya kêpenuk manèh, awit balanjane kaya Lônda, dadi iya sathekruk, lan uga ora dikênakake pajêg. Nèk pranatan sing kaya ngene kiyi dilêstarèkake, rak iya jênêng ora adil bangêt. Apa manèh yèn sing pangkat Walônda mau banjur nyuwun marang nagara, supaya wawênange uga dipadhakake karo Walônda, hla, kuwi kêna diarani wong murka têmênan, ngungkul-ungkuli Prabu Dasamuka, bokmanawa malah ngungkul-ungkuli Raja Perngon. Mulane ya tak arani adil bangêt, dene ing wusana para priyayi mau banjur padha dikênakake pajêg kabèh, dadi ora kêbanjur-banjur anggone ngrumaosi putrane Malaekat Jabarail. Nanging saikine para nak-sanak lan misanane dhewe sing padha clanan sarta ngênggoni jênêng: Jakob, Wèlêm, utawa Rinê, lo, kiyi kasênêngane ana ing donya kene rak iya wis nyamlêng bangêt, ta, têgêse nèk kapêksa, iya bisa [bi...]

--- 1382 ---

[...sa] mangan sêga kambi gudhêg, nanging wawênange kabèh isih ajêg kaya Walônda grès. Saikine, Kang Garèng, upama wong-wong kiyi banjur ambudidaya murih diwênangake anduwèni lêmah kayadene wong bumi kene, lo, kuwi mungguh panêmumu kapriye. Aku ngono ora arêp ngarani: murka, utawa: srakah, mung arêp ngêntèni kapriye kang dadi panêmumu.

[Grafik]

Garèng: Nèk nitik omongmu kiyi, sajake kowe têka banjur arêp nyêbal mênyang piwulange para sêpuh, yaiku: supaya sing dhêmên karo sanak sadulure. Mulane pangajab-ajabe para sêpuh ing jaman biyèn, murih anake ing têmbe bisaa dadi luhur, kuwi prêlune rak bisa angayomi lan mitulungi sanak sadulure. Kayadene bôngsa Walônda sing kok kandhakake ing ngarêp, kuwi êmbah-êmbahe rak ana sing isih sadulure dhewe, dadi wis bênêre upama banjur diunèkna nak-sanak utawa misanane dhewe, cêkake karo kene dadi isih mambu-mambu. Apa manèh laire, gêdhene, sêkolahe barang iya ana ing kene, lan sing akèh-akèh, iya bênêr wis padha wêruh nagara Walônda, nanging rak mung ana ing ... gambar idhup. Nèk nitik kabèh mau rak wis wajibe tumrap bôngsa kiyi, aku kowe paribasane kudu: sanadyan tega larane, nanging iya ora kêna tega patine. Mulane yèn banjur padha ambudidaya arêp nêmpil wawênange wong bumi kene, yaiku supaya anduwèni wênang mèlu duwe lêmah, kuwi nèk aku pancèn kok iya wis mêsthine.

Petruk: Kliru Kang Garèng, yèn aku kok dakwa ora miturut marang piwulange para sêpuh, banjur ora dhêmên karo sanak sadulurku. Pancène mono nèk aku sênêng bangêt upama banjur disadulurake karo bôngsa Walônda-Walônda mau, kang wusanane aku banjur bisa nyêbut: kangmas, utawa Dhimas Wèlêm, utawa bok ayu utawa Dhiajêng Kori. Mung bae anggêre kanane kuwe anggone sêduluran gêlêm mantêp têmênan. Aja kok nèk lagi kabênêr kumpul karo Walônda upamane, banjur muni: ik bèn Eropean, nuntên nèk lagi kumpul karo bôngsa inyong, jarene: lo, aku kiyi rak ora beda karo kowe, iya wong Jawa uga. Hara, nèk kaya ngono kuwi apa banjur ora kêna diarani: nganggo ngèlmu bunglon.

Garèng: Lo, kiyi aja kok arani ngèlmu bunglon mêngkono. Nèk mungguhing aku kok wis mêsthine kudu padha anduwèni tindak mêngkono kuwi, prêlune supaya diguyupi mrana-mrene.

Petruk: Hêm, bokmanawa bae iya

--- 1383 ---

bênêr omongmu kuwi, mung bae sing wis tak alami kok rada gèsèh. Aku dhewe wong duwe kônca bôngsa ngono kuwi, sing wis kênthêl bangêt kambi aku. Nèk lagi kumpul karo aku ngakune iya wong Jawa têmênan kae, nanging sawijining dina barêng kabênêran kumpulan karo Walônda liya-liyane, aku liwat thik banjur mlengos, ning ya êmbuh, dhing, nèk kala samono kuwi aku dipadhakake hawa bae, dadi ora katon. Ewadene bab kiyi padha dilèrèni bae, aku tak ambalèni rêmbuge anggone nak-sanak lan misanane dhewe mau padha ambudidaya bisane olèh wênang anduwèni lêmah. Nèk aku dhewe mono pancène iya wis mupakat, mung bae kanane anggone ngaku sadulur nyang aku kabèh iya kudu sing têmênan kae, dadi aja mung kaya nak-sanak utawa misanan bae, nanging kudu kaya sadulur tunggal bapa biyung kae.

