Sastra Jawa

Program Digitalisasi Sastra Daerah

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-01, #1643

Katalog:Kajawèn, Balai Pustaka, 1928, #1643
Sambung:
1.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-01, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #373.
2.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-02, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #374.
3.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-03, #1643 . Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #375.
4.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-04, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #376.
5.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-05, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #377.
6.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-06, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #378.
7.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-07, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #379.
8.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-08, #1643 . Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #380.
9.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-09, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #381.
10.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-10, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #382.
11.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-11, #1643. Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #383.
12.Kajawèn, Balai Pustaka, 1928-12, #1643 . Koran, Majalah dan Jurnal | Kajawèn #384.

Ôngka 1, 11 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 4 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Sawangan ingkang damêl kayungyuning manah.

[Grafik]

Wêkasaning Kajawèn 1927 ngêwrat adining patamanan ing Wèltêprèdhên. Ing sapunika nyarêngi wêdalipun Kajawèn wiwitaning taun 1928 ngêwrat sawangan ingkang langkung èdi, inggih punika patamanan ing Wilhelminapark ugi ing Wèltêprèdhên.

--- 2 ---

Kajawèn 1928.

[Dhandhanggula]

sasilêming arka manjing wêngi / ngêlêm maring asrining buwana / têmah kucêm mêmanise / wiyat katon ngêlangut / tan prabeda rasaning sêpi / tidhêm sabawanira / sêsirat mawêlu / têtêp titining kang warsa / nitih kanthinira nêrusi sawiji (1927) / kukut satêmah sirna //

kêsêsêring ari kang kawuri / kang tumiba nuju ari Tumpak / sinambut ari Radite / acakêt runtung-runtung / nanging datan pinanggih malih / dening wus kêlêm sirna / kêsaput ing taun / têmah kari kang kawuntat / ngèsthi kanthinira anrusi panunggil (1928) / mrih pinuji widada //

[Grafik]

gumiwanging kaanan kang kèksi / kang gumêlar anèng tanggap warsa / maksih wèh kasamarane / ing cipta rangu-rangu / de kawuryan ambalêrêngi / labêt maksih kanggonan / rasa kang kêpungkur / kang wus kulina sawarsa / ing satêmah sarasaning samar kêndhih / mung kandhêg sawatara //

dyan umulat kaanan sajati / kang kawang-wang anèng jagad raya / tan kuciwa ing isine / kèbêkan sarwa pênuh / kang umèsi wiji linuwih / myang dadya bêtahira / ing janma sawêgung / kang wajib ingupa drawa / lan ingarah kanthi tusing akal budi / dadining kasambatan //

ing sumarma kang samya mangrêti / mring sêsirat sulaking pêpadhang / tan kewran ngakal budine / dinohan tindak lumuh / kang kadyèku têmah pinanggih / wimbaning tanggap warsa / kang nêmbe umungup / yêkti kêmbang kawêkêlan / lan ing têmbe awoh piguna linuwih / nrahi sadayanira //

kêsilêping warsa kang wus anis / yèn rinasa rarase kêrasa / Kajawèn ing sajatine / pindha wiji ingipuk / kang rumêsêp umanjing bumi / sanggyaning kawruhira / pan sumêbar sampun / tumanême pra nupiksa / mung sinarah kanthi linut ing pamuji / mrih woh suka pirêna //

myang numusi mring rasaning ati / kakênan ing kêkaranganira / dene yèn wontên lupute / sayêkti antuk maklum / bara-bara antuk pamuji / pramila ananira / mung sumanggèng kayun / Kajawèn datan kawasa / mêmiluta mawèh limuting pangèksi / kang mrih kliruning tômpa //

pan ing mangkya rêdhaktur Kajawin / ing wimbaning punang tanggap warsa / angasokkên ing sayahe / kang tumindak sataun / mung watara mamèt pêpulih / anon srining kaanan / lan anggati nungtum / miwah sukur ing Pangeran / dene lulus sataun dènnya ngêmbani / maring momonganira //

ing puwara sarasèng panggusthi / pindhaning kang wiji anèng kisma / mangkya kawuryan tuwuhe / murwèng wiwiting taun / kang Kajawèn mêdal ping kalih / ing dalêm pitung dina / lir kang wus tinutur / nèng sajroning [sajro...]

--- 3 ---

[...ning] wara-wara / ing sumarma wimbanira kang murwani / pinuji ayunira //

myang winarah ingangkah sayêkti / isinira ywa mawèh kuciwa / pinapantês sakecane / mrih isi sanggèng kawruh / kang medahi mring bôngsa Jawi / myang nyakêt rasanira / Kajawèn satuhu / miwah kawruh warna-warna / ingkang dahat agung pigunane ugi / maring para nupiksa //

myang pêthikan kaananing warti / ingkang wontên laladan Indhia / ringkês kêcakup prêlune / tanamitanapi. wartanipun / kaananing sajaban nagri / myang Jagading Wanita / lan malih pun Petruk / anggung dènira banyolan / kang tan kêndhat arasa main cêmêthi / mung lagu sêsêmbranan //

myang ing mangkya punang kalawarti / pan ginêlar papane awiyar / nyadhiyani karênane / para kang ulah kidung / mung pinuji pedahe ugi / nênuntun ulah kridha / raras Jawa lugu / lan nênangi kaèngêtan / mrih tumanêm tuman rêmên nganggit-anggit / kang sinawung ing sêkar //

lawan ugi rêdhaksi nampèni / patanyaning kang para lêngganan / kang kintên mawèh pedahe / aran tuntun-tinuntun / ambukani pêtênging ati / apan mangke têtela / ing kaananipun / Kajawèn saya sumrambah / datan pisan kawuryan mêngku pakolih / kang ingaran tan yogya //

ing wusana tan kêndhat mêmuji / myang nênuwun mring para lêngganan / mrih sêtya ing pambayare / tanapi ambiyantu / antuk rowang lêngganan malih / tindak ingkang mangkana / ing pigunanipun / dadya tuntunan sayoga / anjêmbarkên têbaning Kajawèn yêkti / mrih sumêbar warata //

lan pininta srêndhaning panggalih / karênana urun kakarangan / kang medahi pigunane / kapan tiniti sampun / kang wêwarah môngka murwani / wimbanirèng wiwitan / ing purwaning taun / têtêpa ing wurinira / anumusi kadi sarasaning puji / amrih widadanira //

Raos Jawi

Raos tumraping gôngsa

Mênggahing bôngsa Jawi, tamtu botên kêkilapan dhatêng ingkang dipun wastani gôngsa, awit punika mèh kenging dipun wastani sampun dados kanthinipun, kenging kangge sarana anglairakên raos bingahing manah, bab ing ungêlipun ingkang rinarasakên ing gêndhing, sagêd nuwuhakên raos warni-warni, ingkang grêgêd, sagêd adamêl gambiraning manah, ingkang ngêrês, ngantos sagêd damêl trênyuh. Ingkang makatên wau dados têtela bilih gôngsa punika satunggaling yêyasan linangkung, kados kêdunungan daya panggèndèng ingkang ngèngingi dhatêng daya gêsanging tiyang, lan têtela bilih ingkang yasa inggih para linangkung ing budi, awit sadaya antuk-antukaning kawontênanipun, namung sarwa angèngingi dhatêng kawontênaning manungsa, malah sawênèh wontên ingkang lajêng dipun lèrègakên dhatêng ngèlmu kasampurnan. Lèrèg ingkang makatên wau tumrapipun bôngsa Jawi anganggêp sampun kêkêtogan, awit mênggahing inggiling sêsêrêpan, manawi encokipun sampun mriku, sampun botên wontên inggahipun malih.

--- 4 ---

Ing Kajawèn ngriki tumut badhe ngrêmbag ing bab wontênipun gôngsa mencokipun dhatêng tata kalairan ingkang cundhuk kalihan kawontênaning jaman, inggih punika jamaning pakêmpalan.

[Grafik]

Gambaring gôngsa ingkang jangkêp

Manawi dipun perang, ricikaning gôngsa punika warni-warni, satunggal-satunggalipun gadhah nama piyambak-piyambak, kalêmpaking ricikan sadaya wau nama gôngsa sarancak, ing sarancakipun mêngku nama piyambak, inggih punika salendro utawi pelog, manut saking larasing ungêl, dene tumrap larasing swaranipun, inggih angwontênakên grêgêt tuwin êngês piyambak-piyambak, tuwin anuwuhakên cêcondonganing raos-pangraosing tiyang.

Bab punika manawi dipun cundhukakên kalihan kawontênaning pakêmpalan ingkang sampun têtêp adêgipun, wontên èmpêripun, awit kawontênaning jênggêrêngipun sampun jangkêp.

Nanging kadospundi sagêdipun mastani jangkêp mênggahing gôngsa, bilih dèrèng nyumêrêpi ricikanipun, mila inggih kêdah kapratelakakên, yèn gôngsa sarancak punika ingkang baku awarni: rêbab, kêndhang, gêndèr, gambang, dêmung, kêthuk, kênong, kêmpul, tuwin gong. Punika sanadyan [sana...]

--- 5 ---

[...dyan] dèrèng jangkêp mênggahing gôngsa, nama sampun tumindak dipun tabuh. Dados mênggahing pakêmpalan, inggih kêdah nêtêpakên adêging bêstiripun, sanadyan dèrèng kathah, nanging bakuning bau ingkang badhe rumagang ing damêl nama sampun jangkêp, kados ta ingkang dados pangarsa, panitra, ardana, panitya.

Sasampuning nyumêrêpi ricikaning gôngsa, lajêng manah tumindaking panabuhipun. Mênggahing gôngsa, satunggal-tunggalipun gadhah swara piyambak-piyambak, botên wontên ingkang sami, ewadene manawi sampun dipun tabuh, swara ingkang botên sami wau lajêng sagêd runtut manut ing gêndhingipun, tuwin botên kenging pisan-pisan mênggahing gôngsa tinabuh sêsarêngan manut sakajêng-kajêngipun piyambak, upaminipun rêbab ngraras gambir sawit, gêndèripun pangkur tuwin gôngsa sanès-sanèsipun ugi beda-beda, sampun tamtu lajêng pating klênyit botên kantên-kantênan. Dados sanadyan cêtha manawi gôngsa punika ungêlipun beda-beda, nanging manawi ungêlipun turut kados larasing gêndhingipun, lajêng runtut rampak, sakeca dipun mirêngakên.

Makatên ugi mênggah tumraping pakêmpalan, rumaganging damêlipun para bêstir inggih kêdah sêsarêngan, samôngsa botên golong, inggih badhe botên sae dadosipun, adêging pakêmpalan lajêng botên wujud santosa. Dados têrang bilih ingkang beda punika namung tiyangipun, nanging tumrap rêmbagipun runtut kemawon.

Mila mênggahing pakêmpalan, manawi angèngêti dhatêng pêpiridan kawontênaning gôngsa, tamtu sae ingkang pinagih,pinanggih. awit wontênipun namung sarwa turut-tinurut, salah satunggalipun botên wontên ingkang nyêbal saking jêjêr ingkang dipun kajêngakên.

Ing nginggil sampun kacariyosakên mênggah bakuning gôngsa, sampun sagêd kangge mindhakakên adêging bêstiripun. Sapunika nyariyosakên ricikan sanèsipun, kados ta gêndèr panêrus tuwin sanès-sanèsipun, punika upaminipun para warga limrah, sanadyan botên baku dados jêjêr, nanging lajêng umyung ambarung amor nunggil laras, wêkasan jumbuh dados sakeca, punika ngibarat gumêlênging rêmbagipun pakêmpalan. Dene tumrap dayanipun dhatêng ing ngakathah, punika namung gumantung dhatêng raras sakecaning gêndhing.

___________

Wong kang wis duwe panguwasa, aja ngetokake panguwasane, awit panguwasa kang diketokake iku, sajatine durung nunggal karo kang kasampiran, dadi yèn tansah diketokake, pikolèhe malah agawe sudaning drajade.

Kautamaning budi iku dudu saka panggawene kang nglakoni, awit sanadyan panggawe bêcik, manawa ing batin isih duwe pangarêp-arêp olèh piwalês, bêcike mau mung bakal mulih dadi piranti. Dene jatining kautaman, iku kang nglakoni ora ngrumasani, sanadyan kang nglakoni dituduhi ing liyan mungguhing kautamane, anane mung gèdhèg ora wêruh.

--- 6 ---

Ekonomi

Pangintunan pisang saking Banyuwangi dhatêng Ostrali

[Grafik]

Sabên taun pangintunan pisan saking Banyuwangi dhatêng Ostrali, punika katingal tansah mindhak kemawon. Ing taun 1913 pisang ingkang kakintunakên dhatêng Ostrali kirang langkung wontên 30.000 tundhun, ananging ing taun 1916 pangintunipun wau mindhak dados 150.000 tundhun. Murih gamblangipun, ing ngandhap punika pratelan cacahing pisang ingkang kakintunakên dhatêng Ostrali ing dalêm sataun-taunipun:

Ing taun 1913 ngintunakên 30.000 tundhun | Ing taun 1914 ngintunakên 60.000 tundhun | Ing taun 1915 ngintunakên 80.000 tundhun | Ing taun 1916 ngintunakên 100.000 tundhun | Ing taun 1917 ngintunakên 98.000 tundhun | Ing taun 1918 ngintunakên 90.000 tundhun | Ing taun 1919 ngintunakên 114.000 tundhun | Ing taun 1920 ngintunakên 104.000 tundhun | Ing taun 1921 ngintunakên 125.000 tundhun | Ing taun 1922 ngintunakên 130.000 tundhun | Ing taun 1923 ngintunakên 119.000 tundhun | Ing taun 1924 ngintunakên 137.000 tundhun | Ing taun 1925 ngintunakên 163.000 tundhun | Ing taun 1926 ngintunakên 150.000 tundhun

Nalika ing taun 1913 wontên pakêmpalan dagang Ostrali gadhah sêdya badhe dêdagangan pisang dhatêng tanah Ostrali, lan pisang ingkang badhe kasade dhatêng Ostrali wau pisang tanêmanipun têtiyang pribumi, salajêngipun salah satunggiling amtênar dhepartêmèn lanbao kakintunakên dhatêng Ostrali supados anitipriksa punapa padagangan pisang ing Ostrali punika sagêd majêng. Ing sarèhning tumrap amtênar wau têtela, bilih dagangan pisang ing Ostrali badhe kathah pêpajênganipun, amila dhepartêmèn kasbut nginggil amanggalih prêlu, bilih prakawis wau kêdah kabantu kanthi samêsthinipun.

Sadèrèngipun taun 1913 pakêmpalan dagang kasbut nginggil ugi sampun anyobi angintunakên pisang abmon asli saking Kêdhiri, nanging pisang ambon saking Banyuwagi punika dhatêngipun ing tanah Ostrali langkung sae, amila inggih botên kenging dipun paibên bilih pakêmpalan dagang wau lajêng milih pisang ambon wêdalan ing Banyuwangi. Ananging kala punika [puni...]

--- 7 ---

[...ka] ing têpis wiringipun Banyuwangi botên sagêd ngintunakên pisang ingkang dados kabêtahanipun ing tanah Ostrali. Amila nagari lajêng ambagi trubusan pisang cacahipun kirang langkung 18000 iji dhatêng têtiyang ing sacêlakipun Banyuwangi, tuwin amaringi siti wiyaripun 150 bau dhatêng têtiyang ngriku kangge ananêm pisang. Murih tanêman palawija sampun ngantos angsal kapitunan, amila pananêmipun pisang lêtipun têbih.

Wiwit punika ing Banyuwangi ing pundi-pundi sami katanêman pisang, ngantos têtiyang ing ngriku sagêd ngintunakên pisang kathah dhatêng tanah Ostrali, ing samangke tanêman pisang ing Banyuwangi kenging kawastanan satunggiling pangupajiwa ingkang sayêktos kathah pamêdalipun. Eman angêt, dene dumugining samangke botên kabudidaya sagêdipun ananggulangi rêngêting pisang, ingkang anjalari kulitipun pisang dados risak. Inggih lêrês, bilih ing sawênèhing kêbon pisang, nagari nyobi amêrangi amaning pisang wau, tur wohipun inggih sae sangêt. Ananging ing têmbe wingkingipun anggènipun amêrangi amaning pisang wau, kêdah katindakakên ing pundi-pundi, sampun ngêmungakên ing satunggal panggenan kemawon. Awit ing benjingipun sagêd ugi kalampahan, bilih tanah Ostrali ujug-ujug lajêng botên purun numbas pisang wêdalan tanah Jawi, manawi tanah Kwinêslan utawi ing pulo-pulo Phuyi sampun sagêd nyêkapi pangintunipun pisang, awit ing tanah kêkalih wau pambudidayanipun amêrangi ama pisang dipun santosani sayêktos.

Dados manawi tanah Jawi badhe salami-laminipun sagêd dêdagangan pisang kalihan tanah Ostrali, pambudidayanipun ananggulangi rêngêting pisang wau inggih kêdah dipun wigatosakên. Ing taun 1916 mêdal buku karanganipun Tuwan S. Leefmans minôngka pawartosipun, insêtitut tumrap sêsakit têtanêman, bab kawontênanipun rêngêt pisang. Ing buku ngriku kacariyosakên kanthi cêtha mênggah gêsangipun rêngêt pisang wau, makatên ugi sawênèhing coban-coban anggènipun amêrangi ama pisang wau. Pungkasaning pamanggihipun Tuwan S. Leefmans pamêrangipun rêngêt pisang punika, sêkar pisang ing salêbêting tundhunan, kêdah dipun sêmproti mawi sabangsaning sêkar ingkang sampun dipun giling lêmbat sangêt, wontênipun gilingan sêkar wau ing tanah Eropah kathah sangêt, mila ing ngrika sêkar wau niyat dipun upakara ngêmungakên kangge amêrangi ama pisang wau. miturut pangandikanipun Tuwan S. Leefmans ingkang adamêl risaking tanêman pisang ingkang sangêt punika, manawi badhe pêntil utawi pêntilipun dipun môngsa ing rêngêt wau. Ingkang makatên wau limrahipun manawi kalêrês kuliting ontongipun sami dhawah. Sadèrèngipun kalampahan makatên sêkar pirantos kangge amêrangi ama pisang wau kêdah sampun dipun tamakakên, mênggah patrapipun makatên: klothokaning tuntut ingkang abrit kêdah dipun udhari saha dipun junjung, sasampunipun bising pumpa lajêng kalêbêtakên. Pamasangipun bising pumpa kêdah ing sangandhapipun tuntut wau, prêlunipun kangge anjagi wohipun ingkang wontên ing ngandhap ngriku. Manawi kintên-kintên sampun wontên 6 dintên, lajêng katindakakên ing lirangan ngndhapipun, makatên mênggah pangandikanipun Tuwan S. Leefmans. (Badhe kasambêtan)

--- 8 ---

Kawontênanipun Tanah Dalah Têtiyangipun

Cariyos sawatawis bab kawontênanipun bôngsa Kalang

Ing sêrat anggêr nawala pradata ing Surakarta, ingkang katiti tanggal 4 Oktobêr 1818, wontên ingkang nyariyosakên bab kawontênanipun bôngsa Kalang, Pinggir lan Gajahmati. Ing sarèhning kawontênanipun tiyang Kalang wau ragi sumêbar kasumêrêpan ing tiyang, ing ngriki badhe anyariyosakên sawatawis mênggah cacriyosanipun tiyang Kalang wau, sokur bage wontên para maos ingkang karsa amêwahi mênggah ingkang dados kêkiranganipun, punika badhe katampi kanthi suka bingahing manah.

Mênggah kala punapa wiwitipun têtiyang Kalang dêdunung wontên ing tanah Jawi, punika dumugining sapriki botên kasumêrêpan, kintên-kintên sadèrèngipun agami Islam sumêbar ing tanah Jawi, têtiyang wau sampun sami manggèn wontên ing ngriki. Sagêd ugi bilih bôngsa Kalang punika suwaunipun têtiyang tawanan asli saking têpis wiringipun tanah Kêdhah, Kêlong utawi tanah Pêgu, inggih punika ing taun 800 petangan Saka.

Wontên ingkang anyariyosakên, bilih bôngsa Kalang punika, ing kinanipun namaning satunggiling bôngsa ingkang botên têtêp padununganipun, ananging tansah pindhah-pindhah kemawon. Sarêng ingkang jumênêng nata ing Mataram: Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan Agung, têtiyang wau lajêng sami kadhawuhan manggèn ing papan ingkang têtêp, saha salajêngipun kampungipun tiyang Kalang wau kanamakakên: Kalangan, dumugining samangke ing Surakarta kampung Kalangan wau inggih wontên, ingkang têgêsipun dados balabag padununganipun para abdi dalêm Kalang. Ing wusana têtiyang Kalang wau lajêng kadhawuhan ambayar paos sirah, paos sirah wau kala samantên têtiyang Jawi botên kawajibakên ambayar. Dene têtiyang Kalang wau padamêlanipun sami dados undhagi, saha dipun pangagêngi dening satunggiling bupati. Dumuginipun jaman Surakarta ugi taksih wontên padamêlan kalang wau. Wusananipun Kalang wau lajêng dados namaning abdi dalêm ingkang kapasrahan pandamêlan yêyasan bab kajêng, ngantos dumuginipun ing jaman samangke, saha inggih taksih dipun kapalani ing bupati, ingkang dipun wastani: Bupati Kalang. Ananging punapa abdi dalêm Kalang samangke punika turunipun bôngsa Kalang kados ingkang kacriyosakên ing nginggil wau, punika botên kasumêrêpan, ananging nitik kawontênanipun kados sanès.

Kala rumiyin bôngsa Kalang punika sabên sabatih dipun kengingakên paos saringgit, ananging sarêng ingkang jumênêng gupêrnur jendral ing tanah Indiya swargi Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Daendels arta paos kasbut nginggil kaicalakên, wiwit punika têtiyang Kalang lajêng miwiti sagêd kêmpal kalihan bôngsa sansènèsipun.sanès-sanèsipun.

Ing jaman Mataram kathah sangêt tiyang Kalang ingkang sami manggèn wontên ing Mataram, malah dumugining samangke tiyang Kalang ingkang sami dêdunung wontên ing Ngayogyakarta, [Ngayo...]

--- 9 ---

[...gyakarta,] punika pamanggènipun amiyambaki. Ananging salêrêsipun manggènipun tiyang Kalang punika sumêbar ing saindênging Jawi Têngah. Mênggah pangupajiwanipun têtiyang Kalang ing jaman samangke punika: dagang, dados sayang, undhagi lan sasaminipun. Ananging ing jaman rumiyin padamêlanipun kados ingkang sampun kacariyosakên ing nginggil, sami dados tukang kajêng.

Miturut punapa ingkang sampun kasumêrêpan ing ngakathah, bôngsa Kalang ing jaman rumiyin satunggiling bôngsa ingkang botên kenging dipun gêgampil, dêdunung wontên ing praja alit-alit ingkang para pangagêngipun tansah bêbêngbrikan,bêbêngkrikan. sampun tamtu yèn bôngsa Kalang wau kêrêp kausir saking papan padununganipun saha lajêng pindhah ing papan sanèsipun. Manawi nata ingkang ambawahakên satunggiling nata ingkang agêng panguwasanipun, inggih purun angakên dados rerehanipun, ananging manawi ingkang anggêntosi nata punika satunggiling tiyang ingkang ringkih, têtiyang Kalang wau inggih lajêng sami ambalela. Kala jamanipun Mataram, têtiyang Kalang wau inggih sami angakêni dados rerehanipun Sinuhun ing Mataram, lan purun nêtêpi kuwajibanipun ambayar paos sirah, makatên ugi sami prajangji tansah anglampahi dados tukang kajêng, ananging ingkang lugu ngêrèhakên têtiyang Kalang wau inggih bangsanipun piyambak. Ing sêrat anggêr nawala pradata ingkang katiti tanggal 21 Januari 1784 wontên pangandika dalêm ingkang sinuhun: kawulaningsun bôngsa Kalang. Nanging sajatosipun bôngsa kalang wau anggadhahi paprentahan mandhiri, anggadhahi pangagêng piyambak ing salêbêting karaton, sanajan ta pangagêngipun wau satunggiling priyantun luhur Jawi, ananging lami-lami têtiyang Kalang wau lajêng kasamèkakên kalihan têtiyang Jawi, ing têpis wiringipun papan padununganipun. (Badhe kasambêtan)

Tindaking Kamajêngan

Panyêgah nyambutakên mawi anakan tikêl têkuk

Saking pamanggihing tiyang, juru potang ingkang gadhah tindak mêrês sangêt, punika janji jagad taksih gumêlar, botên badhe sagêd sirna. Dados botên beda kalihan kawontênaning durjana, salaminipun tansah wontên kemawon.

Mênggahing durjana pandung, begal tuwin sanès-sanèsipun, wontên undhang-undhang tuwin pranatanipun, punapadene pakunjaran tuwin pambucalan, ingkang minôngka panyêgah, awit prêlu mênggahing praja dipun rêksa katêntrêmanipun.

Makatên ugi ing bab potang. Lêrês bilih juru potang ingkang mêrês sangêt punika botên sagêd ical, ananging manawi dipun kèndêlakên kemawon tamtu saya andadra, anggêga kajêngipun piyambak.

Golonganing para lêpasing budi, sampun amastani [ama...]

--- 10 ---

[...stani] bilih juru potang pamêrês punika ngrisakakên katêntrêmaning tiyang, tuwin dados amaning ngagêsang, punapadene dados pêpalanging kamajênganipun pangupajiwa golongan ringkih.

Mila prayogi sangêt bilih pamarentah tuwin golongan partikêlir sêsarêngan ngawontênakên panyêgah bab tindak wau.

Panyêgah ingkang dipun wontênakên dening pamarentah, inggih punika Woekerordonnantie (undhang-undhang panyêgah potang mêrês) ingkang kalimrahakên kawrat ing sêtat sêblad taun 1916 No. 643, undhang-undhang wau tumraping sawarnining bôngsa, dados tumrap pribumi ugi kalêbêt ing ngriku.

Tumrap bôngsa Eropah tuwin bôngsa ingkang kasamèkakên, undhang-undhangipun ing bab wau sampun wontên, inggih punika bab 23 ing Algemeene bepalingen van wetgeving voor Nederlandsch Indie, ing ngriku mratelakakên: tata tuwin prajanjian punapa kemawon, botên badhe tumindak, bilih nyulayani suraosing undhang-undhang ingkang gêgayutan kalihan tata cara limrah tuwin kasusilan.

Ing bab 1320, 1335 tuwin 1337 Burgerlijk Wetboek mratelakakên, bilih prajanjian ingkang botên kalal, botên anggadhahi kêkiyatan.

Prajanjian ingkang mêngku suraos bab pamêndhêting sarêman langkung saking mêsthi, punika pangadilan anganggêp nêrak ing kasusilan, dados botên gadhah kêkiyatan.

Kados ingkang kapratelakakên ing nginggil, bilih Woekerordonnantie punika tumrap sawarnining bôngsa, dados inggih kalêbêt dalah pribumi.

Ing ngriki prayogi nêrangakên suraosing undhang-undhang wau sawatawis, kados ing ngandhap punika:

Manawa ing salah sawijining layang prajanjian, môngka salah sawijine wonge, golèk kaontungan kanggo awake dhewe utawa kanggo wong liya, sarana nganggo migunakake kurang dêrênge golongan liya, yaiku kurange dêrêng jalaran saka kurang panimbange, (saka ora pradulèn) utawa saka kurang kawruh, utawa manèh nuju sajrone susah, ing môngka kaontungane mau sambungan kao kaanan, ngluwih-ngluwihi, (yaiku ngliwati saka mêsthine) upama dipandhing karo kuwajibane sing kadadeyan sabab saka prajanjian mau. Kang mangkono iku, pangadilan kêna anggawe timbange kang gawe karugian mau, samono mau yèn saka panjaluke sing dipitunakake, utawa bisa angebrakake prajanjian mau babarpisan. Sajrone andhawuhake karampungan, pangadilan kudu nganakake pranatan kang kaya mangkono, kang nganti golongan karo pisan mau sabisa-bisa pulih kaya sadurunge prajanjian mau digawe.

Katrangan lan saksi apa bae diparêngake.

Woekerordonnantie punika kalêbêt dhatêng prakawis sipil, sagêd tumindak kangge sawarnining prajangjian. Dados ingkang kalêbêt ing undhang wau botên ngêmungakên prakawis nyambut arta kemawon, ugi tumrap prakawis sade sendhe, gadhe tuwin sanès-sanèsipun, bilih sadaya wau katindakakên [katinda...]

--- 11 ---

[...kakên] sarana pados kauntungan ingkang langkung saking mêsthi. Ing bab wau, pangadilan kagungan panguwaos adamêl timbangipun tiyang ingkang kapitunan, (inggih punika tiyang ingkang ambayar sarêman langkung awrat) utawi ngebrakakên prajanjian wau babarpisan, bilih têtela ingkang kapitunan wau sarana adamêl prajanjian, nalika pandamêlipun saking botên pradulèn, utawi saking kirang kawruh, utawi malih nuju wontên salêbêting kasusahan, janji wontên panêdhanipun tiyang ingkang kapitunan wau.

Suraosing undhang-undhang ingkang mungêl: kanggo wong liya, kajêngipun tumrap dhatêng tiyang ingkang mêndhêt kaontungan langkung saking mêsthi, supados sarêng wontên ngarsaning pangadilan botên sagêd ngiyatakên prajanjianipun, jalaran sarana gadhah atur, bilih pamêndhêting kaontungan wau namung saking anggènipun dados agèn, botên tumrap dhatêng badanipun, nanging tumrantumrap. tiyang sanès.

Kajênging ungêl-ungêlan: sambungan karo kaanan, punika pangadilan botên kêsiyut ingatasing pathokan sarêman ingkang kêlimrah, ananging kêdah ngangge pathokan piyambak, inggih punika ingkang mathuk kalihan kawontênaning tiyang utawi kawontênaning panggenan.

Ungêl-ungêlan: golongan karo pisan mau sabisa-bisa pulih kaya sadurunge prajanjian mau digawe, kajêngipun: supados samukawis ingkang sampun dipun pasrahakên ing tiyang nalika damêl prajanjian, dipun wangsulakên malih.

Oreyan ingkang kados makatên wau bokmanawi sampun têrang mênggahing kajêngipun undhang-undhang wau.

Sapunika rumaos lêga, dene suraosing undhang-undhang wau mikantuki dhatêng tiyang ingkang nyambut, botên dhatêng tiyang ingkang nyambutakên. Sampun tamtu kemawon wêkasanipun kados makatên, awit prajanjian makatên wau tamtu damêl kapitunanipun tiyang ingkang nyambut.

Ananging tumrapipun para lintah dharat, tansah sagêd kemawon anggènipun gadhah akalan murih sagêd mêrês tiyang.

Cobi para maos karêngakaparênga. maos sêrat pisambut ingkang kacêtha ing ngandhap punika, tuwin sêrat ingkang makatên punika mèh sampun kêlimrah kangge wontên ing kitha-kitha agêng ing tanah Jawi, suraosipun ing basa Jawi makatên:

Griya ingkang ngadêg ing pasitèn gupêrmèn wau warni griya payon gêndhèng, pagêr gêbyog kajêng jati, ngandhap plêstèr, ukuran miturut sêrat palilah saking ruimistêr tanggal 20 Nopèmbêr 1926 nomêr 135 rêgi f 240,- (kalih atus kawan dasa rupiyah) kropyok, kanthi aprajanji, kula gadhah hak tumbas griya tuwin pasitènipun wau ing salêbêtipun sataun, sapundhating titimangsanipun sêrat sade tinumbas punika.

Manawi salangkungipun saking tanggal 1 Agustus 1928 kula botên numbas griya malih, griya wau sampun têtêp dados gadhahanipun.

Ing ngriku ugi dipun têrangakên, bilih pamasrahing siti tuwin griya wau, sampun miturut pranatan. Taksih wontên sambêtipun.

--- 12 ---

Cariyos Wigatos

Paduka Ingkang Minulya Tuwan Dr. A.A.L. Rutgers. Gupêrnur Surinamê.

Paduka Ingkang Minulya Tuwan Dr. A.A.L. Rutgers dhirektur dhepartêmèn têtanèn ing Bogor, kawisudha jumênêng gupêrnur Surinami,Surinamê. inggih punika jajahan nagari Walandi ing Amerikah, ugi ingkang karan Indhia Kilèn.

[Grafik]

Panjênênganipun wau sawênèhing prayagung ingkang ahli dhatêng bab têtanèn. Ing sadèrèngipun kawisudha jumênêng dhirèktur dhepartêmèn, kala ing taun 1923, panjênênganipun wau jumênêng dhirektur Avros ing Medhan. Dene kaparêngipun pamarentah misudha panjênênganipun jumênêng gupêrnur punika, amêngku karsa murih sagêd ngajêngakên ing bab ekonomi ing jajahan Walandi, ingkang badhe dipun rawuhi punika.

Ingkang dipun gêntosi Paduka Tuwan Dr. A.A.L. Rutgers punika, panjênênganipun Tuwan Mr. A.J.A.A. Baron van Heemstra, lèrèhipun saking pangkat agung wau kalayan urmat, kanthi pènsiun, jumênêngipun gupêrnur wontên ing wulan Mèi 1921 tuwin tampi kanugrahan Commandeur in de Oranje Nassau Orde.

Para maos kados sagêd amanggalih, mênggah raosing tiyang tampi kanugrahan agung, gênging panggalihanipun ingkang tampi tamtu inggih agêng sangêt. Nanging manawi dipun manah yêktos, kanugrahan agêng punika dhawahipun tamtu sampun botên kenging dipun wancèni malih, awit tumrap ingkang kadhawahan, tamtu sampun amêndhêm lêlabêtan ingkang linangkung. Makatên malih mênggahing panjênênganipun Tuwan Dr. A.A.L. Rutgers, lêlabêtanipun nama dados piguna agêng, mila ugi wontên têtêmbunganipun, bilih anggèning panjênênganipun jumênêng gupêrnur wontên ing Surinamê punika, kanthi mêngku kêkajêngan badhe ngajêngakên ing bab ekonomi ing ngrika. Lan tiyang wajib angèngêti, bilih pinanggihing pangkat agêng punika saking pangkat alit. Tiyang manawi ngèngêti makatên, tamtu botên kasamaran, tuwin lajêng ngèngêti, murih kasêmbadaning sêdya punika, botên liya namung kêdah tumêmên tumindak ing damêl.

--- 13 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk

Bab wêwatêkanipun tiyang nyambutdamêl

Sêmar : Angunandika: e, tak pikir-pikir mula ya têmênan, wong urip kuwi ora kêna anggêdhèkake kamuktèn, kudu ngèngèh-ngèngèh sing buri, awit wong sing duwe turun, kuwi kudu eling marang uripe. Mungguh contone mula iya pirang-pirang: wong sing amburu kasênêngan lan kamuktène dhewe, ora ngèlingi marang pêmburine, kuwi anak turune sing akèh iya banjur padha ora karuan. Tata laire bae rak wus kênyataan, sapa wonge amburu kasênêngane dhewe, kuwi iya ora ngaruhake mênyang anake, apa anake sêkolah utawa mlincur, iya ora wêruh utawa ora ambil kêpala pusing. Anake nakal utawa ora, iya ora ambil pêrdhuli. Wis mêsthi ta yèn anake wusanane iya banjur dadi kapiran-kapirun. Seje karo wong sing mikir nyang uripe, kuwi anak turune mêsthi padha dadi, awit sabên dina tansah mikir lan mrihatinake. Apa sababe, dene anak-anakku: Garèng lan Petruk, padha dadi samtênar-samtênar, ora liya saka gêdhene prihatinku, lagi narayanane lakuku mula iya abot têmênan, wong mangan godhong gandhul thok bae lawase kok nganti 40 dina, ya bênêr sajêrone mangan godhong gandhul mau sok katutan sêga têlung piring lan sambêl salayah, ananging...

[Grafik]

Garèng : Wadhuh, mêngkono kuwi tirakatmu, Ma, sapa bae iya mêsthi bêtahe, bok iya aja ngunèkake godhong gandhul thok, bok iya muni bae mangan sêga lalabe godhong gandhul, kathik diubang-ubêng ora urus ngono.

Petruk : Lho, aja kagèt, Rèng, wis mêngkono watêke Si Rama, mara takonana sababe apa Rama sabên bêngi tansah dhomino bae, mêngko wangsulane rak kanggo nirakatake anake utawa supaya anake padha prihatin, jarene êlèke mau diparingake nyang anak putune, dene anggone dhomino mau supaya bandhane enggala êntèk, awit yèn bandhane tansah lumpuk, ing têmbe burine mundhak andadèkake pasulayane anak putune.

Sêmar : E, anak lanang loro kathik padha wani-wani karo wong tuwa, kaya-kaya anggonku nyakolahake iya ora kainan, sêkolahe Mlayu iya wis tutug, tandhane dhèk nyêbrot jarit nang pasar dioyak upas pirang-pirang ora kêcandhak.

Garèng : Hara, kok banjur kêdlarung-dlarung, wis, Ma, uwis, têkaku karo Si Petruk rene [re...]

--- 14 ---

[...ne] kiyi ora nêdya arêp padu, ananging arêp anjaluk buktine, jarene wong tuwa kuwi salah siji kudu anduwèni, yakuwi: uwur, sêmbur utawa tutur, nèk nguwuri kiraku kowe ora bisa, amarga saka pandêlênganku jaritmu siji bae wis koanggo kabèh, malah kapêksa gêntenan karo simbok. Nèk sêmbure kiraku iya ora mandi, marga wis kakehan maksiyat, amara, duwe donga panggêndam baya, kathik banjur kanggo anggunani rôndha sugih, la, banjur katut dhewe. Dadi mung kari pituture bae.

Sêmar : E, kathik ngina wong. (Anggagas) luwih bêcik tak kalahane bae Si Garèng kiyi, awit yèn nêpsu sok ambubrah agama têmênan, ing môngka bokne lagi ngolah jangan mênur, ora wurung dadi karang abang mêngko janganku. (Wicantên sora) lo Rèng, sing arêp kotakokake apa.

Garèng : Ora, Ma, mungguh sing arêp dak takokake nyang kowe kuwi bab wêwatêkane wong nyambutgawe kuwi kêpriye, la wong kêpriye-kêpriye têka tansah kliru bae.

Petruk : Aku ya mangkono, kêpriye-kêpriye tansah kliru. Wong urip kuwi jarene dikon sing sumèh, kang mangkono mau wis mêsthi iya tak èstokake bangêt, oraa kabêlêt guyu iya tak èsêm-èsêmake, wusana kônca-kancaku, apa manèh panggêdheku anggone ngarani: uwong kae apa rada gêndhêng, cangkême kathik amblèwèh bae kaya celengan. Barêng raiku tak prêngutake, jarene: ulate kaya wong sing lagi bêbêlên.

Sêmar : La iya wis mêsthi bae, yèn kaya mêngkono kuwi ora andadèkake rênane panggêdhe utawa manèh kônca-kancamu, wong mèsêm utawa mrêngut kuwi kudu ana kala mangsane. Aja kok mèsêm têrus-têrusan utawa mrêngut dhur-dhuran. Upamane kowe lagi didunung-dunungake dening panggêdhemu tumrap ing pagaweanmu, ing môngka kowe tungkul mèsêm-mèsêm bae, wis mêsthi kowe banjur olèh sêkrobi, awit dikira yèn kowe kurang ajar lan ora mikir apa dhawuhe panggêdhe mau. Mêngkono uga yèn kowe mrêngut, kuwi kowe bisa dikira, yèn ora sênêng didunung-dunungake pagaweanmu dening panggêdhemu, dadi kabèh-kabèh mau kudu sing samadya bae, aja kêtungkul mèsêm-mèsêm, ananging iya aja mrêngut. Dene mungguh wêwatêkane wong anyambutgawe kuwi ana patang prakara. I Kudu angênggoni wêwatêkane Nakula lan Sadewa, II Wêwatêkane Arjuna, III Bratasena, lan IV wêwatêkane Puntadewa.

Garèng : Wadhuh, Ma, sajake têka nyamlêng, sing kanggo tuladan kathik sadulur Pandhawa. Nèk wêwatêkane Radèn Arjuna kaya-kaya ora angèl, aku bae anggêre duwe dhuwit bae iya bisa, ya kuwi anggone royal kae.

Petruk : Wêwatêkane Radèn Bratasena aku kirane iya bisa nglakoni, anggêre aku aja diwalês, ya kuwi anggone pijêr-pijêr anggêrêng lan muni: hi, hi, hi, tak jotos.

Sêmar : E, sing dipilih ki kathik sing kapenak-kapenak bae. Ora mangkono mungguh karêpe, liya dina bae dak critani wêwatêkane siji lan sijine.

--- 15 ---

Panglipur Manah

[Grafik]

1. Tukang sulap: E, le, dêlêngên aku tak nyulap, iki dhuwit mêngko bisa ilang, pismilah.

2. Arta dipun kopyok, kalihan maos donga: bismilah, ajêbar-ajêbir, lan beda wajare jêdhir, akêbar-akêbir, sayur enak sayur mênir.

3. Hup, dêlêng, ilang, ilang.

4. Lare: Astaga, tobat-tobat, kathik dadi sêpuran.

5. Tukang sulap: Srithit ilang manèh. Jajal saiki wacanên.

6. Lare: Êmbok, bok, bok.

--- 16 ---

Waosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta

I. Miyose Dèwi Mênurseta

[Dhandhanggula]

pangarange layang crita iki / tanpa manis mung sasat gancaran / lowung kanggo tuntunane / bocah sing arêp wêruh / ing carane wong nganggit-anggit / carita nganggo têmbang / bokmanawa besuk / atine bisa kêbuka / ing mulane kaanane layang iki / mung digawe prasaja //

kocap biyèn ana ratu luwih / ngêrèh mênyang pêpadhaning raja / nagarane luwih gêdhe / kabèh sing padha têluk / ora srana gawe pêpati / têtelane mung saka / ambêge sang prabu / bisa ngenaki sapadha / lan galihe wêlasan sasami-sami / lumuh panggawe ala //

kuciwane sang prabu saiki / yuswane mèh nyandhak suwidakan / mung durung ana putrane / kocapa kangjêng ratu / katon bangêt anggone sêdhih / rina wêngi kêgagas / priye têmbe bêsuk / nuju sawijining dina / kangjêng ratu lênggah ijèn tanpa kanthi / sambi ngasta dondoman //

dhèk samana udan riwis-riwis / sarupane kêmbang ing tamanan / kaya sèngklèh godhongane / rupane padha blawus / pêpadhange ing rina nganti / kaya mung ramyang-ramyang / mula kangjêng ratu / pindhah cêdhak lan jandhela / ungak-ungak astane karo nyênyambi / gone ngasta dondoman //

ing wusana kagèt ing panggalih / krasa lara astane sing kiwa / sumêngkrang mêtu gêtihe / dene nyatane iku / kêcocog dhom dhèk andondomi / tètèsing gêtih tiba / ana kêmbang mênur / rupane dadi sêmu bang / lah ing kono kêwiyos raosing galih / ngandika piyambakan //

upamane Allah nyêmbadani / ingsun nuli bisa apêputra / wadon sing ayu rupane / kulite putih mênthur / mirib kaya mênur sing putih / pipine rada abang / sing kaya gêtihku / dhasar rambut irêng panjang / mêmanise ngasorke lêgining gêndhis / bungahku iba-iba //

ngandikane kangjêng pramèswari / wis dilalah dadi lêlantaran / kasêmbadaning karsane / kono nuli kêtêmu / kangjêng ratu pêputra putri / cahyane sasat kaya / lintang panjêr esuk / ingkang rama bangêt rêna / putri mau kaparênge diparabi / Sang Dèwi Mênurseta //

rina wêngi pijêr ditênggani / rama ibu tansah angêngudang / bêsuk krama ratu gêdhe / ananging ora tulus / barêng olèh watara sasi / kang ibu nuli gêrah / madal ing pitulung / kabèh dhukun tanpa guna / ing wusana seda kangjêng pramèswari / anilar Mênurseta //

sang prabu ribêd ing panggalih / èngêt mênyang Dèwi Mênurseta / dene ditilar ibune / bocahe isih nusu / barêng ngono sang prabu nuli / kagungan karsa krama / bokmanawa iku / sing bisa angêmongana / ing putrane sing bangêt mamêlas asih / nganti gêdhening putra //

--- 17 ---

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès

Ing dhusun Gumêlar Kidul, dhistrik Sumpyuh (Banyumas) wontên satunggiling dhukun nama: Kyai Haji Muhamad Yusup. Salêbêtipun sawatawis môngsa kemawon, namaning dhukun wau kasuwur sangêt, ngantos pintên-pintên èwu tiyang saking pundi-pundi nagari dhatêng ngriku prêlu jêjampi. Botên ngêmungakên têtiyang siti kemawon, makatên ugi bôngsa Walandi saha Tiyonghwa. Inggih kathah ingkang sami jêjampi dhatêng kyai dhukun wau. Kabaripun kyai dhukun wau botên purun nampi epahan babarpisan.

Saking Surakarta kawartosakên, bilih ing Bayalali lan Tampir kala malêm Slasa ingkang kapêngkêr punika wontên lindhu lampahipun mangilèn, dangunipun kintên-kintên wontên 12 sêkon, kintên-kintên jalaraning lindhu wau saking rêdi Mêrapi.

Up biro pakaryan pos suka pawartos, bilih wiwit tanggal 1 Januari ngajêng punika, kenging ngintunakên pos wisêl (inggih pos wisêl limrah utawi pos wisêl ingkang lumampah tilgram) dhatêng tanah Hijas. Isèn-isènaning pos wisêl wau kêdah mawi basa Inggris, lan arta ingkang kakintunakên kêdah manut caranipun angintunakên arta Inggris, inggih punika mawi arta Pon Inggris. Kathah-kathahipun arta ingkang kenging kakintunakên dhatêng Hijas f 480.-.

Wiwitanipun wulan Dhesèmbêr kapêngkêr ing dhusun Kêdhungwringin, apdhèling Purwakêrta (Banyumas) wontên tiyang 10 pêjah jalaran sinêrang ing sêsakit longpès. Kajawi punika ugi wontên tiyang 5 malih ingkang kenging sêsakit wau. Jalaran saking punika lajêng wontên tiyang 20 ingkang lajêng dipun barak, saha ing Purwakêrta lajêng dipun têtêpakên, bilih ing ngriku wontên sêsakit nular.

Saking Ngayogyakarta kawartosakên, bilih ing dhusun salêbêtipun kalurahan Panjatan, Dhepok, Bojong, Mangunan, tuwin Tayuban, kabupatèn Adikarta (Kulonpraga) samangke sawêg usum ulêr kalapa, ulêr wau sami nêdhani balarak sarta manggar. Tiyang-tiyang anggènipun sami ngrêsiki ama ulêr karigênakên mantri tani, malah ngantos kabiyantu mantri tani Ngayoga, manawi ama ulêr wau botên tumuntên ical, sampun tamtu adamêl kapitunanipun tiyang padhusunan ngriku.

Saking Ngayogya kabaripun samangke wontên sêsakit kucing. Ing kampung Suryèngjuritan salêbêtipun tigang dintên kemawon, wontên kucing 20 ingkang sami pêjah. Wiwitipun kucing wau sakit bêntèr, lajêng ngilêr, botên doyan punapa-punapa, dangu-dangunipun tigang dintên lajêng pêjah.

Wontên kabar bilih ing Ngayogya badhe enggal dipun wontênakên krêtêg timbang, inggih punika kangge nyumêrêpi wawratipun têtumpakan ingkang langkung ing ngriku, kangge nimbang kalihan wawrat taun kapêngkêr ingkang sampun katamtokakên.

Sawênèhing murid H.I.S. ing Padhang, dipun pariksa ing up jaksa ing bab anggènipun kadakwa ngêmori têtêdhan utawi toya pangombèning gurunipun, ingkang dipun morakên awarni: karbol, arsènikum, tuwin karbit. Ingkang kadakwa mukir.

Konggrès Yong Yapha ingkang kaping sadasa ing Sêmarang, ingkang andatêngi botên kirang tiyang 1000, rêmbagipun nyênêngakên. Tuwan Dêliyan, wakil komite tamu, ngaturi sugêng dhatêng para tatamu. tuwin angunjukakên panuwun dhatêng kamirahan dalêm Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara, ing bab kaparêngipun jumênêng pangayoman, punika dipun pèngêti ing pakêmpalan. Salajênging rêmbagipun rame adamêl gambiraning manah. Satamating pidhato lajêng ringgitan, enjingipun dipun wontênakêna lahuragawontênakên ulah raga. tuwin mitongtonakên kagunan èstri, salajêngipun andumugèkakên konggrès malih.

Ihtiyaripun P.K.O. Ngayogyakarta bab anggènipun badhe damêl klinik, sapunika sampun wontên wartos, angsal paringan panjurung saking Sampeyan Dalêm Ingkang Wicaksana Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan f 1000.- saking Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan f 1000.- tuwin saking Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Pakualam f 1000.- waragading klinik wau kintên-kintên wontên f 5000.- nuntên badhe dipun garap.

Wontên pawartos saking Têgal, saking kaparêngipun Tuwan Asistèn Residhèn J.B. Hartelust ingkang badhe lèrèh, angwontênakên parêpatan ngrêmbag bab anaggulangi lintah dharat. Ingkang sami parêpatan: Tuwan H.D. Schouten guru H.I.S., D.J.Wolterbeek apdhèling sèp S.C.S., R.W. Sasra Adikusuma, kontrolir pagantosan gupêrmèn R.M. Utarya, amtênar sentralê kas Mr. Surya Nandhika, ondêr pursitêr landrad Mr. Bêsar tuwin Mr. Sastra Mulyana tuwin sanès-sanèsipun. Ingkang badhe dados sèkrêtaris Tuwan D. Kapteyn.

--- 18 ---

Ing Ngayogya mêntas wontên parêpataning para warga Yong Islamitênbon, rame sangêt. Rêmbag ing parêpatan ngriku badhe nyatunggalakên pakêmpalan, ingkang nama: Al Islam Lique Indonesia.

Cara Ngayogya ing bab pangkat lurah tumurun dhatêng waris sampun dipun icali, sapunika tumindaking pamilih lurah sarana dipun lotre. Tuwin botên kenging milih tiyang saking sajawining dhusun. Patraping panglotre, para calon lurah sami kapurih mêndhêt lintingan dalancang, ingkang isi pris namung satunggal. Dèrèng lami ing kalurahan Gondhanglêgi kabupatèn Kitha, mêntas tumindak makatên, ingkang angsal pris Jagabaya ing Gibêran.

Saking Ngayogya kawartosakên, bilih Radèn Tumênggung Harjakusuma, putranipun suwargi Gusti Pangeran Arya Buminata, kajumênêngakên pangeran santana, wiwit ing sapunika angsal sêsêbutan pangeran.

Dados wadana ing Sukanagara, Radèn Rôngga Ahmad Prawira Adiningrat. Ing Sukabumi, Radèn Rôngga Wira Adirêja.

Wontên pawartos saking Bandhung, kala dintên Rêbo ingkang kapêngkêr, wanci jam satêngah nêm, kampung sawingking toko A.B.C. ing Bandhung kêbêsmèn, têlas griya pitung wuwung, kapitunanipun katapsir wontên f 2000.-.

Insinyur Mas Suharta katêtêpakên dados lanbao konsulèn, ing pakaryan bab têtanèn.

Tuwan A. van Rietschoten rumiyin asistèn residhèn Tasikmalaya, sapunika kontrolir ing Cilacap, angsal cacadan saking pamarentah, ing bab nalika wontên rêrêsah ing Ciamis.

Kabaripun ing Surakarta samangke bab pangudinipun dhatêng kagunan nabuh gôngsa dipun santosani sayêktos, ing museyum Sriwêdari dipun wontênakên wulangan nabuh gôngsa, sintêna kemawon, sarana ambayar sakêdhik kaparêngakên tumut sinau, ing môngka ingkang mulang para ahli gêndhing sadaya. Ing kampung-kampung, punapa malih ing kampung Jagasuran, kathah sangêt pakêmpalan-pakêmpalan ingkang sêdyanipun angudi dhatêng gêndhing. Dèrèng dangu punika ing Surakarta dipun wontênakên satunggilipun pakêmpalan ingkang dipun pangarsani dening Radèn Mas Arya Wiryadiningrat, saha warganipun sadaya sami para ahli gêndhing, mênggah sêdyaning pakêmpalan wau, botên ngêmungakên badhe anyampurnakakên kasagêdanipun dhatêng gêndhing, ananging ugi badhe ngalusakên gêndhing-gêndhing enggal.

Kabaripun, bikakipun konggrès Muhamadiyah ing Ngayogyakarta, punika tanggal 4 Januari, up bêstir Muhamadiyah ngaturi Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan.

Ing taun punika kawontênanipun tiyang minggah kaji, ingkang saking Bandhung kemawon wontên 1109, tiyangipun èstri wontên 408 tuwin lare 108.

Aneta martosakên, bilih ingkang katêtêpakên dados pokrul jendral: Paduka Tuwan Mr. Onnen samangke ngasta atpokat jendral.

Saking Surabaya kawartosakên: ing Surabaya dèrèng dangu punika dipun êdêgakên cabanging pakêmpalan P.N.I. (Parte Nasional Indhonesiah), dene ingkang kapilih dados pangrèhipun: Tuwan Wôngsa Kusuma, pangarsa, lan Tuwan Ir. Anwari, panitra.

Benjing tanggal 27 Rêjêb ing ngajêng punika, kalêrês mikrad dalêm Kangjêng Nabi Muhamad s.a.w. pakêmpalan Muhamadiyah ing Surakarta badhe ngawontênakên arak-arakan, kêmpalipun tiyang wau badhe wontên ing Mêsjid Agêng, saha ing ngriku badhe dipun wontênakên sêsorah warni-warni.

Wontên pawartos, bilih benjing salêbêtipun wulan Pebruari, narendra ing Siyêm badhe ngajawi.

Saking Ngayogyakarta kawartosakên, bilih bêtal mistêr pabrik gêndhis ing Rêwulu, miruda kanthi ambêkta arta têtanggêlanipun f 500.-.