Garèng: Rak iya mêngkono, jênênge apa-apa dadi ora arêp dikakahi dhewe bae. Nanging saiki aku ora ngrêti, dene kowe anduwèni panjaluk supaya kana anggone ngaku sadulur karo kene, kudu kaya sing tunggal bapa biyung. Kuwi karêpmu kêpriye.

Petruk: Karêpku, supaya kana aja nganti ambedak-bedakake marang kabèh kaanan, upamane: uripe wong bumi sing padha manggon ana ing desa, kuwi padha dikênakake pagawean desa: rundha thèthèk, jaga ana ing kalurahan uduran (sambatan) brêsih, ngusungi krakal, lan sapêpadhane. Ing sarèhning wis dadi sadulur tunggal bapa biyung, manawa kabênêr manggon ana ing desa, iya kudu mèlu nglakoni pagawean kabèh mau. Aja kok kaya sing tumindak ing jaman saiki kiyi, kaya ta upamane: lanange kana kêna sakrêsa-krêsanya anjupuk wong-wong wadon bangsane wong bumi, tanpa nganggo carane wong salakirabi babarpisan. Mung nyara kêbo-kêboan bae. Nanging yèn lanange sing wong kenene, sanadyan kalêbu golongane bôngsa jêmpol pisan, tur carane wong bumi iya absah, ewadene mêksa isih andadak nganggo rame barang. Hara, apa iya ora lucu jênêngane.

Garèng: Wiyah, wiyah, têka banjur ngundhat-undhat sing ora-ora mêngkono.

Petruk: Iya ora ngundhat-undhat, sanyatane wong bumi kuwi wêwatêkane rak gampang tur lumeran, tandhane: saprana-saprene dikapak-kapakake rak mung nurut bae, nanging sing ngapak-apakake mau bok iya sing duwe koma-koma sathithik. Sanyatane jimate wong Jawa kuwi rak mèh êntèk kabèh. Tujune nagara kok isih krêsa amanggalih marang kamlaratane wong bumi, sarana nganakake pranatan, bôngsa mônca ora kêna diwênangake tuku utawa anduwèni lêmah ing kene, upama pranatan mau ora ana, ing sarèhning wong Jawa kuwi mlarat, kiraku saikine wong Jawa wis padha dadi kere kabèh. Mara ta, pusakane wong Jawa, apa sing isih, primbon-primbon, jimat-jimat, gêgaman kang bêcik, kabèh wis êntèk padha plêsir, dalasan waranggana-waranggana, sing padha misuwur-misuwur suwarane, kayadene: Mas Ajêng Manggis, mas [ma...]

--- 1384 ---

[...s] Ajêng Sêmi, Mas Ajêng Mèdèl, lan sapêpadhane, kabare êmbèn-êmbèn kono malah arêp digawa nang Paris.

Garèng: Wiyah, nyang Paris rak mung arêp kanggo pameran bae, nèk wis rampung rak iya bali manèh. Wis, wis, padha dilèrèni samene bae, rêmbuge kok banjur ngayawara mêngkono.

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Indhonesiah

Calon bupati ing Brêbês.

Miturut pawartos Loc ingkang kathah pangajêng-ajêngipun jumênêng bupati ing Brêbês anggêntosi suwargi Radèn Tumênggung Sajirun inggih punika Radèn Susmaya, wadana ingkang samangke sinau ing pamulangan bêstir ing Wèltêprèdhên. Panjênênganipun wau putranipun Radèn Mas Arya Cakranagara, bupati ing Kudus ingkang sampun suwargi.

Pang Mohamadiyah ing Pasuruan.

Miturut Nera, pang Mohamadiyah ing Pasuruan wiwit tanggal 15 Oktobêr ingkang kapêngkêr sampun ngawontênakên kursus-kursus kados ing ngandhap punika:

Ha. Nyêrat saha maos aksara Latin, bayaran f 0.25.

Na. Nyêrat saha maos aksara Arab, bayaran f 1.-

Ca. Basa Inggris bayaran f 1.-

Kursus-kursus wau dipun wontênakên ing wanci sontên jam 7 dumugi jam 9, manggèn ing H.I.S. Mohamadiyah ing kampung Padhang Nganti.

Kandhidhat-kandhidhat kangge rad kawula.

Warga rad kabupatèn bôngsa pribumi ing Pasuruan sampun angajêngakên kandhidhat-kandhidhatipun kangge rad kawula kados ing ngandhap punika: 1. R.A.A. Suyana, bupati Pasuruan, 2. R.P. Surasa, pangarsa pangrèh agêng V.I.P. B.O.W. Majakêrta, 3. R.A.A. Kusumautaya, tilas bupati Jêpara, 4. R.M. Dwijasewaya, tilas guru ing Ngayogya, 5. Ciknang, upsêkul opsinêr ing Bêtawi, 6. R. Sukarja, rechtskundige ing Malang, 7. R. Ir. Surengat Kartanagara, insinyur klas II, Bali Lombok, 8. M. Karsana, ajung lanbo konsulèn pamulangan nurmal ing Surakarta.

Mêsin mabur pos saking Nèdêrlan ingkang kaping kalih.

Tanggal 19 Oktobêr ingkang kapêngkêr mêsin mabur pos saking Nèdêrlan ingkang kaping kalih sampun dumugi ing Cililitan (Bêtawi) kanthi wilujêng. Mêsin mabur wau dipun kêmudhi dening Tuwan Hondong.

Stovia

Kaangkat dados Indisch Arts Tuwan-tuwan: Sayidiman Puspawijaya (Sêmarang) saha Gusti Hasan (Balikpapan).

Tuwan Èrphan Ahmad Dhahlan dhatêng Siyêm.

Saking Purwakêrta kawartosakên: kala tanggal 15 Oktobêr ingkang kapêngkêr Tuwan Èrphan Ahmad Dhahlan salah satunggiling putranipun suwargi Kyai Haji Ahmad Dhahlan, pambangun ebah-ebahan Mohamadiyah ing Indhonesiah ngriki, sampun pangkat saking Ngayogya badhe tindak dhatêng Siyêm. Tanggal 18 Oktobêr panjênênganipun wau pangkat saking Tanjung priuk. Tuwan Èrphan wau satunggiling mubalig Islam ebah-ebahan ahmadiyah ing Lahor, wontên ing Siyêm badhe mêncarakên kaislaman saha pasadherekan intêrnasional. Panjênênganipun sampun tamat pasinaonipun ing pamulangan Ishaat Islam College ing Lahor, inggih punika salah satunggiling pamulangan ahmadiyah ing ngrika kanthi pangajaran agami (Islam, Kristên, Indhu, Buda). Wontên ing Indhonesiah ngriku Tuwan Èrphan wau sampun 6 wulan prêlu kapanggih kalihan sanak sadhèrèkipun.

Pamulangan luhur kadhoktêran.

Lulus pandadaranipun kandhidhat perangan ingkang sapisan Tuwan Abdul Murad (Sibolga).

Kredhit kopêrasi enggal ing Pasuruan.

Nera martosakên, dèrèng dangu ing pamulangan sêkakêl partikêlir ing Pasuruan dipun wontênakên parêpatan anuju dhatêng adêging krèdhit kopêrasi. Warganipun samangke sampun wontên 40.

Ki Ajar Dewantara.

Miturut Nera Ki Ajar Dewantara sampun nindakakên panitipriksa ing pamulangan-pamulangan Taman Siswa ing Sumpyah Cilacap, Cirêbon saha Magêlang. Pamulangan Taman Siswa ing panggenan sanèsipun ugi lajêng badhe dipun rawuhi.

Ingkang bupati iing. Bandhung.

Miturut A.I.A. ingkang bupati ing Bandhung, R.A.A. Wiranata Kusuma, gêgayutan kalihan kasarasanipun, kaparingan pêrlop kalih wulan.

--- 1385 ---

Pos sêparbang.

Salêbêtipun wulan Agustus ingkang kapêngkêr up kantor pos sêpar bang ing Wèltêprèdhên gunggung sampun ngêdalakên buku celengan enggal 3280, 770 dhatêng bôngsa Eropah, 2123 dhatêng bôngsa pribumi, 387 dhatêng bôngsa mônca wetanan, arta ingkang kalêbêtkakênkalêbêtakên. gunggung wontên f 1.379.553.73, inggih punika saking bôngsa Eropah f 821.855.12, saking bôngsa pribumi f 443.058.09, saha saking bôngsa mônca wetanan f 114.640.52, dene arta celengan ingkang katêdha wangsul gunggung wontên f 1.293.706.75.

Pang Pasundhan enggal ing Sumêdhang.

Ing Sumêdhang mêntas dipun adêgakên pang paguyuban Pasundhan, dene samangke warganipun sampun wontên 35.

Pambêsmèn mayit ing Bali.