Wontên kabar, bilih angsal-angsalanipun pasar darma, ingkang dipun wontênakên dening pakêmpalan tumrap pamulasaranipun tiyang miskin ing Ngayogya kala tanggal 3 Dhesèmbêr ingkang kapêngkêr punika, sasampunipun kapotong waragad sanès-sanèsipun, taksih wontên tirahan f 5102.04.

Saking Ngayogya wontên pawartos: badhe putra mantu dalêm Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun ing Ngayogyakarta, Radèn Mas Kapirul Kutrati, badhe kaparingan sasêbutan: pangeran saha asmanipun kagantos: Kangjêng Pangeran Arya Pakuningrat. Dene putri dalêm kaparingan asma: Kangjêng Ratu Pambayun.

Pawartos saking Rêdhaksi

Tuwan Atmasuhadi ing Sarirêja, Kaliwungu, S.C.S. panjurung panjênêngan botên kapacak, awit pakabaran wau sampun lungse.

Lêngganan nomêr 2564 ing Purwarêja. Panjurung botên kapacak, kirang migunani. Kajawèn nomêr 44 kakintunan. Lêstantuning dados lêngganan sampun kapèngêtan.

Lêngganan nomêr 2716 ing Banjarnagara. Rêngêng-rêngêng botên kalêbêt. Sanès-sanèsipun ngêntosi papan.

--- 19 ---

Wêwaosan

Sêsupe Agêmipun Rajaputri ing Seba

3. Sêsupe wontên ing nagari Inggris

Kula nuntên miwiti cariyos makatên: kados ingkang kadhawuhakên dening tuwan propesor wau, kula kacêpêng dening para kalipah sarta dados tahanan ngantos gangsal taun laminipun. Pangintên kula namung kula piyambak ingkang botên angrasuk agami Islam, sarta ingkang botên pinêjahan. Ingkang makatên wau margi jalaran kula punika dhoktêr, bokmanawi wontên ugi paedahipun dhatêng têtiyang wau. Salajêngipun kula ngumbara nurut sagantên wêdhi sisih lèr, ngupadosi anak kula pun Roderick. Tuwan propesor bokmanawa iya isih kèngêtan marang anakku mau, awit nalika ana ing Mêsir sariramu prasasat bapake angkat, kajaba iku aku iya sok ngirimake potrète nalika isih cilik.

Tuwan propesor: bênêr pangandikamu iku, dhoktêr, wis sawatara taun lawase aku tômpa layang saka putramu iku, kang ditulis kabênêran ing dina gantining taun. Nanging nganti saprene aku ora krungu manèh kabare, o, Adams, saiki putramu ana ing ngêndi.

Kula nuntên anglajêngakên cariyos kula: sasampuning pêjah biyungipun pun Roderick kesah ambêbujêng bajul dhatêng ing lèpèn, sanajan ingkang makatên punika anêrak wêwalêr kula. Kala samantên sawêg umur kalih wêlas taun. Kalêrêsan wontên bôngsa Mahdi ngumbara dumugi ing Assouan. Pun Roderick kenging dipun apusi dening bôngsa Mahdi wau, nuntên kasade dhatêng tiyang sanès, dados rencang tumbasan. Wiwit kala samantên kula tansah ngumbara ngupadosi piyambakipun, awit pun Roderick tansah gontas-gantos bêndara. Ing sarèhne lare wau pintêr nêmbang sarta mangêrtos dhatêng bab musik, bokmanawi dangu-dangu inggih sagêd nabuh têtabuhanipun bôngsa-bôngsa ing Aprikah. Inggih saking kondhanging kasagêdanipun ing bab musik lan têmbang wau ingkang anjalari anggèn kula tansah sagêd sumêrêp padununganipun. Bôngsa Arab mastani pun Roderick tukang têmbang saking ing Mêsir, awit manawi nêmbang swaranipun sae sangêt. Sapunika pun Roderick dados rencang tumbasanipun bôngsa Fung, ingkang dêdunung ing têngah-têngahing tanah Aprikah sisih lèr. Sarêng para kalipah kasoran pêrangipun, kula lajêng bidhal dhatêng nagarinipun bôngsa Fung wau ngupadosi piyambakipun, sêsarêngan kalihan para sudagar bôngsa Baduwi ingkang kesah dêdagangan dhatêng nagarinipun bôngsa Fung punika. Lampah kula ngantos pintên-pintên taun laminipun. Kula inggih mangangge kados tiyang Baduwi. Anuju ing wanci dalu, kula sakônca kèndêl wontên ing pasitèn ingkang lêdhok ing sajawining pagêr tembok ingkang ngubêngi panggenan suci. Ing salêbêting pagêr tembok wau wontên brahalanipun ingkang sinêmbah-sêmbah dening bôngsa Fung. Kula nuntên numpak kapal angênêr pagêr tembok wau. Saking ing korining gapura ingkang kalêrêsan mênga, kula mirêng tiyang mênyanyi, swaranipun sae sangêt, lagunipun laguning para ngulama Inggris ingkang asring kula wulangakên dhatêng anak kula. Botên antawis dangu têtela, bilih swara punika swaranipun anak kula. Kula nuntên mandhap saking ing kapal lajêng lumêbêt dhatêng ing panggenan ingkang suci wau mêdal ing gapura ingkang korinipun pinuju mênga punika. Lampah kula alon-alonan anjog ing panggenan jêmbar. Ing ngriku kula ningali tiyang neneman linggih ing panggenan ingkang ragi inggil, anyakêti dilah sawatawis, kaadhêp ing têtiyang ingkang sami mirêngakên anggènipun mênyanyi. Sarêng kula ningali rainipun, têtela bilih tiyang neneman wau anak kula. Sanajan piyambakipun ngangge sêrban lan jubah, makatên ugi sanajan anggèn kula pisah lan piyambakipun sampun lami, nanging kula botên pangling dhatêng anak kula wau. Sanalika kula kados tiyang ewah sarta anguwuh-uwuh sora: Roderick, Roderick. Mirêng anggèn kula anyêbut namanipun ambal-ambalan wau tiyang neneman punika katingal kagèt, lajêng ningali kiwa têngên, makatên ugi têtiyang ingkang sami mirêngakên anggènipun mênyanyi wau. Sarêng wontên satunggil ingkang sumêrêp dhatêng kula, têtiyang wau sami pating barêngok, ambujêng kula sarta katingal sami nêpsu sangêt, margi kula lumêbêt dhatêng panggenan suci wau. Kula nuntên lumajêng sipat kuping: kados tiyang jirih, mêdal ing korining gapura. Sanajan kula nandhang tatu kenging dêdamêlipun bôngsa Fung, botên antawis dangu dumugi ing panggenaning kapal kula, kula nuntên anyengklak kapal kula, lajêng kula sandêrakên sakiyatipun. Sarêng sampun têbih kula nêmbe mengo dhatêng ing wingking. Saking katêbihan katingal bilih panggenanipun kèndêl para sudagar bôngsa Baduwi kônca kula ngumbara, dipun bêsmi dening bôngsa Fung, bokmanawi dipun kintên sami tumut angrêsahi panggenan suci wau. Botên antawis lami kula mirêng wartos bilih sudagar-sudagar bôngsa Baduwi wau sami dipun pêjahi. Kula ingkang adamêl jalaraning tiwasipun kônca-kônca kula wau, sagêd angoncati [a...]

--- 20 ---

[...ngoncati] bêbaya. Panyongklanging kapal kula botên kèndêl-kèndêl, anglangkungi margi ingkang anjulêg sangêt. Kula èngêt, bilih kala samantên pêtêng sarta kapirêng swaranipun singa pating galêro, kajawi punika kula èngêt ugi wontên singa satunggal anubruk kapal kula, sarta kula mirêng anggènipun bêkèr-bêkèr, swaranipun mêmêlas. Sasampunipun punika kula botên èngêt malih. Sumêrêp-sumêrêp, kula sampun wontên ing salêbêting patamananing griya ingkang sae, ingkang dipun ênggèni dening tiyang èstri sawatawis, têtiyang wau sami endah-endah rupinipun. Saking pandugi kula turuning bôngsa Abêsi.

Tuwan propesor: bokmanawa iya salah sawijining bôngsa Israil kang adêdunung ing kono.

Anggènipun wicantên tuwan propesor makatên punika sêmunipun kalihan angerang-erang sarwi udud pipanipun.

Kula mangsuli: bokmanawa bênêr kaya pangandikamu iku, besuk dak têrangake kang luwih cêtha. Kula nuntên anglajêngakên cariyos kula - têtiyang ingkang mêlasi wau bôngsa Abati. Kitha ingkang dipun dunungi kawastanan Mur. Têtiyang wau sami cariyos, turunipun bôngsa Abêsi lan bôngsa Yahudi. Watawis sakawan utawi gangsal atus taun ingkang kapêngkêr katundhung saking nagarinipun, nuntên manggèn ing Mur punika. Rupinipun inggih mèmpêr tiyang Yahudi, makatên ugi agaminipun inggih mèmpêr agami Yahudi. Bôngsa Abati punika ragi sae bêbudènipun sarta pintêr, ananging ing sarèhne tansah jêjodhowan kalihan bangsanipun piyambak, kawontênanipun dados mundur sangêt, cacah jiwanipun sangsaya lami sangsaya suda. Watawis tiga utawi kawan turunan kapêngkêr bôngsa Abati wau taksih sagêd ngawontênakên prajurit kalih dasa èwu, sapunika namung kantun sangang èwu. Bôngsa Abati punika tansah ajrih dhatêng mêngsahipun bêbuyutan, inggih punika bôngsa Fung kasêbut ing nginggil, ingkang nagarinipun dumunung ing sakubênging tanah parêdèn Mur, awit Mur punika ingkang suwau gadhahanipun lêluhuring bôngsa Fung.

Kaptin Orme: saminipun Sêpanyol kalihan Gibraltar.

Kula mangsuli: ananging kawontênanipun beda, awit bôngsa Abati ingkang angêbroki Gibraltar ing Aprikah Têngah punika sampun mundur sangêt kawontênanipun. Nanging bôngsa Fung ingkang kawontênanipun sami kalihan bôngsa Sêpanyol, sami kiyat-kiyat sarta kêndêl.

Tuwan propesor: kapriye banjure cariyosmu iku, dhoktêr.

Salajêngipun limrah kemawon, kula nyobi angrêmbagi bôngsa Abati supados puruna ngêmpalakên prajurit kangge mêrangi mêngsahipun, sagêda anulungi anak kula ingkang dados rencang tumbasan wau. Nanging têtiyang wau sadaya sami anggêgujêng dhatêng kula. Wusana kula sumêrêp, bilih namung wontên satunggal ingkang purun amanah dhatêng rêmbag kula wau, inggih punika ratunipun, wanita, ingkang jêjuluk Walda Nagasta utawi turuning raja-raja, sarta ingkang ugi ajêjuluk Takla Warda utawi kuncuping sêkar rus. Dene asmanipun piyambak Macqueda.

Tuwan propesor: para rajaputri ing Seba ingkang misuwur iya ana kang asmane kaya mangkono, ana manèh kang asmane Balkis.

Kula anglajêngakên cariyos kula: ing sarèhne pranatan ing nagari Mur wau kalampahakên kêncêng sangêt, kula botên kenging sowan ing sang rajaputri angrêmbag prakawis ingkang kula pikajêngakên wau. Sagêdipun kalampahan namung sarana api-api sowan sang putri margi nandhang gêrah. Miturut pangandikanipun sang rajaputri, brahala ingkang sinêmbah-sêmbah dening bôngsa Fung punika wujud Sphinx§ Sphinx punika rêca singa sirah manusa, wontênipun ing tanah Mêsir. agêng sangêt. Ingkang makatên punika saking pangintên kula piyambak, miturut saking katranganipun rajaputri wau, awit kula piyambak dèrèng nate sumêrêp wujuding brahala wau.

Sarêng tuwan propesor mirêng wicantên kula ingkang makatên punika, nuntên mênyat saking palinggihanipun sarwi wicantên sêmu gumun: kapriye pangandikamu iku, dhoktêr, ing Aprikah Têngah kang sisih lor ana Sphinx? Nanging bisa uga ana, jalaran miturut ujaring carita, raja-raja ing Mêsir kang wiwitan, ana kang têpung lan bôngsa-bôngsa ing Aprikah Têngah iku. Malah ana kang carita para raja mau ana kang nêdhaki tanah Aprikah Têngah iku. Êndhase mêsthine kaya êndhasing wêdhus lanang, dhoktêr.

Kula anglajêngakên anggèn kula cariyos: sang rajaputri ugi ngandika, bilih panjênênganipun pitados, manawi brahala ingkang êndhasipun kados êndhasing singa punika, botên kados êndhasing menda jalêr, saha kawastanan Harmac, karisak bôngsa Fung ingkang badhe sami lumajêng nilar nagarinipun, anyabrang lèpèn ingkang mili mangidul.

Tuwan Higgs nyêlani rêmbag: Harmac! Mangkono uga jênênge salah sawijining Sphinx-Harmachis, têgêse Allahing surya.

Kula nuntên pitakèn dhatêng sang rajaputri, punapaa bôngsa Abati botên purun angrisak brahala wau. Sang rajaputri gumujêng sarta ngandika bilih botên badhe sagêd kalampahan, awit brahala wau awujud sela agêng kados rêdi anakan. Kaping kalihipun bilih sampun lami bôngsa Abati botên gadhah kawantêran sarta sami dados jirih sadaya, sarta sampun sami narimah manggèn ing nagari ingkang êloh sitinipun sarta kinubêng ing parêdèn ingkang santosa punika. Ingkang kapêrlokakên namung sagêda pikantuk sêsêbutan ingkang sae saha kaurmatan, ngantos dumugi ing môngsa anêmahi cilaka. (Badhe kasambêtan)

Ôngka 2, 14 Rêjêb, Taun Jimakir 1858, 7 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [21] ---

Ôngka 2, 14 Rêjêb, Taun Jimakir 1858, 7 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

Kawêdalakên Sabên Dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêphrèdhên.

Lèpèn Musi, Palembang

[Grafik]

Kodrating alam ingkang damêl asrining sawangan, tamtu ngungkuli wêwangunan dêdamêlaning tiyang. Kados kawontênan ing nginggil punika, sok tiyanga inggih lajêng sagêd ngraosakên piyambak.

--- 22 ---

Ekonomi

Pangintunan Pisang saking Banyuwangi dhatêng Ostrali

Candhakipun Kajawèn ôngka 1.

Manawi nitik pangandikanipun Tuwan Leefmans kasbut ing Kajawèn, ôngka 1 bab pamêrangipun ama pisang, punika sajakipun kados namung prasaja kemawon. Tur wragadipun inggih botên patos awis. Pirantosing nyêmprot punika rêginipun namung f 0.50 utawi f 0.60, miturut petangipun Tuwan Leefmans wragading bubukan sêkar ingkang kêdah kasêmprotakên ing pisang punika ing dalêm satundhunipun namung 6 sèn, dados ing dalêm salirangipun kintên-kintên namung 1 sèn. Sarèhning samangke têtela bilih wragading amêrangi ama pisang wau kalêbêt mirah, kados prêlu sangêt, bilih patrapipun amêrangi ingkang makatên wau botên ngêmungakên dipun êcakakên wontên ing pakêbonan pisang ing Banyuwangi kemawon, ananging ugi ing papan sanès-sanèsipun ing saindênging pulo Jawi punika. Punapa malih ing samangke kathah sangêt pisang saking apdhèling Banyuwangi, Kêdhiri lan Madura sami kakintunakên dhatêng Surabaya, punika manawi kawontênanipun pisang tundhunan ingkang kakintunakên wau katingal sae-sae, sampun têmtu rêgining pisang saya mindhak-mindhak. Tumrap têtiyang tani alit-alit, ingkang ugi amrêlokakên sami ananêm pisang ing pakêbonanipun, kados inggih prêlu dipun sêrêp-sêrêpakên caranipun ananggulangi rêngêt pisang kados ingkang sampun kaandharakên ing nginggil. Mênggah ingkang prêlu piyambak katindakakên tumrap ing samangke, inggih punika ing padhusunan-padhusunan bawah apdhèling Banyuwangi, awit jalaran saking kathahing têtiyang ingkang sami nanêm pisang, ingkang wohipun sami kakintunakên dhatêng tanah Ostrali. Ing sarèhning tumrap ing ngriku tanêman pisang wau kalêbêt satunggiling pangupajiwa ingkang agêng sangêt, dados inggih sampun mêsthinipun, manawi amaning pisang kêdah dipun pêrangi kanthi sayêktos.

[Grafik]

Nyècèki pisang tundhunan

Manawi pinuju wontên baita kapal badhe pangkat, mila inggih rame sangêt kawontênan ing palabuhan Banyuwangi. Pangintunipun pisang saking padhusunan ing

--- 23 ---

têpis wiringipun ngriku dhatêng palabuhan, punika sarana dipun momot ing grobag, dene ingkang saking papan ingkang têbih-têbih mawi sêpur. Ing palabuhan dipun wontênakên gudhang agêng kangge simpên pisang ingkang badhe kakintunakên dhatêng Ostrali, sadèrèngipun baita saking Ostrali dhatêng. Wontên ing ngriku wontên pagêripun kêkah mawi plawangan. Grobag isi tundhunan pisang sadaya kêdah lumêbêtipun langkung kori pagêr wau, wontên ing ngriku katêmtokakên rêgining pisang ingkang kabêkta, inggih punika miturut liranganing pisang ing satundhun-tundhunipun. Salajêngipun tundhunanipun wau katumpuk-tumpuk lajêng dipun lirangi, liranganipun kadèkèk-dèkèkakên wontên ing meja ingkang kasadhiyakakên wontên ing ngriku. Sacêlakipun ngriku wontên têtiyang sawatawis, ingkang winajibakên angêpaki lirangan pisang wau wontên ing pêthi. Pêthi ingkang sampun isi pisang wau lajêng kadèkèkakên wontên ing sanginggiling ngêril, dipun pakoni saha dipun êbani tosan. Kangge angêbani pêthi-pêthi wau, maskape gadhah piyambak ingkang saklangkung gampil. Manawi pisang sampun kawadhahan ing pêthi kados ingkang kacariyosakên ing nginggil, pêthi-pêthi wau lajêng katumpuk-tumpuk angêntosi dhatênging baita kapal saking Ostrali, dene manawi baitanipun sampun dhatêng, pêthi-pêthi wau kainggahakên dhatêng kapal sarana jungkung.

Mênggah ingkang kathah piyambak pisang ingkang kakintunakên dhatêng Ostrali punika: pisang ambon jêne. Dene pisang ambon ijêm punika botên patos tahan kasimpên dangu-dangu.

Dèrèng watawis dangu punika ugi wontên pisang sanèsipun ingkang kakintunakên dhatêng Ostrali, inggih punika: pisang garaita, amargi têtiyang ing Ostrali sami doyan sangêt, saha pisang wau kuwawi kakintunakên têbih.

[Grafik]

Panatanipun pisang murih ringkês

Minôngka pungkasaning karangan punika, ing sarèhning pisang punika satunggiling pangupajiwa ingkang agêng sayêktos tumrap tiyang siti, mugi-mugi pamarentah karsaa tansah amanggalih, murih tanêman pisang sagêda linuwaran saking sawarnining ama kasbut nginggil, ingkang têmbe sagêd damêl pitunanipun para pananêm pisang.

--- 24 ---

Raos Jawi

Pasarean ing Drajat.

Alusing raos lan alusing kagunan Jawi.

Ing sêrat babad punapadene cariyosan kina, kathah ingkang nyariyosakên kalangkunganipun para nata, para wali tuwin para linangkung ing bab kaalusaning bêbudèn tuwin yêyasan. Tumraping alusing bêbudèn, têtiyang ing jaman sapunika namung kantun manggih cêcariyosanipun kemawon, nanging sanadyan kantun cariyos, tumrap tiyang ingkang taksih ngugêmi dhatêng raosing kajawèn, tamtu botên kecalan talêr, awit salugunipun raos ingkang kados makatên wau pancèn tansah sambêt-sumambêt tanpa pêdhot. Dene ing bab yêyasan, punika wujudipun taksih pinanggih wontên ing jaman sapunika.

[Grafik]

Padamêlan ngukir ing Japara.

Mirid patilasanipun para linangkung ing jaman kina, punika sampun kenging kangge têtingalan, bilih papan padunungan wau araos kados gambaraning panggalihanipun ingkang kagungan patilasan, inggih punika ing bab rêsiking panggenan. Sanadyan rêsiking panggenan punika nama saking pandamêling tiyang ingkang ajêg, nanging kintên-kintên kala sugêngipun ingkang kagungan patilasan ugi sampun kados makatên kawontênanipun. Papanipun manggèn wontên ing pasitèn galathakan, nanging wontên ing panggenan ingkang angsal polatan jêmbar tuwin nêngsêmakên.

--- 25 ---

Ingkang makatên punika kados dados titik manawi ingkang dêdunung ing ngriku punika rêsik ing panggalih, sampun mêngkêrakên ing kadonyan, lan jêmbar ing wawasanipun.

Ing ngriki badhe nyariyosakên bab kawontênanipun pasarean ing Drajat. Mênggah pasarean wau manggèn wontên ing bawah kabupatèn Lamongan pungkas lèr, papanipun sampun cêlak sagantên, ingkang sumare ing ngriku punika Kangjêng Sunan Drajad, dados namaning dhusun manut asmanipun ingkang sumare. Dene Kangjêng Sunan Drajad punika ingkang rayi Kangjêng Sunan Bonang.

Kados ingkang sampun kapratelakakên ing nginggil, bilih kawontênaning patilasan punika kados anggambar dhatêng ingkang sumare (ingkang kagungan patilasan). Mênggah papaning pasarean wau manawi mirid saking kawontênanipun, kala ing kina tamtu ngoblag-oblag mangku sagantên. Nêngênakên parêdèn mênggêr ingkang nama rêdi Sukawati. Rêdi wau inggilipun botên sapintêna, nanging manawi dipun inggahi sampun anyêkapi kangge nyawang sakubênging papan ngriku, bablas tanpa wangênan. Kawontênanipun ing ngriku sapunika sampun santun awarni dhusun ingkang rêja sangêt, kathah têtiyangipun ingkang kêcêkapan. Dene kawontênanipun têtiyang ingkang rumêksa ing pasarean ngriku, kapetang taksih sami turunipun ingkang sumare, sami gêgriya manggèn ing salêbêting wêwêngkon dhusun ingkang dipun mardikakakên, inggih punika ing Drajad.

Mirid kawontênaning pasarean tuwin kawontênaning têtiyang ingkang sami katrêm manggèn ing ngriku, punika sêmunipun sami kêtingal manggèn wontên ing katêntrêman, dados nyata bilih brêkah kaalusaning budi punika sanadyan kantun tilas, tumanêmipun dhatêng têtiyang têmbe wingkingipun inggih tansah ambrêkahi. Punapa kawontênan ingkang kados makatên wau botên dados gambaraning kaalusaning raos Jawi, tuwin manawi dipun inggahakên malih ngantos dumugi jaman sugêngipun ingkang sumare, têmtu kêbak isi raosing kajawèn lugu.

Cariyos ing bab alusaning raos, kados cêkap kacêkak samantên kemawon, sapunika gêntos nyariyosakên bab yêyasan kina ingkang pinanggih wontên pasarean ing Drajat.

Sintên ingkang kadunungan raosing yêyasan, manawi nyumêrêpi kawontênaning pasarean ing Drajat, tamtu gawok, awit wiwit saking pagêr ing jawi sampun kêtitik ing adining yêyasanipun, pagêripun kajêng ukir-ukiran, nanging sampun kêtingal risak labêt saking lami utawi jalaran saking katêdha ing rayap, nanging bakuning cangkoronganipun taksih têtêp dèrèng ewah.

Wiwit saking kori kapisan ngantos dumugining kori pungkasan ingkang anjog pasarean, punika tundha gangsal, capurinipun ingkang nglêbêt, tembok sela itêm mubêng, dalah korinipun inggih sela. Ing kori tuwin sela-selanipun mawi rinêngga ing tatahan sêkar-sêkaran, garapanipun sarwa sae, ngêtingalakên cengkoking kina.

Marginipun saking kori kapisan dumugining pungkasan, punika saya minggah-minggah, mila ing prênahing pasarean kêtingal munggul cêtha.

Cungkuping pasarean wau kawangun tajug, ing ngajêng

--- 26 ---

gêbyog dipun ukir-ukir angêrawit sae sangêt, mirid wujudipun ukir-ukiran, nandhakakên bilih ing kina têtiyang Jawi sampun kulina ngukir.

Ing sajawining capuri wontên pêpêthan jolèn, ingkang dipun wastani bale rante. Saking gotèkipun ingkang rumêksa ing ngriku, bale rante wau asli saking Majapait, dados palênggahan nata. Wontênipun nama bale rante, awit cagaking bale wau kajêng kaukir kawangun rante onte-ontean. Mênggah alusing garapan saya angeram-eramakên. Manawi kapiridakên punika, wontênipun kagunan ngukir ing Japara punika, nama taksih naluri dhatêng kagunan Jawi kala jaman samantên.

Ing sasampuning kêtingal ing bab alusing garapan, ing sapunika wangsul ngraosi dhatêng alusing raos malih. Sajatosipun kawontênanipun ing ngriku punika, saking cariyosipun ingkang jagi, sadaya mèh isi côndrasangkala, ingkang adhapur sangkala mêmêt, kados ta: cacahing kori wiwit saking jawi dumugi pungkasan, punika inggih sampun sangkalan. Ing kori sela ugi wontên sangkalanipun, nanging sampun ragi nyamar, awit gambaring pêpêthan sangkalan sampun sami risak.

Dene kawontênaning sangkalan ingkang cêtha pinanggih wontên ing ngriku, wontên kalih, satunggal manggèn ing temboking pasarean sisih kilèn, awarni gambar sagantên (mirid saking pêpêthaning ombak) sanginggiling sagantên wontên gambaripun jêmparing. Anggènipun nêgêsi: sagara mumbul pinanah tunggal = 1504. Satunggalipun wujud sêratan Jawi wangun kina, tatahan wontên ing kajêng kaprênah sanginggiling lawang, ungêlipun: mulya guna panca waktu = 1531.

Mirid kawontênan wau sêpuh tembokipun tinimbang lawangipun, dene sadaya wau manawi kapiridakên kalihan jaman sugêngipun ingkang sumare, pinanggih wontên ing akiripun jaman Dêmak, mila inggih mèmpêr bilih ungêling sangkalan sêratan wau mawi anggêpok kaislaman.

Dados mênggahing kawontênan Jawi, punika botên sah tansah gêgayutan kalihan raos.

Jagading Wanita

Bab Dhukun Kampung

Kêrêp sangêt wontên rêmbag ing bab kawontênanipun dhukun bayi ing pakampungan, ingkang limrahipun lajêng dipun wastani dhukun kampung. Wontênipun tansah dados pamanahan, dening kêrêp pinanggih ing bab dhukun anggènipun mitulungi tiyang manak dados sabab, tuwin ing bab tindaking pangupakara dhatêng tiyang ingkang mêntas manak, punapadene dhatêng pun jabang bayi, kêtingal anggènipun tansah damêl kasamaran, awit katingaling tindak-tandukipun namung sarwa anggêga kajêngipun piyambak. Tumrapipun ing jaman sapunika, patrap ingkang kados makatên wau pantês dados pamanahanipun tiyang kathah, tuwin mangrêtosa [mangrê...]

--- 27 ---

[...tosa] dhatêng sawarnining tindak, ingkang pinanggih badhe botên prayogi, awit sadaya pancèn sampun kêtingal mênggahing patraping pitulungan ingkang nama prayogi tuwin botên prayogi.

Ing sadèrèngipun, ing ngriki sampun anyalangi rêmbag, murih botên dipun pabêni ing tiyang, ingkang taksih kandêl ing piandêlipun dhatêng dhukun kampung, dening rumaos bilih ingkang sampun-sampun tumrap ing pribumi manawi manak inggih namung dipun pitulungi ing dhukun kampung, cêtha inggih wilujêng.

Rêmbag ingkang kados makatên wau manawi namung dipun raos sakêclapan, pancèn inggih lêrês, tuwin kawon tôndha saksi, dening nyatanipun wontên. Nanging manawi dipun manah ing salêrêsipun, wangsulan wau nama dèrèng mantuk yêktos, awit tôndha sêksi ingkang makatên punika mênggahing nyatanipun nama namung mêndhêt saking kawontênan ingkang sampun pinanggih sae, tumrap awonipun botên dipun pratelakakên. Makatên malih, tiyang inggih kêdah angèngêti dhatêng watêk kodrating manungsa, inggih punika, bilih sayêktosipun tiyang wawrat punika inggih badhe nglairakên jabang bayi tanpa kanthi sabab punapa-punapa. Dados manawi makatên lajêng sagêd amastani, wontênipun tiyang manak ingkang tanpa sabab, punika saking sampun nêtêpi dhatêng kodratipun, lan tumrap ingkang têtulung nama namung salugu mitulungi, lan ugi sampun cêtha, bilih ingkang dipun rêmbag punika namung manawi wontên sababipun.

Ing sarèhning ingkang dipun rêmbag punika ing bab tiyang manak ingkang wontên sababipun, dados kêdah nyumêrêpi, punapa ta ingkang dados sabab wau, punika ingkang kêdah dipun sumêrêpi yêktos. Dene têrangipun mênggah sababipun wau wontên kalih prakawis, sapisan, pancèn sabab saking ingkang ngawaki, inggih punika saking ewahing kasarasanipun, kaping kalih, sabab saking pandamêl.

Mênggah sabab ingkang tuwuh saking ingkang ngawaki, punika botên prêlu kapratelakakên ing ngriki, awit punika ingkang wajib nyumêrêpi tuwin ingkang wajib mitulungi namung tiyang ahli, inggih punika dhoktêr, lan patrap-patraping pitulungan manawi kapratelakakên mindhak tinulad ing tiyang ingkang namung saking kêdugi anglampahi, tur tanpa pitêdah, wêkasan malah badhe damêl kapitunan.

Ingkang prêlu kapratelakakên ragi panjang, punika ing bab tuwuhing sabab ingkang saking pandamêl, awit mênggah tuwuhing sabab makatên punika, ingkang têtela dados jalaran botên prayogi, tur adhakan sangêt dipun tindakakên ing dhukun kampung. Dene ingkang kêrêp pinanggih:

Tiyang badhe manak, ing sadèrèngipun anglairakên jabang bayi, dhukun tansah nindakakên rekadaya warni-warni, wontên ingkang sarana mrênah-mrênahakên padharan, murih wêdaling bayi gampil. Wontên ingkang ngombèni jampi kangge sarana murih nyêngkakakên lairing jabang bayi. Dene jampi utawi sarana wau, wontên ingkang kapurih ngombe bêninganing toya pêcêrèn, wontên ingkang cangkêmipun dipun koloh ing rambutipun piyambak, sawênèh kapurih nyêbul gêndul, wosipun sadaya [sada...]

--- 28 ---

[...ya] wau manawi dipun manah, namung dados prayogi murih tiyang ingkang manak sagêd ngêtog karosaning pangêdênipun. Môngka ing sayêktosipun mênggahing pangêdên, gumantung wontên jabang bayi, inggih punika wontên têmbungipun nama nêdha uwat.

Ing bab rekadaya makatên punika kenging dipun wastani dèrèng damêl kasamaran, dene ingkang prêlu sangêt dipun sumêrêpi, punika ing bab sasampunipun bayi lair, awit ing ngriku dununging wigatosipun prakawis têtulung. Adhakanipun dhukun lajêng ngudi murih enggaling ari-ari tumuntên mêdal, lajêng ngurut-urut, malah kenging dipun wastani ngulèni wêtêng, mèh limrah tiyang manak lajêng sumaput.

Ingkang sampun kêlampahan, manawi wontên tiyang manak, môngka ari-ari botên tumuntên mêdal lajêng kenging dipun wastani manggih bêbaya agêng. Tumrap ing bayinipun lajêng kapiran, botên niyat dipun upakara, malah wontên ingkang ngantos garing. Pun biyung badanipun saya lungkrah, dening kasok saking mêntas anglairakên anak, badan tansah dipun oyog-oyog tanpa kèndêl. Saya manawi ari-ari angèl ing wêdalipun pancèn saking wontên sabab, punika kêrêp pinanggihipun wontên lêlampahan mati konduran.

Sanadyan pun biyung sampun lulus wilujêng sagêd anglairakên jabang bayi dalah ari-arinipun, punika sok taksih manggih sabab malih, inggih punika ingkang tuwuh saking tumindaking dhukun. Cariyos badhe nuntasakên êrah, patrapipun, wontên ingkang kapurih mêngkurêb lajêng dipun idak-idak, wontên ingkang kapurih mlampah-mlampah, wontên malih ingkang sarana dipun ulèni wêtêngipun. Sampun tamtu kemawon patrap makatên wau tumrap ingkang mêntas manak inggih lajêng ngêdalakên rah. Nanging rah kadospundi, punika tumrap tiyang ingkang purun manah panjang, tamtu sampun gadhah pangraos, bilih patrap makatên punika botên prayogi sangêt.

Môngka mênggahing dhukun kampung, punika mèh limrah sanès tiyang ingkang angsal pangajaran ing bab makatên, bêgja-bêgjanipun namung saking tiyang ingkang sampun nate nglampahi manak piyambak, punika sampun nama lowung, dene sampun gadhah têpa. Sarêng dhukun ingkang dèrèng nate gadhah anak, punika kawontênanipun sampun botên kenging kangge pêpiridan babar pisan.

Wontên malih bab sawatawis wontên ugi prêlu kapratelakakên ing ngriki, inggih punika bab ungêling dhukun ingkang lalawara, nyariyosakên sabab-sabab ingkang botên mantuk ing nalar, lajêng mencok dhatêng gugontuhon, wosipun lajêng wilujêngan, kados ta: sarêng tiyang ingkang nyakiti kêdangon, lajêng damêl sêkul rogoh. Punika wontênipun namung mêwahi karibêdanipun tiyang ingkang sami têtulung wontên ing ngriku. Tuwin sanès-sanèsipun.

Bokmanawi andharan ing nginggil punika sampun ragi lowung kangge sêsuluh, murih tiyang sagêd suda ing bab piandêlipun dhatêng dhukun kampung, sukur lajêng ical babar pisan. Sanès dintên ngrêmbag sambêtipun bab punika.

--- 29 ---

Sêrat dhumatêng Paman Karyautama ing Dhusun Pitutur (Kêdhu).

Salam Taklim Kula Dhumatêng Paman saha Bibi ing Ngriki.

Awiyosipun, kula sampun tampi sêratipun paman katitimangsan, Pitutur tanggal 10 wulan Dhesèmbêr punika, sarta sampun ugi mangêrtos ing suraosipun, ing ngriku paman nêdha tulung, anyatakakên piyambak bab ing kawontênanipun para tiyang Jawi ambangun padhusunan-padhusunan ing pulo Sumatra Kidul sarana dipun tuntun utawi dipun pêrnata dening nagari, inggih punika ingkang dipun wastani kolonisasi tiyang Jawi ing Lampung, dene paman anggadhahi panjangkah anjêmbarakên utawi angagêngakên panggêsangan ing bab têtanèn ing kolonisasi ngriku, adhêdhasar lêpasing pênggayuh sarta paningalipun paman tumrap kangge ing putra wayah ing têmbe, kula inggih jumurung sangêt sarta ujub bingah, dene paman anggadhahi pamanggih utawi tekad ingkang makatên. Kajawi dene ing kolonisasi wau taksih sangêt jêmbaripun dhumawah ing pangupados panggêsangan, inggih ugi sintêna dhatêng ing ngriku sampun têmtu kasêngsêm ing asri saha lohing papanipun, kawêwahan hawa sae, kadosdene ingkang kula aturakên ing ngandhap ngriki.

[Grafik]

Margi saking Tanjungkarang dhatêng Gêdhong Tatakan.

Nalika dintên Sênèn tanggal ping 26 kapêngkêr punika, kula pangkat saking griya ing Wèltêprèdhên enjing numpak sêpur, siyang dumugi ing Mêrak, têrus minggah baita, sontên jam 5 sampun dumugi ing palabuhan Sêpanjang, kaprênah ing Lampung sisih kidul. Dalu punika kula têrus sipêng ing Tanjungkarang kaprênah mangalèr antawis 7 pal têbihipun. Enjingipun têrus lajêng dhatêng ing Gêdhong Tatakan, ngalèr ngetan ancêripun, têbihipun kintên 15 pal, lampahipun gampil, sarta waragadipun botên awis, sabab ing ngriku kathah taksi sarta oto bis, ingkang mirah bayaripun, kangge taksi namung ngetang kintên-kintên f 0.15 ing sapalipun, oto bis saya malih mirahipun, tur ugi radinanipun sae sarta karimat.

Sacêlakipun Gêdhong Tatakan wau sampun wiwit manggih dhusun Jawi ingkang dipun wastani Bagêlèn, trus mangilên dhatêng ing dhusun Gadhing, kula ambayar taksi saking ing Bagêlèn dhatêng ing Gadhing namung 3 kêthip, inggih punika tigang pal têbihipun, ing ngriku dhusun Gadhing pilênggahanipun mantri kolonisasi, inggih punika punggawa [pung...]

--- 30 ---

[...gawa] ingkang ngurusi bab samukawis prakawis dhusun-dhusun, kolonisasi ngriku kajawi prakawis pulisi utawi paos, sabab punika dipun wajibakên dhatêng asistèn dêmang ing Gêdhong Tatakan.

Manawi ningali dhusun-dhusun ing ngriku botên paja-paja aningali padhusunan wontên ing ngamônca. Môngga ta paman mriksanana gambar pêkên Wanakarta, padhêkahan tumut ing dhusun Gadhing. Manawi kapranakna ugi wontên pulisinipun dhusun mangangge dhinês slempang, sabab sawêg jagi pêkên, kados ing Jawi Têngah, sarta ugi têtiyang ingkang katingal, sadaya wau tiyang Jawi.

Ing kolonisasi wau sampun madêg dhusun 13 kathahipun, inggih punika 1. Bagêlèn, 2. Gadhing, 3. Wanadadi, 4. Tulungagung, 5. Tambakrêja, 6. Watês, 7. Purwarêja, 8. Pujarahayu, 9. Mêtaram, 10. Kêdhiri, 11. Jokjakarta, 12. Bulukêrta, lan 13. Papringan Sèwu. Sabên dhusun wau kaprentah dening lurah saprabotipun, botên beda kados ing Jawi.

Cacah jiwanipun wontên 20.000 (kalih dasa èwu) cacahing kewan (lêmbu) 3.000, wontênipun sabin ingkang sampun dados sae 3.000 bau kapara langkung, pêkawisan sarta têgilan 5.000 bau, sitinipun sabin utawi têgalan botên kenging kasamèkakên kalihan ing tanah Jawi, saking dening langkung-langkung ing saenipun, sabin ing ngriku kathah sangêt ingkang sagêd kapanenan 60, 80 dhacin. Dalasan têgilanipun ingkang katanêman pantun (punapa malih ingkang bikakan enggal) sagêd angsal 50 dhacin pantun gaga.

Sabinipun siti angsal ilèn-ilèn saking wangan-wangan irigasi, ingkang dipun pranata sae, saha wontên kantoripun irigasi piyambak wontên ing Gêdhong Tatakan.

Kangge panuntunipun para lare dhusun ing bab kasagêdan nyêrat utawi etang, ing kolonisasi sampun wontên sêkolahan dhusun 7 sarta 1 sêkolahan pêrpolêh, kangge nglajêngakên pasinaoning lare wêdalan sêkolahan dhusun.

Tumrap ing kêmajêngan dagang sampun wontên pêkên dhusun 3 lan ugi wontên pêkênipun kewan 1 ananging namung dipun angge 1 wulan sapisan.

Kangge ing kasarasaning badan tuwan dhoktêr guprêmèn ing Tanjung Karang, sabên ing dintên Salasa dhatêng ing dhusun Gadhing maringi jampi dhatêng tiyang sakit kanthi lêlahanan, kajawi punika kangge ing sabên dintênipun wontên mantri pêrpligêr ingkang kakuwasakakên nyukani jampi ingkang gampil-gampil, ugi lêlahanan.

Cêkaking cariyos, ing ngriku tiyang Jawi nama amanggih siti utah rahipun ingkang nomêr kalih, ningali kawontênanipun ing ngriku, sajakipun sadaya sami kacêkapan ing gêsangipun sarta kasênêngan ing manahipun.

Kangge ing sapunikanipun wontên tiyang 6 saking kolonisasi ingkang sampun sagêd gadhah mobil, kapara kula sumêrêp tiyang 1 gadhah mobil 3 iji. (Badhe kasambêtan)

--- 31 ---

Kawontênanipun Tanah dalah Têtiyangipun

Cariyos Sawatawis Bab Kawontênanipun Bôngsa Kalang

Candhakipun Kajawèn ôngka 1

Mênggah babadipun tiyang Kalang ingkang nyata, punika sayêktosipun botên wontên, inggih wontên cacriyosan-cacriyosan ingkang ngandharakên mênggah ingkang nurunakên têtiyang Kalang, ananging cacriyosanipun wau saklangkung anggènipun elok, ngantos kenging dipun wastani botên lumêbêt nalar babar pisan, kados ta: ingkang anyariyosakên bilih Jaka Bandhung, inggih punika ingkang kacariyosakên anurunakên tiyang Kalang, punika dipun supaosi dening biyungipun kadadosakên sagawon. Ingkang makatên punika rak inggih botên kalêbêt ing nalar babar pisan, bokmanawi inggih jalaran saking punika sabab-sababipun sawênèhing tiyang Jawi gadhah pangintên, bilih tiyang Kalang sami anggadhahi buntut. Ananging kintên-kintên anggènipun nyariyosakên kados ing nginggil wau, namung kangge pasêmon, bilih lare ingkang wani kalihan biyungipun punika, kenging kasamèkakên kalihan sagawon. Sanajan makatêna, kados botên wontên awonipun, upami ing ngriki angandharakên cacriyosan bab ingkang anurunakên bôngsa Kalang, ingkang lugunipun botên kalêbêt nalar wau.

Ing jaman kina ing tanah Jawi wontên satunggiling nagari, ingkang kawastanan: nagari Mêdhangkamulan. Ingkang jumênêng nata ing ngriku jêjuluk Prabu Baka, sang nata kagungan putra-putri ingkang endah ing warni, akêkasih Dèwi Rêtna Cêndhila. Kacariyos, anuju satunggaling dintên, sang putri kêtitik anggènipun lampah ngiwa, ingkang makatên wau andadosakên dukaning nata. Nalikanipun kadangu sang putra tansah kumbi kemawon, wusananipun sang putri lajêng kasetrakakên saha kayasakakên griya panggung. Wontên ing ngriku sang putri rintên kalayan dalu tansah anênun.

Kocapa, ing sacêlaking griya papan pasetranipun sang putri, wontên padununganipun satunggiling pandhita èstri ingkang anggadhahi anak jalêr satunggal nama pun: Jaka Bandhung. Sarêng Jaka Bandhung sumêrêp dhatêng sang putri, sanalika punika lajêng kasmaran, sêdyaning manah botên badhe rabi manawi botên kadhaupakên kalihan Sang Dèwi Rêtna Cêndhila. Ingkang punika Jaka Bandhung tumuntên sowan dhatêng sang nata, anyuwun supados kaparênga ngêmong sang putri. Panyuwunipun wau ugi kaparêngakên, manawi Jaka Bandhung sagêd yasa candhi sèwu salêbêtipun sadalu rampung. Jaka Bandhung anyagahi. Dalunipun inggih lajêng amiwiti yasa candhi sèwu wau, ananging dèrèng ngantos rampung pandamêlipun, lajêng mirêng suwaranipun tiyang nutu, inggih punika panutunipun têtiyang èstri ing Prambanan. Ing sarèhning wêktu punika kakintên manawi sampun gagat enjing, sanalika punika Jaka [Ja...]

--- 32 ---

[...ka] Bandhung ugi lajêng ngèndêli anggènipun yasa candhi. Wasananipun sarêng Jaka Bandung sumêrêp, bilih kala punika dèrèng paja-paja wanci enjing, saklangkung anggènipun muring-muring dhatêng têtiyang èstri ing Prambanan, ngantos Jaka wau anyupaosi. Miturut cariyosipun tiyang ngriku, dumugining dintên samangke, kênya-kênya ing Prambanan anggènipun laki sampun sami lungse.

Enjingipun Jaka Bandhung lajêng anyariosakên sadaya lêlampahanipun dhatêng biyungipun, ingkang punika biyungipun lajêng angrêmbagi murih Jaka Bandhung sampun ngantos anglajêngakên punapa ingkang dados sêdyanipun. Mirêng rêmbaging biyungipun wau, Jaka Bandhung saklangkung anggènipun jèngkèl, saha lajêng angungêl-ungêlakên ingkang botên sae dhatêng biyungipun, pungkasanipun Jaka Bandhung lajêng dipun supaosi dening biyungipun dados sagawon. Sanajan Jaka Bandhung samangke santun rupi awarni sagawon, ewasamantên botên purun anyandèkakên sêdyanipun badhe dhaup kalihan Dèwi Rêtna Cêndhila, siyang lan dalu tansah wontên ing sangandhaping griyanipun sang putri. Anuju satunggiling dintên troponging panênunanipun sang putri dhawah ing siti. Sang putri lajêng anglairakên pangandika: sintên ingkang sagêd amangsulakên tropong ingkang dhawah wau, manawi èstri badhe kaakên sadhèrèk, manawi jalêr badhe kadadosakên jatukramanipun. Wusananipun sagawon malihanipun Jaka Bandhung wau ingkang anglaksanani sayêmbaranipun sang putri, saha lajêng dados jodhonipun. Dene turunipun anaking sagawon lan Dèwi Rêtna Cêndhila wau, inggih punika ingkang anurunakên bangsaning tiyang Kalang.

Makatên mênggah cacriyosanipun bab ingkang nurunakên tiyang Kalang wau. Ananging ingkang anggumunakên, dene dêdongengan ingkang makatên punika têka botên ngêmungakên ing tanah Jawi kemawon ingkang wontên, sanajan ing sanès-sanès nagari ugi wontên cacriyosan ingkang saèmpêr punika. Kados ta: ing Makasar lan ing Boni, punika inggih wontên dêdongengan ingkang anyariosakên satunggiling sagawon jêjodhoan kalihan satunggiling putri, makatên ugi bôngsa Acih lan bôngsa tiyang Mlayu ugi sami gadhah dêdongengan ingkang sarupi cariyosipun Jaka Bandhung ing nginggil wau, malah botên ngêmungakên ing tanah Indhia ngriki kemawon ingkang wontên cacriyosan kados makatên, sanadyan ing tanah Eropah ugi wontên, kados ta tiyang turuning sagawon ajag, bruwang tuwin sanès-sanèsipun. Dene mênggahing wosing pikajêngipun, botên wontên malih kajawi namung nêdya ngrèmèhakên dhatêng sawênèhing turun ingkang dipun anggêp asor. Kintên-kintên tuwuhipun cariyosipun tiyang Kalang punika ing sakawit namung saking sêsêngitan kemawon, ananging danguning dangu saking gêthoktularing satunggal lan satunggalipun, lajêng dados dongèng ingkang nganèh-anèhi makatên. (Badhe kasambêtan)

--- 33 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk

Bab wêwatêkanipun tiyang nyambut damêl.

(Candhakipun Kajawèn ôngka 1)

Garèng : Wis, Ma, saiki wis tak lakoni sowan nyang ngrêsamu manèh, panyuwunku supaya rama enggal aparing wêruh, kêpriye mungguh wêwatêkane Nakula lan Sadewa kuwi. Cikbèn aku bisa gamblang.

Petruk : Rèng, Rèng, nèk tak gagas-gagas kalane aku isih ênom, durung kêmpong perot jam papat kaya ngene kiyi, aku têka banjur rumasa nèk biyèn kuwi aku pancèn kêmlungkung, kaya bisa mutêr-mutêra jagad, nèk wêruh wong tuwa kaya si rama kuwi banjur tak guple bae, rumasaku: mêsthi pêng-pêngan aku, mêsthi sugih pangajaran aku, mêsthi kampi aku, cara Batawine mêsthi jêmpol aku, barêng wis gêdhe tuwa ngene, lagi ngrumasani yèn kapintêranaku kiyi durung sapiraa, mangkono uga angrumasani, yèn saprana-saprene kadosan nyang wong tuwa, anggonku tansah ngina marang kapintêrane, mulane saiki kiyi tak pêrlokake sowan si rama. Rama, sêmbah bêkêm kula katur têng sliramu, sing êmpun ênggih êmpun, lêpat sampeyan ênggih êmpun kula ngapura.

[Grafik]

Sêmar : È, èk, èk, èk, iki wong kênclung, apa wong ambarang kêntrung, apa wong gêmblung, ana wong omong kathik diwolak-walik gosong. Yèn karêpmu anjaluk ngapura nyang aku têmênan, iya tak ngapura kabèh, iya dosamu sing wis kalakon, sing durung kalakon, lan sing bakal kolakoni manèh. Mungguh pitakonmu Garèng, bab wêwatêkane Nakula lan Sadewa, luwih dhisik dak critakake karêpe: Nakula lan Sadewa, yaiku: ana kawula, lan ana dewa.

Garèng : Wèthèh thithèh, kathik dikiratabasa, dadi karêpe ana kawula lan ana dewa kuwi, apa ana abdi lan ana bêndara ngono apa.

Petruk : Lha kuwi, wong ki nèk kurang ngèlmune, mêsthi ora bisa nyandhak omonge wong tuwa, mungguh: ana kawula lan ana dewa kuwi, ora mung anduwèni têgês, ana gêdibal lan ana daoke, ananging uga atêgês ana sing dibawahake ana sing mrentahake. Rak iya ngono ta, Ma, la wong aku.

Sêmar : Iya mula mangkono, mung bae unèn-unènmu: la wong aku, kuwi aja kopindhoni, mundhak diunèkake angraja Phirngon aliyas riya, sanajan gêdhea panguwasamu, aja pisan-pisan kowe anduwèni watak riya, awit sakabèhing manusa kuwi mung aran titah bae, dadi ana kalamasane unggul utawa asor.

Garèng : Mula riyane Si Petruk kuwi ora

--- 34 ---

mari-mari, lagi anu kae, dumèh bisa nguntal kêcebong 5 urip-uripan bae, iya banjur nyuwara: la wong aku. Ora, Ma, kapriye mungguh wêwatêkane uwong sing dibawahake utawa uwong sing mrentahake.

Sêmar : Tumrape uwong sing diêrèhake, kuwi kudu anganggoni 3 prakara, yaiku I. ambapa, II. nganggêp mitra, lan III. nganggêp musuh.

Garèng : Bab kang ôngka I kuwi sajake kok ora mathuk têmên. Kapriye rerehane anggone bisa ambapa marang pandhuwurane, la wong lagi diêmpingi pursêkot satêngah blanjan sabab ana kaprêluan têmênan bae, anggone ngunèk-unèkake rêsik pêcêrèn, apa manèh anjaluk dhuwit kaya nyang bapake, oraa diuntal malang.

Petruk : Bab sing loro, yaiku kudu ngangfêp mitra utawa kudu nganggêp musuh, iya ora srêg babarpisan, la wong wis dikon nganggêp mitra kathik banjur dikon nganggêp musuh, rama ngono sing wis dadi dhongkolan iya bisa ngêcuprus mangkono. Jajal kalane isih dadi astèn, apa wani ngajak lurahe: môngga dara dana, sami ngiras cap jae wontên gène Bah Gêmuk. Utawa manèh yèn kowe kabênêr dipaido, amarga ondêr dhistrikmu pajêke kèthèr, apa kowe iya wani muni mangkene: dara, êmpun rèwèl-rèwèl, mangke kula ungsêb-ungsêbake têng lêndhutan.

Sêmar : E, pambêdhemu sakloron kuwi kliru kabèh alias ora bênêr, mungguh karêpe ambapa kuwi, ora kayadene bocah cilik marang bapakne, yakuwi: anjaluk dhuwit, anjaluk plik-plok, utawa sapadhane, ananging kayadene kuwajibane anak sing wis diwasa lan sing utama mênyang bapakne, yakuwi: kudu sing trêsna, wêdi, angajèni, angèstokake paprentahe lan sapiturute, mêngkono wajibe rerehan tumrap nyang panggêdhene. Mara pikirên, mungguhing kowe dhewe, upama duwe batur sing trêsna, wêdi, ngajèni nyang kowe lan angèstokake apa prentahmu, apa kowe iya ora dhêmên, nèk kabênêr baturmu mau wadon tur rada mlênis, bokmanawa banjur kok ningkah sanalika.

Garèng : Hara, wong gawe klambi kuwi ukurane iya awake dhewe. La, saiki kapriye mungguh bab sing loro mau.

Sêmar : Mungguh sing diarani kudu nganggêp mitra kuwi wong sing dadi rerehan ora kêna duwèni ewuh-pakewuh marang lurahe, lan ora kêna duwèni ati drêngki. Têgêse, yèn kowe duwe kaluputan sing gêgayutan karo pagaweanmu, enggal matura kanthi prasaja, aja duwèni ewuh-pakewuh, sabab manawa kaluputanamu mau tok umpêtake, kuwi nuwuhake kurang prasajaning atimu. Dene yèn kowe anduwèni ati drêngki, sok gêlêm ngala-ala marang panggêdhemu, kuwi padha bae karo ngolok-olok awakmu dhewe. Dene sing diarani nganggêp mungsuh, kuwi mangkene: kabèh barang gawemu tindakna klayan tabêri lan ngati-ati, aja nganti tinggal kaprayitnan, awit panggêdhe kuwi jatine iya musuhmu, dene bisa gawe pati uripmu klayan gampang. Dene manglawane mung sarana bêciking panggaweanmu lan têmên sarta antêping atimu.

--- 35 ---

Panglipur Manah

[Grafik 1, 2, 3, 4, 5, 6]

1. Awak kok lêsu. Ho ha hêm, pijêr ketokên bangsawan mau bêngi.

2. Thêkluk. E kurang ajar.

3. Wis ta tak slamure rêngêng-rêngêng.

4. Anggènipun rêngêng-rêngêng dados mênyanyi yêktos, tangan têrus ngêtik, solahipun kados raja jim.

5. Ot, ot,

6. Êlo dadining tulisane thik kaya ngene.