Benjing tanggal 2 Nopèmbêr ngajêng punika wanci siyang ing Dènpasar badhe wontên pambêsmèn mayit agêng-agêngan. Gunggung wontên mayit 18 ingkang badhe kabêsmi.

Rêsèpsi Prof. Dr. B.J.O. Schrieke.

Dèrèng dangu paduka Tuwan Prof. Dr. B.J.O. Schrieke sampun katêtêpakên jumênêng dhirèkturing dhepartêmèn pangajaran. Gêgayutan kalihan bab punika kala tanggal 21 Oktobêr ingkang kapêngkêr panjênênganipun wau sampun ngawontênakên rêsèpsi ing Hotel des Indes, Bêtawi. Kathah priyagung ingkang sami rawuh kados ta pisê presidhèn saha warga-warganing rad Indhia, presidhèn saha dhirèktur-dhirèkturing Javasche Bank, dhirèkturing dhepartêmèn-dhepartêmèn tuwin sanès-sanèsipun.

Tuwan Mr. Dr. Supama kapindhah dhatêng Bêtawi.

Kêkancingan saking Bogor, Tuwan Mr. Dr. Supama, wd. tijd. pangarsa landrad ing Ngayogya, kapindhah dhatêng Bêtawi, tinanggênah nindakakên panitipriksa ing bab privaatrecht tumrap tiyang siti.

Asiah.

Kawontênan-kawontênan ing Indhia Inggris.

Londhon 20 Oktobêr (Spec. B.N.). Parentah Indhia Inggris ing palapuranipun anêrangakên bilih kajawi ing Bombai, kawontênaning Indhia Inggris sampun sawatawis têntrêm.

Bombai 21 Oktobêr (Nauen-Radio). Sanadyan dipun awisi, dintên Sêlasa ingkang kapêngkêr konggrès mêksa ngawontênakên arak-arakan. Wasana lajêng têmpuk kalihan pulisi.

Awit dening sami dipun bandhêmi mawi sela, pulisi lajêng kapêksa ngêdrèl. Ingkang nandhang tatu wontên tiyang kalih dasa.

Bombai 21 Oktobêr (Nauen-Radio). Margi sêpur ing Punjab dipun arah ing tiyang badhe dipun êbom, tujunipun lajêng kadêngangan.

Bombai 21 Oktobêr (Nauen-Radio). Ing Kanpur sacêlakipun Dhakah pulisi sampun ngonangi simpênan sanjata tuwin obat, ingkang kathah bom. Gêgayutan kalihan bab punika wontên tiyang tiga kacêpêng.

Tiongkok.

Syanghai 21 Oktobêr (Aneta-Reuter). Mignani, satunggiling biskop Katolik bôngsa Italiah, miwah pandhita 6 saha sustêr 10 wontên ing Kiyan, propinsi Kiyangsi, dipun tawan dening kaum kuminis. Pandhita ingkang kalih sampun dipun prêjaya. Dene biskop wau saha pandhita satunggal dipun uculakên supados sagêda anêbas sanès-sanèsipun ingkang taksih katawan.

Eropah.

Cacahipun tiyang nganggur ing Inggris.

Miturut pratelan minggon, ing Inggris cacahipun tiyang ingkang nganggur wêwah 12000, dados gunggung sadaya wontên tiyang 2.188.000 ingkang botên anggadhahi padamêlan.

Graaf van Limburg Stirum.

's Gravenhage, 21 Oktobêr (Aneta). Paduka Tuwan Graaf van Limburg Stirum, tilas gupêrnur jendral, dening parentah Nèdêrlan kakrêsakakên jumênêng warga kumisi pirukunan antawisipun Nèdêrlan kalihan Pêrancis.

Wangsulan saking Redhaksi

Ki P.M. ing Mantingan. Pitakenan panjênêngan kalih bab 1. Sarèhning pitakenan panjênêngan kathah, sawêg sagêd ngaturi katrangan: dintên Ngahad Wage Muharam, taun Be 1832, dhawah tanggal 4, wuku Kuningan, Mawulu, môngsa sadasa tumindak 19 dintên. 2. Pitakenan panjênêngan panjang, ingkang pigunanipun dèrèng tamtu, botên sagêd ngaturi katrangan, prayogi pados katrangan dhatêng ingkang gêgayutan bab punika, utawi manawi panjênêngan ambêtahakên yêktos, tamtu botên kewran.

Lêngganan nomêr 2356 ing Surakarta. Slasa Lêgi kaping 5 Bêsar Je 1822 dhawah tanggal 20 Juni 1893.

Lêngganan nomêr 772 ing Gubug. Dintên Kêmis Wage 1901 kala jawah awu, dhawah tanggal 4 Sapar Dal 1831 utawi kaping 23 Mèi.

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 5083 ing Pêcangakan. Kalih nomêr punika kangge prêsèn kemawon.

Lêngganan nomêr 3018 ing Wêlèri. Rèhning tumrap kuwartal punika administrasi sampun nyowok saking hanênarium panjênêngan, amila wisêl f 1.50 kalêbêt bayaran kuwartal 1 taun ngajêng.

Lêngganan nomêr 4453 ing Kêrtasana. Ingkang f 1.50 tumrap taun 1931.

Lêngganan nomêr 962 ing Talun. Lêrês langkung f 0.50, tumrap taun ngajêng.

Lêngganan nomêr 407 ing Ngayogya. R.A. Adiputra, K. no. 5188.

--- 1386 ---

Wêwaosan

Sêrat Ramayana

25.

[Dhandhanggula]

langkung rame dènira ajurit / kongsi dangu tan ana kasoran / ananging kawêkasane / putra Langka sor pupuh / praptèng tiwas madyaning jurit / wadya ing Langka piyak / lir bêndungan larut / dening rumasa kelangan / lêlajêring Langka ingkang mikuwati / ngrasa tan darbe daya //

Sri Rawana dupi amiyarsi / lamun putra seda ing payudan / sakalangkung ing dukane / dahat liwung ing kalbu / têmah mangkya paraning runtik / dhumawuhdhumawah. maring Sita / wêkasan sang prabu / enggal-enggal mring Asoka / Dèwi Sita mangkya arsa pinrih pati / mrih tan katon ing tingal //

yèn kalakon Sang Sita ngêmasi / nulya arsa tandhing lan Sang Rama / samana wus prapta age / unggyan Sita jinujug / nanging kandhêg pinambêng nuli / dening patih wisesa / sarwi alon matur / kalamun kalampahana / Sita tiwas yêkti datan sae gusti / kucêm asma narendra //

awit pintên dayaning pawèstri / yèn ingarah amrih tiwasira / sayêkti nama sapele / sakala nata emut / nulya wangsul angênyapuri / sapraptanira pura / sang prabu angrungu / tangising para wanodya / asêsambat dènira tinilar lalis / laki myang sanak kadang //

warna-warna sambating rasêksi / ingkang dahat mawèh trênyuhing tyas / têmah krodha jêng pamase / arsa agahan nêmpuh / mrih tumuli sirêp kang jurit / rampunga ing sakala / mêngsah sirna lêbur / sang prabu nulya wahana / manjing rata sakala umêsat nuli / anjujug ing paprangan //

nulya têmpuh pamaguting jurit / Sri Rawana kadi tan kèngêtan / campuh sakalangkung rame / kala ing campuhipun / Sri Rawana lan Rama yêkti / datan pae pinindha / kadi yudanipun / pêpêtêng lawan pêpadhang / gantya unggul tan ana kasoran jurit / tuhu tanpa kuciwa //

purwanira Rawana ajurit / lan Laksmana yayah singa rodra / waringutên panêmpuhe / Laksmana anggung kêsuk / winasesa dening yaksa ji / têmahira kasoran / Laksmana lena wus / nanging tan dangu waluya / ingusadan punang lata maosadi / Anuman kang ngupaya //

Sang Rawana anggung mrayitnani / mulat maring satriya Laksmana / kang katon wus lena mangke / lan anglêpasakên hru / maring Rama nanging tumuli / Laksmana paripurna / mangkya waluya wus / Sang Rama nulya umêrak / mring Rawana ambobot wawrating jurit / tumuli acampuh prang //

tanpa pindha ramening prang tandhing / Sang Rawana lan satriya Rama / samya ngêtog kadibyane / wadya sadayanipun / samya giris têmah ngèndêli / dènira amangun prang / mung nganti kang pupuh / paran ing wasananira / sang prawira kêkalih dènira tandhing / nèng madyaning ranangga //

sêmunira kang apêrang tandhing / lir dewaning pêtêng lan pêpadhang / samya ngadêg nèng ratane / culing jêmparingipun / cumalorot angilat thathit / nèng akasa liwêran / anggung gantya purug / datan ana kang kuciwa / tuhu samya prajurit luwih sang kalih / angêtog kaprawiran //

kacarita dènira prang tandhing / kongsi pitung ratri pitung dina / maksih ajêg pêrang rame / tan katon kasor unggul / nanging nuli Rawana Aji / kasêsêr sawatara / kawuryan umundur / tan lyan sing giris lumawan / nanging datan antara wangsul tumuli / umangsah ngadilaga //

risang Rama tumanduk ngastuti / mawa linut rarasing kidungan / mêmuji dewèng srêngenge / Hyang Surya kang linuhur / mrih sambada mayu ngayomi / samana Sri Rawana / nglêpaskên hru sampun / wusing lêpas sanalika / kang jêmparing warna sarpa galak mandi / naut marang Sang Rama //