--- 36 ---

Waosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta

II

Kadrêngkène Kangjêng Ratu.

[Sinom]

kocap ing mêngko sang nata / krama manèh olèh putri / isih anom putra nata / sang aprabu bangêt asih / ora suwe tumuli / banjur jênêng kangjêng ratu / saka sihe sang nata / paribasane mèh lali / nyang putrane iya kuwi Mênurseta //

mulane sing ngupakara / ing salawase mung abdi / mêngko nganti dadi bocah / malah wis mèh prawan sunthi / warnane ayu luwih / ngêsorke kabèh wong ayu / kêcrita garwa nata / kagungan kamayan mandi / rupa kaca gêdhe bisa cêcaturan //

dene ta gawene kaca / sabên dina ditakoni / sapa wong ayu sajagad / sing ora ana madhani / sabên-sabên mangsuli / sajagad mung kangjêng ratu / ora ana sing madha / yèn ature ngono kuwi / panggalihe kangjêng ratu bangêt bingah //

awit satêmêne nyata / kangjêng ratu ayu luwih / nuju sawijining dina / kangjêng ratu dangu lirih / priye kaca saiki / sajagad sapa sing ayu / ngene ature kaca / ingkang ayu namung gusti / nanging kawon lan putra pun Mênurseta //

kangjêng ratu bangêt duka / gêdrug-gêdrug jêrit-jêrit / e, dene ana sing madha / Si Mênurseta panyakit / iya-iya saiki / rasakêna wêwalêsku / ing sawise ngandika / kangjêng ratu animbali / sawênèhing mantri abdine sang nata //

wise sowan angandika / kowe iku mêsthi ngrêti / yèn dadi abdining nata / mula kowe tak timbali / ana prêlu sing wadi / lan ora kêna kêprungu / kowe mênyanga alas / gawanên Si Mênurputih / yèn wis têkan kana nuli patènana //

kawula nuwun sandika / mung kula matur sakêdhik / punapa mênggah kang dosa / dene kok dipun pêjahi / sang pramèswari jêrit / tobil dene dadak usul / dhawuhku lakonana / lan yèn wis kalakon mati / jupukêna atine Si Mênurseta//

arêp tak ganyang mêntahan / nuruti panasing ati / jamak dene wani madha / ayune kêmluwih-luwih / wis ta mangkata nuli / aja nganggo ewah-ewuh / yèn karsaku kalêgan / besuk kowe mêsthi mukti / apês blêbês dadi bupati nayaka //

nanging yèn nganti wurunga / aja takon dosa mêsthi / nyawamu bakal kêgawa / wis ta mangkata digêlis / karo sing ngati-ati / aja sêmbrana lakumu / ing kono nuli mangkat / angampiri Mênurputih / ing batine mung ngêrês kêrasa-rasa //

--- 37 ---

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Indhia

Dèrèng dangu pangadilan yustisi ing Batawi mêntas mariksa prakawisipun W.F. Burlage, tilas sèkrêtaris gêwès ing Bandhung, kadakwa nyalingkuhakên arta f 6000,-. Karampunganipun dakwa luwar saking sêrêgan.

Kawartosakên, bilih pèlpulisi ing Brêbês mêntas nyêpêng sanjata pêtêng cacah 20 iji, ingkang gadhah sanjata wau kasêrêg ing prakawis.

Bab badhe langkung kathahipun lid pribumi ing polêksêrad, sapunika wontên satunggaling komite ingkang dipun awak-awaki dening Tuwan Tamrin dados pangarsa. Sêdyaning kumite wau badhe damêl utusan dhatêng nagari Walandi, minôngka wêwakiling sakathahing pakêmpalan ing Indhia, ingkang mêngku kajêng supados usul ing bab langkung kathahipun lid pribumi ing polêksêrad, dipun condhongi ing 1e tuwin 2e kamêr.

Sawatawis dintên ingkang sampun kapêngkêr, Andhêlês bang ing Surabaya mêntas ngintunakên arta dhatêng pabrik gêndhis Lêslari, Kêrtasana, kathahipun f 20.000.- badhe kangge prêsèn taunan. Arta wau sampun sumimpên ing pêthi salêbêting kantor, wusana ical. Bab punika dipun titipriksa ing yustisi.

Paduka Tuwan Couveur ingkang nuju prêlop wontên ing nagari Walandi, sapunika kawinisudha jumênêng gupêrnur ing Sèlèbês malih.

Tilas toko Eigen Hulp ing Wèltêprèdhên, ingkang kapundhut nagari, sapunika dipun dandosi dening B.O.W. badhe kangge kantor pos sêparbang. Ing têngah-têngahaning wulan punika sampun kenging dipun ênggèni. Tuwin wontên saperangan ingkang badhe kangge kantor pos pitulungan.

Ing Purwakêrta tuwin Purbalingga tumuntên badhe dipun wontênakên dilah èlèktris ingkang ngadani Electriciteit Maatschappij "Banjoemas".

Sawênèhing tiyang dhusun ing Kaligan, Ngayogya, nalika nuju sawêg dhudhuk-dhudhuk manggih wayang ingkang kintên-kintên êmas. Wawratipun wontên 2 K. Barang wau lajêng kaaturakên dhatêng pêpatih dalêm.

Kawontênanipun laladan Jawi Têngah tuwin Jawi Wetan kawartosakên makatên: wiwit tanggal 1 Januari 1928 laladan Rêmbang badhe dipun icali. Salêbêtipun ngêntosi adêgipun propènsi Jawi Têngah tuwin Jawi Wetan, wiwit tanggal 1 Januari wau, apdhèling tuwin kabupatèn Rêmbang, lan Blora paresidhenan Rêmbang, sapunika dipun sampirakên dhatêng paresidhenan Sêmarang, dene apdhèling tuwin kabupatèn Bujanagara sarta Tuban, ugi wêwêngkon paresidhenan Rêmbang, kasampirakên dhatêng paresidhenan Surabaya. Kawontênaning bawah ingkang kagamblokakên wau têtêp botên ewah.

Ing bab tumindaking administrasi, ing sadèrèngipun wontên tatanan enggal, taksih tumindak wontên ing paresidhenan Rêmbang.

Para pangrèh praja Eropah tuwin pribumi, makatên ugi punggawa pulisi limrah dalah fonds pulisi ing salêbêting apdhèling tuwin kabupatèn:

a. Rêmbang tuwin Blora

b. Bujanagara tuwin Tuban, wiwit tanggal 1 Januari 1928 kaingsêr. a dhatêng paresidhenan Sêmarang. b. Dhatêng paresidhenan Surabaya.

Ingkang mangagêngi pèl pulisi laladan Rêmbang, pamanggènipun têtêp wontên ing padunungan lami, pulisi wau kabantokakên dhatêng Residhèn Sêmarang tuwin Surabaya, kangge ing galadanipun.laladanipun.

Wiwit tanggal 1 Januari 1928:

a. Residhèn Rêmbang tuwin sèkrêtarisipun, kakèndêlakên saking pakaryan praja.

b. Misudha asistèn residhèn kangge apdhèling Rêmbang.

c. Punggawa kantor karesidhenan Rêmbang dipun pasrahakên ing sawatawis môngsa dhatêng asistèn Residhèn Rêmbang.

Wontên tigang kampung ing Cimalaka, Sumêdhang, sitinipun longsor, ngantos nguwatosakên dhatêng kawontênaning têtiyang ing ngriku, têtiyang ing dhusun Bayabang, Citimun (Cimalaka) sami samar ing manah, lajêng sami kesah saking ngriku. Pasitènipun taksih tansah longsor. Kangjêng bupati ing Sumêdhang tuwin tuwan asistèn residhèn punapadene Opperhoutvester sami papriksa kawontênaning pakampungan wau. Ing sapunika dipun sadhiyani papan ing wana kangge ngêdêgakên griya sadhiyanipun têtiyang ingkang sami kasangsaran wau, namung antunkantun. ngêntosi dhawuh palilahing pamarentah anggèning maringakên wana wau.

Pambantu Kajawèn martosakên: Radèn Mas Sumadirja, patih pènsiun ing Têgal, katêtêpakên dados lid landrat ing Pakalongan.

--- 38 ---

Kawartosakên Dhoktêr Cipta Mangunkusuma kala ing dintên Jumuwah kêpêngkêr, wanci gagat bangun sampun kaangkatakên dhatêng papan padununganipun enggal. Bidhalipun saking jungbrung dipun irid ing komisaris pulisi Stein sarta kanthinipun. Wontên ing Bandhung dipun papag ing para mitranipun. Saking Bandhung dhatêng Surabaya numpak sêpur èksprès kêlas I, kêtingalipun Dhoktêr Cipta ayêm kemawon. Dumugi Ngayogya sêpên botên wontên ingkang mapag. Sadumuginipun Surakarta, kathah ingkang ngurmati, inggih punika Mistêr Singgih, Tuwan Kopêrbèrêh tuwin sanès-sanèsipun, punapadene ingkang rama ibu.

Nyambêti wartos ing bab badhe rawuhipun narendra ing Siyêm dhatêng tanah Jawi, kala dintên Sêtu kêpêngkêr, kongsul jendral Siyêm ing Singgapura rawuh ing Batawi, prêlu rêrigên badhe rawuhipun narendra Siyêm wau, rawuhipun sampun katêtêpakên wontên ing akiripun wulan Januari. Wontênipun ing tanah Jawi, sri narendra ugi badhe martamu dhatêng Surakarta tuwin Ngayogyakarta.

Sêdyatama martosakên, karampunganing konggrès B.O.: B.O. malêbêt P.P.P.K.I.. Dhoktêr Supama katêtepakên dados mudha pangarsa, Radèn Mas Suprapta dados panitra II. Ngwontênakên panitya nglaras pranatan agêng, ingkang kapilih Radèn Tumênggung Jaksadipura tuwin Radèn Sutapa Wanabaya. Dipun pangarsani pangrèh agêng piyambak.

Wiwiting konggrès wontên ing dintên malêm Ngahad, ngrintênakên taun baru, ingkang sami rawuh kathah, wakil-wakiling pakêmpalan pêpak, punapadene wakiling pèrês. Wosing rêmbag, migatosakên bab ajênging tanah Indiya.

Kaji Salim mêntas dhatêng ing Ngayogya, kajawi nindakakên prêlu warni-warni, ugi prêlu ngrêmbag ing bab gêndra ing kalangan Islam ingkang badhe karêmbag ing P.S.I. langkung malih ing bab babagan Kur'an.

Benjing sabibaring sapêkênan kraman ing Karaton Ngayogya, ing Pakuningratan badhe kaparingan ringgit tiyang saking karaton, minôngka pakurmatan dhatêng ingkang nêmbe krama.

Radèn Mas Sudarta Mangkusubrata, ingkang kapilih dados lid propinsi, anggêntosi suwargi ingkang bupati Cirêbon, nampik pilihan wau, ing sapunika badhe pilihan malih.

Dhawahing dintên pikraman ing Karaton Ngayogya, badhe mawi pasamuwan agêng, ingkang badhe mara tamu: Paduka Tuwan Welter lid rad pan Indhi, Nyonyah Greutzberg kalihan putra, Jendral La Lau, Jendral Scheffer, konsul jendral Inggris, Tuwan Crosby, konsul jendral Prancis, Tuwan Bodard tuwin sanès-sanèsipun.

Kawontênaning kraman ing Karaton Ngayogyakarta: 1 putra dalêm Bandara Radèn Ajêng Siti Sudaruniyah, asma Kangjêng Ratu Pambayun, katarimakakên Bandara Pangeran Arya Pakuningrat, 2 rayi dalêm Bandara Radèn Ajêng Kuruntajiyanap, katarimakakên Radèn Tumênggung Mangunkusuma, 3 rayi dalêm Bandara Radèn Ajêng Murkis Runatmi, katarimakakên Radèn Tumênggung Brôntadiningrat, 4 putra dalêm Bandara Radèn Ajêng Siti Sayadi, katarimakakên Radèn Tumênggung Sindurêja, 5 putra dalêm Bandara Radèn Ajêng Siti Sadari, katarimakakên Radèn Tumênggung Purbawinata.

Ing Jasinga bawah Bogor dipun wontênakên priyantun ondêr dhistrik kanthi pambantu tiga, prêlu nindakakên padamêlan tumindaking wangsulipun siti partikêlir dhatêng gupêrmèn.

Kawartosakên, saradhadhu bôngsa Mênadho nama Wuntuh tuwin Wenas, ingkang sami tumut damêl orêg-orêgan kala wulan Juli, ingkang lajêng kasirêp. Karampunganing pangadilan militèr ing Cimahi, tiyang kêkalih wau kaukum drèl. Ing wulan punika apèl dhadhatêng. pangadilan luhur militèr.

Nagari Walandi

Kawartosakên saking Dhèn Hah, bilih ing nagari Walandi jawah salju kanthi angin agêng. Margi sêpur tuwin sêsambêtaning kaprêluan tilpun sami manggih pambêngan.

Eropah

Yapha Bodhê martosakên, jawah salju angin ing dintên Kèrêsmis kapêngkêr punika, ingkang agêng piyambak ing wiwit taun 1886. Kathah panggenan ingkang kêtutup ing salju ngantos pintên-pintên kaki. Ing Yorkshire sêpuripun ngantos kurugan ing salju, kêdah dipun dhongkar. Lampahing têtumpakan ing margi-margi kêdah tansah grag-grêg kèndêl. Kapal api pitulungan ingingkang. turut pasisir tansah lumampah lêlayaran ing sagantên Het Kanaal manggih pambêngan. Danguning jawah salju angin wau ngantos 36 jam.

Amerikah

Tuwan Lindbergh juru anggêgana ingkang misuwur, aburipun saking Maxico City sampun dumugi ing Guatemala, bidhalipun ing wanci anggagat bangun, nglangkungi Centraal Amerika, panggêgananipun wau kangge kaprêluaning panggêgana Goodwill. Sabidhaling Tuwan Lindbergh, ibunipun lajêng wangsul dhatêng Detroit ugi numpak kapal mabur.

Asiah

Sarèhning tôndha bela sungkawa sedanipun nata ing Jêpang sampun pundhat. Kala ing dintên Sênèn tanggal kaping 26 Dhesèmbêr 1927 pambikaking parlêmèn ing praja Tokiyo, dipun lêksanani dening sang nata enggal. Ing taunipun 1928 badhe mahargya jumênênganipun nata.

--- 39 ---

Wêwaosan

Sêsupe Agêmipun Rajaputri ing Seba

4. Sêsupe wontên ing nagari Inggris

Kula nuntên pitakèn punapa sang raja putri narimah dhatêng kawontênan ingkang makatên punika.

Sang raja putri mangsuli: tamtu kemawon kula botên narimah, nanging sapintên agênging dayanipun wanita kados kula, badhe ngajêngakên malih bôngsa ingkang sampun mundur sadaya kawontênanipun punika. Pramila manawi sampeyan purun, bôngsa Fung sampeyan tundhung saking nagarinipun. Manawi sagêd kalampahan, sampeyan badhe kula ganjar agêng sangêt. Sampeyan botên badhe sagêd ngintên-ngintên agênging ganjaran wau. Ing ngrika wontên tilas karaton, dumunung ing salêbêting siti, sarta wontên kuburaning para raja ing jaman kina, ingkang kakubur kalihan rajabarananipun. Panguburipun sampun lami sangêt, sadèrèngipun bôngsa Abati dumugi ing Mur. Tumraping bôngsa Abati rajabarana wau botên wontên paedahipun, jalaran bôngsa Abati botên sagêd dêdagangan kalihan bôngsa sanès. Kula mirêng bilih bôngsa kilenan punika rêmen sangêt dhatêng êmas.

Kula mangsuli makatên: kula botên kêpengin êmas, ingkang kula pikajêngakên namung sagêda mitulungi anak kula.

Sang raja putri: manawi makatên sampeyan kêdah ambudidaya, kados pundi sagêdipun sampeyan nulungi bôngsa Abati, sagêda angrisak brahalanipun bôngsa Fung punika. Punapa wontên sarana ingkang kenging kangge angrisak brahala punika.

Kula mangsuli bilih wontên, sarta nyobi anêrangakên kêkiyatanipun dhinamit saha barang-barang sanèsipun ingkang sagêd ambalêdhos.

Sang raja putri nuntên ngandika: tuwan dhoktêr, prayoginipun samangke sampeyan wangsul dhatêng nagari sampeyan, sarta mugi karsaa wangsul mriki malih kalihan ambêkta dhinamit saha barang-barang sanèsipun wau. Kajawi punika sampeyan ambêkta tiyang kalih utawi tiga ingkang mangêrtos dhatêng patrapipun migunakakên barang-barang wau. Kula aprasêtya, badhe nyukakakên rajabarana ing Mur dhatêng têtiyang wau. Namung sarana lampah makatên sampeyan sagêd mitulungi ingkang putra.

Kaptin Orme: kadospundi wusananipun rêmbag sampeyan kalihan sang raja putri punika.

Kula mangsuli: giliging rêmbag, kula dipun bêktani êmas kathah, sarta dipun bêkta ing tiyang ingkang ngêtêrakên lampah kula, punapa malih unta sawatawis, kangge ambêkta barang-barang ingkang badhe kula dhatêngakên saking ngriki, tuwin barang-barang sanèsipun, ingkang pêrlu-pêrlu. Lampah kula sakônca mêdal ing margi parêdèn, supados sampun ngantos kasumêrêpan ing bôngsa Fung, lajêng nurut sagantên wêdhi ngantos dumugi ing Assouan. Saking Mur dumugi ing Assouan punika lampahan pintên-pintên dintên dangunipun. Têtiyang ingkang ngêtêrakên lampah kula wau tuwin unta-untanipun kula tilar wontên ing Assouan. Saha kula purih nênggani dhatêng kula ing ngrika. Wau enjing kula dumugi ing ngriki, sasampunipun watawis nêmbêlas dintên saking anggèn kula bidhal saking ing Assouan. Barêng aku andêlêng buku ngalamat, têtela manawi sariramu isih sugêng Higgs, sarta adêdalêm ing kene, mulane aku iya banjur sowan mrene.

Tuwan propesor: Lah, saiki kapriye karêpmu dene rawuh mrene.

Kula mangsuli: Mulane aku sowan mrene, awit aku wêruh manawa sariramu dhêmên marang barang-barang kuna. Kajaba iku manawa sariramu karsa mèlu ngadani pagawean kang arêp dak lakoni iku, sariramu ora mung bakal dadi wong sugih bae, nanging asmamu iya bakal misuwur, awit anyumêrêpi dhisik dhewe, marang barang-barang kuna kang anèh bangêt, kang ana ing ngalam donya iki.

Tuwan propesor: Nanging bisa uga dadi jalaran dipatèni ing wong Aprikah.

Kula wicantên malih: Panuwunku marang sariramu, muga karsaa ngupaya uwong kang mangêrti marang prakara dhinamit, lan barang-barang liyane kang bisa ambalêdhos mau, sarta kang gêlêm angrusak brahalane bôngsa Fung.

Tuwan propesor wicantên sarwi ngacungakên gaganging pipanipun dhatêng Kaptin Orme, têmbungipun: O, prakara iku gampang bangêt. Tuwan kaptin iku kajaba bôngsa militèr iya insinyur, sarta akèh sêsêrêpane marang ilmu pamisah, tur sagêd basa Arab. Nalika isih cilik tansah ana ing Mêsir, manawa tuwan kaptin karsa, satêmêne bisa ngadani pagawean iku.

Kula manah-manah sakêdhap, lajêng pitakèn dhatêng tuwan kaptin, makatên: manawi kula lan panjênêngan sagêd condhong kalihan prajanjianipun, punapa kintênipun panjênêngan karsa angadani padamêlan punika, tuwan kaptin.

--- 40 ---

Tuwan kaptin: Saupami anggèn panjênêngan nantun punika kala wingi, kula botên badhe purun nyagahi. Anggènipun mangsuli makatên punika katingal sêmu isin. Nanging sapunika kula purun angrêmbag prakawis punika, samantên wau manawi Propesor Higgs inggih karsa tumut angrêmbag. Kajawi punika kula nyuwun katrangan ingkang langkung cêtha, lan malih ing sadèrèngipun kula matur balaka, bilih kula dèrèng paham sangêt dhatêng kasagêdan warni tiga ingkang kadhawuhakên dening tuwan propesor wau. Lan ingkang sampun asring kula lampahi nêmbe saprakawis.

Kula pitakèn: Tuwan kaptin, punapa kintênipun wontên pambênganipun manawi kula nyuwun priksa, punapaa panjênêngan badhe botên karsa nyagahi, upami anggèn kula nantun panjênêngan punika kala wingi.

Tuwan kaptin mangsuli sarta katingal sangsaya isin, têmbungipun: O, botên wontên pambênganipun, dhoktêr. Wadosipun makatên: kala wingi kula badhe tampi warisan têtilaranipun paman kula ingkang dumadakan nandhang sakit sangêt. Pramila saking ing Aprikah Kidul kula nuntên wangsul mriki. Wusana dintên punika kula mirêng wartos, bilih pun paman punika sampun kagungan garwa, salah satunggiling wanodya dede bôngsa luhur, anggènipun nikah kalayan dhêdhêmitan. Lan malih anilar anak satunggil. Saupami sadèrèngipun tilar donya pun paman botên damêl sêrat ingkang mratelakakên bab pambagenipun warisan, tamtu lare wau ingkang badhe nampi sadaya warisanipun. Kajawi punika wontên malih ingkang adamêl cuwaning manah kula. Kala wingi kula taksih gadhah pangintên, bilih kula badhe enggal rabi, nanging lare èstri ingkang kêpengin laki kalihan tiyang ingkang dados warisipun Tuwan Anthony Orme, nampik dhatêng Kaptin Oliver Orme ingkang kasugihanipun namung pangaji 10.000 ponsêtèrling.

Sasampunipun wicantên makatên tuwan kaptin lajêng mênyat saking palinggihanipun, lumampah dhatêng pungkasaning kamar satunggilipun malih.

Tuwan propesor ngandika: Mêsakake têmên tuwan kaptin iku, dene nganti dimajanani dening wong wadon. Sasampunipun lajêng wicantên sora, awit tuwan kaptin wangsul malih - nanging aku ora mangêrti marang karêpmu, dhoktêr, dene sariramu angrêmbugi aku lan tuwan kaptin, ngajak anglakoni pagawean kang ambêbayani iku.

Kula mangsuli: Apa anggonku matur mau ora têrang. Sêdyaku mung arêp anulungi anakku. Samono iku manawa dhèwèke isih urip. Nanging kiraku iya isih urip uga. Mara galihên dhewe, Tuwan Higgs, kapriye saupama kang sarira anandhang kasusahan kaya aku, yaiku saupama sariramu ora kagungan sanak sadulur kajaba mung putra siji, môngka banjur dicolong dening wong alasan, lan manèh sawise sariramu anggolèki nganti pirang-pirang taun, banjur mirêng swarane, amriksani rupane, sarta wuninga yèn bocah mau wis diwasa, nanging sariramu ora bisa mitulungi marang kang putra kang kok impi-impi nganti pirang-pirang taun lawase iku, sarta kang arêp kok belani nganti tumêka ing pati, nanging sanalika banjur ilang kuwanènmu lan katrêsnanmu marang kang putra mau, mung marga wêdi marang swarane wong-wong alasan kang padha nêpsu iku. Sariramu mung banjur anggalih: oncatana bêbaya iki, supaya aja nêmahi tiwas. Sariramu bisa anggalih dhewe, yèn wong kang kaya mêngkono iku wong jirih, kang bisa katulungan uripe, sarta manggon ing padununganing bôngsa liya kang uga padha jirih-jirih, pirang-pirang mil dohe saka panggonane anake mau.

Tuwan propesor: Iya bêcik, sakabèhe kasusahan lan kadadeyan kang kok dhawuhake mau dak upamakake tumiba marang awakku, nanging apa paedahe. Saupama sariramu angira manawa wong liya ora bakal anglakoni kaya kang wis kok lakoni mau, iku kliru bangêt, lan manèh manawa sariramu nganti anêmahi tiwas, sakabèhe pagawean kang wis kok lakoni iku, tumrape marang kang putra ora ana paedahe, malah bisa uga anjalari tiwase.

Kula mangsuli malih: Kang mangkono iku aku ora wêruh. Aku iya wis suwe amikir-mikir, nanging tansah ora bisa condhong karo pikiranku dhewe. Sang raja putri Macqueda uga amanah-manah, satêmah anglairake jangji, kiraku ora nganggo paring wêruh dhisik marang para panggêdhe kang wajib ngaturi pamrayoga marang panjênêngane, pangandikane mangkene: Tuwan dhoktêr, kula sampeyan tulungi, kula inggih badhe mitulungi dhatêng sampeyan. Sampeyan tulungi bôngsa Abati saking bêbaya ingkang sawanci-wanci sagêd andhatêngi, kula badhe ambudidaya supados ingkang putra sagêd oncat saking wêwêngkoning bôngsa Fung. Kula sagah nyukani ganjaran agêng dhatêng sampeyan lan dhatêng tiyang-tiyang ingkang badhe sampeyan bêkta mriki.

Aku mangsuli: Manawa kang mangkono iku ora gampang bisane kalakon, awit bakal ora ana wong kang pracaya marang caritaku. Barêng sang raja putri mirêng aturku kang kaya mangkono mau, banjur anglolos agême ali-ali karajan, yaiku ali-ali kang kok kanthongi iku, propesor. Sang raja putri nuli ngandika mangkene: sêsupe punika dipun agêm dening para lêluhur kula, wiwit jamanipun putri Macqueda, raja putri ing Seba. Manawi wontên salah satunggiling bôngsa sampeyan ingkang pintêr, piyambakipun badhe sagêd maos asmanipun raja putri ing Seba wau, ingkang kasêrat ing sêsupe punika, sarta sagêd nyumêrêpi bilih cariyos kula punika botên dora. Suwawi sêsupe punika sampeyan bêkta minôngka pasaksèning cariyos sampeyan dhatêng mitra-mitra sampeyan. (Badhe kasambêtan)

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 3, 18 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 11 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [41] ---

Ôngka 3, 18 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 11 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

Kawêdalakên Sabên Dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêphrèdhên.

Sawangan ingkang Nêngsêmakên

[Grafik]

Gambar ing nginggil punika kawontênaning dhusun ing sacêlakipun Malang, tumrap ingkang botên mangrêtos, sagêdipun namung nacahakên wit têlu, omah siji, lan lêmahe pating pandhukul. Nanging tumrap tiyang ahli sawangan tuwin tukang anggambar, kawontênan kados makatên wau tansah dipun sawang kalihan gèdhèg-gèdhèg. [gèdhèg-...]

--- 42 ---

[...gèdhèg.]

Raos Jawi

Kasusilan Jawi

Wêwarahipun tiyang sêpuh dhatêng anak putu, ngawisi supados: yèn lumampah sampun rikat-rikat, sampun rindhik-rindhik, yèn wicantên sampun sêru-sêru, sampun kêlirihên.

Wulang kados makatên punika tumrap ingkang dèrèng nampi dhatêng kajêngipun, tamtu lajêng judhêg saking rumaos punapa satindak-tandukipun sarwa botên kêlêrêsan. Nanging sarèhning mênggahing neneman punika wajibipun namung manut miturut punapa sadhawuhing tiyang sêpuh, wontênipun inggih namung ngèstokakên.

Mênggah wontêning piwulangipun tiyang sêpuh kados makatên wau, tumrap tiyang ingkang rumaos angsal soroting pêpadhang, ing batos lajêng maoni, punapa prêlunipun tiyang damêl piwulang kemawon mawi dipun samar kados cangkriman, punika pikantukipun namung badhe ambêbingung lare.

Sayêktosipun tata ngadat ingkang kados makatên wau, mênggahing bôngsa Jawi pancèn sampun kêcara, dene gagapanipun: sarèhning punika nama kasusilan, tiyang tamtu anglampahi, lan sadaya lêlampahan ingkang dipun idaki, badhe karaos piyambak. Môngka mênggahing sayêktosipun, lêlampahan ingkang sampun dipun idaki wau, manawi wontên ingkang tuwuh dados sabab, kêraosipun lajêng têrus tumanêm ing manah. Ingkang makatên punika dados kantun gumantung wontên landhêping panggraitanipun ingkang anglampahi.

Cobi wêwarah kawan prakawis wau dipun andhar ing ngriki murih pinanggih ing kajêngipun. Upami lumampah kêrikatên, lajêng dipun sapa ing tiyang, dipun wastani bilih wontên prêlu kêsêsa, wêkasan damêl kagèting tiyang sanès. Yèn kêrindhikên dipun wastani nyatriya. Wicantên sêru dipun wastani brabah, yèn lirih klêsik-klêsik kados pandung. Dados kajêngipun, sadaya ingkang sarwa cêkapan kemawon, awit manawi sagêd tumindak makatên, pancèn nêtêpi kasusilan.

Wontênipun tiyang sêpuh gadhah wulang makatên wau, bokmanawi pancèn sampun kabêkta saking kodrating Jawi makatên, Jawa goning sêmu, ngrêtimu môngsa bodhoa. Makatên ugi mênggahing inggahipun dhatêng sêsêrêpaning kabatosan, anggènipun abên sêmu saya sangêt. Nanging saupami bôngsa Jawi lajêng botên ngajêngi ingkang kados makatên lajêng nama kadospundi, punapa badhe kecalan sêmu. Mila manawi ngèngêti kawontênan kados makatên wau, wajibing ngagêsang namung kêdah sagêd ngêmpakakên êmpan papan, botên wontên kawontênan kisruh, sadaya sampun wontên papanipun piyambak-piyambak.

--- 43 ---

Kabar Sanès Praja

Kawontênanipun Karajan Maroko.

Manawi badhe anyariyosakên kawontênanipun Karajan Maroko, têmtunipun antawising para maos wontên ingkang lajêng èngêt dhatêng Sang Abdul Karim, inggih punika namaning satunggilipun senapati, ingkang dèrèng dangu punika sampun kumawani ambalela saha anuwuhakên paprangan agêng, wusananipun lajêng kalindhih ing prangipun sarta lajêng dados tawananipun prajurit ing Prasman. Ananging ing Kajawèn ngriki botên badhe angandharakên kawontênaning paprangan wau, namung badhe nyariyosakên mênggah kawontênanipun nagari Maroko sawatawis tuwin sanès-sanèsipun ingkang prêlu kasumêrêpan ing tiyang kathah.

[Grafik]

Nata Maroko enggal, Prabu Sidhiamadha.

Nagari Maroko punika satunggiling kasultanan ing Tanah Aprikah sisih lèr. Sanajan Maroko punika kenging kawastanan nagari mandhiri, ananging sayêktosipun kanthi dipun awat-awati dening praja Eropah kêkalih, inggih punika praja Prasman lan praja Sêpanyul. Ingkang madêg nata samangke punika Sang Sultan Sidhiamadha yuswanipun sawêg 15 taun, sarta jumênêngipun nata inggih mantês kemawon, ing gambar ingkang kacêtha sisih punika, amratelakakên kalanipun sang nata têdhak dhatêng Kitha Rabat prêlu amanggihi jendraling prajurit Prasman ing kitha ngriku, rawuhipun sang sultan kinurmatan prajurit Prasman tuwin prajurit tiyang Maroko.

Mênggah têtiyangipun ing nagari Maroko punika kenging kabagi dados kalih golongan ingkang agêng, inggih punika bôngsa Bèrbêr lan bôngsa Arab, kalih bôngsa wau kêrêp sangêt campur dados satunggal. Kajawi bôngsa kêkalih punika, ing Maroko ugi kathah bangsanipun Yahudi lan bôngsa Aprikah (kulit cêmêng). Pangupajiwanipun tiyang Arab ing ngriku ingkang kathah sami ngingah rajakaya, anggènipun gêgriya sami wontên ing pakuwon. Dene tiyang Bèrbêr punika sami gêgriya têtêp, saha ingkang kathah sami dados tani lan tukang. Mênggah agaminipun tiyang Maroko punika agami Islam, pamêdalipun siti: gandum, juwawut, jagung, kêdhêle, kênthang, sata lan wowohan warni-warni, kados ta: amandhêl, woh anggur lan sanès-sanèsipun. Kawontênanipun rajakaya, inggih punika: menda, lêmbu, kuldi, kapal, tuwin pitik iwèn. Kajawi punika têtiyang ngriku sami misaya ulam, awit ing sagantên têpis wiringipun Maroko punika kathah sangêt ulamipun loh.

--- 44 ---

Ing nginggil sampun kawartosakên, bilih ingkang mangagêngi karajan Maroko punika satunggiling sultan, ananging sajatosipun sang sultan wontên ing ngriku prasasat botên kagungan panguwasa punapa-punapa, awit wiwit taun 1912 karajan Maroko lajêng tansah dipun awat-awati ing karajan Eropah kêkalih kasbut nginggil. Ing ngriki kados wontên gunanipun upami nyariyosakên sawatawis mênggah sabab-sababipun dene karajan Maroko tansah dipun awat-awati dening nagari Prasman tuwin Sêpanyul wau.

[Grafik]

Nata Maroko enggal nalika badhe martuwi Rêsidhèn Jendral Prasman.

Dunungipun tanah Maroko punika wontên ing sacêlaking margi layaran dhatêng tanah Indiya. Ing sarèhning karajan-karajan ing tanah Eropah kathah ingkang sami anggadhahi kaprêluan dagang wontên ing Maroko, amila satunggal lan satunggalipun karajan lajêng sami butarêpan, kados ta: karajan Inggris anguwatosakên dhatêng bètèngipun ing sacêlaking ngriku, inggih punika: Gibraltar. Karajan Prasman anguwatosakên tanah jajahanipun ing Alkhirês. Punapa malih karajan Inggris, punika tansah ajagi-jagi. Amila ing taun 1860 lan 1884 lajêng dipun wontênakên sêrat prajangjian ingkang anêmtokakên, angawisi

--- 45 ---

karajan Prasman saha Sêpanyul angêlarakên jajahanipun ingkang adamêl karugianipun karajan Maroko. Makatên ugi kala dipun wontênakên konggrès ing kitha Madrid, pungkasaning rêmbag, botên wontên satunggal praja ing Eropah kakengingakên anggadhahi panguwasa punapa-punapa wontên ing tanah Maroko. Ananging sarêng ingkang jumênêng ministêr jajahan ing nagari Prasman Paduka Tuwan Delcasse, karajan Prasman lajêng ngudi murih sagêdipupunsagêdipun. angsal daya wontên ing tanah Maroko kanthi lampah rukun. Ingkang makatên wau inggih kêdah sarêmbag kalihan praja sanès-sanèsipun, wusananipun ing taun 1864 Prasman kaidinan nindakakên sêdyanipun wau, ananging kêdah ngêculakên dayanipun wontên ing tanah Mêsir.

Saking dayanipun karajan Inggris, lajêng dipun wontênakên sêrat prajangjian antawisipun karajan Prasman lan Sêpanyul, ingkang anyêbutakên, bilih praja Sêpanyul kenging anggadhahi panguwasa wontên ing tanah Maroko ingkang sisih lèr, dene tanah kêkantunanipun kajibahakên dhatêng praja Prasman, makatên ugi dipun wontênakên sêrat prajangjian kalihan karajan Itali, ingkang anyêbutakên, bilih Itali angidini dhatêng Prasman anindakakên sakajêng-kajêng wontên ing tanah Maroko. Kosokwangsulipun tanah Prasman ugi kêdah angidini Itali, nglampahakên panguwasanipun ing tanah Tripoli. Wusananipun karajan Jêrman anganggêp, bilih Maroko satunggiling praja ingkang madêg pribadi, saha botên rila sangêt manawi wontên praja sanès anggadhahi panguwasa wontên ing ngriku. Ingkang makatên wau mèh nuwuhakên prang agêng. Salajêngipun nuntên dipun wontênakên konggrès antawisipun praja-praja ing Eropah, ingkang mutusi, bilih Prasman lan Sêpanyul kenging kintukintun. prajurit dhatêng Maroko minôngka panjagining pulisi ing wolung palabuhan tanah ngriku, saha padagangan ing ngriku lajêng kabikak tumrap sadaya bôngsa. Ing sakawit kampahipunlampahipun. inggih sae, ananging dilalah lajêng tuwuh bêrontakan ingkang dipun kêpalani dening Mulehaphid. Sabibaring bêrontakan wau, salêbêtipun watawis môngsa, sae, ananging saking dayanipun karajan Inggris mèh kemawon tuwuh prang antawisipun karajan Jêrman kalihan karajan Prasman, tujunipun kenging kasandèkakên, wusana lajêng dipun wontênakên sêrat prajangjian malih, ingkang anêmtokakên, bilibilih. karajan Prasman kakuwaosakên angawat-awati kawontênanipun Maroko. Botên watawis dangu malih dipun wontênakên sêrat prajangjian antawisipun karajan Prasman kalihan Sêpanyul, ingkang angidini karajan Sêpanyul angawat-awati tanah ing Maroko ingkang sadèrèng-dèrèngipun sampun dados kuwajibanipun, inggih punika tanah Maroko ingkang sisih lèr.

Makatên sabab-sababipun dene karajan Maroko kanthi kacariyosakên cêkakan, dumugining samangke dipun awat-awati ing karajan Prasman tuwin Sêpanyul.

--- 46 ---

Panglipur manah

Katêntrêmaning Manahipun Tiyang Tani

Yèn rinaras pangrasaning ati / ananing lêlakon / tan lyan amung mèt kasêmbadane / ingkang luhur praptanirèng alit / kang pinardi aming / katêntrêmanipun //

warna wana lakuning panggusthi / dènnya mrih kalakon / sarananing pangudi dadine / lamun saking pangwasaning kardi / kang dahat pinardi / panguwasanipun //

yèn sarana dênira gêgrami / cipta kang katonton / anggung dêrêng pangupajiwane / mrih ing têmbe diwasane dadi / aran wong linuwih / kasugihanipun //

kang mangkana sarasaning ati / anggung caruk awor / lan tanduke ing sabarang gawe / tanpa mêndha ing saari ratri / nadyan praptèng ngimpi / kala-kala katut //

beda lawan rarasing wong tani / nadyan nyata abot / nanging parêk lan katêntrêmane / saking mungkur mring angkarèng ati / tan prêlu mêmikir / lakon kang ngêlangut //

awit ngrasa mungguh ing wong tani / yèn tinitah asor / datan pantês nunggal lan panggêdhe / yèn tinandhing saksat bumi langit / marma kang pinanggih / mung narimèng pandum //

de nyatane kawasaning Widhi / kang wrata dhumawoh / pamanduming bungah padha bae / atanapi tibaning kang sêdhih / tan agung tan alit / rampak saminipun //

marmanira kang pinanggih yêkti / anggagas lêlakon / kaanan kang gampang-gampang bae / lir gêsanging para among tani / kang cêpak numusi / mring rasa kang jumbuh //

lawan uning panrimaning ati / nugrahaning Manon / kang sanyata ngayêmi tibane / kang rinasa ing siyang myang latri / maring janma tani / kanikmatanipun //

mangkya marna gêsanging wong tani / kang anggung katonton / trima urip saana-anane / mung ngudi mring têtêping rijêki / kang ajêg binukti / ing saarinipun //

yèn marêngi gagating hyang rawi / abang pindha obor / anyunari ing buwana kabèh / têmah mawèh enggaring wong tani / wus samêkta sami / ambucali kêmul //

kang kaèsthi mung rumagang kardi /

--- 47 ---

nyirnakkên kalêson / sambi mangkat ngampiri pacule / dyan ginêdhêg kalawan cinangking / sapraptaning sabin / maring banyu nyêmplung //

nyêsing tirta kang wus ngulinani / nyêgêri karaos / têmah nungtum ing otot balunge / tan karasa sarasaning atis / nulya sang hyang rawi / mêcah sunaripun //

tumiba ring tirta kang ngêlêbi / lir kaca sumorot / maratani katon satêbane / dyan kawuryan kang samya makardi / giyuh alok his-his / kang swara kumrubyug //

yèku anjrahing para wong tani / magawe rêroyom / pindha jagad enggal gumêlare / kang sinimpên nèng têngahing wêngi / dupi wanci enjing / wus gumêlar wujud //

pan mangkana rarasing wong tani / kang anggung katongton / wusing krasa panasing srêngenge / nulya ngaso alon-alon mulih / mampir marang kali / adus cilam-cilum //

sapraptaning wisma nyandhak kêndhi / ngombe cêgog-cêgog / nora kudu angombe wedang tèh / banyu tawa bae wis marasi / wusing bubar bukti / ngaso anèng salu //

datan pisan nendra mrih kamuktin / mung môngka pangason / lingsir kulon ambal anyak gawe / sabên ari tan pisan marduli / rasèng panas atis / myang sungkan ing kalbu //

ing satêmah kongsi praptèng wanci / sawahe tan kothong / wus kèbêkan tandur satêbane / ngrasa ombèr ngaso sawatawis / kari angêntèni / bok Sri dènnya rawuh //

dupi punang tanêman kaèksi / wus jêdhul mrakotok / rasaning tyas mung ayêm anane / tanpa kêndhat dènira mêmuji / myang wêkêl naliti / mrih lêstari lulus //

wusing pantun wancining kumêmping / dahat amigatos / dènnya mardi mring kaslamêtane / satêbaning sawah dèn gancêngi / mrih panggusah paksi / miwah yasa gubug //

lamun siyang giyuh kang rarywalit / alok ayo-ayo / anggusahi kang pêksi nêbane / myang nyêndhali sanggyaning têtali / ebah maratani / kang kukila mawut //

lamun ratri kang sêpuh anjagi / mêngko ing kuwatos / bok tinêmu wong aganggu gawe / mung ing cipta angraras kamuktin / lucitaning ati / upama kêwêtu //

asri raras lêlananing ratri / hyang côndra mancorong / ingayaping lintang lir wadyane / anon maring asrining kang bumi /. sabarang kang kèksi / sinartan sarwayu //

kinyaringkênyaring. kang wulan angênani / pare ingkang amrok / têka katon lir dèn êdus jêne / tumanduk mring netra angadhêmi / kumênyut trus ngati / daya-daya ngundhuh //

kang kadyèku araras ngèmpêri / wulan kang mancorong / lir mapag mring Dèwi Sri praptane / marma gita wau kaki tani / wêwarta kang èstri / mrih tumuli mêthuk //

sapraptaning têtêpirèng wanci / wong katon kumroyok / samya mugut pari saanane / dupi wanci lingsiring hyang rawi / ing marga dalidir / wong anggendhong pantun //

yèku têtêp aran bok Sri mulih / wus dangu ingantos / kaki tani kalawan somahe / tansah ithu dènira nampani / wusing nglumpuk nuli / dèn unggahkên lumbung //

mangkya mèngêt mring rasane nguni / sanggyaning kalêson / pan wus sirna anèng kari mangke / kari ngrasa rarasing kamuktin / têntrêm anêrusi / brêkahira nutug //

--- 48 ---

Sambêtipun Suraosing Sêrat Ibêr, ingkang Nyariyosakên Kawontênan ing Lampung.

(Sambêtipun Kajawèn ôngka 2)

Dumadakan radinan-radinanipun dumuginipun bontosing dhusun bikakan enggal inggih gampil kaambah ing mobil, kula malah sumêrêp taksi andhong wontên ing sacêlaking wana bikakan kangge ngêmot têtiyang ingkang bibar nyambut damêl utawi tiyang wangsul mêntas sade wêlit ing ngriku. Dene tiyang dhusun wangsul saking pêkên sami numpak taksi, punika sampun botên anèh malih.

[Grafik]

Pêkên ing Wanakarta.

Kajawi ing ngriku para kônca dhusun sami pikantukan saking anggènipun têtanèn, ugi samôngsa-môngsa gampil angsalipun yatra, sabab dene ing parêdèn sacêlakipun kathah ondêrnèmêng ingkang tansah kêkirangan tiyang kemawon, epahanipun kuli ing sadintênipun f 0.75.

Ing môngka kolonisasi ing ngriku taksih sagêd majêng wiyaripun tanpa kintên-kintên, janji para kônca tiyang Jawi botên wêgah nilar tanah Jawi ingkang saya lami saya botên kuwawa nyukani panggêsangan ingkang cêkap dhatêng tiyangipun. Miturut rêrancanganipun, kolonisasi wau mangalèripun sagêd wêwah jêmbaring sabin ilèn ngantos kintên-kintên 10000 bau.

Dene manawi Paman Kêrta ugi tindak mirsani rumiyin inggih prayogi, ananging inggih sampun têmtu mathukipun dhatêng kêrsanipun badhe tumut kolonisasi. Inggih sanajanna tanpa prêlu, nanging ugi botên badhe piduwung ing galih, dene tindakipun sagênsagêd. ningali panggenan-panggenan sanès ingkang asri anêngsêmakên. Mirsanana margi ing Tanjungkarang, menggok mangiwa dhatêng Gêdhong Tatakan.

Saking panyawang kula, sadaya ingkang kula tingali ing Lampung botên wontên ingkang nguciwani. Nanging ugi wontên ingkang kuciwa sakêdhik. Sawênèhing dintên kula nyobi sakêdhap numpak sêpur saking Tanjungkarang dhatêng Natar (margi sêpur ingkang dhatêng Palembang), punika raosipun ngapokakên sayêktos, saking dene rêgêd, jalaran saking kirang rimatan, botên ta ngamungakên kreta-kretanipun [kreta-k...]

--- 49 ---

[...retanipun] kemawon, namung ugi sêtatsiunipun bab prakawis rimatan rupinipun botên wontên bêgrutêngipun. Ugi pangurusipun adminisêtrasi rupinipun kirang sangêt, tandhanipun dintên punika Rêbo tanggal 28 Dhesèmbêr kula wangsul saking Natar numpak sêkintên jam 1 ing klas 2 saha rencang 1 bayaring kreta yatra sarupiyah katampi dening kondhèktur, anamung têrus dumuginipun ing Tanjungkarang botên dipun sukani karcis utawi bilyèt utawi rêsi.

Ananging ingkang makatên punika dilalah inggih komplit kalihan panjagènipun ing sêtatsiun Tanjungkarang, nalika kula pangkat jam 11 dintên kasêbut nginggil, sumêrêp agèn pulisi nomêr 41 linggih ngantuk wontên ing sêtatsiun.

Ingkang samantên kula kintên cêkap dongèng kula kangge nyêkapi pamundhutipun paman ing bab katrangan kawontênan ing Lampung.

Gampil kula matur malih kathah-kathah samôngsa-môngsa kula utawi ing ngriki utawi paman èstu tindak dhatêng Lampung, kêrsa rawuh ing rompok kula ing Wèltêprèdhên, Kampung Lima.

[Grafik]

Sajawining Pêkên Wanakarta.

Sapêngkêripun sêrat punika kula sabrayat ginanjar wilujêng ing ngrika makatêna.

Putra Karyaharja. Kampung Lima, Wèltêprèdhên, 30 Dhesèmbêr 1927.

Pawartos saking Administrasi

Langganan nomêr 1935 ing Makasar. Ragi anggumunakên manawi Kajawèn asring botên katampi. Môngka pangintunipun ajêg, tur inggih botên nate wangsul. Ewadene inggih kakintunan malih. Bab bayaran ingkang sampun katampèn, dumugi wulan Marêt ngajêng punika.

Langganan nomêr 419 ing Sêmarang. Rèhning panjênêngan sampun nglêbêtakên langganan enggal 4 iji, dados mêsthinipun pikantuk Kajawèn lêlahanan. Ananging rèhning sêmunipun botên kêrsa nampi prêsèn, mila paring panjênêngan arta langganan inggih katampi. Matur nuwun.

Para langganan lami ingkang sampun sami kêparêng ambiyantu nglêbêtakên langganan enggal 4 iji dalah arta langgananipun, lajêng pikantuk Kajawèn lêlahanan.

Kajawèn nomêr 51 saha 52 taun kapêngkêr, sampun têlas babarpisan, dados botên sagêd ngintuni dhatêng para langganan enggal, mugi sampun andadosakên cuwaning panggalih.

Bale Pustaka.

--- 50 ---

Kawontênanipun Tanah dalah Têtiyangipun

Cariyos Sawatawis Bab Kawontênanipun Bôngsa Kalang.

Candhakipun Kajawèn ôngka 2

Ing Kajawèn ôngka 2 sampun kaandharakên, bilih tuwuhing cacriyosan bab asaling têtiyang Kalang punika kintên-kintên namung saking sêsêngitan kemawon. Saking sangêting sêsêngitan wau ngantos mawi dipun buktèkakên ing pundi patilasan utawi pasareaning lêluhuripun tiyang Kalang wau. Miturut cariyosipun wontên ing dhusun Praguman, Sêmarang. Mênggah wontêning sêsêngitan punika botên ngêmungakên dumugi samantên kemawon, sanadyan cara-caranipun ugi dipun awon-awon, kaanggêp manawi têtiyang Kalang punika, sanadyan tata lairipun sampun sami kemawon kalihan bangsaning Jawi saha ngrasuk ing agami Islam, ananging sajatosipun kathah sangêt bedanipun. Ing ngriku kacariyosakên, bilih têtiyang Kalang punika taksih anggadhahi cara lan lêlampahan ingkang anèh sangêt, ingkang anelakakên manawi têtiyang Kalang punika taksih angaji-aji dhatêng sagawon. Ing Kajawèn ngriki kados botên wontên awonipun, upami nyariosakên sawatawis mênggah cara-caranipun têtiyang Kalang ingkang nganèh-anèhi saha tuwuhipun kintên-kintên saking sêsêngitan wau. Kados ta: cara-caranipun tiyang jêjodhoan utawi manawi wontên tiyang kasripahan, amung kemawon manawi wontên lêpatipun, para maos mugi karsaa paring pangaksama.

Kacariyosakên, manawi wontên tiyang badhe mantu, wolung dintên sadèrèngipun mantu wau, sandhanganing kulawarganipun badhe pangantèn jalêr lan pangantèn èstri makatên ugi sandhanganipun badhe pangantèn kalih-kalihipun, kaklêmpakakên dados satunggal saha lajêng kalêbêtakên wontên ing kèncèng têmbaga. Kèncèng wau lajêng kasimpên wontên ing êpyaning griya, sasampunipun griya lajêng dipun rêsiki saha jubinipun dipun uwur-uwuri awu. Wiwit punika kulawarganipun badhe pangantèn kêkalih wau, salêbêtipun wolung dalu sami nglêmpak wontên ing ngriku prêlu sumêdya anjani,anjagi. manawi ing salajêngipun ing uwur-uwuraning awu wau wontên tapaking sagawon, punika anandhakakên bilih lêluhuripun suka palilah dhatêng ijabing pangantèn kêkalih wau, ananging ing ngriku têka botên kacariyosakên, kadospundi kadadosanipun manawi ing uwur-uwuraning awu wau botên wontên tapaking sagawon. Manawi sampun kabuktèn bilih para lêluhuripun anglilani, lajêng dipun wontênakên wilujêngan, saha ing papan panênunan dipun sadhiyani badhe kalih warni dipun abrit, ananging corakipun kothak-kothakan beda-beda, panggarapipun badhe kêkalih wau, ing salêbêtipun sadintên kêdah sagêd rampung babar pisan. Ingkang satunggal kasukakakên dhatêng pangantèn èstri satunggalipun malih dhatêng pangantèn jalêr. Salajêngipun kèncèng têmbaga ingkang kasimpên wontên ing êpyan lajêng

--- 51 ---

kapêndhêt, sandhangan-sandhangan ingkang kadèkèk wontên ing ngriku nuntên sami dipun ênggèni. Kala punika lajêng wiwit anabuh gôngsa, kadhang-kadhang mragat maesa utawi lêmbu, sirahipun pangantèn jalêr lan èstri sami pun êthuri toya lantingan, dene tirahaning toya ing lantingan wau lajêng kaombèkakên dhatêng pangantèn kalih. Dalunipun pangantèn lajêng kapanggihakên. Kala panggihipun, pangantên jalêr kêdah anatasi lawe ingkang kaubêt-ubêtakên ing badanipun pangantèn èstri ngangge dhuwungipun, salajêngipun pangantèn kêkalih katêmtokakên anjênêngi pasamuwan wau ngantos sadalu muput, enjingipun pangantèn kêkalih sami mangangge sandhangan tênunan ingkang kadadakakênkadandakakên. sadintên kados ingkang sampun kacariyosakên ing nginggil, saha pangangge tênunan wau lajêng kasimpên kangge salami-laminipun minôngka jimat. Makatên cariyosipun tiyang Kalang manawi gadhah damêl mantu.

Samangke cara-caranipun manawi wontên tiyang kasripahan. Manawi wontên salah satunggiling kulawarganipun tilar, panganggenipun kulawarga ingkang tilar saha ingkang sampun lami-lami, sasampunipun layon kapêtak, lajêng kabêsmi ing dintên punika ugi. Dene pangangge ingkang enggal-enggal, punika inggih sami kabêsmi, ananging kala nyèwu dintênipun. Kajawi punika dhawahing tigang dintên utawi pitung dintênipun kawontênakên wilujêngan. Sawênèhing tiyang wontên ingkang anyariosakên, bilih dhawahing sèwu dintênipun sok wontên ingkang ambêsmi golèk kajêng, ingkang inggilipun satunggal ngantos kalih têngah kaki. Minôngka gêgambaranipun kulawarga ingkang tilar wau.

Kajawi kalih prakawis kasbut nginggil, wontên malih cacriyosan-cacriyosan bab cara-caranipun têtiyang Kalang ingkang sayêktos nganèh-anèhi, inggih punika ingkang anyariosakên, bilih têtiyang Kalang punika wontên ingkang asring anêmbah dhatêng rêca kajêng ingkang awarni sagawon, malah kabaripun rêca kajêng wau inggih sok kangge nyumpah barang. Punapa rêca-rêca wau awarni sêgawon sayêktos, punika dèrèng kasumêrêpan kanthi nyata, ananging kabaripun mila inggih yêktos, bilih têtiyang Kalang manawi anindakakên punapa-punapa ingkang gêgayutan kalihan agaminipun, punika asring migunakakên rêca kajêng gèpèng ingkang kanamakakên: puspa gambar, inggih punika manawi kalêrês wilujêngi tiyang pêjah.