Rama gita malês anglêpasi / kang jêmparing têmah sanalika / dadya pêksi grudha gêdhe / mara nulya anaut / punang sarpa sirna binukti / nulya gantya lumêpas / jêmparing kang langkung / nanging mung tansah kasoran / ing sasolah Rawana anggung katitih / nanging lumuh kasora //

kang minôngka tindak amungkasi / tan darana sang satriya Rama / nglêpasakên jêmparinge / yèku pusakanipun / pêparinge Hyang Brama nguni / ing nalika pinênthang / ngarab-arab murub / ing sawusira lumêpas / angênani jangganira yaksa aji / kapisanan palastra //

kang mastaka gumlundhung ing siti / ing sakala rêp tanpa sabawa / paprangan sinuwak age / rasa pêpindhanipun / kang pêpadhang unggul ing jurit / sanggyaning para wadya / larut samya mundur / tataning papan paprangan / sarwa sarèh raras ambelani tangis / mring nata kang palastra //

nulya katon ari yaksa aji / Wibisana umarêk anêmbah / angrungkêpi kunarpane / mawèh karasèng kalbu / sedanira sri nata mangkin / nulya Sang Wibisana / mring Rama umatur / nyuwun kunarpaning nata / awit mangkya arsa dèn upakartèni / kadi tatèng narendra //

risang Rama datan nyulayani / pinaringkên maring Wibisana / kunarpa binasmi age / kadi caraning ratu / mawa laku agung ngluwihi / ing praja kaèbêkan / pakurmatan agung / sawusira paripurna / sêmuning nangkang. praja lir winangun malih / kawuryan rarasira //

datan dangu Wibisana nuli / jinênêngkên nata anèng Langka / mêngkoni sadayane /Kurang satu suku kata: amêngkoni sadayane. tatèng praja winangun / dahat bangkit Wibisana ji / kocap satriya Rama / tata-tata sampun / arsa pinangguh lan Sita / kang wus dangu pinisahkên ing dewadi / arsa kinanthi mangkya // (Badhe kasambêtan)

--- 13 ---

Nomêr 4 taun I

Taman Bocah

Lampiran Kajawèn kawêdalakên sabên Sabtu

Ingkang Pangabêkti

Nuwun awiyosipun, Om Sêbul, e, Pakcilik dhing, sajake kok kumlônda-lônda. Anggèn kula matur tumrap pêprênahan kadospundi, punapa Pakcilik, punapa paman arya, wah kaya ngandikane Prabu Suyudana marang kyana patih. Luwêsipun nyêbut Lik mawon inggih, Om, hara ta kono. Om manèh. Nas, bali kasut, Lik.

Kula sampun tampi dhawuhipun Lik lumantar ing: pitêpungan, suraos sampun mangrêtos sadaya. Kula botên badhe ajrih, manawi gadhah pitakenan, ingkang murakabi dhatêng para adhi-adhi sadaya. Sabab kula mangrêtos manawi Lik, sanadyan kagungan gumbala crapang sasêga sakêpêl sisih. Amit, Lik, botên usah mawi sêga, kula botên ajrih, dening Lik botên nate mêdèni. Aluwung Lik ngandikaa dhatêng Tantah punapa bok Cilik, manawi dipun suwuni sêsêrêpan, utawi manawi karsa mulang, asring mêmêdèni, adhi, ana Lônda mêndêm, adhi, ana wewe gombèl, lo, manawi ibu-ibu, asring ngandika makatên, ing têmbe adhi-adhi kula têmtu anggadhahi watak jirihan. Dumugi agêng pisan, sanajan adhi kula sampun diwasa, doyan ngombe jênèwêr, ngantos mêndêm, nanging manawi kapanggih Lônda mêndêm, inggih ajros, awit katlêtuh kala taksih alit.

Sasaminipun, para ibu asring nandukakên têtêmbungan ingkang lèrègipun dhatêng gugon tuhon, nêgêsi ngothak-athik basa sanadyan inggih bênêr, nanging sok kablingêr. Upaminipun, sawêg nêmbe kemawon, lêlampahan ingkang kalintu. Nanging inggih wontên lêrêsipun, punika ragi lucu.

Kala etangan cacah jiwa, damêl orên-gipunorêgipun. lare-lare, sami ajrih, larapipun dhatêng gugon tuhon, punika botên sanès saking lêpatipun para ibu, bok Cilik, êmban, babu. Mongsok, nalika lare-lare kapurih mêdal saking griya, badhe kaetang dening juru pangetang, botên purun. Nangis sênggruk-sênggruk: aku wêdi cacah jiwa. Lo, rak balandhos. Cariyosipun têgês: jiwa dicacah-cacah.