Manawi kamanah kanthi panjang, mila inggih wontên lêrêsipun, bilih tuwuhing cacriyosan-cacriyosan ingkang botên kalêbêt nalar wau, jalaran saking sêsêngitan awit manawi katitik ing jaman kinanipun, têtiyang Kalang punika amila botên purun têtunggilan kalihan tiyang Jawi, saha manggènipun inggih tansah miyambaki. Dene ing samangke, sarêng têtiyang Kalang saya dangu saya purun angêmpali dhatêng têtiyang Jawi, sampun têmtu inggih saya angèl pangudinipun murih sagêd sumêrêp mênggah ingkang dados asaling têtiyang Kalang wau. (Badhe kasambêtan)

--- 52 ---

Bab Panggulawênthah

Sêsrawunganipun guru kalihan tiyang sêpuhipun murid.

Gêsang sêsrawungan punika wajibipun tulung-tinulung, satunggal-tunggaling tiyang sami nindakakên padamêlan ingkang maedahi dhatêng sanèsipun, dene sampurnanipun botên sanès kajawi saking tulung-tinulung. Ungêl-ungêlanipun: tiyang botên sagêd ngêmplok sêkul sapulukan yèn botên saking pitulunganipun tiyang sèwu.

Mèh sabên tiyang tamtu botên sagêd anggulawênthah dhatêng anakipun piyambak, jalaranipun saking kawratên ing wajib utawi botên kobêr. Saupami sabên tiyang kobêr anggulawênthah dhatêng anakipun piyambak-piyambak, wohipun tamtu langkung miraos sarta mikantuki, tinimbang kalihan kasambatakên ing tiyang sanès. Punika sampun tamtu amargi tiyang sêpuhipun tamtu langkung mangrêtos dhatêng dhêdhasaring anakipun, môngka lampahing panggulawênthah punika, inggih kêdah makatên wau, kêdah sagêd salaras kalihan dhêdhasaring lare. Dhawahing panggulawênthah ingkang sagêd nocogi kalihan dhêdhasaring lare, kadosdene andhêdhêr wiji ingkang sae wontên pasitèn ingkang êloh, tuwuhipun badhe subur ngrêmbaka.

[Grafik]

Mênggah limrahipun tiyang gadhah anak, manawi sampun umur antawisipun nêm pitung taun, lajêng kalêbêtakên sêkolah, kapasrahakên ing guruning pamulangan ngriku, supados dipun gulawênthah sarta dipun wulang. Cara ingkang makatên wau têgêsipun anggèning anggulawênthah dipun sambatakên, botên dipun tuntun piyambak.

--- 53 ---

Anggulawênthah punika sanès padamêlan gampil, botên kenging namung kaprusa waton kêdugi kemawon, nanging satunggiling padamêlan ingkang gawat sarta riwil, mênggah ingkang dados riwilipun, kêdah mawas mawi anyumêrêpi dhêdhasaring lare. Manawi dèrèng kacêpêng dhêdhasaripun, dhawahing panggulawênthah sagêd salah kadadosan. Nanging manawi sampun kacêpêng, bok badhe dipun purih kados pundi kemawon, tamtu namung manut miturut.

Dados têtela sangêt, yèn anggulawênthah punika sajatosipun sanès padamêlan baèn-baèn, saya sarêng ngèngêti kêmpalipun lare sapamulangan, warni-warni dhêdhasaripun, saking anakipun tiyang pintên-pintên kêmpal dados satunggal, sawêg umuripun beda, dhasaripun botên sami, lantiping manah inggih beda-beda. Môngka sadaya wau lajêng dipun pasrahakên dhatêng guru, inggih wiwit punika tumrap lampahing panggulawênthah, guru mèh wênang anjênang ebor.

Miturut ing nginggil punika, lajêng têtela sangêt, yèn tuntunaning panggulawênthah, ingkang makatên punika, katingal botên prayoginipun, dene lare pintên-pintên namung mawi tuntunan satunggal, manawi ngantos wontên botên saenipun, badhe sinandhang ing tiyang pintên-pintên, kados ta : padamêlanipun guru botên mikantuki, tiyang sêpuhipun lare kapitunan, dene larenipun ingkang saya kejur,kojur. amargi rinisak dhêdhasaring raosipun. Risaking lare punika agêng sangêt, jalaranipun saking lêpating panggulawênthah. (Badhe kasambêtan)

Sumênêp, Madura

[Grafik]

Ing sisih punika gambaripun dhusun Tonaèr, wontên lèpènipun alit. Manawi nuju katiga ing ngriku dados jujuganing para ambêbêdhag andhapan, awit ing ngriku punika padununganing andhapan sami kasatan badhe ngombe.

--- 54 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk

Bab wêwatêkanipun tiyang nyambut damêl.

(Candhakipun Kajawèn ôngka 2)

Garèng : Ma, Ma, bênêre ngono aku iya mathuk mungguh rêmbugmu ing bab pratikêle wong dadi rerehan kuwi, mung bae sing dadi pandhuwur sok ora bisa ambedakake antarane dhinês karo partikuliran, ha mara pikirên, Ma, aku duwe sadulur kang maune dadi astèn, dumèh ora gêlêm angladèni main nyang panggêdhe bae, banjur disêngit lan digolèki salahe. Apa kuwi arane ora kojur satêngah modar têmênan.

[Grafik]

Petruk : Pancèn iya sok mêngkono, tandhane aku duwe têpungan sing pintêr tur mêmpêng pagaweane, ewadene mêksa disêngit karo panggêdhene, jalarane ora liya marga dèn ayune ora cocog karo bojone têpunganaku mau, jarene, bojone têpunganaku kuwi nèk kabênêr marak, ora gêlêm nganggo klambi gulon irêng lan ora gêlêm gêlungan têkuk, apa manèh rada gêmi nyang sêmbahe. Ha, mara, apa ora caklat yèn mangkono kuwi. Dadi salahe sing wadon, nèk ora kakênêr bisa mlêbu nyang layang kondhitê.

Sêmar : Iya bênêr, pancèn iya isih ana lêlakon sing mangkono kuwi, mulane sing dadi ngisor iya kudu sing awas, sing bisa anggone anyratèni panggêdhene, lagi dadi asor ki sing gêdhe panrimane dhisik. Ewadene yèn wong kêpengin diarani panggêdhe kang utama, kuwi kudune iya ngênggoni têlung prakara, yaiku : I. nganggêp anak, II. nganggêp mitra, lan III. nganggêp mungsuh.

Garèng : Wiyah, iya ora mèmpêr babar pisan, ngêndi ana panggêdhe gêlêm anganggêp anak mênyang bawahe, jarene rerehan kuwi nèk disanak sathithik bae, sok banjur sêmbrana, malah sok banjur gêlêm nungkak krama, apa manèh upama nganti dianggêp anak, oraa cluthak.

Petruk : Yah, kok kaya asu diarani cluthak, kajaba kuwi yèn ana panggêdhe nganggêp mitra karo rerehane, rak iya banjur ora kajèn, mara pikirên bae ta, nèk rerehane nganti wêruh yèn dianggêp mitra karo panggêdhene rak iya banjur gêmampang, têgêse : yèn ana salahe pagaweane, ora duwe wêdi utawa prihatin, rumasane, masa bakala dadi sabab, aku toh sobat karo panggêdheku. Yèn kêndhile kabênêr mêngkurêb, wani ngrikiti kas sing dadi têtanggungane, jarene: môngsa nganti dadia prakara, aku toh wis mêmitran karo lurahku. Hara apa kuwi apik, rak iya ora, ta. Mêngkono uga yèn panggêdhe nganggêp mungsuh karo punggawane, saya ora apik bangêt. Sabab punggawane tansah banjur gilapên [gilapê...]

--- 55 ---

[...n] bae, wusanane ana ing pagawean atine iya tansah ora jênjêm, kuwatir yèn mêngkone disêntak utawa dipêrdhom.

Sêmar : Lha kuwi nèk wong nonoman jaman saiki, panêmune mung nylakèthèk bae, andene ora, nèk wis nyang gon tayuban anggone pêtentang-pêtèntèng, apêtontang-apêtontong, kaya bisa-bisaa nguntal sêpur sasêtatsiune. Tak omongi ya le, ya nang, wong abagus...

Garèng : Wiyah, bok aja nganggo disambungi langêndriyan, wong suwaramu pating sêmbèrèt kaya sêlomprèt kodanan kapat sasur taun, wis critakna bae, sing kosêbut têlung prakara mau.

Sêmar : Lha, kuwi mangkene, sing diarani panggêdhe kudu bisa nganggêp anak karo rerehane, kuwi tangkêpe panggêdhe karo bawahe kudu sing sumèh, sêmanak, ora kêna nyênyêngit, ananging ora kêna katon awèh ati, kudu bisa nyurup-nyurupake kuwajibane rerehane, lan kudu bisa ngrêksa.

Garèng : Wadhuh biyung, yèn bisa duwe panggêdhe kang duwe wêwatêkan mangkono kuwi, iya prasasat swarga donya têmênan. Sing akèh nyurup-nyurupake krêsaa, yèn disuwuni priksa rada kêkêrêpên bae pangandikane: kene dudu sakolahan, sèh, kowe dibayar kangjêng guprêmèn ki rak ora dikon sakolah, ananging dikon nyambut gawe. Ha, mara.

Petruk : Kajaba iku, panggêdhe ki iya sok ana sing ndêlêng wandaning rerehane, nèk rerehane rupane ala, jarene: wong priyayi wandane kathik kaya blênyik gosong ngono. Nèk rupane bagus, jarene: nèk priyayi macak mêngkono kuwi kirane iya ora bisa nyambut gawe, awit kuwatir nèk blangkone salawe sisih rusak, utawa jase sêtrikan kêras anyêmpirut.

Sêmar : Wiyah, kuwi rak mung omongmu dhewe. Dene kang diarani panggêdhe nganggêp mitra nyang rerehane, kuwi sing kêna diajak nyambut gawe bêbarêngan, lan sing krêsa ngèngêtake nyang bawahe sing kliru tindake, awit tumrape panggêdhe, sing karêm gawe cilakane punggawane kuwi ora kurang marga.

Garèng : Cocog, awit aku dhewe wis tau ngalami, ana panggêdhe arêp gawe cilakane bawahe astèn, kuwi ujug-ujug banjur mriksa kantore lan anakokake layang kang wus lawas bangêt, la, rama rak iya wis priksa dhewe yèn panindaking pagawean kantor ondêr dhistrik kuwi, jalaran saka kuranging punggawa sok kèthèr, iya wis mêsthine yèn layang mau digolèki ora enggal katêmu. Sanalika priyayi luhur mau banjur angrepotake marang pandhuwurane, amratelakake yèn priyayi mau sawijining astèn kang tledhor bangêt sarta kasuwunake supaya kalorod ing pangkate. Ha, mara, apa kuwi ora kojur.

Sêmar : Wiyah, kok banjur kadlarung-dlarung. Mungguh panggêdhe nganggêp mungsuh nyang punggawane, kuwi karêpe, panggêdhe kudu sing adil, ora kêna pilih êsih utawa ilon-ilonan, yèn ana punggawa tindake bênêr kudu dialêm, yèn salah iya kudu diukum apa mêsthine. [mêsthin...]

--- 56 ---

[...e.]

Waosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta

III. Mantri ngrimuk sang putri, digawa mênyang alas.

[Asmaradana]

mau saundure mantri / banjur mênyang patamanan / wêruh Mênurseta ijèn / nuli nyêdhak angrêrêpa / dhuh adhuh gusti kula / dene sampun agêng èstu / kula ngantos kêkilapan //

kula kintên sanès gusti / gusti mênggah sowan kula / badhe matur sajatose / kula kautus sang nata / kadhawuhan dhèrèkna / panjênêngan ambêburu / ngupados kidang manjangan //

sang putri nuli mangsuli / golèk kewan mênyang alas / aku sênêng bangêt kuwe / ning mêngko aku golèkna / kancil cilik nèng kana / lan kêmbang sing biru-biru / arêp tak gawe pasaran //

samana ciptane mantri / rumasa yèn bangêt gampang / sang putri pus-apusane / sanalika nuli mangkat / lakune dhêdhêlikan / wêdi yèn ana wong wêruh / mêsthi bakal gawe susah //

sadalan-dalan kinanthi / sang putri nèng tangan kiwa / sadalan-dalan têtakon / barêng uwis têkan alas / kaliwat bangêt bungah / pirsa kêmbang-kêmbang mlêtuk / kupune padha klêpêran //

sang putri lèrèn ngêncupi / sok banjur rada kêplantrang / ing kono nuli diawe / ngriki gusti sampun mrika / mangke mindhak kêsasar / punika lo sêkar biru / wah wangine ora jamak //

sang putri bali nyêdhaki / karo mêthik kêmbang-kêmbang / ngrêgiyêk ana astane / ing kono abdi utusan / wiwit anggagas-gagas / priye mêngko sing kêtêmu / dene bangêt amêmêlas //

ananging sarèhne wêdi / yèn ta nganti murungêna / kangjêng ratu ing dhawuhe / abdi mantri nuli nekad / clathu nyang Mênurseta / dhuh dhuh gusti yêktosipun / ing lampah kula punika //

mung samono banjur nangis / ora bisa ambacutna / ing unine manèh-manèh / saka bangêt ora tega /anindakna piala / wusana nganti kêsundhul / Mênurseta angandika //

ana apa ta wa mantri / dene nganggo nangis barang / ayo ta wis bacutake / mundhak kêsuwèn nèng dalan / mau mantri utusan / suwe-suwe wis dipuntu / banjur calathu prasaja //

inggih yêktosipun gusti / lampah kawula punika / saking ngèstokkên dhawuhe / kangjêng ratu dhatêng kula / adhawuh mêjahana / dhatêng gusti Dèwi Mênur / nanging kula botên tega //

ing kono mau sang putri / sanalika krasa nratab / dhêg-dhêgan ing panggalihe / nanging banjur angandika / wis ta wa lakonana / mundhak gêla kêngjêng ibu / tur kowe malah kêdukan //

ki mantri ature lirih / sampun ta pamanggih kula / sang putri kesaha bae / mangke kula matur dora / yèn putri sampun seda / sampun môngga andum purug / wilujênga ing satindak //

sawise ngono sang putri / mung ditinggal piyambakan / lan ditangisi galolo / nuli ki mantri pisahan / lakune rêrikatan / ana ing dalan kêpêthuk / ing kidang banjur dipanah //

gumlundhung kidange mati / atine [a...]

--- 57 ---

[...tine] dijukuk kêna / lan banjur dicaosake / mênyang kangjêng ratu enggal / sanalika didhahar / mêntahan lan kêrut-kêrut / ngandikane piyambakan //

dene atine si anjing / mung kaya atining kidang / atiku lêga rasane / wusana nuli bubaran / dene mantri utusan / uga wis kêlilan mundur / mêtu anggawa ganjaran //

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Juru anggantung (lêgojo) ing Batawi, sampun bidhal dhatêng tanah Sumatra, prêlu badhe anggantung bôngsa Komunis ing Padhang cacah 4, ing Palembang 5, sadaya wau sampun sami botên angsal pangapuntên dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral.

[Grafik]

Sampun kawartosakên, bilih Paduka Tuwan Mr. Duyfjes pokrul jendral, kawisudha jumênêng lid rad Indhia. Anggêntosi Paduka Tuwan Mr. Filet, mênggah gambaripun Paduka Tuwan Mr. Duyfjes kados ing nginggil punika. Badhe têtêpipun Tuwan H.C.V.P. Treffer tilas up komisaris, ingkang prêlop wontên ing nagari Walandi, dados kontrolir B.B. puni

badhe nuwuhakên kirang rênaning têtiyang karerehanipun, awit asring gadhah tindak botên ngadil.

Pangadilan luhur sampun nêtêpakên ponis rad pan yustisi ing Surabaya. Pasakitan nama G.M. Schultz botên gadhah padamêlan, manggèn ing Banjarmasin, kaukum kunjara 6 wulan jalaran nyolong.

Panyuwunipun matsêkape kapal api ing Singgapura bab suwaking pranatan wontênipun sêsakiksêsakit. kolerah pancèn sampun badhe kalampahan, awit sampun 14 dintên botên wontên tiyang ingkang sakit, wusana lajêng grudug, kala tanggal 27 Dhesèmbêr, ing griya parimatan tiyang ewah wontên tiyang sakit ngantos 8.

Ing têngah-têngahaning wulan Januari punika, pamarentah badhe ambidhalakên têtiyang dhatêng Dhigul malih, kintên-kintên wontên tiyang 100, tamtunipun taksih wêwah anak semah. Tiyang samantên wau asli saking 15 paresidhenan.

Kala malêm Rêbo kapêngkêr, para pangantèn ing karaton Ngayogyakarta sampun kalampahan dhaup, dalunipun mawi pasamuwan bêksan badhaya Srimpi, saha lajêng dhansah. Enjingipun kaparêng boyong dhatêng dalêmipun piyambak-piyambak.

Tuwan Wôndasudirja pangarsa P.S.I. ing Surabaya, kapriksa ing rad agama, jalaran nêrak adat tatacara Islam, nikahakên lare èstri botên kasumêrêpan ing pangulu. Dene wontênipun makatên, jalaran pangulu botên purun ningkahakên, awit pangantèn èstri dèrèng ngakil balèg. Ing bab punika lajêng kapasrahakên ing pangadilan.

Kengpo martosakên, tiyang nama Kaji Ngali ing dhusun Citamian, gadhah maesa bule sagêd dados dhukun. Maesa wau manawi andilat bangsaning sêsakit kulit lajêng saras, sisaning pangombenipun kenging kangge jampi sakit lêbêt. Maesa wau kapapanakên wontên sawingking masjid. Ing sapunika dèrèng kasumêrêpan, tiyang ingingkang. dhatêng ngriku ngangge prabeya punapa botên.

Kantor Van Arbeid badhe damêl papriksan wontên ing kabudidayan-kabudidayan sata ing Surakarta lan Ngayogya, murih kabudidayan nyuda cacahing lare ingkang sami nyambut damêl ing gudhang. Wontênipun papriksan makatên wau awit saking panyuwuning golongan kuli neneman, dening sami rumaos kawratên ing damêl.

--- 58 ---

Sêrsan juru sêrat prigubipribumi. nama Johannes ingkang sampun kaprênahakên ing Marakrambangan, angsal dhiplomah panggêgana dharatan, lajêng badhe sinau malih murih sagêd angsal dhiplomah malih ing panggêgana lautan.

Kawartosakên, bilih Kangjêng Bupati Bandhung, Radèn Adipati Arya Wiranata Kusuma sakalihan, tuwin Radèn Mas Panji Gôndasumarya, up jaksa pènsiun ing Surakarta ugi sakalihan, sampun kaparêngakên sowan sri bagendha kangjêng rajaputri, nuju ing wanci sontên.

Kawartosakên, asistèn wadana ing Dhepok, Ngayogya, mêntas nyêpêng dhukun nama Sayid Idris, dados dhukun ingkang dipun suyudi ing tiyang kathah, dhukun wau ngakên turunipun Kangjêng Nabi Muhkhamad, kacêpêngipun tiyang wau wontên ing Winanga, manggèn ing griya gêdhong agêng.

Panyuwunipun Gêmèntê ing Batawi badhe damêl sambutan kathahipun kalih yuta rupiyah sampun dipun parêngakên ing pamarentah. Parêpataning Gedeputeerden Pasundhan inggih sampun nayogyani.

Tiyang nama Bok Pawira ing dhusun Pundhong, Ngayogya, mèh tiwas jalaran manak dipun pitulungi ing dhukun kampung, tujunipun lajêng kêtulungan ing dhukun bayi (vroedvrouw) saking griya sakit Petronelah. Punika nocogi kados suraosing karangan ing Kajawèn nomêr 2 ing bab dhukun kampung.

Sêdyaning B.O. nyatunggal dhatêng P.P.P.K.I. kados ingkang dipun rêmbag ing konggrès, dipun sayogyani ing ngakathah.

Wontên pawartos, bilih ing laladan tanah Batak tuwuh sêsakit pès maesa ingkang mutawatosi. Gupêrnur Sumatra sisih kilèn ngawontênakên undhang-undhang ngawisi têtiyang botên kenging ambêkta kewan anggayêmi dhatêng laladan ngriku.

Ewah-ewahan ing pulo Jawi tuwin Madura. Wiwit benjing Juli badhe dipun wontênakên gêwès administrasi: Jawi Têngah tuwin Jawi Wetan, punapa malih Surakarta lan Ngayogya. Benjing Januari 1929 badhe dipun wontênakên propènsi ing Jawi Wetan, sasampunipun kalampahan sataun, sawêg Jawi Têngah. Surakarta tuwin Ngayogyakarta dèrèng kadadosakên propènsi rumiyin, ugi dèrèng dipun têtêpakên, punapa ing ngriku dipun wontênakên rad pan adpis tumrap narendra Jawi. Pangagêngipun ing ngriku badhe dipun pangkat gupêrnur. Ingkang dados Gupêrnur Jawi Têngah, panjênênganipun Tuwan P.J. Van Gulik rêsidhèn ing Sêmarang, dene ingkang dados Gupêrnur Jawi Wetan Tuwan W.Ch. Hardeman rêsidhèn ing Surabaya. Rêsidhèn Surakarta tuwin ing Ngayogyakarta sapunika, têtêp, ugi badhe pinangkat gupêrnur.

Rêgining lisah pèt ing wêkdal punika suda kathah sangêt, ingkang rêgi f 3.85 lajêng jlêg namung rêgi f 1.75, sudaning rêrêgèn wau jalaran saking jor-joraning sudagar lisah.

Pangagênging kumisi pasar malêm ing Klathèn sampun damêl wara-wara, dhawahing karamean wiwit tanggal 11 dumugi 23 Marêt ngajêng punika, nanging ing sapunika malêbêtipun tiyang ningali sarana dipun pupu ing beya.

Miturut bêslit gupêrmèn ing Surakarta badhe dipun êdêgi pamulangan tukang bêsi.

[Grafik]

Ing nginggil punika gambaripun para punggawa ing Bale Pustaka nalika kalêmpakan angurmati panjênênganipun Tuwan G.J.P. Vernet amtênar Bale Pustaka ingkang pènsiun. Gambaripun Tuwan Vernet ingkang lênggah ing têngah sêpuh piyambak.

--- 59 ---

Wêwaosan

Sêsupe Agêmipun Rajaputri ing Seba

5. Sêsupe wontên ing nagari Inggris

Kajawi punika sampeyan ambêkta êmas sacêkapipun kangge tumbas barang-barang ingkang kenging kangge anjugrugakên parêdèn, sarta kangge angepahi tiyang-tiyang ingkang sagêd saha sêtya, ingkang sagêd migunakakên barang-barang wau. Nanging kêdah sampeyan èngêt-èngêt, sampun ngantos langkung saking tiyang tiga utawi sakawan. Awit manawi langkung saking samantên, lampahipun anglangkungi sagantên wêdhi botên badhe sagêd kalampahan kalayan gampil. Mangkono têrange prakara iku, Tuwan Higgs, apa sariramu karsa milu ngadani prakara iki. Manawa sariramu ora karsa, aku arêp angrêmbugi wong liya, mulane enggal ngandikaa: karsa utawa ora, awit aku arêp tumuli bali marang Mur supaya bisaa têkan kana sadurunge môngsa udan.

Tuwan propesor pitakèn: Apa êmas kang kok dhawuhake mau kok gawa, dhoktêr.

Kula nuntên ngêdalakên êmas sakampil saking salêbêting kanthong rasukan, lajêng kula sèlèh ing meja. Tuwan Higgs nuntên mariksa isinipun kampil ingkang saking wacucal punika, satêmah wicantên makatên: Kang kaya ali-ali iki, dhuwit, nanging ora ditamtokake dhuwit jaman apa. Saka pandugaku êmase diwowori salaka sathithik, lah, iki ana sing rusak marga tuwane. Satêmêne kêna katamtokake yèn dhuwit iki wis tuwa bangêt.

Sasampunipun wicantên makatên Tuwan Higgs mêndhêt sêsupe karajan wau saking kanthonganing rompinipun, lajêng dipun tingali malih kalihan suryakanthanipun.

Tuwan propesor: Mara, tampanana: ali-ali kang mung disilihake iki. Kiraku pancèn ali-ali iku tulèn. Bênêr dhèk biyèn kêrêp kaliru anggonku nangguh sawiji-wijining barang kuna, ing bab tulèn lan orane, nanging saiki wis arang-arang bangêt kaliru. Tumrape aku ali-ali iku ora migunani. Pagaweyan kang kocaritakake iku ambêbayani. Saupama kang angajak angadani pagaweyan iku dudu sariramu, aku wis mêsthi amangsuli: Balia dhewe bae mênyang ing Mur. Nanging ing sarèhne sariramu wis nate mitulungi aku saka bêbaya pati, yaiku marasake anggonku lara tipus, mulane aku iya gêlêm milu ngadani pagaweyan iku. Kajaba iku ing saiki aku lagi nêmoni prakara warna-warna kang ora nyênêngake marang atiku. Sariramu wis mêsthi bae ora krungu warta iku, awit kabênêran ana ing Aprikah têngah. Lah, kapriye karsamu, Tuwan Orme mungguh ing prakara kang dirêmbug iki.

Tuwan Orme: O, Tuwan Higgs, manawa sariramu karsa milu ngadani pagaweyan iku, aku iya gêlêm, ing wêktu iki, lungaa mênyang ngêndi bae, tumraping awakku ora ana bedane.

II. Rêmbagipun Sêrsan Quick

Ing wêkdal punika kamirêngan swara gumuruh, inggih punika swaraning kori jawi katutup sora, sarta kareta lumampah rikat sangêt, tuwin têngaraning pulisi kaungêlakên, punapadene suwaraning tiyang lumampah sora nuju dhatêng panggenan ngriku. Sasampunipun lajêng kamirêngan sabawaning tiyang makatên: awit ingkang asma sri narendra. Swara ingkang makatên wau winangsulan: Iya, lan awit saka asma dalêm sri narendra putri, utawa manèh awit saka asmane santana dalêm liyane. Lan yèn kowe melik iki, ya ênya jupukên, ta. O rupamu, pulisi goblog, dhasar èlèk thik wêtêngmu bèkèl.

Sasampunipun lajêng rame botên kantên-kantênan, kadosdene campuring tiyang kalihan abrag-abrag ingkang sami kêglundhung saking undhak-undhakan. Kala punika kêmirêngan swaranipun tiyang nêpsu tuwin tiyang kamigilanên.

Propesor Higgs apitakèn: Lho, kae apa.

Kapitan Orme amangsuli sêmu kagèt: Sajake swarane Si Samuel, yakuwi Sêrsan Quick. Na, wêruh aku saiki, mêsthine bae bab prakara mayit garing sing koêkon ngêtokake saka pêthi dhèk awan mau. Kowe rak mêling ta: Propesor Higgs supaya barang mau disingkirake.

Sakala punika korinipun ing ngriku kabikak kanthi paksa saha lajêng wontên tiyang agêng inggil lumêbêt ing kamar ngriku, ing tanganipun tiyang wau ambêkta bangke tiyang ingkang kabuntêl, salajêngipun bangke wau kaglethakakên mujur wontên ing meja saantawisipun gêlas anggur ingkang kangge inum-inuman tiyang têtiga wau. Tiyang ingkang ambêkta

--- 60 ---

bangke matur dhatêng Kaptin Orme makatên: Sampun andadosakên panggalih, bandara kaptin, sirahipun bangke punika ical, kintên kula samangke mondhok wontên panggenaning pulisi ngandhap ngrika, kadospundi malih tiyang kula botên gadhah punapa-punapa kangge ananggulangi panêmpuhing pulisi, amila bangke wau lajêng kula ajêngakên kangge têtamèng, kula kintên manawi kiyat saha kakên. Ing sapunika kula nyuwun pangapuntên, dene gulunipun lajêng putung, ingkang anjalari sirahipun bangke wau dipun cêpêng ing pulisi.

Sasampunipun Sêrsan Quick rampung anggènipun wicantên, kori lajêng kabikak malih, salajêngipun wontên agèn pulisi kalih lumêbêt ing kamar ngriku, kalih-kalihipun kêtingal lêmês lan rêgêd, ingkang satunggal nyêpêngi rambuting sirah bangke sarana kacêngkiwing tuwin dipun têbihakên.

Tuwan propesor sangêt nêpsunipun sarta pitakèn makatên: Apa karêpmu, dene ujug-ujug wani malêbu ing kamarku. Apa kowe anggawa layang panguwasa.

Agèn pulisi ingkang satunggal, lajêng mangsuli kalihan nudingi badaning bangke ingkang kabuntêl ing mori: la punika.

Agèn pulisi satunggalipun wicantên sarwi angangkat sirahing bangke: la punika. Awit ingkang asma kangjêng sri narendra, kula tiyang kêkalih wajib nêdha katrangan dhatêng tiyang punika, dene tiyang punika wani-wani ambêkta bangke wontên ing margi kanthi sêsidhêman. Piyambakipun punika nêmpuh dhatêng kula mawi migunakakên bangke wau, ingkang punika piyambakipun kêdah kula cêpêng. Salajêngipun agèn pulisi wau lajêng wicantên kalihan sêrsan makatên: he, mas, sampeyan nurut napa botên, yèn botên nurut, kula blênggu.

Mirêng prentahing agèn pulisi makatên wau, Sêrsan Quick nêpsu sangêt, saha lajêng ebah badanipun badhe mêndhêt bangke ingkang wontên ing meja, ingkang kintên-kintên badhe kapigunakakên kangge dêdamêl malih. Sanalika agèn pulisi kêkalih wau lajêng mêndhêt dêdamêlipun pênthung.

Sumêrêp makatên wau, Kapitan Orme lajêng anêngahi tiyang ingkang sami grêjêgan punika, wicantênipun: he, apa kowe kabèh padha edan. Wêruha, yèn patine wong wadon iki wis ana patang èwu taun.

Agèn pulisi ingkang nyêpêngi sirah wau lajêng wicantên dhatêng kancanipun makatên: ya talah, kiraku iki salah sawijining bangke kang wis tuwa bangêt, lan disimpên ing musèyum. Ya mèmpêr, layak ambune apêk bangêt. Sasampunipun wicantên makatên, lajêng angambêt sirahing bangke, saha lajêng kaglethakakên wontên ing meja.

Samangke satunggal lan satunggalipun sami suka katrangan piyambak-piyambak. Agèn pulisi kêkalih wau sarêng anggèning kisinan sampun dipun jampèni mawi ombèn-ombèn anggur kalih gêlas, lajêng sami kesah, ananging sadèrèngipun kesah mawi nyathêti nama-namanipun têtiyang ingkang sami wontên ing ngriku tuwin namaning bangke gingragaring. wau.

Sakesahipun pulisi kalih lajêng kamirêngan wicantênipun sêrsan ingkang napsu wau makatên: dhuh bandara-bandara, mugi kaparênga ngagêm rêmbag kula punika, samukawis punika dèrèng tamtu nyocogi kalihan wujudipun, upaminipun kemawon tiyang ingkang sleyoran dhawah ing siti, punika dèrèng kinantên manawi piyambakipun mêndêm, sagêd ugi piyambakipun punika edan, utawi dhêngglêng, makatên ugi bangke punika botên kenging dipun wastani bangke dupèh badanipun asrêp utawi kakên, sagêd ugi punika satunggaling mummie aliyas bangke garing, kadosdene ingkang sampun kapriksanan ing panjênêngan sadaya wau. Sampun kalilan.

Sasampuning ing griya sêpên malih, saha bangke sampun dipun rimati, lajêng sagêd anglajêngakên rêmbag ing ngajêng wau. Miturut rêmbagipun Tuwan Propesor Higgs, kula lajêng andamêl pratelan kawontênaning sadaya pirantos-pirantos ingkang prêlu kabêkta kêkesahan wau, lan kula sadaya sami sarêmbag, bilih kaontunganipun ing têmbe badhe kabagi waradin, dene manawi salah satunggal wontên ingkang pêjah, bageanipun wau lajêng kabage malih dhatêng ingkang kantun. Ing sakawit pancènipun kula botên anyondhongi, awit kesah kula punika namung prêlu badhe ngêntas anak kula, ananging sanèsipun sami cariyos, bilih ing têmbe wingkingipun kula sadaya rak inggih kêdah gêsang, lan upami kula ngantos dumugi ing pêjah, tamtunipun anak kula rak inggih kêdah gadhah arta kangge gêsangipun, jalaran saking punika, kula inggih lajêng miturut.

Sasampunipun makatên, Kapitan Orme lajêng pitakèn, supados katamtokna kuwajibaning satunggal-satunggalipun, pungkasaning rêmbag, kula dipun wajibakên dados cucuking lampah pitêdah margi, Propesor Higgs dipun wajibakên dados juru basanipun, lan Kapitan Orme dados insinyuripun tuwin pangagênging prajurit. (Badhe kasambêtan).

Pawartos saking Rêdhaksi

Radèn Sumadirja, ing Pakalongan. Pakabaran panjênêngan sampun kawrat ing Kajawèn. Nuwun. Pitakèn panjênêngan bab tiyang punika, inggih ingkang nyambut damêl ing Kajawèn. Asarêng punika panjênêngan kakintunan Kajawèn minôngka conto, sukur kaparêng mradinakên, murih wontên para mitra ingkang lajêng kaparêng sami lêngganan.

Wangsulan pitakènipun Tuwan S. Dirjasumarta ing Kraksaan.

I. Isining Panji Pustaka kalihan Kajawèn beda.

II. Lêngganan Panji Pustaka kalihan Kajawèn babarpisan, botên angsal sudan. Nanging tiyang sagêd anglêbêtakên lêngganan sawarni cacah sakawan iji, tuwin sampun ambayar, angsal salah satunggaling kalawarti wau lêlahanan.

III. Kajawèn pancèn isinipun kaangkah kados namanipun.

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 4, 21 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 14 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [61] ---

Ôngka 4, 21 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 14 Januari 1928, Taun III.

Kajawèn

Kawêdalakên sabên Dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Asrining Sawangan Adamêl Lipuring Manah

[Grafik]

Ing nginggil punika kawontênanipun pasabinan ing tanah Karo, Sumatra, wujudipun adamêl sêngsêm, ing têmbe tuwuh rijêki. Kawontênaning siti wau pêpindhanipun kados gumêlaring salaka, ing têmbe awoh êmas.

--- 62 ---

Raos Jawi

Êndêm

Êndêm punika sayêktosipun sawênèh lêlampahan ingkang damêl supe, tuwin adhakan sangêt kasrambah ing tiyang. Dene mênggahing bakunipun, êndêm punika sampun kalêbêt dhatêng golonganing: ma, ingkang wajib sinirik, inggih punika: main, minum, madat, madon, maling. Ma: gangsal wau ingkang katingal damêl êndêm, namung minum kalihan madat. Nanging manawi dipun raos yêktos, punapa ingkang andadosakên êndêm punika, punika malah kawontênaning ma gangsal prakawis wau taksih kirang, awit êndêm makatên atêgês kataman ing lêlampahan ingkang damêl supe, dados punapa ingkang nyupèkakên, inggih nama angêndêmi, lan ingkang supe nama mêndêm.

[Grafik]

Risaking pikiran, sanadyan saras namung wontên ing sawangan.

Sarèhning sabab-sabab ingkang dados jalaraning êndêm punika wontên, dados tiyang inggih sagêd nyumêrêpi tuwin anjagi kaprayitnaning batos, murih èngêt lan sagêd anyingkiri dhatêng kawontênan ingkang damêl karisakan wau. Makatên malih tiyang inggih kêdah mangrêtos, bilih kasarasaning badan punika kêdah dipun rêksa, awit sok tiyanga botên angrêksa kasarasaning badanipun, inggih atêgês botên rumêksa dhatêng rahayuning jiwanipun.

Ing ngriki ngandharakên sawatawis ing bab awoning satunggal-satunggaling êndêm wau, kados ing ngandhap punika:

Êndêming main, sampun limrah tiyang main punika manggih karisakan, awit dèrèng wontên tiyang sagêd manggih kamulyan saking anggènipun main. Sabên tiyang main inggih tansah sangsara gêsangipun, dene agêng aliting kasangsaran, manut agêng aliting anggènipun main. Dene êndêmipun, manah tansah botên têntrêm wontên ing griya. Manawi sampun kawon, botên wontên barang ingkang botên dipun dhindhal, tuwin lajêng adhakan ngambah dhatêng kanisthan.

Mênggah awon ingkang kasatmata ing sanès, inggih [ing...]

--- 63 ---

[...gih] punika bab risaking badanipun, jalaran saking kirang nêdha, kirang tilêm, wandanipun ngantos ngêlub-êlub, adhakanipun lajêng kacandhak ing sakit, labêt saking kasok ing sayah.

Mokal saupami tiyang botên sumêrêp dhatêng awonipun tiyang main. Lan mokal saupami wontên tiyang kados makatên sagêd manggih katêntrêman ing gêsangipun. Saya tumrap tiyang ingkang sampun koncatan ing budi padhang, tuwin tiyang asor, main wontên sapinggiring radinan punika rumaos sae kemawon, dipun anggêp sanès punapa-punapa.

Para maos mugi botên kêlintu tampi, amastani manawi main punika namung kawon thok, punika botên, ugi wontên ingkang mastani dados praboting kasusilan. Upaminipun manawi pinuju pasamuwan, punika limrah tamu dipun wajibakên kasukan, malah wontênipun ing kalangan ngriku, patraping kasukan punika kenging kangge titikan dhatêng wêwatêkanipun ingkang sami nglampahi, awon saenipun sagêd kêtingal, mila murih ngambah ing kautamèn, kasukan punika kêdah botên tilar tatakrami. Lan malih sagêda nyumêrêpi dhatêng dugi prayogi, ing ngriku tamtu lajêng sumêrêp dhatêng êndêming main.

Êndêming minum, punika tiyang sampun botên prêlu dipun cariyosi malih, sabên tiyang inggih sampun sumêrêp, bilih êndêming minum punika têgêsipun êndêming inuman kêras.

Bab êndêm punika, kados mênggahing bôngsa Jawi wanuhipun sampun dangu sangêt, malah ing kina pisan sampun wontên, ingkang dipun ombe badhèg, inggih punika duduhing tape. Dene pangombenipun manawi nuju pasamuwan, kados ta wontên ing pasamuwaning tiyang gadhah damêl mantu. Saking kêlimrahipun, tuwin saking anggèning andadosakên karênaning akathah, tiyang kina ngantos angwontênakên pradikaning minum, inggih punika nyôndra dhatêng wujud tuwin pratingkahipun tiyang ingkang nglampahi, sabên saombenan dipun wastani sadhasar, inggih punika kasumbung alit, satunggal-satunggaling pangombe gadhah pradika piyambak-piyambak, kados ta:

Sadhasar, candranipun: eka padmasari, têgêsipun, eka: satunggal, padma: kêmbang, sari: ambêt. KadosDados. tiyang ngombe inuman angsal sadhasar punika dipun upamèkakên kados mêkaring sêkar ingkang mawa gônda, asrining wujudipun adamêl sêdhêping pandulu, gandanipun adamêl rêsêping manah.

Kalih: dwi martani, têgêsipun, dwi: kalih, martani: pitutur. Kajêngipun nginum angsal kalih dhasar punika cêtha ucapipun, wontênipun namung sarwa rumakêt, tanduking tatakrama tansah ngrêsêpi manah, botên wontên tiyang ingkang botên dipun anggêp mitra sajati.

Tiga: tri kawula busana, tri: tiga, kawula: rencang, busana: pangangge. Têgêsipun tiyang ngombe angsal tigang dhasar punika, kados upamining rencang nyandhang ngangge sarwa sae, mongkoging manahipun kados kêdugi anjèjèri bandaranipun, punika dados titik wiwit karaosing pangombenipun.

Sakawan: catur wanara rukêm, catur: papat,

--- 64 ---

wanara: kêthèk, rukêm: têtêdhan utawi wowohan. Têgêsipun ngombe angsal kawan dhasar punika, pêpindhanipun kados kêthèk rêbatan wowohan, pating cruwèt adamêl kisruh.

Gangsal: pônca sura panggah, pônca: lima, sura: wani, panggah: mantêp ing pakèwêd, sanadyan dumugi pêjah pisan. Dados tiyang minum ingkang sampun angsal gangsal dhasar punika, wontênipun namung sarwa wani, tanpa gadhah èwêd pakèwêd tuwin kasamaran.

Nêm: sad guna wêweka, sad: nênêm, guna: pintêr, wêweka: prayitna. Kajêngipun, tiyang ngombe angsal nêm dhasar punika landhêping panggraitanipun tansah mêngku kaprayitnan, mirêng rêmbag ingkang samar-samar, wêkasan damêl salah tampi.

Pitu: sapta kukila warsa, sapta: pitu, kukila: manuk, warsa: udan. Tiyang ngombe angsal pitung dhasar makatên, pêpindhanipun kados pêksi kajawahan, wontênipun namung ngêthêthêr, kantun kumrêcêking ungêl, punika nandhakakên sampun kaduk ing raosipun.

Wolu: astha kacara-cara,sacara-cara (dan di tempat lain). astha: wolu, kacara-cara: muni sawiyah-wiyah. Kajêngipun ngombe ingkang sampun angsal samantên wau, ungêlipun sampun pating calewo, ingkang tanpa têgês, wontênipun namung sarwa kisruh.

Sanga: nawa wagra lupa, nawa: sanga, wagra: sawêr agêng, lupa: luwe. Tiyang ngombe angsal sangang dhasar punika pêpindhanipun kados sawêr lêsu, kantun ngalêkêr tanpa bayu.

Sadasa: dasa buta mati, dasa: sapuluh, buta: danawa galak, mati: pêjah. Têgêsipun, tiyang manawi pangombenipun sampun angsal sadasa dhasar, kados danawa galak pêjah, galakipun ical, kantun awarni bathang kemawon.

Dados manawi mirid pradikaning minum sadasa prakawis punika, kêtingal sangêt mênggahing panggambaring tiyang ngombe wiwit ingkang sae dumugi ingkang awon. Wosipun tiyang kêladuk ing pangombe punika awon, awit lajêng nama tiyang mêndêm, saya awon malih manawi tiyang mêndêm ingkang nglantur, inggih punika ingkang nama wurudawa. Dados sampun kêlintu, amastani tiyang ngombe inuman kêras lajêng dipun wastani tiyang minum, tiyang minum makatên kajêngipun tiyang ingkang sampun anjatuh dhatêng inuman, wurunipun dawa, sasat tanpa èngêt.

Tumrapipun ing kasarasan, punika para maos sampun sagêd anggalih piyambak, pundi wontên tyang minum sae badanipun, mila panutuping bab minum, wontênipun kêdah kanthi dugi prayogi, dene dipun tilar saya utami. Wosipun kêdah èngêt dhatêng ingkang dipun wastani kataman ing êndêming minum.

Prajurit Èstri

Tanpa mundur rarasirèng kamajuan / tatanirèng samangkin / èstri miwah priya / tan pae ciptanira / nêdya ajajar sêsami / dene tan beda / tekading jalu èstri //

Yèn pinirid saking

--- 65 ---

titiking kaanan / apan ta wus kaèksi / wiwit piyambakan / ingkang andhap wus nyata / giyaking jalu lan èstri / wus mawor padha / kênya: tan nêdya kari.

Ing kalaning bidhal duk ing wanci enjang / katon samargi-margi / lare bêbayakan / pindha sêkar sataman / rumêngga asrining nagri / ing sêdyanira / ngudi kagunan luwih //

Nadyan praptèng sanggyanirèng pawiyatan / têngahan myang kang inggil / pan isi wanita / kang samya ulah guna / dadya têtela samangkin / lamun wanita / aran maju sayêkti //

Atanapi kaananirèng pakaryan / kang wus kalakyan nguni / mung wajibing priya / nanging jaman samangkya / kênya datan nêdya kari / bedane apa / têmah wani jèjèri //

Pan wus kathah wanita kang ngangkat karya / klèrêk tanapi komis / kang dhoktêr wus ana / guru-guru wus ngêmbrah / sadaya iku sayêkti / nut kamajuan / cara kilenan pasthi //

Lan lon-lonan ing têmbe yêkti tumêka / tan prabeda pinanggih / kadi tatanira / wanita ing Eropah / lan têtêp sipate salin / tan lir bêbasan / krubyuk kabotan tapih //

[Grafik]

Mung ing kana ajunira saya-saya / mangkya pan wus pinanggih / kênya Polên praja / rumagang ing pakaryan, ngangkat karyaning prajurit / it bôngsa Jawa / maksih kawon sacêplik //

Môngka nyata mênggahing kaananira / ingkang prajurit èstri / trape tan prabeda / lawan tandanging priya / sarêngira kang netyandik / mung sêmu rada / maksih kamoran manis //

Yèn kaanan Jawi mung kari carita / ingkang prajurit èstri / kadi duk ing kuna / kocap ing jaman purwa / misuwur Wara Srikandhi / prajurit kênya / ing yuda pilih tandhing //

Lawan malih nalika Radèn Irawan / jumênêng narapati / ajêjuluk aran / Gambiranom sudibya / yasa kang prajurit èstri / tur pêpilihan / samya wanita kincling //

Golonganing punang prajurit wanita / ingaran amantêsi / ladrang mungkung dibya / tan pêgat lumawan prang / kongsi kalampahan kêndhih / risang Arjuna / pinikut tan ngudhili //

Pan ing mangkya amung pinuji kewala / sanggyaning para èstri / kang wus pindha priya / pamètirèng pakaryan / dèn têtêp santosèng ati / ywa kongsi kêmba / ip-ip wilujêng sami //

--- 66 ---

Bab Panggulawênthah

Sêsrawunganipun guru kalihan tiyang sêpuhipun murid.

(Sambêtipun Kajawèn ôngka 3).

Ewadene murih sagêd prayogi, têgêsipun sampun ngantos sami manggih kapitunan, punika kêdah wontên rekadayanipun guru kalihan tiyang sêpuhipun, sakalih-kalihipun prayogi nyambut damêl sêsarêngan. Kala-kala ngwontênakên pêpanggihan, ingkang prêlunipun ngrêmbag kabêtahaning piwulang sarta panggulawênthah.

Reka makatên punika agêng pigunanipun, uwohipun maedahi sangêt dhatêng lampahing piwulang sarta panggulawênthah, jêr tumraping tuntunanipun dhatêng lare, guru kalihan tiyang sêpuh punika kalih-kalihing atunggal, sami dene nunggil ancas.

[Grafik]

Makatên wujuding lare ingkang botên dipun ulat-ulatakên ing tiyang sêpuh.

Sêsrawunganipun guru kalihan tiyang sêpuhipun murid punika, sanès kabêtahanipun sintên-sintên, balik umum dados kuwajibanipun bôngsa kita, dados sadaya kemawon kêdah ngrumaosi gadhah kabêtahan punika. Kula kirang mupakat manawi tuntunaning panggulawênthah namung kapasrahakên dhatêng guru kemawon, dening kirang sae uwohipun, kosokwangsulipun kula pracaya sangêt, panggulawênthahing guru ingkang mawi pitulunganing tiyang sêpuh punika, tamtu badhe agêng pigunanipun.

Lêpat sangêt tiyang sêpuh ingkang botên ambiyantu dhatêng padamêlanipun guru, sarana mituturi anakipun, anjagi karêsikanipun, kasrêgêpan, tabêri sarta tumindaking wajib. Kathah kemawon tiyang sêpuh ingkang malah ngalang-alangi dhatêng kamajênganipun lare, kados ta: dipun jak anjagong, anggarap padamêlan, dipun jak kêkesahan, ingkang sadaya wau sanès [sanè...]

--- 67 ---

[...s] prakawis ingkang prêlu.

Kathah kemawon tiyang sêpuh ingkang kasangêtên pambombongipun dhatêng lare, ngantos anglirwakakên dhatêng prêluning panggulawênthah, upaminipun: yèn anakipun sawêg muring, môngka botên purun sinau, dipun kèndêlakên kemawon. Ingkang makatên punika lêpat sangêt, sanajan ta sampun lêrêsipun, ananging manawi wêlas têmahan lalis, punika malah badhe damêl wisuna, maha dhatêng kasangsaraning anakipun piyambak.

Lare ingkang kala alitipun dipun ugung sarta angsal pambombong saking tiyang sêpuhipun, pikiranipun tangèh sagêdipun lumampah, têgêsipun sagêd malêtik migunakakên akal budinipun. Dene yèn sampun tinilar ing tiyang sêpuhipun, gêsangipun wontên ing bêbrayan kidhung sangêt, dening kala alitipun botên nate nyambut damêl ingkang sakintên sagêd murakabi ingakathah, kulinanipun namung manah bêtahipun piyambak, nanging sarêng sampun botên wontên ingkang dipun êndêl-êndêlakên, katingalipun kidhung sangêt. Punapa botên makatên.

K.M. Sasrasumarta.

Jagading Wanita

Bab Dhukun Kampung

Salêbêtipun Kajawèn ngrêmbag bab kirang prayogining tindakipun dhukun kampung, anyarêngi kêsundhul wontên pawartos ing bab tiyang manak nandhang kasusahan jalaran saking pitulunganipun dhukun kampung, kados ingkang kawrat ing pawartos warni-warni Kajawèn nomêr 3.

Wêwarah mênggahing bab kiranging prayoginipun dhukun kampung, kados saya damêl marêming galihipun para maos, awit tansah manggih tôndha saksinipun.

Ing Kajawèn nomêr 12 sampun ngandharakên bab wau, nanging prayogi dipun wêwahi malih ing kawontênaning pitulunganipun dhukun kampung, ingkang taksih gêgayutan kalihan kabêtahanipun tiyang gadhah anak.

Sayêktosipun tindaking dhukun kampung tumrap tiyang manak punika ingkang kêtingal namung nyamari, waton taksih anggarap inggih taksih kamoran mutawatos. Kados ta: ing bab panggarapipun bayi, punika mênggahing dhukun kampung tansah taksih mawi cara andadah, andulang, anjampèni bayi, kados tatacaranipun dhukun limrah.

Bab dadah, tumrapipun bayi, sawêg tata lairipun kemawon sampun kêtingal, bilih badanipun taksih sarwa ringkih, prêlu punapa mawi dipun dadah. Môngka patraping pandadah wau têtela namung saking ngawur, namung cariyosipun kemawon, bayi ingkang botên dipun dadah punika benjing agêngipun badhe botên rosa.

Bab dipun dulang, cariyosing dhukun samar manawi

--- 68 ---

bayi badhe kêluwèn, awit botên wontên ingkang kalêbêt ing wêtêng kajawi toya sêsêpan. Sayêktosipun ing bab dulang punika tumrapipun têtiyang pribumi taksih tansah dados pamanahan, sanadyan ingkang sampun mangrêtos, ugi taksih wontên ingkang nindakakên dulang. Nanging ingkang dipun kajêngakên ing ngriki bab dulang dublag, inggih punika andublag sêkulipun ulêg, larenipun ngantos kêtingal mêgap-mêgap, punika sêsagêd-sagêd sampun ngantos kêlampahan.

[Grafik]

Bayi saras, biyung rêncang.

Bab anjampèni bayi, ingkang dipun wastani nyêkoki, punika tumraping dhukun amastani damêl rêsiking mêtêng.wêtêng. Nanging manawi dipun piridakên kalihan kawontênaning bayi, ragi botên mèmpêr, awit bayi waras wiris, tuwin wêtêng taksih rêsik têka dipun jampèni, tur jampinipun wau namung kanthi ukuran kintên-kintên. Punika punapa prayogi.

Wontên malih tatacara ingkang dipun wastani walik dadah, inggih punika anggarap, ngulèni wêtênging biyung sasampuning salapan dintên, pikajênging dhukun nêdya badhe mulihakên wadhah bayi dhatêng papanipun lami. Punika kêrêp pinanggih wontên tiyang sampun waras wiris lajêng dados rêngkêng-rêngkêng, môngka pancènipun sampun têrang, tiyang sampun botên punapa-punapa salêbêtipun salapan dintên, rak nama sampun saras, têka lajêng dados sakit malih. Punika prayogi dipun manah panjang.

Ing sapunika kadospundi murih têtiyang ing pakampungan sumêrêp dhatêng lêpating tindakipun dhukun kampung wau, punika namung gumantung dhatêng pakulinanipun têtiyang ing ngriku, janji sumêrêp dhatêng pitulungan ingkang prayogi yêktos, dangu-dangu tamtu ngandêl dhatêng pigunaning dhukun ingkang mangrêtos.

Dene dhukun ingkang mangrêtos punika dhukun ingkang sampun angsal pangajaran, inggih punika ingkang limrahipun dipun wastani dhukun branak (vroedvrouw). Ingkang sami nglampahi dados dhukun branak wau sampun angsal pasinaon ing bab èwêd pakèwêdipun tiyang gadhah anak, sumêrêp dhatêng rêrigên patraping pangupakara biyung dalah anakipun, ngantos sadumugining rêncang, sarta dadosipun wau saking palilahing pamarentah.

Mèh ing sabên kitha agêng tamtu wontên, tuwin gampil sangêt undang-undanganipun, malah wontên ingkang dhukun branak dêdamêlaning pamarentah ingkang namung maligi kangge mitulungi lêlahanan.

Têtiyang pribumi sampun ngantos ngawontênakên manah èwêd pakèwêd, awit mênggahing dhukun branak badhe botên ambedak-bedakên tiyang. Malah ingkang rumaos dipun bedakakên punika tiyang ngandhap, ngintên manawi dhukun ingkang makatên punika namung kangge sadhiyaning para priyantun. Makatên malih

--- 69 ---

mênggahing inggahipun dhatêng dhoktêr, tumrap ing gêgayutanipun dhatêng bab tiyang manak, awit ugi asring tumut têtulung, punika sampun kamanah bilih dhoktêr wau botên gêgayutan bab punika, tuwin tamtu wontên prêlunipun, ingkang dhukun branak botên sagêd nindakakên, dados têgêsipun malah langkung utami sangêt, malah kêdah ngucap sukur, dene mawi kapitulungan ing dhoktêr. Nanging tiyang sok adhakan kêlintu tampi: têka dhoktêr mawi tumut mitulungi, têtiyang lajêng sami ajrih, punika kêdah dipun manah panjang yêktos.