Sarêng adhi kula ingkang rumaja putri. Tobat, mbok rumaja bawuk bae, sing wis rada ngrêti. Sawêg pinuju nyêrat (ambathik) sinjang lung-lungan godhong nôngka, kula purih nyêling cacah gori. Wusana [Wu...]

--- 14 ---

[...sana] adhi kula mak kalepat, lampahipun sêblak-sêblak nyrikandhi, dhatêng pawon prêlu nyacah gori, nyarêngi badhe olah gudhêg. Lo, kula rak lajêng gumujêng kapingkêl-pingkêl tur anyêl. Anyêl dene botên miturut dhawuh, ambathik sêkaran cacah gori. Gumujêng dene lajêng ngrencangi êmbok anggènipun olah-olah nglêmêr. Bumbu santên sampun rampung, nanging gori dèrèng dipun cacahi.

Sampun Lik, samantên rumiyin, anggèn kula nanggapi dhapuhipun,dhawuhipun. Lik. Sanadyan atur kula punika dhapur usul tumrap bok Cilik. Sbab sampun wontên dhawuhipun Lik. Dados botên badhe kalintu, utawi sampun andadosakên panggalihanipun Lik. Lugu nêtêpi dhawuhing para sêpuh, ngiras gêgujêngan. (kadhingkala si wak anak padha guyon).

Cah Jaka Pambarêp.

Dolanan

Êmbèk-êmbekan

Wis lumrah, bocah dolanan kuwi sok dadi grêjêgan, kaya Si Bêja karo Si Jirih dhèk Sêtu kae arêp grêjêgan, nanging durung ana karampungane. Bêja karo Jirih barêng têkan ngarêpane bocah akèh banjur digunêm. Panêmune cah akèh, bocah loro mau kon rukun bae, Bêja kon ngakoni kaluputane. Nanging Bêja ngrèngkèl, diarani luput ora gêlêm, wangsulane: Apa aku kon kalah karo Si Jirih. Cêkakane Bêja mung ngetokake anggone mênang karo Jirih.

Saeran nyêlani: Wis ta, ngene bae. Kowe bocah loro apa wani didu êmbèk-êmbekan.

Bêja mangsuli kêsusu: Wani bangêt. Nanging aku janji, Jirih yèn kalah aja nangis, wong dhèwèke kuwi gêmbèng.

Jirih mangsuli karo andharêdhêg: Durung karuan aku gêmbèng. Aku ya wnai êmbèk-êmbekan, nanging carane kapriye.

[Grafik]

Saeran: O, ngene Rih. Êmbèk-êmbekan [Êmbèk-êmbe...]

--- 15 ---

[...kan] kuwi bantingan, êndi sing tiba ana ngisor, yèn ora bisa ambalik, jênêng sing kalah, kudu banjur muni: êmbèk.

Bocah loro wis padha saguh, banjur wiwit rangkul-rangkulan, rêbutan arêp ambanting dhisik. Sarèhne Bêja kuwi prigêl, saka kêrêpe êmbèk-êmbekan, Jirih banjur kêna dibanting, tiba ana ngisor, ungkag-ungkêg ditindhihi Bêja bae. Bêja nindhihi karo calathu: Bok wis, Rih, muni êmbèk.

Jirih kuwi satêmêne bocah rosa, barêng wis rada mapan, gênti ambalik, Bêja tiba ngisor, ditindhihi ora bisa obah. Sabên ungkêg-ungkêg arêp ambalik, ora kuwat. Nganti suwe bangêt Bêja ana ngisor bae. Barêng wis ketok sayah, kônca-kancane kôndha: Wis, Ja, munia êmbèk.

Bêja dikon muni êmbèk ora gêlêm, rumasa isin, suwe-suwe malah disuraki. Barêng wis gênah Bêja ora bisa ambalik, banjur dibrengkal karo kônca-kancane, Bêja ditêtêpake kalah. Bêja banjur lunga karo nangis lan muni: Apa, wong bèk-êmbekan kok disuraki. Kowe padha wani: karo bapak.

Wiwit mau Bêja banjur mari anggone duwe watêk rumasa mênangan.

Dongèng

II.

Kuthuk dadi jago pêng-pêngan

Kocapa, wolung sing nyambêr kuthuk, nalikane nyambêr atine wis duwe samar, mula panyangkêrême kuthuk ora pati kêncêng. Banjur mrucut. Nanging jalaran saka rikate, sadhela bae tibane wis adoh.

[Grafik]

Kuthuk tiba ana ing desa liya, isih urip, nanging awake lara kabèh, kulite padha tatu pating trêncêm, balunge padha kêsliyo, tibane sêmangsang ana papringan. Kêbênêran dhèk samana ana wong lagi ambabadi barongan, barêng wêruh ana kuthuk sêmangsang, dijupuk karo muni dhewekan: Anèh, ana kuthuk kathik plêsir nyang barongan. O, jawane mêntas digondhol wolung. Êh, tak gawane mulih, bèn diopèni Si Gombak. Kuthuk banjur digawa mulih, diulungake anake jênêng Gombak, calathune bapakne: Bak, gilo kuthuk, ingunên.

Gombak diwènèhi kuthuk bungah bangêt, banjur dikurungi, dipakani bêras. Barêng wis sawatara dina awake kuthuk wis ketok waras. Kuthuk banjur dijênêngke Urip.

Urip dieman-eman bangêt karo lurahe, sabên ora ketok sadhela bae digolèki. Suwe-suwe mêtu wulune, ing buntut mêtu ngacir. Ana wong ngêlokake: We, kuthuk lanang. Besuk mêsthi pêng-pêngan, wong ya wis tau digondhol wolung. Wahna titike wis ketok.

Urip krungu têmbung mangkono mau, gêdhe atine, sanadyan isih kuthuk wis gumaib, yèn malaku digawe-gawe. Barêng wis gêdhe sathithik êngkas [êngka...]

--- 16 ---

[...s] wis ajar kluruk, suwarane: cikirikik.

Gombak wêruh Si Urip wis bisa kluruk, bungah bangêt, banjur dicêthèti, Urip mara kaya arêp nothol, ditampani ana èpèk-èpèk, sarta banjur dicêkêl, diêlus-êlus.

Upama uwonga, Gombak karo Urip wis kaya sadulur. Sabên tangi turu, Gombak banjur anggolèki Urip, samono uga Urip, ing sabên esuk, sadurunge saba, wis adhang-adhang Gombak ana ing lawang.

Sawatara sasi manèh, Urip wis dadi jagoan, ulêse abang, cènggère wilah, jalune ketok calon jalu pônja. Rupane Si Urip wiwit ketok bagus, yèn kêluruk agalur. Sabên wayah esuk, sadurunge ana wong tangi, Urip wis kêluruk, kaya anggugahi wong sing isih turu.

Lêlucon

Anuju sawijining dina ana wong lanang wadon lêlungan nunggang sêpur ngajak anake lanang wis umur 3½ taun, aran: Tyasa. Mungguh bocah umur 3½ taun iku sabênêre yèn nunggang sêpur wis kudu nganggo karcis, rêgane sêparone karcis kang kanggo wong tuwa. Nanging Tyasa dening wong tuwane ora ditukokake karcis, prêlune ngirit wragad, dene manawa kondhèktur sêpur takon umure Tyasa arêp diawatake kurang saka têlung taun, sarta Tyasa dikandhani dening bapak lan êmbokne mêngko yèn wis ana ing gêrbong sêpur, môngka kondhèktur sing mriksa karcis têka, supaya mênênga bae. Tyasa uga saguh, nanging satêmêne Tyasa durung têrang êndi wong sing disêbut kondhèktur dening bapakne iku. Mulane barêng wis ana sajroning grêbong Tyasa tansah mênêng bae kambi andêlêng-dêlêng. Sarta amêmikir êndi wong sing aran kondhèktur iku. Ora antara suwe sêpur mlaku, lawange gêrbong sing ditunggangi Tyasa sawong-tuwane mênga, kondhèktur mlêbu sarta nywara sêru: karcis, karcis. Tyasa bangêt kagèt, marga anggone lungguh cêdhak lawang, amandêng marang kondhèktur namatake pênganggone. Rèhning pamikire Tyasa pênganggone seje karo sing akèh-akèh, ngira yèn iku kondhèkture, banjur calathu sêru marang wong tuwane, karo nudingi kondhèktur: Iki pak, kondhèketur, yèn iya aku arêp mênêng wae. Kondhèktur sêpur gumuyu sarta mangsuli: Iya-iya aku kondhèktur, umurmu pirang taun, nang, kok wis pintêr gunêman. Tyasa banjur mênêng cêp, mung ngacungake drijine têngên 3 sarta drijine panuduh kiwa ditêkuk. Kondhèktur saya gumuyu kêkêl, calathune: E, dadi 3½ taun, Tyasa manthuk. Kondhèktur banjur anggunting karcise wong tuwane Tyasa sarta calathu: Ingkang putra punika umur pintên taun. Bapakne Tyasa gugup wangsulane: tiga satêngah taun. Kondhèktur: Yèn makatên sampeyan kêdah ambayar rêgining karcis lare, wêwah dhêndhanipun.

Bapakne Tyasa kêpêksa amayari,ambayari. dadi maune arêp ngirit wragad, nanging wusanane malah ngorot-orot.

Sêpon.

--- [0] ---

[Iklan]