Wontên lêlampahan ingkang kenging kangge têtuladan kados ing ngandhap punika:

Ing sawênèhipun kampung ing Batawi wontên tiyang manak rêkaos, sampun dipun garap ing dhukun kampung ngantos sakawan mêksa botên sagêd mitulungi, môngka sampun tigang dintên, mila biyungipun rêkaos sangêt. Wusana wontên tiyang ingkang suka rêmbag, supados ngundang dhukun branak, kêlampahan ngundang, nanging kadospundi, dhukun branak inggih botên sagêd mitulungi, awit pancèn wontên sababipun, wêkasanipun dipun tulungi ing dhoktêr: wilujêng. Nanging sarèhning ngrêkaos, ingkang manak kêpêksa dipun upakara wontên ing griya sakit, wiwit kala punika, tiyang ingkang nglampahi dipun pitulungi ing dhoktêr wau (gampilipun dipun wastani dhukun pangajaran) lajêng agêng ing pangandêlipun.

Kados tumrap tiyang ingkang sampun ngraosakên dipun pitulungi ing dhukun pangajaran, lajêng kirig-kirig tuwin jinja migunakakên dhukun kampung.

Sawangan ing Toraja

[Grafik]

Gambar ing nginggil punika mujudakên kawontênaning têgal tuwin pakêbonan ing Pangala, tanah Toraja (Celebes). Sitinipun curi, nanging dipun tanêmi kopi sagêd sae. Ing sisih têngên punika kampung Salo, ugi curi. Mênggahing bêntèripun, ing Toraja pancèn prayogi kangge nanêm kopi, awit nagari wau inggilipun saking lumahing sagantên wontên 700 tuwin 1600 M. kawontênaning gambar punika nêngsêmakên.

--- 70 ---

Cariyos Sajawining Tanah Jawi

Badhud Gambar Idhup ingkang Kasuwur

[Grafik]

Sajatining warninipun Charlie Chaplin.

Manawi angèngêti kawontênanipun ing tanah Eropah, utawi malih ing tanah Amerikah, punika inggih ragi anggumunakên. Môngga para maos kula aturi amanggalih ing tanah kêkalih wau manawi wontên tiyang kasagêdanipun punjul, inggih kasagêdan punapa kemawon, sakêdhap namanipun lajêng kasuwur ing pundi-pundi, kados ta: tiyang ingkang punjul kasagêdanipun bab anglangi, numpak kapal, bantingan, jotosan lan sasaminipun, punika namanipun inggih lajêng kêwêntar ing pundi-pundi kemawon. Môngga sintên ingkang botên nguningani dhatêng namanipun Tuwan Dempsey jago jotosan ing tanah Amerikah. Ingkang langkung anèh, dalasan badhud kemawon, namanipun têka sagêd kasuwur ing jagad. Sintên kemawon para maos ingkang sok mirsani gambar idhup, dèrèng nate pirsa dhatêng badhud gambar idhup ingkang awasta: Charlie Chaplin. Inggih punika satunggiling tiyang badanipun alit, brêngosipun sajak kados kasumpêlakên kemawon. Ewadene panganggening brêngos ingkang makatên punika samangke kathah tiyang ingkang sami aniru, bokmanawi modhèl ngangge brêngos ingkang makatên punika ingkang lajêng dipun parabi: brêngos lalêr mencok. Dene panganggenipun Charlie Chaplin punika botên ngêmungakên nganèh-anèhi kemawon, ananging inggih anggumujêngakên. Mila inggih kêdah makatên patraping satunggilipun badhud, salaminipun tansah angudi supados sagêd dipun gujêng ing tiyang, inggih jalaran saking pangangge utawi saking solah-tingkahipun. Môngga, andak inggih botên anggumujêngakên panganggenipun Charlie Chaplin punika, clananipun kagêngên sangêt, dados manawi kalêrês dipun angge inggih tansah plotrak-plotrok kemawon. Sêpatunipun botên namung kagêngên kemawon, malah êmbahipun kagêngên. Upaminipun griya, kagêngên punika sakeca, awit ombèr, sarêng suku wontên ing salêbêting sêpatu gadhah kaomberan kathah, punika têmtunipun rak inggih gêdobal-gêdabêl [gêdo...]

--- 71 ---

[...bal-gêdabêl] botên sakeca. Topinipun kalitên, sajakipun ngaplik kados barang kaslêmpit. Makatên ugi solah-tingkahipun, inggih tansah anggumujêngakên kemawon, kados ta: lampahipun mènthèk-mènthèk asuku mêdal, sakêdhap-sakêdhap mawi dipun êgongi: mêncolot, upami lampahipun wau kenginga kasêrat, kintên-kintên makatên: ènthèk-ènthèk, ènthèk-ènthèk, colot. Ananging ngrikanipun inggih lucu sangêt, cêkakipun manawi botên mriksani piyambak, kintênipun inggih botên sagêd amastani lucunipun Charlie Chaplin punika. Ananging ing Kajawèn ngriki botên nêdya angandharakên mênggahing lêluconipun sang badhud Charlie Chaplin, awit tumrapipun bôngsa Jawi, kados botên kirang badhud ingkang lucu sayêktos, sanadyan ta namanipun botên kasuwur kados badhud ing tanah Amerikah kasbut nginggil, kados ta: badhud abdi dalêm Ingkang Sinuhun ing Surakarta, Crêma lan Capana, punika kabaripun lucunipun angedab-edabi sayêktos. Punapa malih manawi sampun purun ngatingalakên solah-tingkahipun utawi manawi sampun purun wicantên, tiyang botêna kapingkêl-pingkêl, sawêg ngatingal calungup kemawon, sampun andadosakên gêr-gêran, dados cêkakipun, manawi bab lêlucon kemawon, kados tiyang Jawi botên prêlu nguyang. Ananging sarèhning Charlie Chaplin punika kasuwur ing jagad, kados ing ngriki prêlu anyariyosakên sawatawis, mênggah asal-usul saha kawontênanipun badhud wau. Makatên ugi pikajênganing gambar-gambar ingkang kamainakên dening Charlie punika. Sanajan gambar-gambar punika wujudipun namung warni bêbanyolan kemawon, ananging sayêktosipun ngêmu pikajêng ingkang wigatos. Murih runtutipun karangan punika, langkung rumiyin anyariyosakên asal-usul tuwin kawontênanipun sang badhud Charlie Chaplin wau.

[Grafik]

Charlie Chaplin nuju main.

[Grafik]

Charlie Chaplin gêsang nyara sagawon.

Mênggah namanipun badhud wau ingkang sajati, inggih punika: Charlie Spencer Chaplin pundi nagari kalairanipun, punika botên [bo...]

--- 72 ---

[...tên] wontên katranganipun ingkang cêtha, punapa inggih wontên ing tanah Inggris, punapa wontên Prasman. Bapakipun Charlie punika kala rumiyin dados badhud, dene biyungipun tukang mênyanyi bôngsa Sêpanyul. Dados Charlie punika anak turunipun badhud lan tukang kumidhi. Wiwit alit mila Charlie sampun sagêd nirokakên lagehaning tiyang ingkang anggumujêngakên. Makatên ugi Charlie pintêr sangêt ngemba tingkahipun tukang kumidhi Inggris ingkang sampun kasuwur namanipun, sarta inggih anggumujêngakên. Sarêng bapakipun tilar, Charlie dhawah ing kamlaratan. (Badhe kasambêtan)

Kawontênanipun Tanah dalah Têtiyangipun

Cariyos Sawatawis Bab Kawontênanipun Bôngsa Kalang

Candhakipun Kajawèn ôngka 3

Ing Kajawèn ôngka 1 dumuginipun ôngka 3 sampun angandharakên mênggahing kawontênan, cacriyosan tuwin cara-caranipun tiyang Kalang. Minôngka pungkasaning karangan punika, samangke badhe anyariyosakên kawontênanipun tiyang Kalang miturut katrangan sanès-sanèsipun.

Kirang langkung 40 taun sapriki, Mas Ngabèi Brajadênta, wayahing tilas kapalanipun têtiyang Kalang, suka katrangan dhatêng swargi Paduka Tuwan Dr. Groneman, bilih piyambakipun wau kenging kapetang bangsaning tiyang Kalang. Miturut cariyosipun, têtiyang Kalang punika turunipun bôngsa Indhu lan Arab campur kalihan tiyang Jawi, saha tumrap papan padununganipun anggadhahi kampung piyambak. Ewasamantên ing pakampunganipun tiyang Kalang wau, ugi wontên tiyangipun Jawi ingkang mondhok wontên ing griyanipun tiyang Kalang, kosokwangsulipun ugi botên kirang tiyang Kalang ingkang manggonmanggèn. wontên ing griyanipun tiyang Jawi ing kampung Jawi. Inggih lêrês, bilih wontên sawênèhing tiyang Jawi botên purun babarpisan gêgriya kêkêmpalan kalihan tiyang Kalang, ananging ingkang makatên punika botên nama waradin, malah tuladan-tuladanipun inggih wontên, bilih tiyang Jawi jêjodhoan kalihan tiyang Kalang.

Miturut katranganipun Mas Ngabèi Brajadênta kasbut nginggil, têtiyang Kalang ing Ngayogyakarta, punika wontên ingkang dados sudagar, undhagi, lan ugi wontên ingkang ngabdi para pangeran tuwin para pangagêng ing ngriku. Pangandikanipun Tuwan Dr. Groneman panjênênganipun piyambak wontên ing salêbêting karaton Ngayogyakarta, kêrêp priksa tiyang Kalang ingkang sami nyambutdamêl dados tukang kajêng, lan malih têtiyang Kalang ingkang sami manggèn wontên ing Pasar Gêdhe, punika ingkang kathah sami dagang saha kathah ingkang sami dados sugih. Têtiyang Kalang Ngayogya wau, inggih pangangge utawi malih wandanipun, punika botên beda babarpisan kalihan têtiyang Jawi limrah, kabaripun mila lêrês, bilih têtiyang Kalang wau manawi wontên [wontê...]

--- 73 ---

[...n] kapêrluan, sok lajêng migunakakên têtêmbungan ingkang botên dipun mangrêtosi dening têtiyang Jawi sanès, makatên ugi sok wontên tiyang Kalang ingkang suwaranipun botên sakeca, beda kalihan suwaranipun tiyang Jawi limrah. Kajawi kalih prakawis wau botên wontên bedanipun malih, inggih tumrap ing agaminipun, utawi liya-liyanipun, malah kados inggih sampun kathah têtiyang Kalang ingkang sami dados haji. Sanajan miturut katrangan ing nginggil punika, cêtha wela-wela, bilih têtiyang Kalang prasasat botên beda babarpisan kalihan têtiyang Jawi, ewasamantên inggih mêksa taksih wontên têtiyang Jawi, ingkang anggadhahi gagasan ingkang botên sae-sae tumrap ing têtiyang Kalang, malah cariyos-cariyos ingkang mratelakakên, bilih têtiyang Kalang punika anggadhahi buntut, dumugining samangke inggih taksih wontên têtiyang Jawi ingkang pitados.

Miturut sakathahing pawartos, botên ngêmungakên para têtiyang Kalang kinging. Ngayogyakarta kemawon ingkang samangke sampun campur kalihan têtiyang Jawi, sanajan têtiyang Kalang ing sanès-sanès panggenan makatên ugi. Ing ngandhap punika pêthikan karanganipun Tuwan Te Mechelen sawatawis mênggah kawontênanipun têtiyang Kalang ing Surakarta.

Kala rumiyin nalika Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun ing Surakarta taksih kagungan panguwaos tumraping kajêng-kajêng ing wana, ingkang kapasrahan anêgor saha angusung kajêng-kajêng wau dhatêng karaton, inggih para têtiyang Kalang, têtiyang wau kanamèkakên: abdi dalêm narawrêksa lan abdi dalêm Kalang. Ananging sarêng panguwasa dalêm wana wau sampun kapasrahakên dhatêng gupêrmèn, para abdi dalêm kalih golongan wau nuntên kadadosakên satunggal, saha lajêng kawastanan: Kalang. Dados salajêngipun Kalang wau sanès namaning bôngsa, ananging namaning abdi dalêm. Abdi dalêm Kalang wau dados namaning abdi dalêm wiwit pangkat inggil ngantos dumugining ngandhap saha dipun pangagêngi dening satunggiling bupati, ingkang kapiji anitipriksa dhatêng panindaking padamêlan undhagi. Ing ngriku dados sampun cêtha bilih Kalang wau dèrèng kinantên, manawi turuning bôngsa Kalang, punapa malih ingkang dados bupati Kalang, têtela manawi sanès turunipun têtiyang Kalang.

Miturut karanganipun swargi Tuwan Roorda wontên têtiyang Kalang ingkang sami manggèn wontên ing: Kaliwungu, Dêmak, lan Kêndhal. Ananging wusananipun, wontên ingkang anêrangakên, bilih ing bawah Kêndhal mila lêrês wontên dhusun ingkang kawastanan: dhusun Kalang, ananging têtiyang ngriku botên wontên ingkang sagêd nyariyosakên, bilih ing ngriku wontên satunggilling bôngsa Kalang, utawi satunggiling bôngsa ingkang kawontênan saha cara-caranipun beda kalihan têtiyang Jawi limrah. Makatên ugi kacariyosakên, bilih ing Bagêlèn utawi ing Banyumas inggih wontên tiyangipun Kalang. Upami cariyos punika sayêktos, kintên-kintên têtiyang Kalang ingkang wontên ing ngriku wau, sadayanipun inggih botên gèsèh babarpisan kalihan têtiyang Jawi limrah. Ingkang makatên wau tumrap tiyang sanès, têmtu inggih botên badhe sagêd sumêrêp yêktos, mênggahing asal-usulipun tiyang Kalang wau.

--- 74 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk

Bab wêwatêkanipun tiyang nyambut damêl.

(Candhakipun Kajawèn ôngka 3)

Garèng : Rama, pangandikamu bab wêwatêkaning Nakula lan Sadewa, mula iya wis tak gagas têmênan, nganti sawêngi aku ora bisa mêlèk babarpisan, pancèn iya nyamlêng bangêt, kang iku pituturmu kabèh mau wis tak cancang ana ing pucuking kucir, tak pundhi-pundhi ana ing sadhuwuring borokku, dadia jimatku anggolèk phulus.

Petruk : Kang Garèng kuwi nèk omong sok ora nganggo angon môngsa, wong lagi ngrêmbug bab wigati bangêt, kathik disêlani bêbanyolan barang, jênênge rak ora ngajèni karo sing lagi ngandikani, utawa manèh angguplèkake karo kabèh rêmbuge sing paring pangandika mau. Seje karo aku, bawane wong pangajaran alias bangsaning têlèk, wis mêsthi yèn wêruh marang pangaturaning kasusilan, manawa ana priyayi sêpuh ngandika, sanajan mataku wiwit wingine tansah nglirik nyang bantal bae, iya mêksa dak êlèk-êlèkake, kuping dak jêpipang-jêpipingake, dalasan buntutku bae mêksa dak kawêtake, rak mêngkono wong pangajaran kuwi, aja dumèh wong tuwane ala tur tuwa kathik tansah watuk bae, banjur dipapanake ana ing kamar buri utawa nyang langgar, cikbèn ora kawêruhan ing liyan, amarga wong tuwa sing wis mangkono kuwi jarene bisa agawe isin nyang awake. Mara, apa patrap kaya ngono kuwi apik, rak iya saru wijaya arane. Seje karo aku, yèn rama arêp rawuh, kuwi mêsthi tak sêdhiyani apa kang dadi krêsanane, sanadyan ta aku nganti anggadhèkake bubulku, aku mung trima lorodane bae, kaya ta: krupuk lulang, gorengan kara, gorengan kêdhêle, gorengana…

[Grafik]

Sêmar : E, kurang ajar, luwih bêcik kok lorod kabèh bae. Ana wis wêruh yèn wong tuwane wis ora duwe untu, kathik disadhiyani barang sing atos-atos ngono, apa cangkêmku arêp digawe papan tayuban para kara lan para kêdhêle, iya ora sondèl aku. Wis, wis, tak banjurne bab-bab kang dadi wêwatêkane wong nyambut gawe. Kajaba kudu nganggo wêwatêkane Nakula lan Sadewa kaya kang wis dak critakake ing ngarêp, wong nyambut gawe kuwi kudu nganggo wêwatêkane Radèn Arjuna.

Garèng : Ma, Ma, mêngko dhisik, aku tak nyêlani atur. Bênêre ngono aku kiyi nèk karo wêwatêkane Bêndara Janaka kuwi ora cocog babarpisan. Kiraku wong-wongane Radèn Janaka kuwi iya sajak jêmotos têmênan. Panganggone mêsthi gêmagus utawa kêmênthus [kêmênthu...]

--- 75 ---

[...s] bangêt, pantêse iya tansah gêdhedhar-gêdhèdhèr nyangking wiron, ngalor ngidul adol bagus, ora kêna thukmis, lageyane têmtune iya mèsêm-mèsêm kaya wong sing arêp angot ayane. Sanajana ora diopahi babar pisan, upamane aku dikon naboki wong kang kaya mêngkono kuwi, iya saguh bae, sêmono kuwi yèn kanane ora malês.

Petruk : Wah, sajake Garèng anggone sêngit kok jêmpol têmênan. Mula nèk didêlêng ana ing pawayangane Radèn Janaka kuwi pancèn mawakake bangêt. Ha, mara, uwong kok ora kêna wêruh thukmis babar pisan, kok banjur: adhuh dhi sayang, adhuh dhi sayang, bae, upamane saiki anaa wong duwe adat kaya Dara Janaka, têmtune ya ora bakal nang donya gênêp sêlapan dina têmênan, nèk ora êndhase digawe sêdhêkah rêbutan pênthung ngalor ngidul, iya dilêbokake hotèl guprêmèn têmênan.

Sêmar : Lho, ora mangkono mungguh karêpe sing anganggit wayang, kabèh-kabèh sing digambar ana ing pawayangan kuwi mung minôngka pasêmon bae. Sajatine mêngku karêp kang apik bangêt lan kang kêna ginawe tuladhan ing wong akèh, kaya ta Harjuna, kuwi saka têtêmbungan hèr = banyu, lan jun = wadhah, dadi karêpe banyu bêning ana ing wadhah.

Garèng : Wiyah, la nèk asale banyu mau saka kalèn sing akèh taocone, apa iya bêning, têmtune rak iya buthêk amblêkatrêk.

Sêmar : Sanajan banyune buthêk kaya ngapa, yèn diwadhahi ing êjun, suwe-suwene iya bisa bêning, amarga kakotorane bisa mênêp. Kang mangkono mau, sabênêre gêgambarane wêwatêkan lan bêbudène Radèn Arjuna, wêwatêkane Radèn Arjuna kuwi: kamot, momot, lan jatmika, bêbudène: mantêp, sêtya lan tumêmên.

Petruk : Ora, Ma, nèk ngêndika bok sing cara Jawa bae, kok banjur bêntholat-bênthalit mêngkono. Bok iya rêtèkna siji-sijine, supaya bisa gamblang.

Sêmar : Lha, kuwi mangkene: sing diarani kamot kuwi karêpe bisa nampani kabèh rêmbug ala lan bêcik. Momot = jêmbar (panggalihane) têgêse: kabèh-kabèh disumurupi. Jatmika = antêng tur ngêmu wêweka, têgêse: antêng ananging tansah prayitna. Mantêp = pikirane ora molah-malih, sêtya = ora maro tingal, karêpe: yèn wis nyambut gawe ana ing sawijining panggonan, iya wis ora gêlêm ngalih ing panggonan liya-liyane manèh. Tumêmên = nêtêpi apa kang dadi kuwajibane. Mara, apa ora jênêng pêngpêngan upamane ana priyayi bisa nindakake kaya wêwatêkane Arjuna kuwi.

Garèng : Lho, Ma, iya pancèn pêngpêngan, mung bae aja kocritakake nyang priyayi liya-liyane, mundhak dipleroki, utawa diènjêpi.

--- 76 ---

Wêwaosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta

IV. Dèwi Mênurseta ana ing alas, manggih pangungsèn.

[Mijil]

dhèk samana panase ngluwihi / srêngenge mancorong / mênyang awak sumêlèt rasane / gêgodhongan nganti kaya garing / kêmbange gègrègi / nèng lêmah sumawur //

manuk-manuk padha lèrèn ninis / anèng êpang mencok / padha ngocèh swara pating cruwèt / yèn uwonga kaya nyasmitani / panas ngene iki / bok ya padha ngeyup //

kêmbang-kêmbang sing padha gègrègi / nganti ketok abyor / nadyan alum aruming gandane / isih bisa angrêsêpi ati / samana sang putri / tindake ambacut //

tanpa kèndêl tindake mung rindhik / nganti lingsir kulon / isih têrus ngambah alas bae / ing wusana banjur kraos ngêlih / ing kono sang putri / muwun sênggruk-sênggruk //

nganti bangêt ênggone kêlingsir / kèndêl dhêlog-dhêlog / sarikutan ngusapi êluhe / wise ilang sayahe tumuli / wiwit tindak malih / karo gluyur-gluyur //

suwe-suwe wis nyêdhaki bêngi / srêngengene ngayom / mega-mega ngêmuli gununge / manuk-manuk sing saba wis mulih / ngocèh pating cruwit / arêp mapan turu //

ing wusana tindake sang putri / saya alon-alon / ning wis mêtu saka alas gêdhe / wiwit ngambah dalan rada limit / kang anjog têka ing / èrèng-èrèng gunung //

kono ketok ana omah cilik / nanging isih adoh / pamanggone prênah ana pèrèng / rada ayêm galihe sang putri / banjur dipurugi / lampahe kêsusu //

wise têkan banjur nothok kori / swarane dhog dhog dhog / ananging mung ketok nyênyêt bae / ora ana uwong sing mêtoni / ing kono sang putri / muni kulanuwun //

nanging kono mêksa sêpi mamring / nuli ora srantos / lawang mau banjur dingakake / jêbulane ora dikancingi / sang putri ing galih / sêmu rada gumun //

karo manèh omah mau cilik / yèn wong mlêbu kono / mêsthi sundhul ana ing lawange / yèn ing jêro iya ora pati / ing kono sang putri / banjur blêng malêbu //

saya ngungun galihe sang putri / dene ta ing jêro / wis miranti pêpanganan andhèr / tharik-tharik ditata ing piring / lan sêgane putih / diwadhahi sumbul //

ing sakawit rada grigih-grigih / ing galih kuwatos / arêp dhahar gèk sapa sing duwe / nanging suwe-suwe iya wani / mung dhahar sathithik / diratani kêmput //

wise tutug nuli nyat mriksani / ing sajroning sênthong / kono katon ana paturone / lima padha rêsik tharik-tharik / sang putri anyobi / kabèh padha jujul //

ana siji sing rada nyukupi / nuli munggah alon / saka sayah nuli mapan sare / ora suwe lês sare kêpati / ing sakala lali / lakon sing kêpungkur //

--- 77 ---

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Wontên pawartos, bilih sapunika ing pamulangan calon priyantun ing Bandhung ugi mawi kawulang basa Jawi, saminggu kawulang sajam.

Wontênaning adêgipun slankas ing Purwakêrta, klas 3 tumrap pambayaran tuwin anglintokakên mandhat ing apdhèling Purwakêrta lan Purbalingga, badhe katindakakên ing Purwakêrta, dene ingkang saking Banjarnagara dhatêng kas Banyumas.

Ing bab badhe karampunganing rêmbag, mathuk utawi botênipun tapsir Kuran damêlanipun Maolpi Muhammad Ali, presidhèn Ahmadiyah ing Indhustan, ingkang dipun Malayokakên Tuwan H.O.S. Cakraaminata, benjing malêm Sêtu 27-28 wulan punika badhe dipun wontênakên dhebat manggèn ing gêdhong Islamiyah Surèngjuritan, Pakualaman, Ngayogya. Ingkang kenging dhatêng ngriku namung tiyang ingkang ambêkta sêrat katrangan kadosdene lid wiwit sapunika tiyang sampun sagêd tumbas sêrat wau.

Kawartosakên ing Madura tuwuh sêsakit wit jêruk, saha lajêng kêtingal nular dhatêng Kraksaan tuwin Pujon. Sêsakit wau kêtingal wontên ing klikaning uwit. Dr. Muller ingkang tinanggênah nyirnakakên.

Pakêmpalan Islam Takwimudhin ing Ngayogyakarta ngunjukakên sêrat dhatêng dhirèktur ondêrwis, asuraos nyuwun subsidhi kangge Standaardschool. Manggèn ing kampung Ngupasan, Ngayogyakarta.

Miturut palapuran ing bab bêna bawah apdhèling Cilacap sisih kidul kilèn, jalaran saking lubèring lèpèn Citandhui tuwin Cikawung, kala wulan Dhesèmbêr 1927, adamêl kapitunanipun têtiyang ing dhusun Wanarêja, Madura, Tarisi, Itimuwan, Malabar tuwin Limbangan, kapitunanipun wontên f 10.500, saking risaking tanêman pantun.

Badhe adêging kantor pos enggal ing Madiyun kaborongakên dhawah ing anèmêr partikêlir nama Tuwan Suraji, rêgi f 34.400. Ing têngah-têngahaning wulan punika dipun wiwiti, rampungipun dipun angkah wontên ing wulan Juni 1928, papanipun wontên ing pêkên sêpur. Dene kantor pos lami badhe kangge kantor slankas.

Kados ingkang sampun kawartosakên ing Kajawèn, ing bab ama klapa ing dhusun Bugêl, Kulonpraga, sampun kapriksa ing priyantun lan bao konsulèn, nyata bilih jalaraning ama wau saking rêrêgêd ing sauruting ril pabrik gêndhis Sèwu Galur, amanipun awujud wangwung kados mawi sungu, ulêsipun abrit sêpuh utawi cêmêng. Têtiyang ing ngriku kadhawuhan rêrêsik tuwin nêgor wit kalapa ingkang katrajang ing ama.

Benjing ing tanggal kaping1 Pèbruari ngajêng punika, wanci jam 9 enjing, kangjêng tuwan ingkang wicaksana gupêrnur jendral badhe ngawontênakên odhènsi wontên ing pura Gambir kados adat. Sintên ingkang badhe sowan kêdah ngunjukakên panuwunan dhatêng ajudan dalêm wiwit tanggal 28 wulan punika.

Sêdyatama martosakên, poliklinik Islamiyah ing Ngayogya tampi patêdhan dalêm darma saking sampeyan dalêm ingkang sinuhun kangjêng susuhunan f 200.- tuwin saking Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara f 100.-

Ing tanggal 13 wulan punika ing dalêm kapatihan Ngayogya dipun wontênakên pakurmatan, ingkang mawi dipun èstrèni ing paduka tuwan residhèn badhe nampèkakên bintang salaka agêng dhatêng Radèn Ngabèi Danudinata, wadana pangrèh praja kitha, tuwin bintang salaka alit dhatêng Radèn Salamun asistèn wadana pulisi kitha.

Golonganing bôngsa Tionghwa pranakan ing Ngayogya, badhe damêl pakêmpalan Indho Tionghwa, nanging botên dhêdhasar pulitik, namung ngrêmbag kabêtahaning golongan kemawon.

Dhèli koran martosakên, nalika kapal Plancius labuh wontên ing Bêlawan, ngandhapakên tiyang komunis, ingkang nyambut damêl wontên ing ngriku dados juru pamulasara. Ing sawatawis môngsa dados pajagèning rêsèrsê.

Pulisi mêntas nyêpêng tiyang nama Somali wontên ing pêkên Ciparai, amargi konangan anggènipun ambalibukakên arta ringgitan tuwin rupiyah palsu. Sarêng kapriksa ngakên bilih anggènipun damêl wontên ing griyanipun piyambak ing Cikampèk. Pulisi têrus galedhah dhatêng ing griyanipun tiyang wau, amanggih butamal jangkêp.

Para murid pamulangan ôngka kalih ing apdhèling Ngayogya sisih kidul, sami darma wisata dhatêng pamulangan tukang ing Lêmpuyangan, murih lare-lare sami nyumêrêpi dhatêng lampahing kagunan.

Up agèn nama Kamu, ingkang numpak motor pit nubruk sadho, ingkang ngantos adamêl tiwasing kusiripun, karampungan ing pangadilan yustisi ing Surabaya, kaukum kunjara 6 wulan.

--- 78 ---

Wadana ing Dhigul, Radèn Sastranagara martosakên dhatêng Bantên Bodhê bilih sapunika kawontênanipun têtiyang komunis ingkang nyambut damêl ing Dhigul, sawêg sami nêngah-nêngahi babad wana tuwin ngêdêgakên griya, punapadene damêl patêgalan. Ugi dalêm pakampungan, margi-margi, tuwin uwod-uwod. Sagêd ugi botên dangu malih ing Dhigul badhe dados dhusun. Para têtiyang komunis anggènipun nyambut damêl kanthi gambiraning manah, satunggal-tunggaling tiyang sami enggal-enggalan rêbatan rumiyin anggènipun ngrampungakên. Hawanipun bêntèr, tuwin sitinipun botên patos sae.

Kawartosakên, tiyang nama Padmasaputra, opsinêr ing pêkên dhusun bawah Garut, nyalingkuhakên arta langkung f 2000.- Sarèhning taksih kulawarga bupati, badhe kapriksa ing yustisi.

Muhamadiyah ing Pasuruan dipun wartosakên badhe ngêdalakên kalawarti wulanan kangge miyarakên agami Islam. Kalawarti wau dipun namakakên Al-Fatechah. Lan malih Al-Noer kalawarti organipun Yong Islami Tênbon, badhe kawêdalakên ing basa Walandi lan Malayu. Sawêg karêmbag kacithak ing Batawi, dipun pandhegani Tuwan Salim.

Ing sabên wontên konggrès sawarnining pakêmpalan pribumi, kados ta: Yong Yapa, Yong Islami Tênbon, utawi Pêmudha Indhonesiah, kawontênanipun kêtingal guyub. Dene ingkang kangge pawicantênan ngangge basa Mlayu. Mila pakêmpalan-pakêmpalan wau sami ihtiyar badhe damêl kursus basa Malayu, makatên ugi ing têmbe sakathahing kalawarti inggih ngangge basa Malayu, kangge basa Indhonesiah.

Wiwit wulan punika para mudha Sumatra ingkang taksih sinau utawi among dagang wontên ing Ngayogya, ngêdalakên kalawarti sawulan mêdal kaping kalih, nama Nibras mawi dhêdhasar Islam, dipun pandhegani Tuwan Makmur Salim, tuwin sanès-sanèsipun. Ing nomêr ingkang sampun mêdal, kêtingal panglawanipun dhatêng Pêrgêrakan Ahmadiyah ing Lahorê.

Jêjaka nama Ramin ing dhusun Ngasinan Ngayogya, sabên dintên padamêlanipun pados gamping dhatêng rêdi sacêlakipun ngriku, pamêndhêtipun sarana ngêsong. Dilalah nalika Ramin sawêg malêbêt lajêng kurugan, amargi sitinipun ing nginggil jugrug jalaran saking êmpuk mêntas kêjawahan. Kônca-kancanipun sami têtulung, nanging Ramin sampun kêlajêng ngajal.

Pamarentah badhe ambikak griya pagantosan wontên ing paresidhenan Palembang, inggih punika: Palembang 1, Muara Ènim 1. Paresidhenan Bêngkulên: Bêngkulên 1, Kapaiyang 1, Curup 1, Muara Aman 1 tuwin Krue 1. Ing Sumatra Wetan apdhèling Sêrdhang 1.

Pambantu Kajawèn ing Purwarêja martosakên: oto bis Purwarêja Kuthaarja tumbukan sami oto, ingkang satunggal sopiripun tiwas, satunggalipun ingkang numpak kathah ingkang kataton. Wontên tiyang èstri ing dhusun Grabag, nandhang tatu, malêbêt ing griya sakit ing Purwarêja. Ingkang jalêr nuwèni, sarêng sumêrêp tatunipun ingkang èstri, sangêt kagèt, sawangsulipun lajêng dados sakit, wusana ngajal. Sarêng ingkang èstri sampun saras, mantuk, wusana sarêng mirêng ingkang jalêr sampun ngajal, lajêng dados sakit lan andadosakên jalaran ing ajalipun.

Ing Madura punika sanadyan botên majêng ing bab têtanèn tuwin nênanêm, nanging ing bab pamiyaran rajakaya majêng sangêt. Miturut pêrslah taunan saking Burg. Veeartsnijkundigen Dienst, ing Madura anggadhahi lêmbu 628,522 mèh saparagangsaling pamiyaran sa-Indhia. Ing taun 1926 ngêdalakên lêmbu saking ngriku 75,058, inggih punika wontên 12½ prêsèn saking pamiyaran sadaya, dene ing taun 1925 wontên 52,264. Ing watês panggenan wêdaling rajakaya wau dipun titi sangêt, tuwin dipun nyatakakên dening B.G.D. wêkasan sagêd nyêgah tuwuhing sêsakit rajakaya.

Wontên pawartos, ing Batawi wontên paguyuban ingkang nêdya adamêl griya pamondhokan kangge para pêrplègêr, badhe dipun lêksanani salêbêtipun taun punika.

Kawartosakên, Tuwan Aoliya Ind Arts, ingkang nindakakên padamêlan ing Pare, sampun dumugi ing Batawi, badhe bidhal anglajêngakên pasinaonipun dhatêng Eropah.

Pawartos saking Rêdhaksi

Tuwan Mulyadiwarna ing Kuthagêdhe, I ingkang sagêd ambêkta lêngganan 4 punika kêdah sawarni, Panji Pustaka utawi Kajawèn, salah satunggal, II lamining anggènipun lêngganan kêdah sami.

Sawênèhing lêngganan Kajawèn wontên ingkang gadhah panêdha supados ing Kajawèn ngêwrat pêrslah rad kawula. Punika Kajawèn pancèn sampun gadhah sêdya makatên, badhe kawiwitan samôngsa sampun lênggah parêpatan.

Bab Kawontênaning Buku

Rêdhaksi Kajawèn mêntas nampèni buku saking Boekh. S.M. Diwarna, nama Rênggasuyasa. Suraosipun buku wau amarsitakakên rarasipun tiyang amêngku bale griya, mawi sinawung sêkar macapat, rêginipun namung f 0.25 sêrat wau pantês dados waosanipun para neneman. Rêdhaksi Kajawèn matur nuwun.

--- 79 ---

Wêwaosan

Sêsupe Agêmipun Rajaputri ing Seba

6. Rêmbagipun Sêrsan QucikQuick.

Kapitan lajêng wicantên makatên: ananging kula wontên bab ingkang kasupèn, inggih punika kula kapengin, supados rencang kula lami, Sêrsan Quick tumut. Sabab manawi pinuju wontên bêbaya agêng, Sêrsan Quick wau agêng sangêt pigunanipun, punapa malih kula sadaya kêdah migunakakên dhinamit warni-warni. Ing môngka piyambakipun wau mangrêtos sangêt dhatêng bab punika, jalaran nalika dados prajurit, wontên ing bagian ingkang nyêpêng bab punika. Amila manawi panjênêngan kêkalih anyondhongi, kula undangipun lan kula pitakenanipun, punapa piyambakipun purun tumut. Kintên kula Sêrsan Quick wau dèrèng têbih saking ngriki.

Kula lajêng mantuk,manthuk. sabab manawi nitik kawontênanipun kala Sêrsan Quick pasulayan kalihan agèn pulisi prakawis bangke wau, kados kathah gunanipun. Ing sarèhning linggih kula cakêt ing kori, kula ambikakakên kori Kapitan Orme. Sarêng kori wau kabikak, botên ngintên manawi Sêrsan Quick ingkang kala punika kintên-kintên ngadêg sèndhèn ing inêping kori dhawah malêbêt, kados dhawahing rêca kajêng dhawah ing siti.

Kapitan Orme sajak botên kagèt sarta lajêng alok: êlo. Dene Sêrsan Quick lajêng ngadêg anjêjêr kados patraping saradhadhu dhatêng pangagêngipun. Kapitan Orme nuntên pitakèn sêrêng: ana apa kowe ana ing kene: he.

Wangsulanipun Sêrsan Quick: jagi, bandara kapitan, amargi pulisi wau sagêd ugi lajêng gadhah pamanggih liya sarta nuntên wangsul malih. Punapa wontên dhawuh sanès-sanèsipun: bandara.

Wangsulanipun Kapitan Orme: iya, aku sumêdya mênyang tanah Aprikah Têngah, kapan anggonmu sadhiya nuli bisa mangkat.

Sêrsan Quick matur: manawi tindak panjênêngan miyos Egypte pangkatipun baita benjing-enjing sontên. Manawi tindak panjênêngan miyos Tunis benjing Sêtu wanci jam 7.15 kêdah sampun sadhiya wontên ing sêtatsiun Charing Cross, ananging sarèhning panjênêngan badhe ambêkta dhinamit tuwin sanjata kathah, tamtunipun murih gampiling pambêktanipun, inggih badhe ragi dangu anggènipun ngêpak-êpaki barang-barang wau.

Kapitan Orme pitakèn kanthi anjêngèk: kowe wêruh apa ing bab iki: he.

Sêrsan Quick amangsuli: korining griya ingkang sampun kawak makatên punika, nutupipun botên patosa nêtêp. Lan bandara punika (sarwi ngacungi Tuwan Propesor Higgs) kagungan swara ingkang sakalangkung bantas, ngantos sagêd bablas dumugi pundi-pundi. Kula botên sumêdya ngawon-awon dhatêng swara panjênêngan: bandara, amargi swara ingkang cêtha punika satunggiling kanugrahan agêng, samantên punika manawi korinipun nutup lêrês. Kala punika sanadyan polatanipun Sêrsan Quick botên ewah babarpisan, nanging pandiranging mripat ing sangandhaping alis kandêl kêtingal anggêgarap.

Mirêng wincantênipun Sêrsan Quick makatên wau, kula sadaya lajêng sami gumujêng latah, makatên ugi Propesor Higgs.

Kapitan Orme pitakèn: dadi kowe gêlêm milu têmênan. Ananging kowe elinga, yèn kang bakal dilakoni iki ambêbayani bangêt, bisa uga andadèkake tiwasmu.

Sêrsan Quick amangsuli: ing paprangan punika kados-kados inggih ambêbayani. Kala wontên panêmpuhing mêngsah, sadaya sami pêjah, ingkang gêsang namung panjênêngan, kula tuwin matrus satunggal. Nyuwun pangapuntên bandara, sajatosipun bêbaya punika botên wontên, lairing tiyang punika manawi sampun mangsanipun, lan pêjahipun inggih manawi sampun dhawah kalamangsanipun. Dados punapa ingkang badhe katindakakên ing antawising lair lan pêjah wau botên prêlu karêmbag.

Kula lajêng wicantên: hara dêlêngên, aku kabèh pancèn cocog bangêt karo kandhamu kuwi.

Sampun wiwit kala Kangjêng Nabi Suleman, amaringakên punika (makatên aturipun Sêrsan Quick sarana nudingi sêsupenipun narendra putri ing Seba, ingkang gumlethak ing meja) dhatêng tiyang èstri punika, sampun kathah sangêt ingkang nyondhongi dhatêng rêmbag kula wau. Ananging kula nyuwun pangapuntên bandara kapitan, kadospundi pranatanipun balônja kula. Inggih lêrês kula punika botên anggadhahi batih, ananging kula taksih anggadhahi sadhèrèk èstri kalih, ingkang panggêsanganipun gumantung wontên ing kula. Ing môngka pènsiuning saradhadhu punika musnanipun inggih namung kalihan badanipun piyambak. Bandara sampun pisan-pisan amanggalih, yèn kula punika anggadhahana kamelikan.

Wangsulanipun Kapitan Orme: iya bêcik, ananging pira panjalukmu.

--- 80 ---

Sêrsan Quick amangsuli: manawi botên angsal damêl, inggih sabalônja kula ingkang sampun kemawon. Ananging manawi angsal-angsalan, punapa botên kêkathahên saupami kula nyuwun gangsal prêsèn saking gunggunging angsal-angsalanipun wau.

Kula lajêng wicantên: luwih bêcik ditamtokake bae sapuluh prêsèn, amarga Sêrsan Quick bisa uga ilang nyawane, ora beda kaya aku kabèh.

Sêrsan Quick amangsuli: nuwun sangêt: bandara, ananging pamanggih kula, samantên punika kêkathahên, gangsal prêsèn kemawon kula sampun narimah sangêt.

Dados inggih lajêng katamtokakên, bilih Sêrsan Quick badhe pikantuk gangsal prêsèn saking angsal-angsalanipun kaontungan samantên punika manawi kalakuanipun sae saha miturut ing prentah. Sasampunipun Sêrsan Quick lajêng dipun sukani unjuk-unjukan, saha kapurih ngunjuk, minôngka pakurmatan, murih ingkang badhe dipun tindakakên wau sagêda lêstantun kanthi wilujêng, ananging Sêrsan Quick botên purun linggih, bokmanawi jalaran saking kulina adêging saradhadhu.

Sêrsan Quick awicantên: bandara-bandara, punapa sapunika kula kapetang dados warganing paguyuban ingkang ambêbayani ing gangsal prêsènan punika, kaparêng matur sakêdhik.

Panuwunipun Sêrsan Quick wau sanalika kaparêngakên. Sêrsan lajêng nêdha katrangan, sapintên mênggah agênging sela ingkang badhe kajêblosakên.

Kula mangsuli manawi botên sagêd suka katrangan ing bab punika, amargi kula dèrèng nate sumêrêp dhatêng sela-sela wau. Ananging kula inggih mangrêtos, bilih sela punika tamtu agêng sangêt, bokmanawi agêngipun sami kalihan grija.

Sêrsan Quick cariyos makatên: saupami sela wau agêngipun sagrija, tamtunipun nêlasakên kathah. Ingkang kangge ngrisak punika kêdah dhinamit, ananging badhe kawratên saupami kathahipun samantên dipun êwrat ing unta mêdal sagantên wêdhi. Kadospundi mênggahing panjênêngan, bandara kapitan, upami namung ambêkta pirantosipun kemawon, panjênêngan rak inggih taksih èngêt dhatêng pirantosipun andhinamit tiyang bur, ingkang adamêl tiwasing pintên-pintên tiyang, saha tiyang kêkantunanipun sami kados dipun racun.

Kapitan Orme mangsuli: iya, aku isih eling, ananging saiki ana piraning andhinamit kang luwih kuwat manèh, utawa panjêbluge ngrusak-rusakakengrusak-ngrusakake. bangêt, jajal sesuk padha golèk katrangan, sêrsan.

Sêrsan Quick pitakèn: inggih bandara kapitan, ananging sintên ingkang ambayar punika. Awit badhe botên sagêd angsal latu ingkang ambêbayani punika manawi botên kanthi arta. Kula sampun ngetang, bilih rêgining pirantos-pirantos kangge anjêblugakên wau lan sanjata sèkêt saobat-mimisipun, lan sanès-sanèsipun malih ingkang prêlu-prêlu, kados ta unta sapanunggilanipun, punika botên kirang saking 18.000 rupiyah.

Kula nyambêti: kintên kula arta samantên punika kula inggih gadhah, ananging awarni êmas. Sang putri ratuning Abati, anggènipun paring êmas dhatêng kula, kathahipun sakuwawi kula ambêkta.

Kapitan Orme lajêng wicantên: sanadyan kula punika mlarat ananging manawi prêlu, kula inggih sagêd nguruni arta 6000 rupiyah, amila bab arta botên prêlu kamanah panjang. Ingkang dados pitakenan samangke, inggih punika punapa kula sadaya sampun rujuk, anindakakên padamêlan wau ngantos sarampungipun, sanadyan wontêna punapa-punapa kemawon.

Kula sadaya sami amangsuli manawi purun.

Salajêngipun wontên salah satunggal ingkang pitakèn makatên: punapa taksih wontên ingkang badhe gadhah rêmbag malih.

Kula amangsuli: o inggih. Kula kasupèn mitungkas makatên, manawi kula sadaya ing têmbe sagêd dumugi ing kitha Mur, sampun pisan-pisan wontên salah satunggal ingkang kumawani angrêridhu dhatêng Sang Putri Walda Nagasta. Awit manawi salah satunggal wontên ingkang kasupèn ing bab punika, sagêd ugi bôngsa Abati amêjahi dhatêng kula sadaya, amargi Sang Putri Walda Nagasta punika satunggiling wanita ingkang kaaji-aji, kengingipun krama namung kalihan sadhèrèkipun piyambak.

Propesor Higgs wicantên dhatêng kapitan makatên: kowe krungu Olivier, kiraku anggone dhoktêr ngomong mangkono kuwi, sing dikarêpake kowe, jalaran liya-liyane wis kêliwat umure kanggo mangkono kuwi.

Kapitan lajêng wicantên sêmu kalincutan, mula ya bênêr, satêmêne mono, aku dhewe umurku ya wis kêliwat, lan tumrape aku dhewe, panjênênganmu ora prêlu nyamarake aku mungguhing ayune nonah irêng mau.

Sêrsan Quick abêbisik sajak wados: bandara, sampun sok umuk saèstu, sampun sok umuk, awit tiyang èstri punika satunggiling barang ingkang botên kenging katamtokakên, dintên punika kêtingal racun, benjing-enjing kêtingal mabên, namung Pangeran piyambak ingkang nguningani mênggahing sabab-sababipun. Amila panjênêngan sampun umuk, amargi tiyang èstri punika sagêd angapusi panjênêngan, kados ingkang sampun kalampahan ing dintên kala wingi.

Kapitan Orme wicantên sajak amêm makatên: wis mênêng, aja crita anggladrah mangkono, wis undangna kreta bae. Ananging kala punika Propesor Higgs kados kulinanipun ingkang kasar punika, lajêng gumujêng latah. Kula piyambak lajêng anggagas, amargi ing ngajêng kula kados katingal kalanipun sang putri ambikak kêkudhungipun, lan swaranipun rênyah kamirêngan ing kuping kula, têka wontên ing ngriki kaungêlakên nonah cêmêng. (Badhe kasambêtan)

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 5, 25 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 18 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [81] ---

Ôngka 5, 25 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 18 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

Kawêdalakên Sabên Dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Sawangan ing talaga Tobah

[Grafik]

Sawangan ing nginggil punika araos gêsang, lampahing toya ingkang nyêmpyok dhatêng ing dharatan, kêtingal kados wêwironing gubah, ingkang ebah dening kêtêmpuh ing ambêgan ririh.

--- 82 ---

Raos Jawi

Êndêm

Êndêm. Mênggahing êndêming candu, punika kenging dipun wastani sampun sanès êndêm, nama pangawak risak, awit ingkang sampun gadhah pakarêman satunggal punika, sagêdipun nguwalakên rêkaos sangêt. Bêbasanipun tiyang ingkang kados makatên punika sampun botên sagêd bênggang sanyari kalihan kêkasihipun, tansah lèyèh-lèyèh wontên ing patilêman, angumbar gagasanipun ingkang ngêlangut, nanging ngêlanguting gagasan wau namung nglêmpara buyar botên kantên-kantênan. Ingkang kados makatên wau dipun anggêp kamuktèn agêng, sagêd ngeka-eka gagasan, ing bab raosing kaswargan.

[Grafik]

Ngalanguting gagasan muluk dumugi suwarga.

Tiyang ingkang sampun nama sês (nyêrèt) adat lajêng ical dugi-duginipun, dipun kirangi botên purun, nanging manawi dipun indhaki saya majêng, dados apêsipun dhawah ajêg. Wataking tiyang makatên punika sagêd ngeka-eka basa, sagêd nyôndra bilih tiyang sês punika gadhah watêk, wanara, diyu, kul. Wanara punika kêthèk, têgêsipun sugih akal, kadospundi marginipun angsal bêtah. Manawi sampun kacêpêng bêtahipun, lajêng kêdunungan ambêging diyu, inggih punika danawa, punapa-punapa sarwa kêdugi. Wusana sasampuning kêraos mêndêm, lajêng anjintêl kados kul, inggih punika keyong, tanpa gadhah kêlik. Nanging watak tigang prakawis wau botên wontên damêlipun sadaya.

Sapunika kadospundi marginipun murih tiyang ingkang mêndêm candu ingkang tansah nglandêng punika sagêd suda, pintên banggi ical babar pisan, punika tansah dados pamanahan panjang, ingkang sayogi namung dipun pasrahakên dhatêng ingkang nglampahi, têtimbang salêbêtipun mêndêm kangge angraosakên pikiran ingkang ngômbra-ômbra, aluwung kangge angraosna dhatêng kawontênaning lêlampahanipun, manawi sagêd dados eling, punika sampun nama pitulung.

Êndêming madon. Punika sajatosipun sawênèhing pangrisak ingkang kiyat sangêt dayanipun, tiyang manawi sampun kataman ing bab punika, angèl sangêt pêdhot-pêdhotipun, awit botên mawang anèm sêpuh, niyatipun inggih taksih ajêg kemawon, namung limrahipun manawi [mana...]

--- 83 ---

[...wi] sampun sêpuh lajêng ngunduri. Nanging botên kirang tiyang ingkang sampun sêpuh taksih nindakakên êndêm wau, namung kemawon anggènipun damêl sasab tatakrama kathah. Dados cêkakipun icaling êndêm wau namung wontên kêncênging manah.

Êndêming maling. Punika sajatosipun anèh, pundi wontên maling angêndêmi, sabên maling inggih awon. Punika pancèn nyata, sabên tiyang sampun mastani makatên. Nanging prayogi ngèngêtana, sayêktosipun ingkang nama pandung punika tindak paracidra, dados samukawis tindak cidra punika inggih botên sae, mila sanadyan botên dipun wastani, kados tiyang sampun sumêrêp piyambak dhatêng ingkang dipun wastani paracidra, lan tindak wau manawi dados pakulinan, têgêsipun inggih dados êndêm, mila prayogi dipun atos-atos.

Sayêktosipun êndêm sadaya wau nama êndêm ingkang taksih kasatmata, punika gênah pinanggih dumukanipun ingkang dados jalaraning êndêmipun, taksih gampil anggènipun damêl sarana ingkang kangge panulakipun, sanadyan botên tumama, nanging mêksa sagêd ngêcakakên.

Sapunika wontên êndêm malih, inggih punika êndêming: kadrajatan, kasugihan, tuwin kawibawan. Êndêm tigang prakawis wau angèl sangêt dumuk-dumukanipun, nanging ingkang nglampahi angglêlêng mêndêm ajêg-ajêgan. Dene icaling êndêmipun wau namung manawi tiyangipun sampun koncatan ing bab tigang prakawis wau. Wontênipun angèl icalipun, awit sajatosipun ingkang kataman ing êndêm ngakal budinipun, mila ingkang nglampahi inggih botên ngrumaosi, cêthanipun namung saking panyawanging liyan.

Ing ngajêng sampun kacariyosakên, bilih ngrêksa kasarasan punika ugi atêgês ngrêksa jiwa, dados wajib rinêksa sangêt.

Ing wusadawusana. sakathahing êndêm wau pinuji murih anêbihi dhatêng kula sadaya, manawi kalampahtankalampahan. makatên, tamtu manggih kasarasan ing lair batosipun.

Pawartos saking Adminstrasi

Ing Kajawèn nomêr 3, wontên wangsulan sêrat dhatêng langganan nomêr 419 ing: Sêmarang. Punika lêpat: lêrêsipun: ing Sêmarang, (Madiun).

Langganan nomêr 2992 ing Tugu (Purwaasri). Adrès sampun kawêwahan: Kêdhiri. Dhuplikat kakintun.

Kajawèn nomêr 1-2 saha 3 taun punika, sampun têlas, para langganan enggal botên sagêd tampi. Kawuningana saha sampun andadosakên cuwaning panggalih.

Bale Pustaka.

--- 84 ---

Cariyos Sajawining Tanah Jawi

Badhud Gambar Idhup ingkang Kasuwur

Candhakipun Kajawèn ôngka 4.

Biyungipun botên angsal padamêlan ing griya kumidhi malih amila lajêng kêpêksa bêrah mênjait. Ewasamantên Charlie taksih kêncêng sêdyanipun, badhe dados tukang main tonil, sarêng umuripun sampun 16 taun, Charlie tumut dados tonil bison, inggih punika satunggiling tongtonan, ingkang para tukangipun main sami botên wicantênan, dados bokmanawi saèmpêr kalihan wayang Sundha. Ananging botên mawi kacariyosakên dening dhalang, pawicantênanipun namung sarana sasmita sasolahing badan utawi tangan, tongtonan wau tansah midêr dhatêng tanah Amerikah tuwin Eropah. Anuju satunggiling dintên kala Charlie wontên ing kitha Paris, nonton gambar idhup ingkang cariyosipun anggumujêngakên. Awit punika Charlie Chaplin lajêng angudi sangêt sagêd tumut main wontên ing gambar idhup.

[Grafik]

Charlie Chaplin nuju main nguwod dhadhung

Ing kala wau sampun kacariyosakên, bilih Charlie Chaplin sasampunipun ningali gambar idhup wontên ing kitha [ki...]

--- 85 ---

[...tha] Paris, lajêng kêpengin sangêt sumêdya tumut main gambar idhup. Saking kêncênging sêdyanipun, ing taun 1910 Charlie Chaplin nuntên pangkat dhatêng tanah Amerikah. Kala punika Charlie botên sumêrêp babarpisan kadospundi pandamêlipun gambar ing gambar idhup, makatên ugi piyambakipun gadhah pangintên, bilih main ing gambar idhup punika, botên beda kalihan main kumidhi limrah, ing sarèhning kala punika Charlie kapêksa kêdah wangsul dhatêng tanah Eropah, dados inggih lajêng botên sagêd enggal-enggal anuruti punapa ingkang dados idham-idhamanipun. Sadangunipun Charlie wontên ing Eropah, sumêrêp tiyang agêng inggil ingkang solah-tingkahipun sajak anggumujêngakên, inggih tiyang ingkang agêng inggil wau, ingkang salajêngipun tansah katiru dening Charlie Chaplin manawi kalêrês main ing gambar idhup.

[Grafik]

Charlie Chaplin ambadhud kalihan lare.

Sadumuginipun ing tanah Amerikah malih, Charlie Chaplin sagêd angsal padamêlan wontên ing maskape gambar idhup. Ing sakawit namung main gambar ingkang lucu-lucu saha ingkang cêlak-cêlak, saha gambar-gambar wau botên gadhah pikajêng punapa-punapa, ngêmungakên lêlucon kemawon. Danguning dangu Charlie anggadhahi gagasan badhe adamêl gambar, ingkang cariyosipun botên ngêmungakên dhawah lucu kemawon, ananging mêngku pikajêng ingkang utami, saha ingkang kenging kangge tuladan ing têtiyang kathah. Ing sarèhning Charlie Chaplin punika sampun nate anglampahi kamlaratan, punapa malih purun migatosakên dhatêng kawontênanipun panggêsanganing tiyang, amila tumrap piyambakipun inggih botên patos angèl ngupados cacriyosan-cacriyosan ingkang angêrês-êrêsi manah anangning mawi dipun bumboni lêlucon, dados para ingkang sami mriksani dhatêng cariyosing gambar wau, inggih sami gumujêng rame ningali tandang tingkahipun Charlie Chaplin wontên ing ngriku, ewadene manahipun rumaos tumut belasungkawa dhatêng lampahanipun Charlie ingkang kagambar saklangkung nlôngsa wau. Charlie Chaplin punika sanajan tiyang kumidhi, botên kenging dipun wastani mata dhuwitên, bokmanawi inggih jalaran wêwatêkanipun ingkang makatên wau, sabab-sababipun Charlie Chaplin namanipun sagêd kasuwur ing saindênging jagad, inggih

--- 86 ---

punika botên manah dhatêng epahan kathah, ingkang kaprêlokakên rumiyin janji gambar ingkang dipun damêl wau sagêd sae sarta sagêd amranani dhatêng para ingkang sami ningali. Contonipun:

Salah satunggiling maskape gambar idhup ing Amerikah aprajangji dhatêng Charlie Chaplin sumêdya suka epahan 1 yuta rupiyah, manawi piyambakipun sagah main ing gambar cacahipun 8 iji sarta salêbêtipun 18 wulan rampung. Ananging rampungipun gambar 8 wau botên salêbêtipun 18 wulan, malah ngantos 5 taun. Dados kala punika Charlie botên angèngêti wêkdal ingkang kabucal, punapa malih botên angèngêti dhatêng sudaning pamêdalipun arta. Ingkang dipun pêndêng ngêmungakên saening gambar ing têmbe. Asring sangêt lêlampahan satunggal punika kagambar ngantos kaping 30 utawi langkung. Pungkasanipun ingkang kapilih namung gambar satunggal, pintên kemawon arta ingkang kabucal tanpa guna, para maos têmtunipun sagêd amanggalih piyambak. Ananging sarêng gambar 8 kasbut nginggil wau rampung, namanipun Charlie Chaplin ing donya gambar idhup inggih saya mindhak kasuwur, antawis gambar-gambar 8 wau, ingkang pantês kacariyosakên ing ngriki inggih punika: cariyos gêsang nyara sagawon, cariyos kêkesahan sadintên, lan cariyos lare ingkang lucu.

[Grafik]

Charlie Chaplin nuju mlampah-mlampah.

Sintên ingkang mriksani gambar idhup ingkang nyariyosakên: gêsang nyara sagawon, lan nguningani patrapipun Charlie Chaplin main dados satunggiling tiyang ingkang kasangsaran, ingkang sadintên-dintên tansah dipun siya-siya ing sasamining tumitah, ngêmungakên sagawonipun piyambak ingkang taksih sêtya saha rêmên dhatêng badanipun, têmtu sami gumujêng tanpa kèndêl jalaran saking solah-tingkahipun Charlie ingkang pancèn anggumujêngakên wau, ananging gumujêngipun wau kaworan ing wêlas, amargi ing ngriku Charlie sagêd amitongtonakên nalangsaning gêsangipun tiyang miskin. Inggih kasagêdan ingkang makatên punika ingkang sagêd mitongtonakên sangsaranipun tiyang mlarad, ananging mawi dipun bumboni lêlucon, ingkang anjalari Charlie Chaplin dipun rêmêni ing tiyang, ing saindênging bawana ingkang sami karêm dhatêng gambar idhup.

Pitêpanganipun Charlie Chaplin sami nyariyosakên bilih Charlie punika satunggiling tiyang ingkang landhêp pikiranipun, ahli dhatêng musik, rêmên dhatêng wêwaosan, tuwin rêmên ngudi dhatêng kawruh. Ananging wontên kalamangsanipun, Charlie wau ujug-ujug nandhang prihtos,prihatos. asring sangêt lajêng sok wicantên makatên: kadospundi susah lan kirang sênênging manah kula, punika kula botên sagêd ngaturakên, dene kula sabên dintênipun kêdah ambadhud amargi kapêksa dening padamêlan kula.

Makatên mênggah dêdongenganipun Charlie Chaplin satunggiling badhud ing gambar idhup ingkang kasuwur.

--- 87 ---

Panglipur Èwêding Manah

[Pocung]

kongsi bingung rinaras lir bapak pucung / ciptaning manungsa / dènnya anggung tanpa uwis / kang winawas ing wose tanpa wusana //

duk ing timur mung marêm saking pangimur / ing kalaning beka / kamurkane têmah kêndhih / kandhuhaning tyas kandhêg tan sapiraa //

wusing pupul kang kaanan mung mrih kiwul / yèn ta kawawaa / bumi langit dèn dhèwèki / mrih kawasa misesani isinira //

pan ing ngriku wus aran tumindak laku / lir tataning lumrah / tinrapan tatèng palupi / supayantuk mapaning têpa tuladha //

nulya antuk wêwulang sarwa pakantuk / saking yayah rena / myang guru kang nênuntuni / wèh pituduh dêdalan maring kotaman //

tanpa limut panranging ulah panggilut / ring tuntunan tama / mrih tuman tumanêm ati / têmah tuwuh tumitah aran diwasa //

wusing kukuh ciptanira saya bakuh / akêngkêng kaduga / kêdayan rosaning ati / rumasa wus longgar anèng pangumbaran //

lan wus wêruh kang aran ala pakewuh / nanging datan wêgah / miyagah sarwa kadugi / dening mèngêt mapan pangawikanira //

marmanipun sanggyaning janma kalamun / wus aran diwasa / wawasane tan nguwisi / aran mapan nèng madyaning paramean //

kang ginilut anggung tuwuh angêlangut / pan kono katêkan / cobaning lyan kang ngacaki / nêdya caruk mrih papan sakecanira //

awit ngriku tatanira kang kêlaku / tanpa pilih janma / sêdyane kumudu luwih / singa unggul kalok kaluwihanira //

saya limut kanthi karosan anggrêgut / rêbutan kuwasa / tanpantuk marêming ati / nadyan tutug katêkana durung trima //

kang dyèku wus aran lumrahing laku /Kurang satu suku kata: kang kadyèku wus aran lumrahing laku. samya linakonan / ing sapêpadhaning janmi / kang ngênggoni marang wataking taruna //

lumuh luput amung bênêr kang dèn gilut / môngka kaluputan / anggung mêmulêt salami / kang kadyèku tarlèn mung saking kalepyan //

yèn ta emut mokal kongsia kalimput / awit uga ana / cipta kang bangkit ngakoni / mring sanggyaning bênêr luputing lêlakyan //

nanging tuhu kaanan mangkono mau / yêkti tansah beda / kadi lingsiring hyang rawi / yèn wus glewang kawangwang ing asrêpira //

nulya tuwuh cipta sarasaning sêpuh / angga tan kuwawa / mung kari rosaning ati / timahtêmah. ngrasa tuwuh panarimanira //

nanging durung antuk pamarêm kang rampung / mung salin pangrasa / mêmikir doning dumadi / kadiparan têmbe ing wusananira //

dyan anggayuh maring sampurnèng tumuwuh / mung anggung anggagas / dènnya wus cakêt lan pati / dyan ingantêp marême ngrasa kêtêkan //

mung kang èstu antêpira durung tamtu / awit duk katêkan / kang malaekat Mingkail / yèn parênga pan maksih nyuwun samaya //

yêkti ewuh janma kang ngudi pangawruh / kang murih sakeca / linakon kalaning urip / ngana-ngene mung sarwa nêmu rubeda //

yogyanipun amrih kalêganing kayun / wus aja ngrêrasa / mundhak tiwas ngrusak pikir / luhung ngudi salamêting lakunira //

--- 88 ---

Kawontênanipun Tanah dalah Têtiyangipun

Brêkating siti pradikan saking barkahing tiyang linangkung.

Siti pradikan punika têgêsipun siti ingkang dipun mardikakakên botên kakengingakên ing paos, tuwin têtiyangipun linêpatakên ing padamêlan gugur gunung pakaryaning nagari. Wontênipun makatên punika awit siti wau ing kinanipun pancèn asli dados ganjaran dhatêng sawênèhing tiyang, saking panjênêngan nata, jalaran saking katarimah. Ing salajêngipun, sarêng tiyang ingkang tampi ganjaran wau ngajal, siti wau limrahipun lajêng lêstantun dipun darbèni dhatêng turunipun ingkang sampun botên wontên. Utawi wontên malih siti pradikan punika kangge pêpundhèn inganggêp suci, dening ing ngriku wontên pasareanipun para agung Jawi, para misuwur tuwin sanès-sanèsipun.

[Grafik]

Pasareanipun Kyai Agêng Pandnanarang ing Têmbayat Surakarta.

Tumrap ing tanah Jawi, siti ingkang kados makatên wau kathah sangêt, sapriki tata caranipun taksih lêstantun kados kala jaman samantên. Tumrap ingkang asli ganjaran, kêtingal bilih mardikanipun tiyang ing ngriku jalaran saking barkahing para lêluhuripun. Dene ingkang asli siti suci, inggih punika ingkang isi pasarean, têtiyangipun ingkang sami rumêksa ing ngriku sadaya kêtingal sangêt anggènipun tumêmên, tuwin ngrumaosi bilih panggêsanganipun punika jalaran saking brêkahipun ingkang dipun rêksa.

Mênggah ing Surakarta tuwin ing Ngayogyakarta, têtiyang rumêksa pasarean ingkang ingaji-aji, punika pinangkat abdi dalêm, têgêsipun abdining ratu, sami angsal têdha ingkang nyêkapi, saha têtiyangipun lajêng dipun wastani abdi dalêm pradikan.

Wontênipun pinundhi-pundi makatên wau, mirid nalar-nalaripun jalaran tuwuh saking sabab kalih prakawis, sapisan jalaran angluhurakên adhatêng tabêting kaluhuranipun, [kaluhur...]

--- 89 ---

[...anipun,] kaping kalihipun jalaran saking ngèngêti dhatêng lêluhur ingkang nurunakên. Dados manawi ngatên tiyang punika tansah wajib angèngêti dhatêng kautamèn tuwin èngêt dhatêng ingkang andarahakên, awit tiyang ingkang èngêt makatên punika, pikiranipun badhe botên kêgodha mrika-mrika.

[Grafik]

Abdi pradikan ngadêg ing gapura pasarean ing Bayat.

Kawontênaning siti pradikan ing tanah gupêrmenan ingkang katingal, kados ta: dhusun Panêrusan Wetan, bawah Banyumas, pêparing dalêm nata ing Surakarta dhatêng Nyai Samsudin, minôngka ganjaran anggènipun sagêd maluyakakên gêrahing garwa dalêm. Dhusun Brêngkok, ugi Banyumas, kaganjarakên dhatêng Kaji Musa, kêtrimah anggènipun apal Kuran. Dhusun Sêwulan, bawah Madiun, asli ganjaran saking Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana I dhatêng guru Kyai Mukhamad Santri. Dhusun Karanggêbang, Panaraga, ingkang rumiyin dados kancing gêlung putri dalêm Ingkang Sinuhun Pakubuwana IV ing Surakarta, ingkang katarimakakên dhatêng Kyai Kasan Bêsari, ing Têgalsari, tuwin sanès-sanèsipun.

Mênggah pradikan, kala ing jaman rumiyin wontên ingkang mawi angsal nawala kêkancingan saking panjênêngan nata, têdhakanipun kados ing ngandhap punika :

Pèngêt. Nawalaningsun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngadurrahman Sayidin Panatagama, ingsun gadhuhakên marang anake bok rôndha Pamênang kang aran Ki Sabariman, marmane ingsun gadhuhi nawalaningsun Ki Sabariman, dene ingsun gawe kawulaningsun wong paprêdikan ing Pamênang, lan ingsun alihakên namaningsun aran, jênêngakên Ki Pamêning. Amadanaa marang puhingtraningsunputraningsun. Ki Adipati Anom, sarta ingsun patêdhani kagungan ingsun desa ing Pamênang sakabone cacahe sawah gawene wong 16.

Iku dèn sônggaa ing sagawe-gawene, sarta ing salaladène wong paprêdikan, aja ngowah kaya adate kang uwis kalakon kang dhingin-dhingin, anadene lêbune ing sabên-sabên sasi Mulud iku ajujuga marang ing putraningsun Ki Adipati Anom, iku pacuhan-pacuhan, Bok Pamênang pêpacak ingsun marang ing sira-sirasira. ingsun gawe kawulaningsun [kawulaningsu...]

--- 90 ---

[...n] wong paprêdikan iku dèn anêtêpi ing sapagaweanira wong paprêdikan, sarta dèn bisa anggêmahake desa, angenaki atining wong cilik, aja sira agawe rusaking wong cilik. Têka kongsi sira agawe rusaking desa atawa rusaking wong cilik, amêsthi yèn sira anêmu bilai, iku pacuhan-pacuhan sakèhe kawulaningsun padha sira angèstokêna ing saunine nawalaningsun kang sun gadhuhakên maring Bok Pamênang, taha yèn tan angèstokêna, atanapi yènna maido kaplaksanaa ing sakèhe para nayakaningsun ana ing alun-alun ingsun ing Surakarta Adiningrat, sarta konjuka ing sampeyaningsun.

Titi.

Kala dhawuh pangandika dalêm ing dintên Jumuwah tanggal ping songalêkursanga likur. sasi Rêjêp ing taun Êje angkaning warsa 1710.

Miturut nawala ing nginggil punika, têrang bilih kawontênaning pradikan punika gêgayutan kalihan praja. Têgêsipun ing sakawit botên tuwuh saking kajêngipun tiyang alit.

Dene tumrapipun ing wêwêngkon karajan Jawi, pancèn taksih tumindak sapriki, kawontênaning nama pradikan malah dados pangkating padamêlanipun, kados ta ing Bayat, Kajoran, ing Janti tuwin sanès-sanèsipun.

Amangsuli ing bab kajênging cirinipun karangan punika, dados têrang bilih brêkahing tiyang linangkung ing budi punika tansah langgêng ing salami-laminipun, dados saening lêlabêtan, punika tanpa ical ucapipun, sanadyan namung kantun tilas, tiyang tansah ngèngêti tuwin nuwèni, lan ingkang makatên wau sanadyan ing sabrèbètan araos gugon tuhon, nanging lugunipun botên, yêktosipun namung jalaran saking angèngêti bilih tabêting kautamèn punika tansah lumèngkèt.

Kosokwangsulipun tiyang ingkang nalika gêsangipun gadhah tindak awon, kuburipun inggih tanpa tilas, kados ta: sawênèhing dhusun sakidul kawadanan Karangbinangun, Grêsik, nama dhusun Windon wontên pasareanipun bôngsa luhur kina, mèh ing sabên tiyang tamtu sumêrêp dhatêng labêt lêlampahanipun kang sumare ing nalika sugêngipun, inggih punika Patih Logêndèr, warôngka nata Kênya ing Majapait. Punika kawontênanipun pasarean ing ngriku anjêmbrung kados wana. Wontênipun kados makatên, tamtu jalaran kala rumiyin gadhah tindak botên sae, katranganipun kados ingkang kasêbut ing Sêrat Damarwulan, Kyai Patih Logêndèr tansah damêl piawon dhatêng Radèn Damarwulan tanpa kèndêl. Tuwuhing pandamêl awon wau lajêng anumusi, kuburipun kemawon dipun srêtu ing tiyang.

Dhuh para neneman, èngêta dhatêng lêlabêtan utami.

--- 91 ---

Tuwan Dhoktêr Cipta Mangunkusuma Bidhal dhatêng Bandhah

Kados para maos taksih èngêt, bilih Tuwan Dhoktêr Cipta Mangunkusuma kasingkirakên dhatêng Bandhah, bidhalipun saking Bandhung dhatêng Surabaya numpak sêpur èsprès, sarta salajêngipun saking Surabaya dhatêngipun Bandhah numpak kapal Van den Bosch.

Lampahipun tuwan dhoktêr wau kawartosakên wontên ing sêrat-sêrat kabar kados ing ngandhap punika:

Bidhalipun Tuwan Dhoktêr Cipta saking Bandhung sakalihan tuwin putra-putra kapenakanipun. Sadumugining Surabaya Gubêng, pulisi ingkang ngêtêrakên lajêng masrahakên dhatêng pulisi ingkang mêthuk ing ngriku. Nalika wontên ing sêtatsiun Bandhung dipun untapakên ing têtiyang nasionalis, dene sarêng dumugi ing Surabaya Gubêng dipun pêthuk dening para panuntuning pêrgêrakan pribumi, ing ngriku wontên Tuwan Dhoktêr Sutama, Tuwan Suyana tuwin Tuwan Santosa. Tuwan Dhoktêr Cipta wontên ing Surabaya nyipêng ing hotèl Piktoriyah.

[Grafik]

Dr. Cipta Mangunkusuma

Enjingipun nalika bidhal dhatêng kapal Van den Bosch dipun êtêr ing para mitra kuwanuhanipun. Studi klub Surabaya ngintuni sêkar karangan. Tuwan Dhoktêr Cipta kêtingal sênêng ing galih, kinupêng ing têtiyang kintên-kintên wontên kalih dasa, ngantos dumugi wanci bidhaling kapal, wusana sadaya wau sami sêsalaman tuwin ngucap wilujêng ing lampah, tuwin sadaya sami ngadêg wontên ing dharatan ngêntosi angakting kapal.

Wêwakiling Indhisê koran sagêd rêrêmbagan kalihan Tuwan Dhoktêr Cipta sakêdhap. Cariyosing Indhisê koran: panjênênganipun kêtingal têntrêm ing panggalih tuwin ing sêmu kagungan pangajêng-ajêng badhe tumuntên sagêd wangsul kondur dhatêng tanah Jawi. Dhatêng ing pamarentah, panjênênganipun botên kagungan sak ing galih. Pamarentah namung anindakakên punapa ingkang kêdah dipun tindakakên. Tuwan Cipta ngandika: kula nglilani dhatêng panjênêngan nêrangakên atas nama kula, bilih kawontênanipun gupêrmèn kalihan kula, tindakipun sae. Pangajêng-ajêng kula, katrangan kula ingkang makatên wau wontêna pigunanipun.

Makatên ugi tindaking pulisi saking Bandhung dumugi Surabaya, ugi sangêt andadosakên sênênging galihipun Dhoktêr Cipta. Ngandikanipun: botên wontên tindaking pulisi ingkang botên dados sarjuning manah kula. Lan malih kalih-kalihipun namung ngawontênakên sarwa prayogi, mila inggih botên wontên bab punapa-punapa ingkang pinanggih botên nyênêngakên manah.

Ing bab badhe wontênipun ing Bandhah, Dhoktêr Cipta

--- 92 ---

badhe nindakakên padamêlan punapa, ing sapunika dèrèng sagêd nyariyosakên. Wontênipun ing ngrika panjênênganipun badhe nyawang-nyawang rumiyin. sasampunipun makatên niyat badhe nindakakên kadhoktêranipun.

[Grafik]

Têluk palabuhan ing Bandhah.

Wêkasaning pangandikanipun Dhoktêr Cipta: pangajêng-ajêng kula, ing têmbe dhatênga wancinipun, tiyang manggih katrangan ingkang langkung cêtha ing bab pandamêlan kula, inggih punika ing bab pandamêl ingkang anjalari kula dipun singkirakên punika. Ananging kula ambali sapisan êngkas: miturut kawontênanipun ing sapunika, sampun mêsthinipun pamarentah kagungan tindak makatên.

Wakiling Indhisê koran tumuntên tabikan. Kapal Van den Bosch lajêng bidhal saking Surabaya nuju dhatêng Bandhah.

Sambêt kalihan bidhalipun Tuwan Dhoktêr Cipta, Phajar Asiyah cariyos makatên: padununganipun Dhoktêr Cipta ing Bandhah wau, miturut sêsêrêpan kula, sanès padunungan ingkang adamêl kasusahan, awit kajawi hawanipun sae, ing sakubêngipun ngriku inggih kathah bôngsa Jawi.

Buku wêdalan Bale Pustaka Serie No. 405 kesah layaran dhatêng Pulo Papuah, ingkang rinêngga ing gambar, ugi nyariyosakên kawontênanipun ing Bandhah makatên... Pulo Bandhah punika sanadyan alit, nanging pabandaranipun sakalangkung agêng...

--- 93 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng, lan Petruk

Bab Wêwatêkanipun Tiyang Nyambutdamêl

(Candhakipun Kajawèn ôngka 4)

Sêmar : Kaya-kaya anggonku nyritakake mungguhing wêwatêkane Nakula Sadewa, lan Arjuna, wis gamblang, saiki tak wiwitane ngandharake wêwatêkane Radèn Bratasena.

Garèng : Wiyah, nèk kanggone jaman saiki, sanadyan ta jarene saiki kiyi diunèkake jaman: sama rasa sama rata, ananging yèn ora duwe unggah-ungguh, ora wêruh tata, ora bisa dhodhok kaya Radèn Bratasena, têmtune sanadyan laire ora diaru-biru ing wong, ananging batine rak iya digrundêli sasayahira, kaya ta: endah-endah wong buda ora ngrêti tata, êndhase salegêr, rumasane putrane sing madhêp ngetan. Hara, apa kuwi kêpenak arane. Môngka jarene, wong kuwi nèk arêp kajèn, kudu ngajèni ing liyan. Amara, apa Radèn Brantasena kuwi gêlêm ngajèni ing liyan, rak iya ora.

[Grafik]

Petruk : Ana paribasan Walônda kang unine mangkene: sapa sing ora wêgah tansah nyêkêli topine ing tangane, saparan-paran iya ora bakal kapiran. Dadi têgêse: wong kuwi yèn ora wêgah tansah awèh urmat ing liyan, wis mêsthi iya bakal kapenak, cêkake wong kuwi dadi kudu sing andhap asor. Ing môngka Bratasena ki bangsane bêngkauk, moh basa nyang padhane manusa, sapa-sapa iya arêp dijawadipa, yak, nèk aku iya ora yaok.

Sêmar : Lho, kowe aja kliru tômpa: Garèng utawa Petruk. Anggone Radèn Bratasena digambar ora bisa dhodhok lan ora bisa basa, kuwi karêpe sing nganggit wayang, arêp mratelakake, yèn sawiji-wijining wong kang bênêr lakune, ora prêlu duwe wêdi karo sapadhane, awit kabèh-kabeh mau rak sapadhane titah, dadi karêpe: kabèh uwong, iya bôngsaa luhur utawa bôngsa cilik, kuwi bisa unggul, bisa asor, bisa sugih, bisa mlarat, bisa mulya, bisa nistha, lan sapadhane. Dadi yèn kowe têmênan ora duwe kaluputan apa-apa, cêkake lakune atimu bênêr, dadi iya ora prêlu wêdi karo sapadhane manusa.

Garèng : Ma, sing diarani laku bênêr kuwi kêpriye, ta, kaya-kaya sabên dina atiku iya tansah tak jaga, supaya lakuku bisa bênêr, kaya ta: nèk pitike tanggane kabênêr lagi saba, ora-orane bakal tak bêdhog, manawa kira-kirane sing duwe bakal wêruh.

Sêmar : Lêlakonmu sing mêngkono kuwi ora

--- 94 ---

beda karo lêlakone santri sing sêmbahyang nèk kêtunggon kyaine, nèk kyaine kabênêr ora ana, jarene le sêmbahyang pêrlop dhisik. Dene sing diarani laku bênêr, ya kuwi: nglakoni kautaman kang kanthi lair batin, ora gêlêm gawe saksêriking liyan, nêtêpi marang kuwajibane, gêlêm anjaga kasangsarane liyan, sênêng têtulung, lan isih akèh manèh batire, cêkake sakabèhing panggawe kang dilakoni, kuwi utama tur anggone nindakake kanthi sasungguh-sungguhnya dhêngên rela hati. Dadi nèk kowe duwe pikiran sama rasa sama rata, ananging atimu isih pating pringkil kaya têmêndhil, iya ora bakal bênêr, lan ing têmbe burine iya bisa nêmu sangsara. La kêpriye, bocah nonoman saiki kiyi, nèk pangkate isih cilik, karêpe banjur arêp: nyamarata, ananging nèk pangkate gêdhe sathithik, samôngsa ana uwong rada kurang anggone ngajèni bae, sanalika kono banjur brigah-brigih, utawa klecam-klècême banjur rada kêtuwan, aliyas gêrah thinthile. Ambalèni rêmbuge Si Petruk anggone ngèmbèt-èmbèt Jawadipa, sajake kok kaya wong sing wis tau kêcêngklak, anggone ora dhêmên nyang Jawadipa têka anjlêgabit, la wong anèh karêpe Petruk kuwi, karo pandhuwurane karepe anjawadipa, barêng dijawadipa dening uwong sing dianggêp sangisore, banjur bêgita-bêgitu, utawa manèh banjur dadakan ora dhêmên karo Jawadipa. Mulane kok iya bênêr karêpe paribasan Walônda, kang unine mangkene: samubarang kang kowe ora kêduga nyandhang, aja ko tumrapake nyang wong liya.

Garèng : Wadhuh, kathik ngêtokake paribasan Walônda barang, anggonmu nuturenuturke. nèng ngêndi, Ma, lan kapriye karêpe.

Sêmar : E, aja dikira dumèh wis kaplak, nèk cara Walônda bae sa ik, rong ik, utawa sapêrdhom rong pêrdhom, iya ngrêti. Mungguh karêpe bêbasan dhuwur mau, gampange mangkene: yèn kowe ora sênêng diala-ala ing liyan, iya aja sok ngala-ala ing wong. Amara, anggonmu le sok dahwèn kuwi bok marenana, ana wong liwat cêkokane cilik bae sanalika banjur muni: cêkokane kathik munthil-munthil kaya blênyik. Wis gêlêm mêmoyok, mung diunèkake wêtênge nonong bae, banjur arêp nglêthak.

Garèng : Hara, Rama kuwi, wong arêp nyritakake bab wêwatakane Radèn Bratasena têka banjur adoh parane.

Petruk : Ora, Rèng, upama ora ko elingake, aku wani totohan plothotan wudun, tibaning ngênggon Rama ki rak banjur ngomongake, nèk ora ngêmungake jago thok sing bisa kluruk, sanajan dèngkèk iya bisa. (Badhe kasambêtan)

--- [95] ---

[Grafik]

Gambar 1, 2, 3

1. Pak Truna, manawi nêdhani pitik iwènipun kulina mawi ngungêlakên gakuk, asring mawi kalagokakên Sastrakara: gokok kikok, gokok kikok, kèko kikok, keko kikok, kèk gokok èplèk-èplèk...

2. Wontên motor dhatêng ngungêlakên gakukipun, dilalah inggih lagu Sastrakara: kèk gokok èplèk-èplèk, gok kak-kik kaok-kaok... ayam mènthokipun Pak Truna sami dhatêng, saha lajêng sami kaplindhês ing motor.

3. Pak Truna dhatêng mêmbik-mêmbik nêdha lintu, lampahipun inggih anyastrakara malih.

--- 96 ---

Waosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta

V. Wong sing duwe omah têka.

[Pangkur]

kocapa gênti carita / satêmêne sing duwe omah kuwi / wong lêlima tunggal kumpul / padha wong cebol tuwa / sabên êbyar wis padha lunga ngêluyur / mangkat mênyang pagawean / mêlik êmas jêron bumi //

sadurunge padha budhal / wis mrantèni kanggo yèn mêngko mulih / olah sêga karo lawuh / sorene lagi têka / banjur padha bêbarêngan mangan kêmbul / bubar mangan nuli mapan / nèng paturon pating glinting //

uripe wong lima pisan / salawase mung padha rukun bêcik / rapêt wis kaya sadulur / ora tau sulaya / sabên esuk isih petêng umun-umun / wis ting klêthêk padha dandan / ana sing ngêngkringke kêndhil //

lan ana sing umbah-umbah / ana manèh sing srang-srèng anggorèngi / kocapa wong lima mau / ing satêkaning omah / kagèt bangêt dene kono padha wêruh / yèn lawanging omah mênga / gèk sapa ta sing nglêboni //

sing siji sêru nyêbawa / e wis gênah kônca kêlêbon maling / ayo ta dang padha mlêbu / lan kabèh tilikana / bokmanawa ana barangmu sing katut / sijine ana sing jawab / la rak tênan apa iki //

sêgane kalong dipangan / ora gênah lawuhe diratani / la kojur iwakku brutu / katut dipangan uga / tiwas-tiwas dadak tak ngèngèhke mau / idhêpa rak wis tak pangan / e tiwas tak impi-impi //

ana sawênèh sing kôndha / e paturon iya diolak-alik / ing kono ana sing cluluk / unine lon-alonan / karo ngêsês lan tangane ngacung-acung / ês wis ta padha mênênga / gonku ana sing nuroni //

bocah wedok tanpa kônca / wah ayune prasasat midadari / wis togna bae bèn tutug / aja diongkrah-ongkrah / ing saiki ayo padha mangan kêmbul / bêcik mêngko bae gampang / yèn wis tangi ditakoni //

wong lima nuli madhangan / padha dhokoh saka wis bangêt ngêlih / banjur padha mapan turu / barêng esuk kocapa / Mênurseta wungu sare wis dirubung / wong cebol cacahe lima / kabèhe ulate manis //

clathune sing prênah tuwa / wis-wis ya gèr têntrêmna aja sêdhih / ing kene iki omahku / atiku lêga lila / wis manggona ana kene aja rikuh / aku kabèh ngêpèk anak / jênêngmu sapa cah manis //

mung bae ing sabên dina / ngopènana ing omah cik bèn rêsik / karo olahna panganku / dadi yèn aku têka / kari mangan bae mangkono ya gêndhuk / lan yèn esuk aku lunga / sore lagi bali mulih //

wangsulane Mênursita /Mênurseta. iya ta pak sukur yèn kowe [ko...]

--- 97 ---

[...we] sudi / Si Mênurseta jênêngku / aku iya kêduga / anglakoni apa sapakonmu mau / muga-muga kêlakona / aku bisa angladèni //

ing saiki Mênurseta / uwis têntrêm kanthi sênênging ati / rumasa olèh pitulung / manggon ing pangungsenan / adoh saka anane baya pakewuh / nadyan sasat tanpa kônca / mung nyatane sugih kanthi //

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Asistèn wadana ing Cindhaga Banyumas, nglapurakên dhatêng pangagêng, bilih pajatèn ing Mandhirancang, Tumiyang tuwin Gambarsari sami katrajang ing ama walang, ingkang dipun wastani walang jati, walang punika ngrisak wit-witan tuwin têtanêman ing padhusunan wau.

Mataram martosakên, oto poliklinik ingkang nomêr kalih, gadhahanipun Petronella-hospitaal ing Ngayogya, sampun kabidhalakên malih, ingkang dipun dhatêngi: dhusun Kêjayan, Maguwa, Kênayan, Ngêmpal, Grogolan, Bêdoyo tuwin Bandararja. Lampahing oto ingkang rumiyin kathah sangêt anggènipun mitulungi tiyang sakit, ing sabên dintên ngantos angsal tiyang atusan.

Kala dintên Kêmis kêpêngkêr sêtèm kantor tumrap propinsi yalên rad adamêl parêpatan, Tuwan Sudarta Mangkusubrata, lid ingkang katêtêpakên enggal, ingkang anggêntosi Kangjêng Bupati Crêbon, botên sagêd anampèni padamelan wau, amargi panjênênganipun kapindhah mêdal saking wêwêngkon propènsi. Ing sapunika sampun nêtêpakên lid malih, minôngka gêgêntosipun, inggih punika Radèn Muhamad arsitèk B. O. W. manggèn ing Sindhang Laut, Crêbon.

Kawartosakên ing Batawi mêntas wontên prahara agêng, nrajang ing dhusun Pulo Bambu, Kêpuh, Pulo Kêcil tuwin Katimaha, adamêl karisakan kathah, griya-griya tuwin gubug ingkang ambruk, cacah wuwung wontên 50. Wit-witan ingkang sami sol inggih kathah, tumpukan wiji pantun katut kabur mowat-mawut. Kasangsaran botên wontên.

Jalaran saking wontênipun pakabaran ing Kengpo tanggal 13 Sèptèmbêr kapêngkêr, ingkang kenging pèrêsdhêlik. Tuwan Tio Bun In katêtêpakên kalêpatan, anggiyarakên pakabaran ingkang suraos ngawon-awon tiyang. Tuwan wau kaukum dhêndha f 50.- utawi anglampahi ukum badan 20 dintên.

Sawênèhing kuli ingkang nyambut damêl wontên ing Scheepswerf ing Pasar Ikan, Batawi, dhawah saking baita motor Hendrik kêcêmplung lèpèn ingkang santêr. Tiyangipun têrus ical, sapriki mayitipun dèrèng pinanggih.

Kawrat ing bêslit gupêrmèn sêtatsêblad 1919 No. 231 ing bab pangupakara lêlahanan ing griya sakit militèr tumrap murid-murid sêkolahan voortgezet Inlandsch onderwijs wiwit tanggal 1 Juli 1927 kawêwahan tumrap murid Mulo ingkang badhe dhatêng pamulangan Osvia, tuwin murid Openbare Holl. Inlandsche Kweekschool ing Ambon.

Pait martosakên, bilih Mas Abdul Kamid, hèlêp pos komis ing Pagandhon, konangan anggènipun ngangge arta ingkang dados têtanggêlanipun gunggung f 1500 saha lajêng kesah. Tiyang gadhah pangintên bilih piyambakipun umpêtan wontên ing Pakalongan, Surakarta utawi Juwana, ugi sampun dipun padosi dhatêng tigang panggenan wau, nanging dèrèng wontên pawartosipun punapa-punapa.

Awit saking gêlênging rêmbaging bêstir Ardjoenaschoolvereeniging ing Banjarnagara, benjing wiwit wulan Juli 1928 badhe ambikak cabang, inggih punika, Frobelschool 1, onderbouw Muloschool 1 tuwin Schakelschool 1. Adêging sêkolahan têtiga wau, inggih badhe dipun wontênakên griya pamondhokan, nama Panti Siswa, badhe mawi dipun awat-awati ing guru, tuwin wontên ing ngriku badhe dipun wulang padamêlan giyagriya. sarta nyêpêng kabêtahaning bale griya. Saha ugi badhe damêl Ambachtsschool pribumi, badhe kangge nampèni lare wêdalan saking pamulangan ôngka 2.

Ing Purwokêrta badhe dipun êdêgi Cooperatie-bank dening S. G. B. dipun namakakên: Dwija Saraya. Pikajênganipun badhe mitulungi arta dhatêng para guru pribumi, ingkang dados warganing pakêmpalan. Ingkang mangagêngi Tuwan Darmasiswaya, guru normalsêkul ing Purwakêrta.

--- 98 ---

Kala Minggu kapêngkêr Konsul Jendral Siyêm Tuwan Nai Siong Naranong amtênar paprentahan Phija Bradi baddha Bhubal tuwin Pangeran Jagjivalit mara tamu dhatêng karaton Ngayogyakarta, kairid ing tuwan asistèn rèsidhèn. Bokmanawi prêlu badhe ngrêmbag ing bab badhe rawuhipun Sri Nata Siyêm benjing ing wulan Juni.

Saadêging Antiwoeker Vereeniging ing Bandhung kala tanggal 22 Pèbruari 1927, dumugining wêkasaning taun wau sampun sagêd suka pitulungan tuwin suka panimbang têtiyang 131, inggih punika bôngsa Eropah 66, pribumi 63 tuwin bôngsa Tiyonghwa 2. Têtiyang samantên wau kathah ingkang angsal pitulungan.

Bêstiring umat Islam ing Ngayogyakarta martosakên, bilih arak-arakan ing dintên agêng mekradan Kangjêng Nabi Muhammad dipun sandèkakên, dene ing bab sêsorah agami, badhe katindakakên wontên ing dintên malêm Rêbo, wontên ing sêkolahan Islamiyah Suryèngjuritan.

Kawartosakên, ing karaton Surakarta badhe wontên pikramèn putri kêkalih kalêrês wayah dalêm ingkang sinuhun, sami putranipun Kangjêng Pangeran Arya Kusumayuda, satunggal angsal Radèn Sutawidikda, satunggalipun angsal Kangjêng Bupati ing Jêpara.

Nyambêti wartos ingkang sampun kawrat ing Kajawèn, bab basa Jawi kawulangakên ing Osvia Bandhung, punika satêngah mèh katêtêpakên. Wontênipun makatên, awit laladaning propènsi Jawi Kilèn punika ugi wontên têtiyangipun ingkang botên mangrêtos bosa Sundha, kados ta: têtiyang ing Bantên sisih lèr, Indramayu tuwin Cirêbon. Dados calon priyantun ing laladan Jawi Kilèn inggih kêdah mangrêtos basa Jawi.

Ing wêkdal punika rêrêgèning rijêki ing Karanganyar (Kêdhu), kalêbêt mirah. Pantun sadhacin rêgi f 3 - f 3,50. Pohung sadhacin f 0,50 - f 0,60. Gaplèk sadhacin f 1,10 - f 1,20, tuwin botên kêndhat têtiyang ing parêdèn andalidir ambêkta pohung dhatêng kitha, nandhakakên bilih tanêman pohung ing parêdèn majêng.

Sêdyatama martosakên, bilih kasèrne pulisi ing Tungkak, kasumêrêpan kambah ing sêsakit pès. Ingkang wajib lajêng anindakakên rêrigên saprêlunipun, saha para pulisi kasingkirakên saking ngriku.

Katêtêpakên dados insêpèktur burgêlêksêtan tiyang siti wiwit tanggal 1 Januari, Radèn Duryat Kamil, amtênar ingkang kabantokakên dhatêng dhepartêmèn pangadilan. Pangkat punika nama pangkat enggal.

Sowanipun utusan Siyêm dhatêng karaton Ngayogyakarta, kathah kawontênan ingkang adamêl karênaning tamu, mila benjing rawuhipun Sri Narendra ing Siyêm, ugi badhe dipun sêgah têtingalan kados ingkang dipun pitongtonakên wau.

Radèn Panji Sasrakusuma, asistèn wadana ingkang kapriksa ing yustisi, kadakwa nampèni bêsêl, prakawisipun kirang terang. Opsiring yustisi tuwin Mistêr Suwana nimbang supados dipun luwari saking sêrêgan.

Kala tanggal 14 Januari, tuwan rèsidèn ing Pasuruan maringakên ganjaran dalêm sri bagendha kangjêng sri maharaja putri dhumatêng Mas Jayadipraja, patih ing Kraksaan, lan ing tanggal 23 Januari ugi badhe nampèkakên ganjaran dhatêng Tuwan Ter Poorten Asistèn Residhèn Malang, Tuwan Bussemaker burgêmistêr tuwin Ds. Lapel. Tumrap Tuwan Ter Poorten ugi badhe kaparingakên tarimakasihipun pamarintah.

Lêngganan Kajawèn nomêr 2791 martosakên, kala ing dintên Kêmis tanggal kaping 12 wulan punika wanci jam 6 enjing, wontên tiyang nama Sanadi ing dhusun Nusadhêm, Cilacap, pêjah wontên ing lèpèn, jalaran sawêg manjing kimat sakitipun ayan.

Kontrolir B. B. ing Pasuruan, Tuwan W. Pino Post kapindhah dhatêng Palembang, ingkang badhe anggêntosi dèrèng wontên. Wadana ing Pasuruan, Mas Purbawirya kapindhah dhatêng Karanglo, Malang, ingkang anggêntosi Mas Ahmad Rastika, Wadana Gadhing, Kraksaan.

Aneta martosakên: bêstir V.V.L. ngaturakên pamrayogi dhatêng dhirèktur ondêrwis ing bab kirang prayoginipun pêthuk bayaran sêkolah ingkang gunggungipun f 10.- minggah mawi ambayar plak sègêl, kados limrahing pêthuk. Tuwin tiyang nampèni tirahaning bayaran sêkolah tumrap anak-anaking tiyang ingkang sêkolahipun manggèn nunggil sasêkolahan utawi sanès sêkolahan, manawi wangsuling arta wau langkung f 10.- inggih kêdah ambayar plak sègêl. Lan malih asring kalampahan, arta ingkang dipun bayarakên kirang saking f 10.- nanging plak sègêlipun ugi sampun kêlajêng dipun bayar. Dhepartêmèn anggalih prayogi dhatêng panimbang wau, saha nêtêpakên bilih arta plak sègêl ingkang sampun kalajêng dipun bayar wau badhe dipun lintoni, bilih arnyatataarta nyata. bayaran sêkolah wau kirang saking sadasa rupiyah, punapadene bab kalangkunganing pambayaran.

Nusuli katrangan ing bab arta palsu ingkang pinanggih wontên ing Ciparai, kados ingkang sampun kawrat ing Kajawèn. Tiyangipun ingkang ambalibukakên arta wau nama Karwita, sarta nalika kagledhah wontên ing kacamatan, pinanggih arta ringgit utawi rupiyah palsu, punapadene pirantosing adamêl arta. Makatên ugi ngakên, bilih anggènipun damêl arta wau wontên ing Cikampèk, sampun sadasa wulan, pambucalipun arta wau dhatêng kabudidayan ing satanah Priyangan, sarana kaliktokakên.kalintokakên.

--- 99 ---

Wêwaosan

Sêsupe Agêmipun Rajaputri ing Seba

7. Rêmbagipun Sêrsan QucikQuick.

Kula pitakèn dhatêng badan kula piyambak, kadospundi punditidak perlu dibaca. mênggah rêraosanipun lare neneman punika, upami sumêrêp wadananipun sang putri, ingkang sakalangkung endah ing warni.

Mênggah gagasan kula, Sêrsan Quick wau botên gêndhêng kados pamanggihing bandaranipun. Inggih sampun mêsthi kemawon manawi Kaptin Orme badhe tumut dhatêng lampah kula sadaya punika, ananging salêresipun kula langkung sênêng upami kaptin wau sawatawis langkung sêpuh, utawi wanita ingkang dados pêpacanganipun punika botên nampik dhatêng piyambakipun. Awit kula tansah sumêrêp, bilih kalêres wontên tanah wetanan, sasagêd-sagêd anyingkirana dhatêng lêlangên wanita.

3. Propesor Higgs ambêbêdhag.

Mênggahing bab lêlampah kula sakônca anglangkungi sagantên wêdhi ingkang sakalangkung ngrêkaos punika, botên kathah ingkang prêlu kacariyosakên ing ngriki. Nalika kula sadaya dumugi ing Assouan, ing ngriku wontên sêrat satunggal lan tilgram sawatawis, ingkang tumuju dhatêng Kapitan Orme. Ing sarèhning pitêpangan kula sadaya punika sae sangêt, amila Kapitan Orme lajêng akèn dhatêng kula supados amaosi sêrat saha tilgram-tilgram wau. Sêrat saha tilgram wau ngêmot pawartos, bilih anak ing papanipun Kapitan Orme ujug-ujug sakit lan tilar donya. Ing sarèhning randhaning pamanipun namung tampi blônja taunan, dados samangke Kapitan Orme nama sugih sangêt. Kula lajêng suka wilujêng dhatêng piyambakipun, lan wicantên manawi Kapitan Orme samangke tamtunipun botên saèstu tumut angiringakên kula sadaya dhatêng Mur.

Kapitan Orme pitakèn: kenging punapa botên, kula rak sampun wicantên yèn badhe tumut, lan dumugi samangke niyat kula wau taksih kêncêng.

Kula amangsuli: inggih lêrês, nanging kawontênanipun samangke rak sanès. Kêkesahan ingkang nguwatosi, punika sae tumrapipun tiyang neneman ingkang botên gadhah punapa-punapa, ingkang dipun prêduli, ananging tumrapipun tiyang sugih wontênipun ing donya sarwa kasêmbadan, jalaran panjênêngan sapunika kagungan kasugihan ingkang samantên, tamtunipun rak sagêd krama. Tanpa kanthi kangelan ingkang sangêt, panjênêngan samangke inggih sagêd gampil angsal pangkat ingkang sae. Ingkang makatên punika sampun giri-giri dipun êmohi, awit bokmanawi panjênêngan sagêd ugi seda wontên ing sagantên wêdhi jalaran kasatan.

Kapitan Orme mangsuli: ah, awit rumiyin mila, kula punika botên nate parduli dhatêng bôndha. Kalanipun bôndha kula ical sadaya, kula botên sagêd anangisi. Samangke bôndha kula wangsul malih, kula botên badhe têtêmbangan. Cêkakipun kula badhe tumut panjênêngan sadaya. Ing sarèhning samangke kula dados tiyang sugih sangêt, kula badhe damêl sêrat waris rumiyin, bokmanawi kemawon kula tiwas wontên ing margi.

Kala punika tuwan propesor dhatêng ing ngriku, kairid ing satunggiling tiyang Arab sudagar julig tumrap barang-barang kina. Sarêng sudagar wau sampun kesah saking ngriku, lan kula sadaya sampun suka sumêrêp ing bab kawontênanipun Kapitan Orme dhatêng Propesor Higgs, propesor wau condhong sangêt kalihan pamanggih kula ing nginggil. Orme kêdah nilar kula sadaya, sarta kêdah wangsul dhatêng ing Inggris malih.

Kapitan Orme puguh, wicantênipun: panjênêngan kenging ngandika kadospundi kemawon, lho, punika wontên sêrat sanès malih. Kapitan Orme lajêng ngulungakên sêrat sanès dhatêng kula, inggih punika sêrat saking lare estri, ingkang kala rumiyin sampun nampik dhatêng Kapitan Orme ananging sapunika purun dados bojonipun, amargi Kapitan Orme wau angsal tilaran bôndha kathah.

Propesor Higgs pitakèn: apa layang iki wus ko wangsuli.

Kapitan Orme mangsuli kalihan anggêgêt-gêgêt untu: ora, aku ora mangsuli, lan ora niyat nêdya mangsuli, saiki iya ora, salawase uga ora. Sêdyaku aku arêp mangkat mênyang Mur dina sesuk, lan lakuku mau sumendhe ing takdir. Saiki aku arêp andêlêng rêca-rêca watu ing sacêdhaking grojogan kana kae.

Sarêng Kapitan Orme kesah saking ngriku, Propesor Higgs wicantên makatên: kok ana-ana bae, tumrape aku bungah [bu...]

--- 100 ---

[...ngah] bangêt, sabab kiraku Kapitan Orme kuwi akèh bangêt gunane tumrape aku kabèh yèn wis arêp-arêpan karo wong Fung. Kajaba iku, Sêrsan Quick mêsthine rak iya milu dhèwèke, wusanane kapriye dadine aku kabèh yèn ora ana kuwi.

Bab punika botên watawis lami lajêng kula rêmbag kalihan Sêrsan Quick. Sêrsan Quick mirêngakên kanthi têmên-têmên dhatêng pamanggih kula ing nginggil wau, salajêngipun nuntên wicantên makatên: sampun dados panggalih bandara, kintên kula, pamanggih panjênêngan punika inggih sae inggih botên, sadaya-sadaya punika wontên têtimbanganipun. Kula sadaya botên gumun dhatêng têtiyang ingkang artanipun mêmliyunan, ananging ingkang kula gumuni inggih artanipun ingkang mliyunan punika. Ananging manawi têtiyang wau dumugining pêjah, artanipun ingkang mimliyunan wau rak botên dipun bêkta, amila rak lajêng wontên paribasanipun Walandi makatên: sing siji mati, liyane entuk roti. Bandara kaptin sampun sumpah badhe tumut, samangke panjênênganipun botên karsa ngewahi sumpahipun wau. Kajawi punika, wontên ing Londhên kula sampun matur, bilih botên wontên tiyang pêjah ingkang malèsèd samênit saking takdiripun, lan badhe botên manggih punapa-punapa ingkang marojol saking takdiripun, dados botên prêlu ngrêmbag barang-barang ingkang mêsthi badhe kalampahan utawi ingkang badhe botên kalampahan. Samangke kula nyuwun pamit badhe nuwèni unta-unta lan pandung awon-awon ingkang panjênêngan wastani têtiyang Abati. Têtiyang wau sami nyolong sacandhak-candhakipun, kalawingi sami nyolong bumbuning dhinamit, bok manawi dipun kintên sêle. Manawi kula sadaya botên jagi-jagi sayêktos, bokmanawi para raja-raja ingkang sumare ing ngriki sami dipun olak-alik dening têtiyang wau wontên ing pasareyanipun.

Salajêngipun Quick lajêng kesah, lan kula sadaya lajêng bidhal dhatêng Mur.

Lêlampahan ingkang kaping kalih, ingkang pantês kacariyosakên ing ngriki, inggih punika nalika kula sadaya wontên ing margi, kirang langkung kalih wulan.

Sasampunipun pintên-pintên minggu kula sadaya lumampah urut sagantên wedhi, ingkang ngêlangut tanpa têpi, sarta ingkang nyêdhihi, saha kalêrês kawan wêlas dintênipun Kapitan Orme angsal sagawon, ingkang kanamakakên Pharaoh, kula sadaya lajêng dumugi ing padhêkahan satêngahing sagantên wêdhi, namanipun padhêkahan Zeu. Padhêkahan punika inggih lêrês botên wiyar sangêt, ananging tuk-tukipun ing ngriku sae, toyanipun bêning sarta nyêgêri, lan wontên pakêbonanipun kurma. Panampinipun têtiyang ing ngriku dhatêng kula sadaya rumakêt sangêt, jalaran kala kesah kula ingkang rumiyin, kula wontên ing ngriku anjampèni lurahipun padhêkahan ngriku jalaran sakit mripat, lan tiyang-tiyang sanèsipun ingkang sami nandhang sakit warni-warni. Sanadyan kula kapengin sangêt anglajêngakên lampah, kula kêpêksa nuruti nyêpêng wontên ing padhêkahan Zeu wau laminipun saminggu, inggih punika jalaran saking panêdhanipun tiyang kathah, sarta jalaran saking rêmbagipun pangajênging têtiyang ingkang sami tumut kula sadaya, satunggiling tiyang Abati, ingkang julig lan trêngginas, ananging kula piyambak botên pitados babarpisan. Tiyang punika namanipun Shadrach, dening kônca-kancanipun dipun parabi kucing, sababipun dipun parabi makatên punika kula botên sumêrêp. Ing rainipun tiyang wau wontên bithêtanipun tiga, miturut cariyosipun kenging kukuning singa barong, mila mêngsahipun bôngsa wau ingkang agêng piyambak inggih singo barong. Ing satunggaling môngsa salêbêting sataun, bokmanawi manawi nuju kirang mangsan, saking loroganing rêdi sak lèr wetan lan kilèning padhêkahan wau singo barong mandhap saha klintêran ing sagantên wêdhi, sarta sok lajêng nyolong rajakayanipun tiyang Zeu, malah trêkadhang sok lajêng môngsa tiyang-tiyangipun. Ing sarèhning têtiyang Zeu punika botên agadhahi dêdamêl sanjata, dados pêjah gêsangipun prasasat dipun pasrahakên dhatêng sang singo barong ingkang sakalangkung wani wau. Dene rekadayanipun têtiyang ing ngriku inggih namung masangi, murih singa barong wau malêbêt ing tembokan mubêng, lan têtiyangipun piyambak andhêlik wontên ing gubugipun. Ing antawising sêrat lan plêthèking srêngenge, têtiyang ngriku anggèning kesah nilar griyanipun, namung manawi nuju ngagêngakên katuninglatuning. bêdhiyan, ingkang kangge nêbihakên singa barong wau. Sanadyan kala punika mangsanipun singa barong mêdal, ananging kula sadaya dèrèng nate mrangguli satunggal-satunggala, ewadene sarêng nêm dalunipun, kula sadaya sami kagèt, jalaran saking panggêroning singa barong tuwin tiyang bêngok-bêngok. Enjingipun kala kula sadaya sami kêkesahan, wontên ing margi kula kêpêthuk tiyang jalêr èstri iring-iringan, anggotong pikulan isi tirah-tirahaning badan tiyang. Botên watawis dangu wontên tiyang nyariyosakên, bilih mêntas wontên singo barong kalih utawi tiga ngrisak payonipun salah satunggiling griyanipun bojoning lurah ing pakampungan ing ngriku, tiyang èstri wau dipun suwèk-suwèk, saha anakipun jalêr dipun gondhol, sisaning badanipun tiyang kalih punika inggih ingkang dipun bêkta ing tiyang jalêr èstri kasêbut nginggil. Salajêngipun lurahing pakampungan angarih-arih dhatêng kula, murih amalêsakên anak semahipun kalihan dêdamêl kula sanjata, jalaran lurah kampung wau kuwatos bilih singo barong wau tamtu damêl pêpêjah langkung kathah, awit sampun nyobi ngraosakên daging manusa. Jalaran saking katranganipun juru basa, ingkang mangrêtos basa Arab, amargi sanadyan Propesor Higgs piyambak botên sagêd mangrêtos dhatêng wicantênanipun tiyang Zeu, kula sadaya lajêng sumêrêp, bilih singo barong sami ngumpêt wontên ing pagumukan pasir botên têbih saking ngriku, wontên ing sacêlaking tuk alis,alit. ingkang kathah alang-alangipun. (Badhe kasambêtan)

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 6, 28 Rêjêb Taun Jimakir 1858, 21 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Taman Sari, Batawi

[Grafik]

Pakampungan enggal, ingkang dipun adani dening gêmintê.

--- 102 ---

Raos Jawi

Lumuhan

Têmbung lumuh punika gadhah kajêng botên purun anglampahi dhatêng sawênèhing bab utawi padamêlan, ugi gadhah têgês sae utawi awon, ingkang sae manawi pikantukipun angêmohi dhatêng pandamêl awon, dene ingkang awon manawi ngêmohi dhatêng pandamêl sae. Dados namung kosokwangsul balêjêd, lan malih tiyang tamtu tansah anglampahi utawi mêthuki bab wau.

Tiyang lumuh dhatêng pandamêl awon, punika kêgolong tiyang sampun ngêngambah ing margi lêrês, tuwin sêdyanipun tiyang inggih namung badhe ngambah ing ngriku, dene anggènipun nyangkani pados saking jalaran warni-warni. Nanging anggèning badhe ngambah wau sok lajêng katutan ing têmbung lumuh, kados ta:

Botên purun dipun wastani bodho (têgêsipun lumuh), punika sajatosipun namung gadhah pamurih dipun wastanana pintêr, nanging manawi dipun ugêmi yêktos, punapa botên adamêl kapitunanipun piyambak, awit tiyang ingkang sampun ngrumaosi pintêr, adhakanipun sok lumuh atêtakèn dhatêng liyan, môngka sayêktosipun botên wontên tiyang amumpuni dhatêng samubarang kawruh, dados saupami purun angewahi sakêdhik, bilih bodho punika atêgês kêkirangan kawruh, inggih lajêng ragi sakeca anggènipun nindakakên, awit kêkiranganipun lajêng purun nakèkakên dhatêng liyan, wêkasan malah lajêng bathi angsal indhakan kawruh, beda kalihan ingkang lumuh wau, malah saya angugêmi dhatêng puguhing manahipun, kêbêkta saking jalaran warni-warni, kados ta: saking jalaran mênang ngumur, lumuh têtakèn dhatêng ingkang anèm, saya tumrap tiyang ingkang gadhah panguwasa, lumuh kasoran dhatêng karerehanipun, wêkasan lajêng gampil nuwuhakên tindak mênang.

Lumuh awon kêdah sae, punika manawi botên dipun manah panjang, sampun lêrês sangêt, sintên tiyang ingkang botên nêdya sae, nanging sae ingkang têgêsipun lumuh awon, malah adhakan ngambah ing awon, awit sêdyanipun sae kêtingal dipun pangarahakên, lan malih sae ingkang sajati punika kêtingalipun botên saking dipun kêtingal-kêtingalakên, punika badhe tuwuh saking panyawanging tiyang sanès. Makatên malih mênggahing tiyang ingkang gadhah watêk lumuh ala, punika manawi nyata pinanggih awonipun, yèn ngantos wontên ingkang ngosikakên, tamtu lajêng muring-muring, gadhah watak mundur isin, awit inggih punika wau, saking rumaos manawi kawontênanipun namung sae thok. Tiyang ingkang kados makatên wau, manawi dipun sawang kanthi pramananing pandulu, katingal awujud mêmêlas.

Tiyang ingkang lumuh asor kudu unggul, punika sampun kawrat wontên ing sêrat Wedhatama, anggitanipun dalêm suwargi Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV ing Surakarta makatên:

socaning jiwangganira / jêr katara lamun pocappocapan. pasthi / lumuh asor kudu unggul / sumungah sêsongaran [sê...]

--- 103 ---

[...songaran] ,/ yèn mangkana kêna ingaran kêtungkul / ...

Ing ngriku kêtingal asuraos lumuh kasor ing rêmbag, punika sampun araos botên sakeca, makatên ugi tumrap asor ungguling kadrajadan, punika mêngku kajêng ungguling kaluhuran, dados manawi tansah nêdya unggul, saking lumuhipun asor, pikantukipun inggih malah ngosokwangsul, awit tiyang ingkang nêdya anjunjung badanipun piyambak, lôngka ing kêlampahanipun, malah adhakan ingèsêman ing liyan.

Tiyang ikangingkang. mlampah-mlampaha dipun wastani sugih, lumuh dipun wastani malarat, punika sajatosipun malarat yêktos, makatên malih rasoing gêsangipun inggih tansah ngrisakakên manah, awit anggènipun ngêcakakên gêlar ingkang murih dipun wastani sugih, kawontênanipun tansah adamêl rêkaos piyambak, jalaran saking kêpêksa tansah ngawontênakên ukuran ingkang salugunipun cupêt, saupami nyandhang ngangge lungsêd isin, dening rumaos sugih, nanging manawi badhe tansah mompyor: botên kuwawi, lah lajêng kadospunding,kadospundi. punapa botên nama ngrisak pikiranipun piyambak.

Amangsuli asor ungguling wulang dalêm kangjêng gusti ing nginggil, punika tumrap ingkang anggayuh dhatêng kajêngipun, tamtu nuwuhakên raos panjang, awit ing ngriku kêkajênganipun dumugi raosing kabatosan, dados saupami tiyang ingkang kaalusaning batosipun kêdah unggul, punika kintên-kintên kapitunanipun agêng sangêt, awit lajêng kêkilapan dhatêng ingkang dipun wastani kaluhuraning batos.

Dados mênggahing wawasan, tindak lumuhan ingkang anjalari damêl kapitunan punika kêdah dipun pramanakakên yêktos, supados têrang botêsbotên. adamêl sulaping pandulu.

Kabar sanès praja

Cariyos kawontênanipun karajan ing Siyêm

Ing sêrat-sêrat kabar sampun kawartosakên, bilih benjing wulan Juni ngajêng punika sang nata ing Siyêm badhe ngajawi, malah kabaripun kala dintên Minggu ingkang kapêngkêr punika wontên bôngsa luhur kêkalih saking Siyêm ingkang sampun rawuh ing Batawi, prêlu badhe lajêng dhatêng Ngayogyakata kanthi kairit dening pangagêng Walandi sowan ing ngarsa dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan ing Ngayogya. Para luhur kalih wau, inggih punika: Pangeran Jagjavalit lan Nai Siong Naranong. Kakintên bilih rawuhipun para luhur kêkalih wau, gêgayutan kalihan badhe rawuhipun sang nata ing Siyêm kalihan garwa benjing wulan Juni ngajêng pupunika.punika.

Sayêktosipun tanah Jawi karawuhan Raja Siyêm, punika botên ngêmungakên samangke kemawon, kintên-kintên tigang dasa taunan sapriki,

--- 104 ---

sang nata Siyêm ugi sampun nate rawuh ing tanah Jawi, manawi botên kalintu kados-kados ingkang eyang Nata Siyêm ingkang badhe rawuh ing wulan Juni ngajêng punika. Kala rawuhipun sang nata ing Siyêm ingkang rumiyin, amêrlokakên mara tamu ing ngarsa dalêm Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun ing Surakarta. Kabaripun sang nata ing Siyêm sadangunipun wontên ing Surakarta, andhawahakên pangandika warni-warni, kados ta angraosi, bilih Candhi Sèwu punika asli saking têmbung Siwah, Prambanan saking Brahma. Kala sang nata dipun ladosi dening salah satunggiling santana dalêm panji, jalaran saking bedaning panganggenipun pangkat panji wau, sang nata lajêng mundhut katrangan namaning pangaktipun priyantun ingkang lêlados, sarêng uninga bilih namaning priyantun wau panji, sang nata sêmu kagèt, sarta lajêng angandikakakên bilih ing Siyêm ugi wontên têmbung panji punika. Pangandikanipun sang nata ing Siyêm ingkang makatên wau, satunggiling pasêksèn, bilih ing kala kinanipun sajak wontên gêgayutanipun antawising tanah Jawi lan Siyêm.

[Grafik]

Nata Siyêm Maha Prabu Chulalonkorn ingkang sampun tigang dasa taun sapriki mara tamu dhatêng karaton ing Surakarta.

Wontên malih ingkang martosakên, bilih sang nata ing Siyêm ingkang rawuh ing Surakarta kala rumiyin, punika wontên dhêdhaharan Jawi ingkang dipun sêptani, inggih punika ingkang dipun wastani: sêkul prêcita, inggih punika warnining sêkul ingkang lêlawuhanipun sampun dipun racik wontên ing nginggilipun. Sêkul makatên wau wontên ugi tiyang ingkang mastani: sêkul langgi. Kajawi punika, kala sang nata ing Siyêm rawuh ing Surakarta, tigang dasa taunan sapriki, [sa...]

--- 105 ---

[...priki,] kathah para santana utawi para abdi dalêm Ingkang Sinuhun ing Surakarta, ingkang sami kaparingan ganjaran bintang karajan Siyêm, malah kabaripun wontên sawênèh kêkasih dalêm angsal ganjaran bintang wahcèng, inggih punika satunggiling têtêngêr, sintên ingkang ngangge têtêngêr makatên wau, manawi wontên ing nagari Siyêm, dipun aji-aji sangêt, prasasat dipun anggêp kados santananing ratu.

Ing nginggil sampun kacariyosakên, bilih wontênipun panji ing tanah Siyêm, sajakipun ing jaman kina wontên gêgayutanipun antawising tanah Jawi kalihan karajan Siyêm. Amila kados botên wontên awonipun, upami Kajawèn angrêmbag sawatawis mênggahing babadipun karajan Siyêm. Murih gamblangipun ing ngriki prêlu kacariyosakên rumiyin mênggah kawontênaning têtiyang saha cacah jiwanipun ing karajan Siyêm.

Cacah jiwanipun karajan Siyêm punika kirang langkung wontên 6 yuta. Tiyang samantên kathahipun punika botên namung bôngsa satunggal kemawon, ananging kenging kaperang ing bôngsa mawarni-warni, kados ta: bôngsa Siyêm piyambak, kirang langkung sapalihing cacah jiwanipun ing nagari Siyêm. Lajêng bôngsa Laos, bôngsa Tyonghwa, bôngsa Mlayu, bôngsa Kamboja, kajawi punika taksih wontên malih bôngsa alit-alit sanèsipun, kados ta: bôngsa Birma, Hindhu, Munkarèn, Lawa lan liya-liyanipun. Cacahipun têtiyang Eropah lan têtiyang Amerikah namung wontên watawisipun 1200 lan 1300. Cacah samantên wau ingkang 500 bôngsa Inggris.

Bôngsa Siyêm punika ingkang kathah sami manggèn wontên ing tanah Siyêm sisih têngah, sanadyan ta ing sabên dhistrik mêsthi wontên bangsanipun Siyêm wau. Bôngsa Laos sami manggèn wontên ing Siyêm ing sisih wetan. Bôngsa Mlayu (dene ingkang dipun wastani bôngsa Mlayu punika kintên-kintên inggih bôngsa Indhonesiah samangke punika) sami campur kalihan bôngsa Siyêm, saha dêdunung wontên ing tanah Siyêm sisih kidul, bôngsa Tyonghwa ing Siyêm waradin wontên ing pundi-pundi, ananging ingkang kathah sami wontên ing kitha-kitha. Kados ta ing Bangkok, inggih punika kithaning karajan Siyêm, punika cacah jiwanipun kirang langkung wontên 650.000. Tiyang samantên kathahipun wau ingkang sapratigan bôngsa Tyonghwa. Ing ngriki cêtha wela-wela, bilih bôngsa Tyonghwa punika pancèn anggadhahi dhêdhasar dhatêng lampah dagang amila pamanggènipun ingkang dipun rêmêni inggih wontên panggenan ingkang rame-rame, inggih punika ing kitha-kitha. Ing tanah Siyêm punika manawi kasamèkakên kalihan tanah sanèsipun ing tanah wetanan ngriki, kalêbêt sakêdhik piyambak têtiyangipun pranakan, inggih punika anak turunipun bôngsa Eropah lan bôngsa Asiah. Kajawi bôngsa-bôngsa kasbut nginggil, ing tanah parêdèn ing Siyêm, wontên satunggiling bôngsa malih, ingkang kakintên, bilih punika têtiyang Siyêm ingkang baku. (Badhe kasambêtan)

--- 106 ---

Bab Kasarasan

Gampil Angèling Tiyang Tilêm

Ngagêsang punika sanadyan botên dipun cariyosana manawi dalu kêdah tilêm, inggih sampun mangrêtos piyambak, pathokaning mapan tilêm manawi sampun ngantuk, nanging mênggahing tiyang, kodrating gêsangipun ingkang kados makatên wau sok lajêng dipun ewahi, mripat sampun ngantuk malah dipun salamur murih mêlèk, mila lajêng wontên têmbung cagak lèk, kajêngipun angyagaki lèkipun supados botên ambruk, wujuding cagak: sambèn main, nanging alit-alitan, wontên malih ingkang malah nama lèk-lèkan, punika kajêngipun niyat botên nêdya tilêm babarpisan, dene ingkang kangge sarananing mêlèk, inggih main, limrahipun agêng-agêngan, botênipun inggih cêkapan. Nanging kadospundi wontênipun tiyang kados makatên punika, sampun botên prayogi babarpisan, bokmanawi tumrap tiyang ingkang sampun nate nglampahi, inggih mastani manawi botên sae, dhatêng èngêtan lajêng nglambrang botên kantênan, malah manawi kêladuk ngantos wontên ingkang èngêtanipun ing sanalika ngriku kados ical. Sampun nate wontên lêlampahan kados ngandhap punika:

[Grafik]

Salêbêting ngimpi nglindur: adhuh mati aku, ana ula: tulung, tulung,...

Wontên tiyang ngabotohan ngantos kalih dintên kalih dalu tanpa tilêm, ing ngriku wontên patrap ingkang nganèh-anèhi, inggih punika sawênèhipun tiyang ingkang ngabotohan wau mamah krêtos dipun raos kados mamah criping. Sarêng bibaran badhe mantuk, sawênèhipun tiyang wau wontên ingkang lajêng malêbêt ing griyanipun ingkang dipun para tamoni, dipun pitakèni mangsuli bilih badhe mantuk, wusana lajêng dados gêgujêngan.

--- 107 ---

Tiyang sampun limrah sagêd cariyos, manawi anggènipun tilêm anglêr, tanpa nglisik, têgêsipun sakeca. Tuwin wontên ingkang cariyos manawi anggènipun tilêm, sadalu tansah klisikan, sapunika ngraosakên arip. Ingkang makatên punika sampun dados tôndha saksi, bilih tilêm tuwuk punika dados jampi, tuwin kirang tilêm punika dados sabab.

Sarèhning sapunika sampun cêtha kados makatên, kados prayogi bilih tiyang nata dhatêng tilêmipun murih manggih kasarasan, awit tilêm punika sanadyan nama pandamêl gampil, nanging manawi dèrèng sagêd ngajêgakên, inggih angèl, lan kosokwangsulipun manawi sampun kulina, gampil sangêt anggèning mrênahakên ngantukipun.

Mirid sêsorahipun tiyang ingkang ahli dhatêng kasarasan, tumrap tiyang sêpuh, tilêm ing wanci dalu pitung jam punika sampun cêkapan, wiwit mapan jam sadasa, jam gangsal sampun tangi. Wanci tilêm samantên wau kajawi sampun nyêkapi, ugi angênggèni môngsa têntrêmipun ing wanci dalu, awit wanci jam sadasa punika swaraning lare sampun botên wontên, tuwin swara tumandanging tiyang mêlèk inggih sampun kèndêl. Dene jam gangsal enjing punika wancinipun tumapaking suwara, wanci tungtuming hawa rêsik ingkang damêl sêgêring badan, manawi dipun papagagên ing tanginipun tiyang tilêm, lajêng andayani damêl kasarasan, makatên malih mênggahing caranipun tiyang tangi enjing, punika ngraos manggih môngsa kobèt kangge ambucal tabêting raos tilêm, dumugining byar padhang badan sampun karaos waras-wiris.

Nanging mênggah lampahing tilêm punika warni-warni, manut ing pakulinanipun piyambak-piyambak, wontên ingkang pathokan manawi sampun ngantuk, awit sakecanipun tiyang tilêm punika manawi sampun ngantuk, upaminipun tiyang nêdha nama sampun kraos luwe. Ujar makatên wau lêrês sangêt, dados mantukmathuk. kalihan pranataning tiyang tilêm ajêg ingkang ngênggèni wanci, manawi sampun dhawahing wanci tamtu inggih lajêng ngantuk.

Tiyang ingkang sampun sagêd mranata tilêmipun, punika ugi nama sampun sagêd ngajèni dhatêng kasarasan, tuwin sarèhning nama dados jalaraning saras, prayoginipun inggih kêdah nyumêrêpi dhatêng rangkêpanipun, inggih punika kêdah mapan ing patilêman ingkang prayogi. Kajênging patilêman ingkang prayogi, botên kêdah kok wontên ing kathil tosan, bantal makêndhung-kêndhung, aklambu ngangrangan ingkang sae. Dene kajêngipun namung murih mapan ing panggenan ingkang rêsik, botên kanginan, botên dipun cakoti ing lêmut. Punika sadaya kenging dipun lampahi namung kanthi waragad sakêdhik tuwin patrap rêsikan. Awit mênggahing tiyang tilêm, gampil sangêt kengingipun godha ingkang anjagarianjalari. nuwuhakên sakit, inggih punika kataman ing sabab ingkang botên sumêrêp, kados ta kanginan, dipun cakot ing lêmut tuwin sanès-sanèsipun.

Dene mênggahing angèling tiyang tilêm, punika botên sanès namung jalaran saking mêksa tilêm ingkang tanpa pranatan, dèrèng wanci tilêm sampun mapan, sarêng wontên ing patilêman pikiranipun taksih katutan pikiran ingkang ngajak mêlèk,

--- 108 ---

papanipun botên sakeca, wusana tilêmipun angalambrang, adhakan ambêkta impèn ingkang pinanggih jalaran saking tabêt ing kala mêlèkipun. Manawi nuju pikiran awon sok lajêng gundam-gundam dados ngalindur. Dados tumandanging pikiran ingkang dèrèng aso, punika inggih anjalari angèling tilêm.

Mila murih saenipun mênggahing tilêm, prayogi kapanggih piyambak, ingkang prêlu ajêgipun, kêkathahên botên sae, kirang awon.

Jagading Wanita

Rumêksaning biyung dhatêng anak alit, ingkang dèrèng ngumur sataun.

Mênggahing biyung, pangrêksanipun dhatêng anak ingkang taksih lêmbat, punika pangatos-atosipun ngungkuli rumêksa barang ringkih, tuwin pangemanipun ngungkuli dhatêng rajabrana. Raosing manahipun biyung namung kêbak isi pangeman, wêlas asih tuwin raos sanès-sanèsipun malih, ingkang sampun botên kenging dipun pindhakakên. Rintên dalu tanpa kèndêl tansah analiti dhatêng kawontênaning anakipun, tanpa ngadhuh ngêsês ngraos sayah, punapadene sêsambat rumaos kawratên damêl. Môngka tindak makatên wau tanpa mawi towong ngantos sadumugining lare sampun agal. Yèn dipun piridna kados sacaraning tiyang nyambutdamêl ngalap epah, sintên ingkang kêdugi nyangkul kados makatên, badhe dipun balônjaa sapintên, inggih botên kêdugi. Nanging sarêng biyung, padamêlan ingkang kados makatên wau, rêkaos lan sayahipun lajêng ical saking ningali èsêming lare ingkang araos sêdhêp têrus ing manah.

Sabên wanci adus, biyung tansah amirantosi papan pangguyanganing lare sarwa rêsik, toyanipun rêsik, manawi wontên rêgêdipun sakêdhik kemawon dipun bucal, malah manawi larenipun dèrèng kuwawi dipun dusi ing toya asrêp, toyanipun guyangan mawi dipun mori ing toya bêntèr, tuwin dipun tuwèni murih cêkapan angêtipun. Sadèrèngipun angguyang sampun nyadhiyani panganggening lare sarwa rêsik, ugi mawi dipun taliti, kuwatos manawi wontên rêrêgêdipun. Sasampuning mirantos, lare lajêng dipun guyang, dipun taliti, pundi ingkang kaprênah lêkit-lêkitan dipun rêsiki anjalimêt, mawi dipun sabun, sabunipun kewonkemawon. milih ingkang sae. Manawi sampun rêsik sayêktos, lajêng dipun êntas, saha dipun kêsat badanipun ngantos garing. Salêbêtipun tumandang ing damêl, pun biyung tansah andrêmimil wicantên utawi sindhenan tanpa kèndêl, ungêlipun wau dados pratôndha bilih kêdugi ing manah.

Sarampunging dipun dandani, lare lajêng dipun manah ing têdhanipun, manawi dèrèng nêdha, inggih dipun sêsêpi, murih lare lajêng tilêm, awit lare alit makatên, sabibaring adus adhakan lajêng tilêm. [tilê...]

--- 109 ---

[...m.] Manawi sampun tilêm lajêng dipun tilêmakên wontên patilêman rêsik, mawi dipun kêmuli prayogi murih botên kanginan, satondak-tandukipun sarwa sarèh, sampun ngantos wontên patrap ingkang adamêl kagèting anakipun ingkang tilêm.

[Grafik]

Dhuh anakku sing dadi ati.

Anakipun manawi tilêm lajêng rêrêsik piyambak, adus wuwung, angopyok susunipun, murih andayani damêl bancar tuwin sêgêring toya susu, tuwin manawi ngraos susunipun kirang sakeca, lajêng dipun kopyok kalihan toya angêt, sadaya wau namung mêmurih supados badanipun rêsik tuwin saras, awit ngrumaosi manawi katitipan toya panggêsangan têdhaning anakipun. Mila kajawi rêrêsik badan, ugi ajêjampi tuwin nêdha têtêdhan ingkang murakabi tuwin gadhah daya, ingkang damêl kasarasan tuwin nyaèkakên wêdaling toya sêsêpan.

Biyung salêbêtipun taksih nêsêpi, tansah ngangkah-angkah gadhah watêk sabar, nyirik dhatêng nêpsu tuwin susah, awit kanêpson tuwin kasusahan punika murugakên botên sae dhatêng tiyang nêsêpi.

Samôngsa anakipun tangi nangis cêngèr-cêngèr enggal-enggal dipun purugi sarta lajêng dipun bopong murih kèndêl tangisipun. Sakèndêling tangis lajêng dipun êmong kalanipun taksih mêlèk, lare dipun sèlèh ing papan ingkang kobèt, supados sagêd karoncalan molahakên badanipun, wêkasan lare dados otot akiyêng.

Manawi lare tilêm ing wanci dalu, prayogining panatanipun patilêman ngungkuli manawi tilêm siyang, awit mawi ngawekani manawi wontên lêmut, eman manawi anakipun ngantos dipun cakot ing lêmut, agêngipun dipun cakot ing lêmut ingkang anggadhahi wiji sêsakit. O, punika mênggah raos manahing biyung botên suka lila, aluwung badanipun piyambak dipun cakota ing lêmut, mila salêbêting tilêm wanci dalu wau mawi dipun kojongi. Ewadene pun biyung inggih mêksa tansah ngulat-ulatakên dhatêng kawontênaning anakipun, samar manawi kêplêpêgên, jalaran saking kêtutupan punapa-punapa, tuwin kasamaran sanès-sanèsipun.

Ing wanci dalu samôngsa mirêng anakipun nangis, lajêng gregah tangi, nuwèni punapa ingkang andadosakên sababing tangisipun, punika tansah dipun [di...]

--- 110 ---

[...pun] udi ngantos kêpanggih, dene ingkang adhakan, jalaran panganggenipun têlês kompolan. Manawi botên saking jalaran makatên, inggih dipun padosi sabab-sabab sanèsipun, punapa saking luwe, kêsêsêkên pangangge, tuwin sanès-sanèsipun ngantos kêpanggih. Manawi mêksa botên kêpanggih, punapa jalaran saking sakit, lajêng dipun padosi, yèn masuk angin, sasagêd-sagêd lajêng dipun upakara piyambak manut pakulinan ingkang prayègi.prayogi. Mila mênggahing tiyang gadhah anak alit, pun biyung inggih tansah sadhiya punapa kabêtahan ingkang migunani.

Pun biyung botên kêndhat tansah naliti dhatêng anggèning ambêbucal anakipun, sabên pinanggih botên ajêg, lajêng dipun udi ajêgipun, mila biyung tansah ngudi tuwin ngulinakakên, kadospundi murih ajêgipun anggèning ambêbucal anakipun.

Dene manawi anakipun sakit, pun biyung lajêng ngrêdatos tuwin wicantên: wah sesuk tak gawane mênyang dhoktêran.

Samantên pangrêksaning biyung dhatêng anak.

Ekonomi

Têdha baku tuwin kaborosan ing tanah Kaduwang, Surakarta

Bakuning têdhanipun tiyang ing tanah Jawi, punika: uwos, nanging sawênèhing panggenan, saya malih ing tanah parêdèn, upaminipun tiyang ing rêdi Marapi, têdhanipun baku botên sêkul wos, limrahipun jagung, dene têtiyang ing parêdèn sakidul rêdi Lawu, ingkang kawastanan tanah Kêduwang, têdhanipun baku ragi anèh malih, inggih punika gaplèk, pohung garing.

Punapaa bakuning têdha têka gaplèk, punapa botên wontên tanêman pantun. O, kathah sangêt, malah yèn pinuju môngsa panèn ing pêkên kêbak wos ngundhung-undhung. Nanging uwos wau ingkang gadhah sampun tiyang sanès.

Tumraping tiyang kathah, sami gadhah kasênêngan piyambak-piyambak. Dados kintên-kintên, tiyang ti wos. Mila saangsaling pantun anggènipun panèn inggih luwung kasade. Rèhne mèh sabên tiyang sampun sami gadhah gaplèk saking pamêdaling pohung ing pakarangan, pramila yatra pêpajênganing wos, inggih katumbasakên barang sanès, kados ta: pangangge. Dados punapa tanjanipun yatra pêpajênganing pantun wau, botên sanès inggih namung dhatêng pangangge ingkang sae-sae, utawi kadamêl kabêtahan sanès. Dados pamêdaling sabin babarpisan botên katêdha, utawi botên tumônja ingkang prêlu.

Langkung-langkung, sabên môngsa panèn pantun, punika wontên salêbêtipun wulan sae, kathah tiyang gadhah damêl taksih limrah pados pasumbang. Dayang wau, rumaos nikmat nêdha sêkul gaplèk tinimbang

--- 111 ---

doswos. pajênganing pantun wau, sabagean agêng inggih mlêbêt dhatêng sumbangan. Lah, punika ingkang nêlas-nêlasakên wos. Tarkadhang wos sampun têlas, taksih kathah tiyang gadhah damêl, lah lajêng kapêksa ngêlong gaplèk. Môngka punika ingkang baku tandhon têdha.

Jalaran saking punika, sagêd ugi tandhonipun gaplèk têlas sadèrèngipun panèn jagung utawi pantun, punapa inggih nrimah badhe botên nêdha, tangèh kalampahanipun. Amit anggêr taksih gêsang kemawon, inggih taksih ambêtahakên têdha, la gèk dhatêng pundi padosipun. Samirêng kula, botên patos kathah tiyang ngijêmakên, nanging sami pados sambutan arta kanthi sarêman kathah. Wah, pancèn inggih awrat saèstu, tiyang badhe ngisèni kanthong punika.

Mila kula bingah sayêktos, dene sampun watawis sataun langkung, ing salah satunggiling panggenan wontên pakêmpalanipun para priyantun, ingkang damêl Crediet: pranatanipun saèmpêr Crediet wezen ingkang limrah. Pakêmpalan wau gadhah kapital kalih têngah ewonan. Punika ingkang sagêd mitulungi dhatêng para bakul. Sabên wancinipun kabikak (pêkênan) kumruyuk ingkang nyambut, lan ingkang nicil. Dados lajêng suda cacahipun ingkang nyambut mendring. Sanajan botên anjarag damêl Antiwoeker, nanging inggih ragi Antiwoeker (pakêmpalan ingkang sêdyanipun ananggulangi pandamêling lintah dharat) sakêdhik. Mila sae sangêt upami kaagêngakên kapitalipun.

Kula tansah mêmuji, mugi-mugi Crediet ingkang sampun dangu adêgipun, lan katingal sae wau, sagêda lêstantun tanpa sabekala. Awit pancèn kathah pitulunganipun dhatêng ingkang kacingkrangan. Malah rumiyin sampun nate ngrancang badhe damêl bang tani, inggih punika nyambutakên yatra dhatêng tiyang tani, anggènipun nyaur ing môngsa panèn. Mugi-mugi kalêksanan. Inggih srana adêging bang tani wau, kula kintên tiyang tani badhe suda anggènipun rêmên nyadeni uwos.

Yèn sampun sami botên purun nyade wos, têgêsipun: wos kasimpên, kangge kaprêluanipun piyambak. Lan samôngsa tiyang tani sagêd nyimpên wos sayêktos, dados ragi cêkap, kenging kawastanan mindhak panggêsanganipun. Sampun ngantos namung nrimah nêdha gaplèk. Wah, eman-emana dhatêng wosipun.

Wasana pungkasaning atur kula, kula sêsêli pitakenan makatên: benjing punapa, sagêdipun gaplèk malih dados wos. Lan benjing punapa sagêdipun nyandhêti vracht auto ingkang kesah, lan momotanipun kalêbêtakên ing lumbungipun tiyang Jawi. R.S. Kartawardaya.

--- 112 ---

Cariyos Wigatos

Kawontênanipun Sophyèt Ruslan ingkang Sajati

Antawisipun para maos kintên-kintên wontên ingkang taksih èngêt dhatêng namanipun komunis bôngsa Walandi Tuwan Insinyur Baars, inggih punika salah satunggiling komunis Walandi ingkang miwiti saha anjêmbarakên ngèlmu komunis wontên ing tanah Indiya ngriki. Saking bantêring manahipun anggène sumêdya angrêbahakên pamarentah Indiya punika, Tuwan Baars ngantos lajêng kapêcat saking pangaktipun saha lajêng kesah saking tanah India ngriki. Kanthi sênênging manah saha pangajêng-ajêng ingkang tanpa upami, Tuwan Baars lajêng pangkat dhatêng nagari Rus, prêlu anêksèni kawontênanipun komunis ingkang sajati. Ananging sasampunipun 6 taun dêdunung wontên ing nagari Rus, lajêng wangsul malih saha rumaos saklangkung kêduwung, dene ngudi saha anjêmbarakên ngèlmu komunis wau. Ing ngriki Kajawèn prêlu mêthik pamanggihipun Tuwan Baars ingkang sampun kapacak ing sêrat kabar A.I.D. kados ingkang kasbut ing ngandhap punika:

Miturut pangandikanipun Tuwan Baars, sasampunipun Tuwan Baars kapêksa nilar tanah Jawi ing taun 1921, pêrgêrakan komunis ing Indiya ngriki saya ngrêbda. Ingkang makatên wau jalaran saking dayaning propagandhah dhatêng têtiyang ingkang kirang pangajaranipun dening para, ingkang kintên-kintên ngrumaosi suka pakabaran ingkang sayêktos mênggah kawontênanipun nagari Rus, inggih punika satuggiling nagari gêmah ripah saha raharja, utawi malih satunggiling nagari, ingkang têtiyangipun rumaos sênêng gêsangipun awit jalaran wontênipun paprentahan nyara komunis. Tuwan Baars piyambak inggih angakêni, bilih rumiyin tansah ambudidaya murih sadaya tiyang ingkang botên rêmên dhatêng kawontênanipun pamrentahan ngriki, samia migatosakên dhatêng kawontênanipun nagari Rus, awit kala punika Tuwan Baars mila inggih yakin sayêktos dhatêng utamining paprentahan cara komunis, makatên ugi kasênênganing kawula kabawah dening bôngsa Rus ing têmbe wingkingipun. Jalaran saking punika Tuwan Baars lajêng nênuntun tiyang pintên-pintên ingkang ing têmbe sagêd anjêmbarakên ngèlmuning komunis wau. Ing sarèhning Tuwan Baars wau angrumaosi tumut ambudidaya dhatêng pangaji-ajining tiyang Indiya dhatêng tanah Ruslan, amila piyambakipun inggih lajêng kapêksa anyariyosakên sadaya ingkang dipun sumêrêpi kawontênanipun ngèlmu komunis ing Rus, tanah aslining komunis, sadangunipun Tuwan Baars dados insinyur laminipun 6 taun wontên ing Ruslan.

Tuwan Baars nyariyosakên, bilih piyambakipun anyumêrêpi, manawi tiyang pribumi punika ingkang kathah botên pitados dhatêng punapa-punapa ingkang kacariyosakên dening bôngsa Walandi, ananging pangajêng-ajêngipun Tuwan Baars manawi angèngêti tindakipun Tuwan Baars kalanipun wontên Indiya ngriki, inggih punika ing taun 1915

--- 113 ---

dumuginipun taun 1921 ingkang salami-laminipun tansah anglabêti dhatêng pêrgêrakanipun tiyang pribumi, kados punika sampun satunggiling pasêksèn, bilih Tuwan Baars punika dede bangsaning Walandi ingkang ngêmohi dhatêng papaning tiyang pribumi punapa mêsthinipun. Nalika Tuwan Baars gadhah pangintên, bilih namung risak saha ewahing kawontênan ing samangke punika ingkang sagêd ngicalakên sadaya ingkang botên adil utawi ingkang sawênang-wênang, Tuwan Baars inggih botên sêmang-sêmang anyorahakên pamanggihipun ingkang botên dipun condhongi dening sakathahing tiyang, ananging ingkang kamanah satunggiling margi ingkang cêlak piyambak sagêdipun angsal panggêsangan ingkang utami. Makatên ugi Tuwan Baars anyariyosakên, bilih katrêsnanipun dhatêng têtiyang Indiya inggih taksih ajêg kemawon, lan dumugining samangke inggih taksih anggadhahi pamanggih, bilih papanipun tiyang pribumi punika kêdah langkung inggil tinimbang ingkang sampun kacêpêng ing samangke, inggih miturut kasagêdan tuwin kabudayanipun. Ananging punapa ingkang dipun sumêrêpi dening Tuwan Baars wontên ing nagari Rus, punika têtela dede marginipun tumrap têtiyang Indiya murih sagêdipun kalampahan punapa ingkang kasêdyakakên. Mênggah sêdyanipun Tuwan Baars anglairakên pamanggihipun wontên ing nagari Rus ing sêrat kabar punika, supados têtiyang pribumi sami nêbihana dhatêng tindak ingkang botên adamêl kamardikan saha malih saening panggêsanganipun, ananging manawi sêdyanipun wau sagêd kinabulakên, tansah badhe kêduwung ing salami-laminipun.

Tuwan Baars anyariyosakên, bilih sêdyanipun wau botên badhe angarang buku bab kawontênanipun nagari Rus, ingkang badhe kacariyosakên wau dede barang wados, ananging pawartos-pawartos pamarentah Sophyèt ing sabên dintên ingkang kapacak wontên ing sêrat-sêrat kabar komunis. Mênggah ingkang badhe kacariyosakên miturut pamanggihipun piyambak, punika pikajêngipun namung badhe adamêl sae têtêmbunganing pawartos-pawartos wau, ingkang sajatosipun botên anêngsêmakên. Tuwan Baars tansah amêmuji, mugi-mugi panyêrating kawontênan-kawontênan ing nagari Rus ingkang sajati, kadosdene ingkang sampun dipun sumêrêpi ing tiyang ingkang sampun manggèn lami ing ngrika, sagêda amranani dhatêng têtiyang, ingkang kanthi grêngsênging manah sami pitados dhatêng sae saha lêrêsing pranatan-pranatan komunis ing nagari Rus, ingkang wontên ing Jawi kasorahakên saklangkung sae lan anêngsêmakên wau. Ing ngriku Tuwan Baars botên sumêdya angandharakên, punapa wontênipun pambrontakan ing nagari Rus punika adil, utawi malih punapa ingkang anguwaosi praja ing samangke punika sampun mêsthinipun, jalaran ingkang makatên wau prakawisipun para kawula ing nagari Rus piyambak. Makatên ugi Tuwan Baars botên badhe angandharakên kadosdene caraning bôngsa komunis, inggih punika ambudidaya murih sadaya bôngsa punika puruna miturut punapa ingkang dipun kajêngakên, ing mriki namung badhe nyariyosakên, punapa nagari Ruslan pranatanipun angajêngakên kawula punika pantês katiru dening kawula Indhonesiah ngriki.

--- 114 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk.

Bab wêwatêkanipun tiyang nyambutdamêl.

(Candhakipun Kajawèn ôngka 5)

Sêmar : E, têka banjur kêdlarung-dlarung, wong arêp nyritakake wêwatêkane Arya Bratasena, kok banjur ngomongake sing ora-ora, mula iya wis mangkono, wong tuwa kuwi sok akèh laline, amara lagi anu kae, ana punjungan jodhang tôngga kêsasar nyang gonku, kathik kalalèn tak pangan nganti labas babarpisan.

Garèng : Wah, la kuwi arane rak lali modhèl baru, kalalèn kok mangan panganan duwèke wong liya, sêtun-sêtun êmbèn-êmbèn, nèk dhangan panggalih, Rama êmbok iya kalalèna ambayari pajêgku, dadi aran kalalèn ana pigunane.

[Grafik]

Petruk : Lha kok anèh Garèng kuwe, nèk tumraping Rama, sing kira-kira arêp gawe rugine awake, iya ora bakal lali, kaya ta lagi anu, Rama kuwi nukoni gori pirang-pirang, la aku nêmpil siji arêp tak ênggo gudhêg. Barêng aku lêt sasasi sowan manèh dak arani iya wis lali, wong mung gori siji, lagi bae mak clungup, wis dipêthukake calathune mangkene: êndi utangmu gori lagi anu kae.

Sêmar : Lho, pasaduluran kuwi ora kêna dicarup kambi kabutuhan, nêmbungmu dhèk biyèn utang, dadi wis wajibe kudu nyaur, nèk panêmbungmu anjaluk, têmtune iya ora dak tagih, uwis, uwis, tak critani mungguh wêwatêkane Arya Bratasena. Brata kuwi têgêse laku, sena atêgês pangarêp, mêngku utawa kuwat, mungguh karêpe: wong dadi pangarêping laku utawa ugêr-ugêring laku kuwi kudu adil, mulane dicritakake Arya Bratasena duwe aji wungkal bênêr. Iku dadi pasêmon, yèn Arya Sena wêwatêkane kang diênggoni: bênêr, tumindake: yèn ana wong ala dialani, wong bêcik dibêciki.

Garèng : Wah, Ma, la kuwi rak anggèsèhi prentahing nabi utawa wali. Kaya-kaya nèk ora kliru ana dhawuhing Kangjêng Nabi Ngisa mangkene: yèn kowe ditabok pipimu têngên, pipimu kiwa ulungna. Mangkono uga dhawuhe Kangjêng Sunan Kalijaga: yèn kowe tinabok ing uwong, wong mau opahana.

Petruk : Yah, kuwi rak lakune bangsaning kawasulkawas nèk bôngsa ngam kaya aku kiyi, rak beda, nèk kowe ditabok sapisan, kudu walêsên sapisan, ning nganggo pênthung, sokur nganggo dirèntêni.

Sêmar : E, kurang ajar, nèk kaya mêngkono kuwi rak ngajak ora omah. Wêwatêkan utawane panindake Arya Bratasena kaya sing tak critakake mau, kuwi rak minôngka gêgambarane pangadilan utawa uwong kang pinasrahan marang

--- 115 ---

bêbênêran, kaya ta: jaksa, presidhèn landrad lan sapadhane. Pangkat priyayi kang mangkono mau ora kêna pisan-pisan bot sih, têgêse: sanajan sanak, sanajan wong pangkat, utawa sanajan wong asli, nèk pancèn wis têtela kasalahane, iya kudu diukum apa mêsthine.

Garèng : Kang mangkono kuwi aku cocog bangêt, mung bae saka bêntholat-bênthaliting prakara, nèk ora kabênêr iya sok ngapirani.

Sêmar : Wis, wis, eraora. susah kobanjurake, wis ngrêti aku karêpmu, saiki tak têrusne dhisik bab wêwatêkane Arya Sena, Arya Sena kuwi sok dibasakake: yèn kaku kaya pêcêl alu, yèn lêmês kêna ginawe tali.

Petruk : Ma, aku tak nyêlani atur dhisik, ana paribasan kok kaku kaya pêcêl alu, kuwi olèh saka dening apa. Amarga awit jambul tumêkaning lancur, wêruhku pêcêl kuwi ya mung pêcêl gêgodhongan, pêcêl pitik, utawa pêcêl lele, lan aku iya wis nêksèni dhewe, nèk têlu-têlune rasane gandêm, nglênyêr, balik pêcêl alu, kuwi apa ora anglolodi.

Sêmar : Lho, pêcêl alu ing kono mung arêp anelakake, yèn alu kuwi kaku bangêt. Mungguh karêpe bêbasan, yèn kaku kaya pêcêl alu, yèn lêmês kêna ginawe tali, kuwi mangkene: Arya Bratasena kuwi yèn wis duwe pikiran kang ditimbang bênêr, wis ora kêna diêluk, kosokbaline nèk ditimbang ora bênêr iya banjur ngrumangsani ora bênêre mau.

Petruk : Wah kuwi cocog bangêt karo watakku, aku kiyi iya mêngkono, nèk wis duwe karêpan, ora kêna diêluk babarpisan. Wong aku duwe kêkarêpan arêp ngiras bakmi, sanadyan aku nganti anggadhèkake jarite tanggaku, iya mêksa tak lakoni.

Sêmar : Lho, la kuwi dudu wêwatêkane Arya Bratasena, nèk mêngkono kuwi rak wêwatêkane wong nguja hawa. Kajaba sing wis dak critakake, watêke Arya Sena, ya kuwi: têmên, blaka suta, iya laire iya batine, dadi ora duwe tindak lêlamisan.

Garèng : La saiki dhalang sok nyritakake, yèn agême Arya Bratasena kuwi dodod bang bintulu. Nèk ngono ki apa ana karêpe.

(Badhe kasambêtan)

[Grafik]

Bayi kêmbar 4 Tènêse, Amerikah.

--- 116 ---

Waosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta

VI. Kangjêng Ratu nyidra Mênurseta sing kapisan.

[Kinanthi]

mêngko kocap kangjêng ratu / sing wis kalêgan ing galih / nuju ing sawiji dina / dangu mênyang kaca sêkti / hèh kaca kaca kêmayan / sapa sing ayu dhèwèki //

kaca sêkti nuli matur / ing sayêktosipun gusti / jêng ratu ayu piyambak / nanging wonten kang ngungkuli / gih punika Mênurseta / kang wontên lêlêngkèh rêdi //

êlèr ngriki prênahipun / anglangkungi wana gusti / kangjêng ratu bangêt duka / banjur gêdrug-gêdrug jêlih / e e kowe Mênurseta / jêbulane isih urip //

yèn ngono si mantri gêmblung / sabênêre mung ngapusi / iya kowe yèn kêcandhak / mêsthi anêmu bilai / kangjêng ratu nuli dandan / kaya carane wong cilik //

tapih kêpyur klambi gadhung / slendhang ômba gendhong pêthi / isine rupa dandanan / ana gêlang kalung pênding / jungkat cundhuk taretesan / apa dene ali-ali //

dene ta jungkate cundhuk / ing rujine dilèlèti / wisa mandi banjur mangkat / nasak alas anggolèki / ing kono lakune têkan / ing omahe Mênurputih //

nuli tawa cêluk-cêluk / môngga barang warni-warni / sumôngga dara mundhuta / gêlang kalung èdi pèni / dhèk samana Mênurseta / nuli anguk-anguk kori //

wong sing dodol banjur clathu / punika lo sae pèni / punapa ta kalung gêlang / sadayane êmas nêkik / punika sêrat trètès mas / yèn kagêm cundhuk mantêsi //

Mênurseta ngrasa kenyut / mung atine rada wêdi / kang mindha uwong dodolan / banjur mara anyêdhaki / môngga ta dipun cobia / sêratipun cundhuk inggih //

Mênurseta banjur manglung / wong sing dodol anyundhuki / ananging rujining jungkat / dicublêsake ing kulit / sanalika banjur gêblag / Mênurseta sasat mati //

saka kêlêbon ing racun / sing nunjêm amaratani / kangjêng ratu banjur ngakak / hah hah hah hah si panyakit / dene mung rampung mêngkana / kangjêng ratu banjur bali //

têkan kadhaton anjujuk / ênggoning pangilon sakti / pandangune sêmu bingah / he he kaca kaca sêkti / sajagad sapa sing madha / karo ing ayuku iki //

kaca sakti alon matur / sajagad namung sang putri / yêktos kang ayu piyambak / ing kono bangêt kêdugi / gumujênge tanpa kêndhat / mung sênêng raosing galih //

kocap kang kèri anggluntung / katon bangêt mêlas asih / ora pisan nganggo sambat / tanpa obah tanpa mosik / ing kono wong cebol lima / barêng sore padha mulih //

kabèh padha kagèt jumbul / barêng wêruh Mênurmutih /Mênurputih. gêlangsêran anèng lêmah / karo padha ngêmèk-mèki / nanging ora nêmu sabab / apa ta sing anjalari //

lan ana siji sing wêruh / karo alok o

--- 117 ---

lha iki / mêsthi sing dadi jalaran / cundhuk jungkat kacêp kulit / sawise dicopot kêna / banjur dikramasi rêsik //

ing sanalika sing kantu / banjur krugêt-krugêt eling / kabèh padha ngrasa bungah / karo alon anakoni / dhuk-gêndhuk sing rene sapa / wis kôndhaa aja wêdi //

Dèwi Mênurseta clathu / sêmu sajak ringik-ringik / mau ana para têka / tawa barang pèni-pèni / banjur anyundhuki jungkat / sabacute ora eling //

kabèh padha manthuk-manthuk / ana siji sing nuturi / wis ya dhuk saiki poma / kowe aja wani-wani / kêtêkana sapa-sapa / aja nganti kotêmoni //

kowe wêruha ya gêndhuk / bokmanawa wong ngapusi / ya arêpa apa-apa / êtogêna bae uwis / yèn ora angono mundhak / pijêr mêdhot-mêdhot pikir //

Kabar Warni-warni

Pethikan saking sêrat-sêrat kabar sanès

Dipun têtêpakên dados dhoktêr gupêrmèn, manggèn C.B.Z. Surabaya Tuwan Uiswipun lan Sumadi. Ing Sêmarang: Tuwan Sukadis Tirtadarma, Tuwan Usman Salèh Gêlar Sutan Têmênggung. Ing C.B.Z. Wèltêprèdhên, Radèn Purwasudarma.

[Grafik]

Paduka Tuwan J.K. Onnen, pokrul jendral ingkang jumênêng enggal, anggêntosi Paduka Tuwan Mr. H.G.P. Duyfjes pokrul jendral ingkang jumênêng lid rad Indhia.

Badhe wontênipun konggrès Al-Islam ing Ngayogya wiwit tanggal 26 dumugi 29 wulan punika, kajawi ing bab sanès-sanèsipun, ugi badhe dipun wontênakên sêsorah kamajênganipun P.S.I. Nêtêpakên sêtatutên kêmpaling para ngulama, tuwin padamêlanipun. Ngrêmbag ing bab adêgipun kêmpaling para ngulama, sêsorah S.I. ondêrwis, punapadene propagandhah bab tiyang minggah kaji dhatêng Mêkah.

Bêstiring poliklinik Muhamadiyah ing Surabaya, tampi darma arta saking Jaarmarkt Vereeniging Surabaya kathahipun f 560.03, darma wau katampi kanthi gênging panuwun.

Kawartosakên, bilih benjing salêbêtipun wulan Mèi ngajêng punika, kangjêng tuwan ingkang wicaksana badhe rawuh ing Surakarta tuwin Ngayogyakarta, mara tamu dhatêng karaton kêkalih utawi dhatêng Mangkunagaran tuwin Pakualaman, amalêsi anggènipun para agung sakawan wau sampun nate atêtuwi ing kangjêng tuwan ingkang wicaksana. Lamining tindak dalêm wau badhe nêm dintên.

Sambêt kalihan anggèning B.O. gadhah kajêng badhe manunggil dhatêng P.P.P.K.I. punika badhe ngewahi sêtatutên. Ewahing sêtatutên wau lajêng ngêdêgakên satunggiling kumisi, ingkang dipun pangagêngi ing panjênênganipun Radèn Mas Adipati Arya Kusuma Utaya, minôngka pursitêr. Ingkang dados kumisi Radèn Tumênggung Jaksadipura, sêtudhèn pamulangan pangadilan luhur tuwin Radèn Sutapa Wanabaya, punapadene priyantun ing Batawi sanès-sanèsipun, manggèn ing Batawi.

Pamarentah badhe paring karampungan anêtêpakên wulangan basa Tiyonghwa, sanès Cing-im, wontên ing Holl. Chineesche Kweekschool ing Mèstêr Kornèlis.

--- 118 ---

Tiyang nama Ira ing dhusun Nayu Gondhangrêja, Surakarta, kala tanggal 4 wulan punika ing wanci jam gangsal sontên, nuju sawêg langkung wontên ing krêtêg sêpur ingkang panjang, kêtungka sêpur N.I.S. saking Sêmarang langkung, lajêng kêplindhês, badanipun tugêl dados kalih. Punika pantês dados pêpèngêt.

Badhe adêging Ambachtsschool ing Purwakêrta kathah ingkang anggatosakên, botên ngêmungakên sêkul kumisi Walandi kemawon, sanadyan golongan pribumi ugi makatên. Tuwin sampun wontên wartos saking Technisch onderwijs, bilih pasitèn ingkang badhe kangge griya punika angsal lêlahanan, gupêrmèn badhe paring pitulungan.

Haltesèp ing Pangandharan, Banjar - Kalipucang, kalêpatan ngangge arta namung sakêdhik sangêt. Anèhipun dene lajêng kesah.

Kawartosakên, Solosche Electrische Mij. gadhah panyuwun dhatêng gêwèstêlêkê rad badhe pasang dilah èlèktris wontên apdhèling bawah Madiun, nanging tumrap gêmintê Madiun gadhah kawratan.

Miturut pawartos saking Aneta Tuwan de Jeer, ingkang sasampunsampun. kacêpêng lajêng kakintunakên dhatêng griya sakit ewah ing Bogor, supados kapriksa kasarasaning èngêtanipun. Para dhoktêr ingkang mariksa, amastani bilih peranganing pikiranipun wontên ingkang kirang saras. Papriksaning dhoktêr ingkang makatên wau, tumraping pangadilan yustisi anggalih damêl pakèwêd, makatên ugi tumrap kangjêng tuwan ingkang wicaksana, ing bab anggènipun badhe nindakakên panguwaos nyingkirakên dakwan. Langkung gampil bilih papriksaning dhoktêr wau nyariyosakên: pikiranipun de Jeer saras, utawi botên saras babarpisan.

Ing dhusun Tambun, Mèstêr Kornèlis, wontên lare umur 10 kalihan 14 taun, sami kêrêngan jalaran rêbatan pêlêm, lare ingkang agêng namakakên dêdamêl bêndho, ngantos adamêl tiwasing mêngsahipun.

Kala ing dintên Salasa tanggal 10 wulan punika, kangjêng tuwan ingkang wicaksana lênggah konpêrènsi nampèni sowanipun up bêstir I.E.V. wontên ing Bogor, dangunipun ngantos kalih jam. Ingkang dipun rêmbag ing ngriku ing bab kasamaranipun I.E.V. dene pamarentah kêtingal botên anggape dhatêng I.E.V. wau. Kangjêng tuwan ingkang wicaksana kaprajanji, badhe anggantosakên dhatêng prakawis-prakawisipun Walandi pranakan kanthi ombèr. Prakawis-prakawis ingkang karêmbag wontên ing konpêrènsi ngriku badhe dipun rampungakên dening up bêstir I.E.V. sarta lajêng badhe kaunjukakên dhatêng kangjêng tuwan ingkang wicaksana, tuwin badhe dipun wontênakên konpêrènsi malih. Benjing konpêrènsi wau, raos kawratanipun I.E.V. badhe dipun icali.

Kawartosakên, bilih ingkang bupati ing Batawi nêtêpakên para pangulu sajawining kitha Batawi, manawi badhe nikahakên tiyang kêdah mupakatan kalihan golonganipun wontên ing landrad, murih sagêd nêtêpi anggèning nindakakên wajib, awit kathah pangulu ingkang dèrèng sumêrêp yêktos ing bab tumindaking nikah.

Nalika dintên Sêtu kêpêngkêr, pulisi ing Surabaya nyêpêng satunggaling pokrul bambu bôngsa Tiyonghwa nama Nyo Tan In, kadakwa nyobi ambêsêli dhatêng sawênèhing amtênar luhur.

Dhêkurir martosakên, bilih ing bawah Ngayogya kidul, mêntas bêna, kathah dhusun-dhusun ingkang kêlêban, wiwitipun jawah wontên ing dintên Jumuwah kêpêngkêr, dêrês sangêt, lèpèn-lèpèn ngantos sami lubèr.

Juru pangurus padagangan sêpedhah tropikal ing Blitar, ingkang kantoripun agêng manggèn ing Samarang, nama Weller kesah kanthi ambêkta arta ingkang dados tanggêlanipun. Kawontênaning barang-barang ingkang katilar ing griyanipun, botên majaji.

Tuwan Samudra, panuntun komunis ingkang sampun dipun rampungi ing pangadilan landrad ing Batawi, kaukum 20 taun, rumiyin narimah, sapunika apèl.

Kala tanggal 16 wulan punika, ing Cikolotok, Cianjur, wontên oto bis nubruk uwit, wontên tiyang ingkang tiwas 3 ingkang nandhang tatu kathah.

Kala ing dintên Minggu kêpêngkêr, wanci jam 9.40 ing Pante Kiyarah tapêl watês Langkat - Tamian, kêraos wontên lindhu, ngantos wontên pêthi tosan tuwin mêsin nyêrat kêbalik, lindhu wau ugi kraos saking Kwala Simpang, Pangkalan Brandhan, Tanjungpura tuwin Pêrlak, dangunipun 6 sêkon.

Kala tanggal 11 wulan punika, saradhadhu Jawi nama Badhud, ing Gewestelijk Militairen Commandant Borneo pasisir kilèn, nalika sawêg patroli wontên ing ondêr apdhèling Mitao, baitanipun kêbalik, lajêng pêjah klêlêp.

Kala dintên Jumuwah kêpêngkêr, sacêlaking Ngadiluwih, Kêdhiri, wontên oto bis kêkalih gadhahanipun pasewan Oto Pandhawa, ing Kêdhiri sami tubrukan. Wontên tiyang ingkang kêtiwasan kêkalih, kêtaton 18 sami dipun upakara wontên ing griya sakit Gambiran, tuwin wontên satunggal ingkang dipun upakara wontên ing poliklinik Sêmampir.

--- 119 ---

Wêwaosan

Sêsupe agêmipun Rajaputri ing Seba

8. Rêmbagipun Sêrsan Quick

Punapa kula sadaya botên sumêdya pangkat amêjahi singa barong wau, supados kapujèkna wilujêng dening para têtiyang Zeu.

Kula botên wicantên punapa-punapa, amargi sanadyan kula punika rêmên sangêt dhatêng ambêbêdhag, kala punika sawêg kathah ingkang kula manah, ananging Kapitan Orme punapa malih Propesor Higgs ingkang mêntas kemawon sinau nyanjata, sami anggadhahi pamanggih bilih punika utami sangêt, sarta lajêng nyariyosakên sora, bilih punika adamêl sênêngipun.

Wiwit punika kula lajêng anggadhahi pangraos manawi badhe manggih rêribêd, ewasamantên kula wicantên sumêdya badhe tumut, sapisan, jalaran kula sampun dangu botên nyanjata singa, lan kaping kalihipun kula gadhah gagasan sagêd mitulungi dhatêng têtiyang wau, sabab kawontênanipun sagantên wêdhi kalihan têtiyang bôngsa Zeu wau, kula langkung dhamang tinimbang Kapitan Orme tuwin Propesor Higgs.

Salajêngipun kula sadaya lajêng nglêmpakakên sanjata samimisipun, lan ugi ambêkta gêndul isi toya. Sarêng katingal kula sadaya tata-tata badhe pangkat, pun Shadrach inggih punika tiyang ingkang dipun parabi kucing, dhatêng anyakêti kula sadaya saha pitakèn, dhatêng pundi badhe kesah kula sadaya. Kula lajêng nyariyosakên, mênggahing kaniyatan kula sadaya dhatêng ing piyambakipun, salajêngipun Shadrach lajêng wicantên makatên:

Praduli punapa panjênêngan dhatêng kawontênaning tiyang ingkang dèrèng tata punika saha dhatêng kasusahanipun. Praduli punapa sanadyan wontên sawatawis sami dipun pêjahi. Panjênêngan piyambak rak inggih uninga: bandara dhoktêr, manawi panjênêngan kapengin nyanjatani singa barong, ing nagarinpun tiyang Fung rak kathah sangêt, jalaran ing ngrika singa barong wau kewan ingkang dipun anggêp kramat, saha botên nate dipun pêjahi. Balik sagantên wêdhi sakubênging Zeu punika ambêbayani, sagêd ugi panjênêngan manggih kasusahan.

Propesor Higgs anyêlani wicantên makatên: la nèk mangkono aku kabèh têrna: ta. (Shadrach kalihan propesor punika sajatosipun sami sêngit-sinêngitan) jalaran nèk karo kowe, aku kabèh wis mêsthi baka slamêt.

Shadrach amangsuli: inggih nuwun. Kula lan têtiyang kula sami sumêdya ngaso. Namung têtiyang ewah, ingkang pancènipun ngaso, têka lajêng ambêbujêng kewan ingkang tanpa aji. Punapa kirang anggèn kula sadaya ngambah ing bêbaya. Manawi sêsêrêpan panjênêngan dhatêng singa barong langkung kathah tinimbang kula, tamtu badhe botên panjênêngan lampahi.

Kapitan Orme wicantên ing basa Arab makatên: wis, kowe kabèh padha mapana turu, aku kabèh kang nêdya matèni kewan-kewan kang ngrêridhu wong-wong, kang nômpa aku kalawan bungahing ati.

Shadrach amangsuli kanthi mèsêm sêmu botên kêdugi: inggih sampun. Salajêngipun Shadrach nuding bithêting rainipun, ingkang awon kalihan wicantên makatên: punika pandamêling satunggilipun singa barong, mugi-mugi Allah anjagia ing panjênêngan, dhatêng krodhaning singa barong. Ananging panjênêngan kêdah ngèngêti, bilih samangke unta-untanipun sampun sami katingal ganggas, lan manawi hawanipun ajêg sae kados makatên, benjing êmbèn kula sadaya sagêd andumugèkakên lampah. Sabab manawi anginipun agêng wontên ing rêdi pasir punika, botên wontên tiyang ingkang sagêd gêsang. Tanganipun lajêng kaacungakên minggah kalihan ngêmatakên kawontênaning hawa, saha lajêng lumêbêt ing pondhokanipun kalihan garundêlan.

Salêbêtipun punika Sêrsan Quick saking katêbihan kêtingal sawêg ngumbahi pirantosipun tiyang sarapan, sajakipun botên sumêrêp punapa-punapa. Kapitan Orme ngundang dhatêng piyambakipun, pun sêrsan ugi murugi saha lajêng ngadêg anjêjêr kados caranipun saradhadhu. Kula taksih kèngêtan sangêt, kadospundi wandanipun Sêrsan Quick kala wontên papan ngriku: panganggenipun satêngah militèr, rainipun ingkang awarni kajêng kacukur alus, rambutipun dipun jungkati alus mawi dipun dèkèki pomadhê, inggih punika miturut panganggenipun saradhadhu jaman kina. Salêbêtipun ngadêg anjêjêr wau, mripatipun nglirik, kados sumêrêp kawontênanipun ing ngriku sadala.sadaya.

Kapitan Orme apitakèn: apa kowe milu Sêrsan Quick.

Sêrsan Quick amangsuli: botên bandara kapitan, samantên punika manawi panjênêngan botên aparing dhawuh. Kula punika pancènipun inggih rêmên dhatêng ambêbêdhag, ananging sarèhning bandara-bandara sami tindak sadaya, dados salah satunggal kêdah wontên ingkang anjagi sangu saha pirantos kêkesahan punika. Amila kula manah prayogi manawi sagawon pun Pharaoh kalihan kula kantun wontên ing ngriki.

--- 120 ---

Tuwan kapitan wicantên malih: iya bêcik sêrsan, ananging aja lali Pharaoh kudu dicancang, amarga mêngko banjur milu aku. Lho ana apa, kowe arêp kôndha apa manèh.

Sêrsan amangsuli: kula namung badhe matur makatên, bandara kapitan: sanadyan kula punika sampun nate pêrang kaping tiga tumut tiyang Arab (Sêrsan Quick amastani têtiyang ingkang manggèn ing Aprikah sisih lèr punika bôngsa Arab, dene ingkang sisih kidul bôngsa Nègêr), ewadene kula dèrèng sagêd wicantênan cara Arab ingkang lêrês. Sanadyan makatêna, kula sumêrêp bilih tiyang ingkang dipun parabi kucing punika, botên nyondhongi babarpisan, dhatêng badhe tindak panjênêngan sadaya. Kula nyuwun pangapuntên bandara kapitan, sanadyan ingkang dipun parabi kucing punika kados punapa kemawon, nanging piyambakipun sanès tiyang gêndhêng.

Kapitan Orme mangsuli: aku ora bisa barang-barang: sêrsan, aku kabèh ora bisa tansah nuruti dhèwèke bae.

Sêrsan Quick matur malih: inggih kasinggihan pangandika panjênêngan punika, bandara kapitan, manawi sampun ngandika sapisan: ha, inggih kêdah ngandika: na, lan manawi sampun makatên pêsthinipun, panjênêngan tamtu inggih sagêd kondur kanthi wilujêng.

Salajêngipun Sêrsan Quick lajêng nitipriksa dhatêng dêdamêl kula sadaya, anyobi punapa sanjatanipun taksih sae. Sarêng sadaya wau sampun pinanggih prayogi, Sêrsan Quick lajêng wangsul dhatêng padamêlan asah-asah wau. Kala punika kula sadaya botên sagêd ngintên-intên, kadospundi anggèn kula sagêd pêpanggihan kalihan Sêrsan Quick malih.

Lampah kula sadaya kintên-kintên saêpal turut pakampungan wau, kanthi dipun iring têtiyang bôngsa Zeu kathah. Ingkang sami ambêkta gêgaman jêmparing, saha dipun kapalani dening kapalanipun kampung ing ngriku, angupadosi tapaking singa barong. Kawontênanipun sagantên wêdhi ing ngriku punika beda kalihan sagantên wêdhi ingkang sampun sami kula ambah sadaya, sabab sagantên wêdhi ing ngriku kathah gumuk-gumuk pasir, ingkang inggilipun wontên ingkang ngantos tigang atus kaki, salaminipun gumuk-gumuk pasir wau taksih kadayan ing asrêping padhusunan ngriku, inggih taksih wontên thêthukulanipun, nanging saya têbih punika sadaya namung pasir thok kemawon. Kula sadaya lajêng minggah sawatawis wontên ing salah satunggiling gumuk-gumuk wau, dene kapala dhusun sarêng dumugi sapucaking gumuk lajêng kèndêl ngadêg, sarwi angacungi satunggiling pagrumbulan alang-alang, piyambakipun anêrangakên, bilih ing ngriku punika pangumpêtaning singa barong. Kula sadaya lajêng mudhun saking èrèng-èrèng ingkang andêdêr saha lajêng sami sumadhia. Kula ngadêg wontên ing nginggil piyambak, Propesor Higgs kalihan Kapitan Orme wontên sakiwa lan satêngênipun pagrumbulan, salajêngipun têtiyang Zeu lajêng kula purih ngopyaki singanipun barong. Mêntas kemawon têtiyang wau dumugi alang-alang ingkang inggil wau, lajêng kamirêngan swaranipun tiyang anjêlih. Lêt samênit, kula sadaya sumêrêp têtiyang wau sami wangsul, ambêkta barang, ingkang sarêng katitik têtela punika tirahaning badane anakipun kapalaning pakampungan wau.

Sêsarêngan wêkdal punika, kula sadaya sumêrêp singa barong mêdal saking alang-alang, lampahipun ngênêr dhatêng pagumukan pasir. Kintên-kintên singa barong wau têbihipun wontên kalih atus mètêr saking papanipun Propesor Higgs, dados punika tumrap gêrma ingkang ambêbêdhag kewan galak taksih kêtêbihan sangêt kangge angèngingi panyanjatanipun. Ananging propesor ingkang botên sumêrêb bab punika babarpisan lan sampun dados jamak limrahing tiyang ingkang miwiti ambêbêdhag, sok daya-daya enggala angsal damêl, sanalika punika inggih lajêng ngangkat sanjatanipun, saha lajêng anyanjata, kadosdene tiyang ingkang ngêlès ing truwèlu. Inggih dumadakan sangêt dene panyanjatanipun wau kenging. Mimisipun nratas angèngingi jantunging singa barong ingkang lajêng dhawah pêjah.

Propesor Higgs anjêngèk sajak bingah sangêt: hara ta, dêlêngên kae.

Tanpa mawi ngisèni malih sanjatanipun ingkang kothong wau, piyambakipun lumajêng lonjong mimis sakiyat-kiyatipun, murugi kewan ingkang pinêjahan wau. Kapitan Orme kalihan kula enggal anututi. Lampahipun Propesor Higgs kintên-kintên wontên satus mètêr urut sapinggiring rawa. Kala punika bojoning singa barong ujug-ujug mêdal saking alang-alang. Higgs ambalik saha anyanjata awur-awuran kanthi luping sanjatanipun ingkang kiwa, ingkang botên angèngingi kewan ingkang krodha wau. Kanthi kagèt sangêt kula kêkalih, sumêrêp Propesor Higgs dhawah kêlumah, singanipun lajêng angakahi dhatêng Propesor Higgs, angopat-apitakên buntutipun kalihan anggêrêng. Sadangunipun lumampah, kula sadaya sami abêngok-bêngok sakiyatipun, makatên ugi têtiyang Zeu, ananging botên niyat badhe mitulungi. Saking soraning pambêngok wau, anjalari singanipun barong wau botên lajêng nyuwèk-nyuwèk dhatêng Propesor Higgs, ananging sajak malah gumun, sirahipun anolèh ngiwa nêngên. Lampah kula nglancangi Kapitan Orme têbih, lan lajêng nyêlaki kintên-kintên tigang dasa mètêr, ananging kula botên wani nyanjata, awit kuwatos manawi ngèngingi Propesor Higgs. Kala punika pun singa sajakipun mantun anggènipun gumun, saha lajêng andhawah ngêbruki badanipun Propesor Higgs. Sanadyan Propesor Higgs anangkis sarana kêpêl sakiyatipun, ananging singa barong lajêng nungkulakên êndhasipun dhatêng Propesor Higgs sumêdya nyokot gorokanipun.

Samangke kula ngrumaosi bilih botên kenging sêmang-sêmang dangu. Singa wau langkung panjang tinimbang Propesor Higgs, gêgêring singa kintên-kintên dhawah wontên ing lêrêsing sukunipun Propesor Higgs. (Badhe kasambêtan)

--- [141] ---

Ôngka 7, 2 Ruwah Taun Jimakir 1858, 25 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [121] ---

Ôngka 7, 2 Ruwah Taun Jimakir 1858, 25 Januari 1928, Taun III.

Kajawèn

Kawêdalakên Sabên Dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Kawontênan ingkang Andadosakên Kasênênganipun Tiyang Tani.

[Grafik]

Ing nginggil punika gambar kawontênan ing Lêbaksari, tanah Pasundhan, rêdinipun kêtingal kasamaran ing pêdhut, ewadene kalêmpaking pêpêtêng wau dipun êntosi, murih dhawah dados jawah.

--- 122 ---

Raos Jawi

Ukuran, utawi Trajuning Batos.

Manawi tiyang badhe nyumêrêpi sapintên agêng utawi inggiling barang, panjang lan wiyaripun lumah, lêbêt utawi cêthèkipun sagantên, punika ingkang limrah ngangge pirantos ingkang nama ukuran. Dene ukuran punika rupi-rupi, kados ta: mètêr, elo, jar, kilan, dhêpa lan sapanunggilanipun. Sadaya bôngsa sami gadhah ukuran piyambak-piyambak, saha watonipun inggih warni-warni. Bôngsa Walandi ingkang limrah ngangge ukuran ingkang nami: mètêr, dene pamêndhêtipun waton saking sapra kawan dasa yutanipun panjanging garis buwênganipun bumi.

[Grafik]

Bôngsa ingkang sampun inggil sêsêrêpanipun, punika botên namung barang-barang ingkang agal kemawon ingkang kaukur, malah barang ingkang alus, ingkang botên kenging ginrayang utawi botên kasat mripat, punika inggih kenging kaukur, kados ta: têbihing bumi dhatêng surya, têbihing surya dhatêng rêmbulan, rikatipun suwantên, pandêdêling uwab, kandêling hawa lan sasaminipun. Bôngsa ingkang sampun majêng, inggih punika ingkang sampun pinunjul kawruhipun, punika anggènipun nindakakên ukuranipun, anggumunakên sangêt, prasasat kados-kados botên malêbêt ing nalaripun tiyang ingkang taksih asor sêsêrêpanipun. Sangsaya alus barang ingkang kaukur, inggih sangsaya rumpil saha alus sangêt pirantosipun ngukur. Sarèhning kawruhing manusa punika sangsaya lami ugi sangsaya wêwah, pramila inggih botên anggumunakên, bilih sadaya ingkang gumêlar ing ngalam donya punika, sampun sami kenging kaukur sadaya.

Sami-sami barang ingkang gumêlar ing ngalam donya punika, wontên saprakawis ingkang botên patos dipun ukur dening tiyang, malah kados botên kopèn, inggih punika: raosing manah utawi salira. Raosing manah utawi slira punika, têrkadhang ugi kasêbut: pangraos kemawon, punika nyata alusipun, pramila inggih rumpil sangêt manawi dipun ukur, jalaran ing toko-toko botên wontên ingkang sade ukuranipun, tur bôngsa ingkang sampun pinunjul, dèrèng nganggit andamêl pirantosipun.

Ukuran pangraos punika, botên susah ngupados ing toko, utawi ngêntosi anggitanipun para pinunjul, jalaran sadaya manusa sampun sami gadhah piyambak, inggih punika pêparingipun [pê...]

--- 123 ---

[...paringipun] Gusti Allah, namanipun ukuran, têpa salira. Têpa têgêsipun: ukur utawi timbang, slira têgêsipun: awak. Dados ukuran: têpa salira punika têgêsipun ukuran ingkang kangge nyumêrêpi awaking manusa, dene ingkang kangge ngukur inggih awakipun manusa piyambak. Upami tiyang badhe nandukakên punapa-punapa dhatêng sliraning tiyang sanès, sakeca utawi botên, punika sagêdipun sumêrêp, yèn sampun katêpa ngangge sliranipun piyambak.

Têpa salira punika satunggiling ukuran ingkang alus sangêt, dados ingkang ngangge inggih manusa ingkang sampun alus bêbudènipun. Manusa ingkang alus bêbudènipun punika, mujudakên watak trêsna dhatêng sasami. Watak trêsna botên mêntala badhe adamêl botên sakecanipun sliraning sasami, malah lajêng rêmên têtulung.

Ing jaman sapunika, inggih punika limrah kawastanan abat kaping 20, ugi sinêbut jaman kamajêngan, manusa majêng sêsêrêpanipun, majêng ugi atêgês wêwah, wêwah sêsrawunganipun, lan sanès-sanès malih ingkang mathuk dhatêng ajênging jaman punika. Ananging kuciwanipun, ingkang majêng punika, botên namung prakawis ingkang sae kemawon, malah ingkang awon inggih langkung rikat majêngipun. Majêngipun prakawis ingkang awon, mujudakên sakêdhiking manusa ingkang ngangge ukuran: têpa salira. Saupami ing donya punika kêbak ukuran: têpa salira, amasthi kawontênaning donya têntrêm, botên wontên utawi kirang cacahipun manusa ingkang: arêbat unggul. Unggul utawi luhur punika pancèn dados idham-idhamaning manusa dadonya,sadonya. pramila inggih nami lêpat bilih manusa wau botên anggayuh dhatêng kaluhuran. Tiyang ingkang luhur, masthi unggul. Unggul punika kêdah kaupadosan ngantos kacandhak, botên karêbat, jalaran tindak rêbatan punika namung tumandangipun budi kamurkan, ingkang lajêng nuwuhakên cêcongkrahan miwah asoring budi. Dados têtela sangêt sulayaning têgêsipun têmbung: ngupados kalihan ngrêbat.

Ngupados kaluhuran punika rupi-rupi marginipun, manut asor luhuring bêbudènipun tiyang ingkang badhe ngambah. Tiyang wanan Papuah yèn dèrèng kathah anggènipun nigas guluning sasami, dèrèng nama luhur, makatên sapiturutipun. Tumrap manusa ingkang alus bêbudènipun, punika anggènipun ngupados kaluhuran asêsarêngan utawi saroyom kalihan manusa sanèsipun, tulung-tinulung utawi rêksa-rinêksa, ingkang sampun kalêksanan purun nulungi dhatêng ingkang dèrèng, sami nyumêrêpi kabêtahaning satunggal lan satunggalipun, dados mahanani asrêp saha têntrêming jagad saisinipun sadaya. (Badhe kasambêtan)

--- 124 ---

Bab Têtanèn

Môngsa Kapitu

[Asmaradana]

1. lir wisa kentar maruti / candraning môngsa kasapta / dahat mawèh asmarane / têdhuh pêtênging akasa / sinêrang ing maruta / têmah warata ngêndhanu / yayah nyrêtu kang buwana //

2. sumêranging angin-angin / tanpa kêndhat kawistara / wèh ruruning ron-ronane / sumawur dadya kalesa / lêsah amor ing kisma / tan mêndha anggung tiniyup / panranging kang bayu bajra //

3. umawut kombul mratani / mawor lêbuning kang kisma / tan pilih prênah tibane / satêmah waratanira / lir nawur mawa wiswa / ing puwara dadya tuwuh / sarasaning kang rogarda //

4. watuk pilêk anumusi / kêkêsing hawa akasa / priyang-priyang ing rasane / amung kala-kala mêndha / dening adrêsing warsa / kang ruruh pindha panyapu / nglarut kang rêrêgêd sirna //

5. kumpuling toya umili / lirap-lirap bêbanyakan / anjog maring kali gêdhe / têmah kali tan kuwagang / ngandhung agunging tirta / ambaludag ambèr pênuh / ngêlêb ing sacakêtira //

6. janma alok banjir-banjir / janma kang cakêt usrêgan / tanbuh-tanbuh pangiline / wênèh lampahirèng tirta / narajang sawah dhadhal / tandur-tandur samya larut / mawèh gênging kang pituna //

7. mung tumraping para tani / kaananing môngsa warsa / inganggêp nugraha gêdhe / tan miris tibaning udan / rasa lir kanikmatan / dene wus pininta dangu / hyang warsa mrih tumuruna //

8. lan kanthi pinetang titi / ananing pranatamôngsa / ajêg têtêp tumibane / marma riwusing kawarsan / arsayèng tyas karasa / maring sabin ngênthu-ênthu / tan wêgah tumandang karya //

[Grafik]

9. kêsêlak nanjakkên winih / anganti diwasanira / pan ing mangkya wus mangsane / sumêbar nèng sawah wrata / dene ananing tirta / ingkang kêlodak-kêladuk / aran lagya mangsanira //

10. nanging watêke wong tani / tan kagèt ananing tirta / kang nglubèri ing sawahe / awit wus aran kêlumrah / ingkang lêdhok kilenan / nanging manawa wus larut / surut lampahe kang tirta //

11. yêkti aninggali lêmi / piguna kagila-gila / mring ari têmbe burine / riwusing nêmahi môngsa / ajêg awaning kisma / tibaning warsa tumruntun / datan mawi milih môngsa //

12. miwah sarasaning sakit / kang sumêrang marang

--- 125 ---

janma / wus kêndhih ilang dayane / kari sêgêr kuwarasan / dening kulinèng môngsa / têtêp tinêmune pundhuh / hawaning môngsa kasapta //

13. dyan gumrêgut para tani / maring sawah bêbarêngan / lawan tôngga têparone / kang lanang mikul pocongan / wiji pari mring sawah / kang èstri adhêrak tandur / kanthi kancane sambatan //

14. cekat-cèkêt anandangi / winoran ing manah suka / lawan wus dadya carane / gêndhon rukon rêrowangan / kadi ananing desa / marma tinêmune sayuk / arasa sapadha-padha //

15. sarampunge tônja wiji / têbaning sawah kawuryan / wus kèbêkan ing tandure / riwusing antara dina / lir nglilir saking nendra / katon ijo riyu-riyu / sinêngguh pangantèn anyar //

16. tumus angrêsêpi ati / maring sanggyaning kang nyawang / lan ki tani apadene / karênanirèng tyasira / wus tan kêni pinindha / mung kari muji lêstantun / dinohna sakèhing ama //

Bab Kasarasan

Wawrat sarta Rencang Lare

Kadosdene sampun tinakdir saking panguwasaning Pangeran, bilih sadaya titah ingkang sipat gêsang punika sami sagêd tumangkar utawi anurunakên. Tanêm tuwuh, sato kewan sarta kita manusa, sami tinakdir sagêd anggadhahi turun, inggih punika sarana murih botên ngicalakên pancêripun. Dene kadospundi mênggah sarananing nurunakên, tumrapipun titah ingkang sipat gêsang punika botên sami, gumantung dhatêng kasampurnanipun piyambak-piyambak, namung kemawon sadaya wau grêbanipun nunggil, kados ta: kewan langkung sampurna tinimbang tanêm tuwuh, nanging kirang sampurna yèn katandhing kalihan manusa. Dados sangsaya sampurna drajading gêsangipun, inggih sangsaya sampurna caraning nurunakên.

Wawrat punika satunggiling prakawis ingkang wigati sarta prêmati sangêt, jêr punika sanès satunggiling prakawis ingkang baèn-baèn, inggih wiwit punika manusa pinaringan marmaning Pangeran anggadhahi turun, nurunakên wiji ingkang ing têmbenipun dadordados. manusa, sipat gêsang ingkang langkung sampurna sarta kadunungan akal budi, beda kalihan titah sanès-sanèsipun.

Tumrap sadaya pandamêl, kita manusa wajib ngupados rekadaya ihtiar sarana akal budi murih lêkas kita sagêd prayogi sarta wêwah sampurna, makatên ugi tumraping pandamêl wawrat, inggih kêdah dipun manah murih saenipun.

Asring wawrat punika wontên kirang prayoginipun, amargi kajawi badhe angsal turun ingkang kirang kiyat badanipun, sayêktosipun tumrap ibunipun piyambak sampun pandamêl ingkang awrat sangêt. Sipating ibu nalikanipun wawrat, sagêd andayani dhatêng ingkang wontên ing kandhutan, dados kiranging kasarasanipun ibu, inggih badhe murugakên dhatêng ringkihipun ingkang dipun kandhut. Milanipun murih sagêd angsal turun ingkang sae, sarta

--- 126 ---

sampun ngantos andadosakên ringkihing ibu, kêdah dipun jagi supados wawratipun botên kêrêp-kêrêp.

Punapa sagêd, bokmanawi wontên para maos ingkang andangu makatên, ingkang punika ing ngriki badhe ngandharakên ing sawatawis, miturut pamanggihipun Tuwan A.C. Selmon sarta prakawis sanès-sanèsipun, ingkang dados bakuning karangan punika.

[Grafik]

Lare ingkang saras, tuwin patraping ngrêsiki tangan.

Wiji ingkang badhe dumados, taksih langkung alit malih manawi dipun tandhing kalihan wijining sawi. Wiji ingkang samantên wau, sasampunipun kawan minggu agêngipun watawis satiganing pêksi dara, dene manawi sampun jangkêp kalih wulan, agêngipun mindhak satigan ayam. Nalika punika sampun gatra mujudakên sêsipatan angganing tiyang, otot rah ingkang gandhèng kalihapkalihan. wadhahipun, sarta sarining têdha ingkang katêdha ibunipun, têrus lumampah mêdal ing otot wau, minôngka têtêdhanipun. Manawi wontên ing kandhutan sampun umur 4 wulan, sampun katingal cêtha perang-perangan saranduning badan, dumuginipun umur 6 wulan, wawratipun sampun wontên kalih kati. Manawi lare punika lair nalika sawêg umur samantên, wontên ing jawi namung sagêd gêsang sawatawis dintên kemawon, yèn sampun umur 9 wulan, nama sampun wancinipun. Manawi sampun lair môngka sae pangrêksanipun, kathah sagêdipun wilujêng.

Dangunipun wawrat punika kintên-kintên 280 dintên. Badhe ngintên-intên benjing punapa lairipun, kenging mawi pêpiridan makatên:

Wiwit dintên sapisan saking anggarapsari ingkang pungkasan, ametanga 9 wulan Walandi, lajêng kawêwahan 7 dintên, benjing tanggal pintên dhumawah ing wulan punapa, punika sagêd kadamêl ancêr-ancêr lairipun. Upami wiwitipun anggarapsari ingkang pungkasan dhumawah ing wulan Januari tanggal 1, lairipun wontên tanggal 8 wulan Oktobêr. Kajawi mawi pêpetangan makatên, cara gampil-gampilanipun, wiwit saking anggarapsari ingkang pungkasan, lajêng kawêwahan 280 dintên.

Mênggah yaktosipun, wêkdalipun punika botên sagêd dipun têmtokakên, amargi lairipun punika, sagêd majêng utawi mundur ngantos kalih minggu.

Titikanipun manawi wawrat punika kathah sangêt. Kèndêlipun anggarapsari, punika inggih kenging kangge titikan yèn sampun wawrat, namung manawi anggènipun wawrat punika kêsundhulan, botên [bo...]

--- 127 ---

[...tên] sagêd ngyêktosi mawi anggènipun kèndêl anggarapsari, cêthanipun: sagêd ugi anggènipun wawrat wau salêbêtipun taksih nêsêpi, ingkang ing wêkdal punika dèrèng wiwit anggarapsari malih.

Tumrap pawèstri ingkang sakit nuju wanci enjing, padatanipun sawêg wawrat sawatawis minggu. Tangi tilêm enjing badan kraos botên sakeca sarta nuntak-nuntak, ngantos sawatawis dintên dangunipun.

Wiwit wulan ingkang katiga ing salajêngipun, padharan mindhak agêngipun. Watawis gangsal wulanan, kala-kala kraos ebah-ebah.

Salêbêtipun wawrat kêdah nêdha ingkang mikantuki dhatêng badan, têgêsipun ingkang kathah sarining têdha ingkang numrapi dhatêng peranganing badan. Amargi têdha wau bonbotên. namung kangge piyambak, nanging kangge tiyang kalih kalihan ingkang dipun kandhut. Kajagia sagêd ambêbucal sabên dintên, yèn ngantos botên sagêd, enggal-enggal jêjampia.

Manawi tilêm kêdah mapan ing sênthong ingkang gampil sontan-santuning hawa, kamar ingkang rupêk botên prayogi sangêt.

Sabên dintên kêdah ngombe toya tawa sagêlas, langkungipun saking samantên malah saya sae.

Botên prayogi ngombe inuman kêras, êsês, susur sarta anggantèn.

Enjing sontên kêdah adus ingkang rêsik.

Kêdah nyêgah sahwat.

Kajawi punika, tiyang ingkang nuju wawrat, kaangkaha murih sagêd ngebahakên badanipun, parlunipun supados ototing badan sagêd kiyat, dene manawi kirang ebahing otot, lare ingkang wontên kandhutan kirang bagas. Benjing lairipun asring nuwuhakên alangan agêng.

Manawi mêdal lairing jabang bayi sampun nyêpaki, kamar ingkang dipun ênggèni kêdah dipun rêsiki. Pirantos-pirantos ingkang nêsêk-nêsêki dipun wêdalakên, gêdhèg sarta temboking kamar dipun rêsiki, langkung prayogi yèn dipun usar mawi labur. Jrambahing kamar dipun pèl mawi karbol, dene yèn jrambahipun siti, prayogi dipun saponi ingkang rêsik sarta lajêng dipun wuwuri mawi kapur.

Sadhiyan ingkang kangge panganggenipun lare, kêdah dipun godhog rumiyin, lajêng dipun buntêl ingkang rapêt.

Kalih prakawis ingkang dados têtêngêripun badhe gadhah rencang lare, inggih punika: ibunipun ngêdalakên barang cuwèr ingkang warni abrit, kalihan sakit kraos badhe gadhah lare. Kraosipun badhe rencang lare punika sabên gangsal wêlas mênit utawi tigang dasa mênit, saya dangu saya asring kraos.

Wêkdal wau manawi sagêd lajêng andhatêngnanandhatêngna. dhoktêr utawi dhukun bayi ingkang pintêr, dhukun ingkang dèrèng angsal tuntunan tumrap tiyang rencang lare, asring murugakên salah kadadosan, mila prakawis punika kêdah ingkang ngatos-atos. Kamar ingkang dipun ênggèni sampun ngantos kêkathahên tiyang, ngêmungna tiyang kalih (tiga) kalihan dhukunipun. Langkung rumiyin ibunipun kêdah dipun dusi toya angêt.

Nalika sawêg kraos, kenging mapan ing sasênêngipun, namung manawi sampun karaos ambatêk, kêdah tilêma (mlumah) wontên ing papan ingkang sampun dipun sadhiyakakên.

--- 128 ---

Tiyang ingkang têtulung punapadene dhukun kêdah ngatos-atos, sarta tanganipun supados dipun kumbah ingkang rêsik, lêngênaning rasukan kêdah kawingkis dumugi wikut,sikut,. kukunipun dipun kêthoki.

Nalikanipun kraos badhe rencang lare, sampun kasukanan jampi punapa-punapa. Sanajan kajêngipun murih sagêd anggampilakên lairipun, nanging ingkang makatên wau malah asring andadosakên sambekala. Botên susah kasukanan jampi, sarta pancèn inggih sagêd sae piyambak wêdaling jabang bayi, ingkang tanpa pitulunganing jampi. Padharanipun asring kaubêt-ubêtan tangsul utawi sinjang, makatên punika kirang sae sangêt, sampun kamanah yèn reka makatên punika badhe mitulungi, nanging malah kosokwangsulipun.

Manawi sampun lair, ibunipun kenging nêdha limrahing têtêdhan, namung salêbêtipun kalih tigang dintên sampun ngombe ingkang asrêp-asrêp, langkung prayogi malih yèn têdhanipun ingkang mikantuki dhatêng badan, kados ta: tigan, puhan, roti, kênthang, ulam sarta wowohan.

K.M. Sasrasumarta.

Cariyos Wigatos

Kawontênanipun Sophyèt Ruslan ingkang Sajati

Candhakipun Kajawèn ôngka 6

II.

Anglajêngakên karanganipun Tuwan Baars ing A.I.D. Tuwan Baars botên maibên, dene sakathahing utusan-utusan nagari mônca, ingkang sami mara tamu wontên ing nagari Rus punika sami adamêl sêrat palapuran ingkang sae-sae, lan ing ngriki Tuwan Baars sumêdya angandharakên mênggah sabab-sababipun ingkang sayêktos. Utusan-utusan wau, ingkang kathah têtiyangipun sami botên mangrêtos dhatêng basa Rus, dene manawi têtiyang wau wontên ing nagari Rus dangunipun namung wontên sawatawis minggu kemawon, têmtunipun inggih botên badhe sagêd animbang lêrês mênggah kawontênanipun ing ngriku. Para tamu wau sami kairit dhatêng panggenan-panggenan ingkang sadèrèng-dèrèngipun sampun dipun tatani sae saha mawi dipun wontênakên karamean minôngka pakurmatanipun para utusan wau, ingkang dipun tingalakên inggih namung papan-papan ingkang kenging dipun pamèrakên dening para panuntuning kominis, sampun têmtu para utusan-utusan wau lajêng sami anggadhahi pamanggih, bilih sadaya tiyang wontên ing nagari Rus punika sami dipun rêngkuh sae-sae, kadosdene ingkang katandukakên dhatêng para utusan wau. Makatên ugi para utusan anggadhahi [anggadhah...]

--- 129 ---

[...i] pangraos, bilih sintêna kemawon sagêd pêpanggihan kalihan para pangagênging nagari. Sadaya wau, tumrap têtiyang, ingkang wontên ing nagarinipun piyambak botên apangkat agêng, sampun têmtu adamêl gumuning manahipun, ananging ingkang makatên wau botên lêrês babarpisan. Kawontênan padintênan ingkang sayêktos, punika para utusan wau botên sami anguningani. Lan tumrap têtiyang, ingkang dêdunung saha nyambut damêl wontên ing nagari ngriku, anggènipun sagêd pêpanggihan kalihan pangagênging nagari, langkung angèl tinimbang kalihan amtênar Indiya ing pundi kemawon.

Têtiyang komunis saking sajawining nagari Rus ingkang sami wontên ing ngriku prêlu amigatosakên kawontênaning pakêmpalanipun, punika ingkang kathah sêsêrêpanipun bab kawontênaning ngriku inggih namung sakêdhik sangêt. Wontên ing kitha Mosko Tuwan Baars ugi asring pêpanggihan kalihan Sêmaon tuwin Darsana saha Tuwan Baars tansah gumun, dene kalih-kalihipun têka namung sakêdhik sangêt sêsêrêpanipun bab kawontênaning nagari Rus. Tiyang kêkalih wau sabên dintênipun sami nyambut damêl wontên ing kantoring pakêmpalan komunis ingkang nunggil damêl, ing ngriku padamêlanipun amaosi koran saha anampèni sêrat-sêrat. Jalaran saking anggènipun maos sêrat-sêrat kabar wau, lajêng sami angsal pawartos warni-warni saking Indiya, ingkang nuntên sami dipun pêthiki saha lajêng kadamêl kadosdene sêrat palapuran. Pamanggènipun sêsarêngan kalihan kônca-kancanipun ingkang sami asli saking nagari sanès ing sajawining nagari Rus, wontên ing salah satunggiling hotèl. Dados gêsangipun wau prasasat miyambaki. Dhatêng pranatanipun cara Rus ingkang sajati, inggil-inggiling sêsêrêpanipun inggih namung saking sêsêratan kemawon, ingkang makatên wau dede satunggiling pasêksèn, bilih lajêng sami nyumêrêpi kadospundi panindakipun, utawi malih kawontênaning ngriku ingkang sayêktos-yêktosipun, saha wohing pranatan wau. Mênggah sêsêrêpanipun tumrap panguwasaning nagari anyêpêng kabudayan, rad-rad tumrap ekonomi, punapa malih mênggahing pranataning komunis, punika botên langkung kathah tinimbang waradinipun tiyang Indhonesiah, ingkang anggambar kawontênanipun ing ngrika kadosdene ingkang sampun katêrangakên dening sasisih kemawon.

Pamanggihipun sakathahing tiyang mônca, komunis saha têtiyang ingkang sami nyondhongi dhatêng komunis, ingkang sami ngumbara wontên ing nagari Rus prêlu sami anyambut damêl wontên ing panggaotan-panggaotan ing ngriku, punika waradin sami anyariyosakên, bilih kawontênaning panggêsanganipun tiyang ing ngrika rêkaos sangêt, dados babarpisan botên anocogi, kados ingkang kasêdyakakên. Antawisipun têtiyang wau kathah tiyangipun bôngsa Rus, ingkang suwaunipun sami manggèn wontên ing Amerikah saha ing Ostrali, ananging sabibaripun gegeran ing nagari Rus, jalaran saking anggènipun sami nyondhongi dhatêng paprentahan enggal, wusana lajêng wangsul dhatêng tanah wutah-rahipun malih. Dados têtiyang wau inggih sami sagêd amandhing kawontênanipun nagari kala ing jaman rumiyin kalihan ing jaman samangke, punapa [pu...]

--- 130 ---

[...napa] malih amargi têtiyang wau sampun anêksèni piyambak kawontênaning panggaotan-panggaotan ing tanah-tanah kilenan ing wêkdal samangke punika. Kawontênan ingkang makatên wau, kaum bêrah ing nagari Rus botên sumêrêp babarpisan, ingkang dipun sumêrêpi inggih namung barang ingkang nalôngsa-nalôngsa, rêkaos tuwin awon-awon, kadosdene ingkang katêrangakên dening pangagênging komunis ing tanah Rus ngriku.

Upami têtiyang Rus botên dipun êngèl-êngèl kangge anilar tanah wutah-rahipun, têmtunipun têtiyang Rus saking tanah mônca wau, ingkang sami mantuk mriku, tumuntên lajêng nilar nagarinipun saha botên sumêdya wangsul malih, sêsarêngan kalihan têtiyang mônca, ingkang kesahipun saking ngriku kalihan urut-urutan. Samangke têtiyang mônca ingkang sami wontên ing nagari Rus punika para wêwakiling maskape Jêrman saha Amerikah, ingkang dêdunung wontên ing ngriku kangge sawatawis môngsa prêlu angladosi barang warni-warni tumrap kabudidayan-kabudidayan ing nagari Rus ngriku. Tumrap têtiyang wau ajining sadaya pranatanipun nagari, inggih botên sagêd kadhêlikakên. Lan ing samangke ing golonganipun panggaotan ing tanah Eropah, sampun kasumêrêpan, kadospundi cara-caranipun nagari Rus anyambutdamêl saha kadospundi caranipun angajêngakên dhatêng panggêsanganing tiyang, ingkang makatên wau anjalari kathahing tiyang ingkang lajêng botên pitados dhatêng kamajênganing nagari Rus.

Malah satunggiling pangagêng maskape ing Bèrlin, ingkang anyadèni mêsin-mêsin dhatêng nagari Rus, cariyos makatên: kanthi sênênging manah kula ngintunakên tukang-tukang kula dhatêng nagari Rus, supados anatani mêsin-mêsin wontên ing pabrik ngrika. Sawangsulipun têtiyang wau saking nagari Rus, dados komunis malih puruna, sawêg manahipun abrit sakêdhik kemawon botên, pikantukipun pamanggih ingkang makatên punika, namung salêbêtipun watawis taun kemawon. (Badhe kasambêtan)

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 2113 ing Dhampag. Kajawèn kangge 5 langganan sampun kakintunan nalika 12-1-'28. Adrès 2113 sampun kaewahan. Babad Tanah Jawi kêdah tumbas.

Lêngganan nomêr 188 ing Trênggalèk. Kajawèn nomêr 43-52 sampun têlas. Arta f 1.50 kangge kwartal punika, nanging nomêr 1 dumugi 3 inggih ugi sampun têlas, kalungsèn anggèn panjênêngan paring kabar.

Lêngganan nomêr 200 ing Klathèn. Sêrat nama-namaning langganan enggal sampun katampi. Manawi arta sampun dhatêng sawêg kakintunan Kajawèn, saha panjênêngan lajêng pikantuk gratis.

Lêngganan nomêr 1139 ing Tingkir. Langganan kaetang wiwit 1-2-'28.

Pawartos saking Rêdhaksi

Lêngganan nomêr 3109. Panjurung panjênêngan botên kapacak, amargi kêpanjangên. Dene wosing karsa panjênêngan murih tiyang gadhah piandêl dhatêng dhoktêr, punika lêrês sangêt. Manawi kintun panjurung prayogi kapêndhêt wosipun kemawon.

Tuwan S. Miharja, panjurung panjênêngan botên kapacak, amargi namung nyariyosakên kawontênanipun tiyang satunggal. Bab pakabaran sampun kasèp. Dene bab kaparêng panjênêngan badhe dados lêngganan Kajawèn, prayogi lajêng ngintunana arta rêginipun rumiyin.

Tuwan S.S. Diharja, ing Tingkir, Salatiga, pathokaning nyêrat Jawi ngangge sastra Latin inggih namung kados ingkang panjênêngan ngandikakakên.

--- 131 ---

Ekonomi

Bab Awon Saening Tiyang Gadhah Damêl

Mênggahing bôngsa Jawi gadhah pangraos, bilih tiyang gadhah damêl ingkang kanthi pasamuwan, punika dipun anggêp sampun jangkêp anggènipun anêtêpi dados tiyang gêsang, awit manawi dèrèng sagêd makatên, taksih nama kuciwa.

Pamanggih makatên wau pancèn inggih wontên lêrêsipun, nanging namung tumrap tiyang ingkang sampun botên kêkirangan gêsangipun, têgêsipun: bôndha sampun tirah, apêsipun inggih ingkang sampun botên badhe adamêl rêkaosipun ing têmbe wingking. Balik tiyang ingkang pancèn botên kuwagang, yèn puruna nindakakên makatên, nama tiyang maha anjarag damêl karisakanipun piyambak. Môngka sampun wontên pêpindhan ingkang kangge ambasakakên dhatêng tiyang ringkih, ing bab ingkang dados margining kamlaratan, inggih punika: tiyang gadhah damêl, tiyang yasa griya tuwin tiyang rabèn. Nanging ing bab karisakan badhe kacariyosakên ing wingking, ing sapunika nyariyosakên mênggah saenipun tiyang gadhah damêl rumiyin.

Tiyang gadhah damêl ingkang sarwa kasêmbadan, punika tumrap ingkang ngawaki (ingkang gadhah damêl), pancèn angrumaosi manawi manggih kasênêngan agêng, awit punapa sêdyanipun namung sarwa kadumugèn, dene ingkang kangge upami ing ngriki tumrap tiyang gadhah damêl mantu, awit punika ingkang agêng piyambak, kados ta:

Waragad sampun wontên, inggih punika ingkang badhe tumônja: sadhiyan dhahar, pangunjukan, pasamuwan, tigang bab punika kêdah wontên.

Dhahar, punika sadhiyan pasugataning tamu kakung putri, utawi kenging kagrêba inggih têdhanipun tiyang ingkang wontên ngriku sadaya.

Pangunjukan, punika pangunjukaning tamu jalêr, inggih punika bangsaning inuman warni-warni, ing bab punika pancèn kathah waragadipun.

Pasamuwan, inggih punika waragading lêlangên ingkang dipun wontênakên ing ngriku. Punika waragadipun inggih botên baèn-baèn.

Sasampuning sarwa mirantos sadaya, ingkang gadhah griya kantun ngêmatakên raosing kanikmatanipun, awit ing wêkdal wau sagêd kêmpalan kalihan sanak sadhèrèk, lan ing sadèrèngipun sampun ngalêmpak wontên ing ngriku. Ingkang dipun rêmbag [rêmba...]

--- 132 ---

[...g] botên wontên malih kajawi namung kasênêngan, dhasar kawontênanipun sanak sadhèrèk sarwa saras, sarwa nyandhang sae-sae. Sadaya namung damêl ambadhêdhêging manah.

Saya sarêng gôngsa sampun wiwit mungêl, kumênyuting manahipun ingkang gadhah damêl lajêng tuwuh, kèngêtan dhatêng ingkang botên-botên, mila sok lajêng wontên tiyang gadhah damêl lajêng ngrêntahakên êluh.

Sarêng dumugi têmpuking damêl, gamêlan ngungkung, tamu pating brubul dhatêng, pangantèn lajêng panggih, ingkang èstri ayu, ingkang jalêr bagus, lajêng kêtingal linggih jèjèr kados widadara-widadari, saha salajêngipun lêlangên nayuban ngantos byar enjing, utawi ringgitan wacucal, punika mênggahing raosipun tiyang ingkang gadhah damêl, sampun botên wontên pêpindhanipun malih. Mila pinanggihipun ngantos sabibaring damêl inggih namung sarwa sênêng, jalaran saking botên kêkirangan, dene mênggahing petangan, têlasing waragad wau inggih tamtu botên sakêdhik.

Mirid kawontênan ing nginggil punika, mênggahing tiyang ingkang botên kasêmbadan tamtu badhe botên adamêl kasênêngan, dados manawi nêdya anglampahi makatên, nama tiyang anjarag badhe damêl karisakan, pikantukipun namung bingah dipun wastani tiyang agêng ing manah, sagêd ngênggèni kalimrahan. Môngka kathah kemawon tiyang gadhah damêl wau ingkang kangge waragad saking arta anggènipun nyambut, trêkadhang mawi nganaki, botênipun inggih nyêpêngakên barang darbe dhatêng tiyang sanès, bêgja-bêgjanipun inggih ngangge artanipun piyambak ingkang namung cumpèn, ingkang pancèn kenging kangge kabêtahan liya. Dene kadadosanipun, ing sabibaring damêl lajêng botên kantênan.

Saking kalimrahing tatacara ingkang kados makatên wau, têtiyang Jawi ngantos dipun êlunakên gadhah watak kaborosan, ingkang jalaran saking rêmên gadhah damêl, môngka tiyang gadhah damêl punika botên namung mantu kemawon, inggih têtakan, sunatan, tingkêban tuwin sanès-sanèsipun, kawontênan sadaya wau, sêdyanipun namung badhe dipun lampahi sadaya, sarana mawi ramèn-ramèn. Môngka tumrapipun ing jaman sapunika, sanadyan ingkang sarwa kasêmbadan, kathah ingkang sampun mangrêtos bilih tiyang gadhah damêl punika manjing kaborosan agêng, mila lajêng kathah ingkang purun namung ngênggèni saprêlunipun kemawon, tumrap mantu inggih namung nikah, tumrap têtak sunat inggih namung saprêlunipun. Lan manawi dipun manah, saening tiyang gadhah damêl inggih punika ingkang kasambadan, ugi botên manjing dhatêng kautamèn, namung sae ing sawangan kewon.kemawon.

Nanging tumrap ingkang botên kasêmbadan, lampah kaborosan ingkang kados makatên wau malah tansah dipun trajang. Malah wontên ingkang kabatosanipun gadhah melik pados sumbangan, dados anggènipun gadhah damêl wau dipun upamèkakên tiyang among dagang, ngajêng-ajêng anggènipun badhe angsal bathi. Manawi nyata makatên, punika nama tindak nyênyamari.

Wusana tutuping karangan punika namung mêmuji, mugi tindak kaborosan ingkang kados makatên punika sagêd sirna, lan sumêrêpa dhatêng ajining arta tuwin kuwasanipun ingkang pindha narendraning bumi.

--- 133 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk

Bab wêwatêkanipun tiyang nyambut damêl.

(Candhakipun Kajawèn ôngka 6)

Sêmar : Lha iya dhinês, dodot bang lintulubintulu. kuwi têgêse: abang, irêng, kuning lan putih. Karêpe: Arya Sena mau wis bisa mêngku lan angêrèhake marang kanêpsone kang patang prakara.

Garèng : Lho, Ma, panjênêngane rama ngandikakake mungguhing patang prakara, kuwi krêsamu apa sing diarani: sarengat, tarekat, kakekat, lan makripat.

Petruk : Lha kuwi nèk Garèng, bodhone kathik ngungkuli kêbo, sing kokandhakake kuwi rak undhak-undhakaning laku marang kasampurnan. Balik sing dingêndikakake rama kuwi rak patang prakara kang wis kacakup dadi siji. Nèk mêngkono kuwi ora liya iya pojoking ikêt.

[Grafik]

Sêmar : Lho kok banjur pêncêlut mênyang ikêt, mungguh karêpmu kêpriye, Truk.

Petruk : Ikêt kuwi pojoke rak papat, ditêkuk sapisan, pojoke kèri têlu, ditêkuk sapisan manèh kèri loro, dilêmpit pojoke kèri siji, la, saiki sampurnane yèn banjur digawa nyang gadhèn.

Sêmar : Wis, kurang ajar, la kuwi rak lakune wong sing kakurangan butuh. Wis, wis, kok banjur ana-ana bae. Mungguh sing tak kandhakake patang prakara kuwi, kamurkaning manusa patang warna, kaya ta: mangani, madon lan sapanunggalane, upamane cara Arab mêngkono, iya kang diarani: amarah, mutmainah, aluamah lan supiyah, dadi sapa wonge bisa mêngku lan angêrèh marang kanêpsone patang bab mau, rak iya kêna diarani pêngpêngan têmênan. Lho mangkono gambarane Arya Bratasena.

Petruk : Nèk rumasaku kok iya mokal bangêt bisane uwong nglakoni kang mangkono kuwi, apa manèh wong sing kaya aku kiyi, manggon ana ing kutha gêdhe, sing akèh rêridhune, kaya ta: boskup, bangsawan, sêtambul lan isih akèh manèh tunggale, bisaa angêrèh marang kanêpsone patang prakara mau. Lagi si rama bae, tur manggon ana ing kutha cilik, nèk kabênêr malêm Minggu kamar bolah ana kêthêmlang-kêthêmlèng, bature dikon nglèncèri, manawa-manawa ing kono ana sing lagi dhomino.

Garèng : Wiyah, Petruk ki kok sêmbrana, priyayi sêpuh kathik diala-ala. Rama, ora prêlu digalih omonge Si Petruk kuwi, pancèn wis adate Petruk, sok nuturake lêlakone wong sing panci têmênan. Aku arêp nyuwun pirsa, apa iya ana karêpe, dene dicritakake, yèn Arya Bratasena kuwi ngagêm kuku pôncanaka.

--- 134 ---

Sêmar : O, iya ana, kuku kuwi têgêse baku utawa kukuh, pônca atêgês lima. Dadi karêpe Arya Bratasena kuwi dadi pikukuhing Pandhawa lêlima, cêkake sing dadi kêkuwating pôncadriya. Mulane banjur dicritakake manèh, yèn astane Arya Bratasena kuwi ngêpêl, karêpe, sanajan wujud lima, ananging bakune mung siji.

Garèng : Wèh, ngrêti aku saiki, Ma, mungguh krêsamu kuwi, rak iya sing sok disêbut ing uwong: sadulur papat lima pancêr kae ta.

Sêmar : Iya mula mangkono. Wis, saiki tak banjurne. Ing padhalangan dicritakake manèh, yèn Arya Bratasena kuwi ngagêm gêlung sinapit urang, êndhèk ngarêp dhuwur buri. Mungguh karêpe: wong kang wêruh ing sêmu.

Garèng : Ora, Ma, anggonku ngrasakake rada judhêg, ana gêlung kathik sinapit urang, kênang apa ora sinapit kêpithing utawa yuyu, capite rak iya luwih gêdhe, dadi panyapite iya luwih kêncêng.

Sêmar : Lho, ora mangkono. Panèn iya wis arane, gêlung sinapit urang kuwi, gêlung têgêse: wis anggêlung, wis nyakup. Sinapit urang: wis dikancing, karêpe wis ora bisa uwal.

Petruk : Lha nèk èndhèk ngarêp dhuwur buri, kuwi aku ngrêti. Dicritakake, yèn Arya Bratasena kuwi ora bisa dhodhok, dadi yèn kabênêr tindakan, ing môngka pipane tiba, le anjukuk iya kanthi brangkang. Wis lumrahe wong brangkang kuwi êndhèk ngarêp dhuwur buri, amarga sikile luwih dawa tinimbang tangane.

Sêmar : E, pancèn, dlodog têmênan Si Petruk kiyi, ana Arya Bratasena kathik dikandhakake nèk tindakan udud pipa, kuwi rak kotêpakake awakmu dhewe. Êndhèk ngarêp, têgêse: pangarêpe kudu èndhèk, karêpe: wong kuwi yèn arêp nindakake apa bae, wiwitane kudu andhap asor dhisik. Dhuwur buri, têgêse: nèk wis tiba buri, arêpa dhuwur iya kêna, dadi karêpe: yèn kang ditindakake mau wis diwêruhi kabèh, arêpa dhuwur utawa dhiri kae iya kêna.

Garèng : Wèthèthithèh, lha kok le gandêm, anggone nêrangake si rama kuwi, kiraku bae rama dhèk biyèn wis tau dadi dhalang wayang putèi.

Sêmar : Wiyah, apa aku lairan engkong, kathik dadi dhalang wayang putèi. Dicritakake manèh Arya Bratasena ngagêm gêlang côndrakirana. Côndra têgêse wujud. Kirana atêgês rêmbulan, utawa sorot, mungguh karêpe: wong kang anganggoni wêwatêkane Arya Bratasena kuwi, mêsthi banjur duwèni prabawa.

Petruk : Lha nèk ngono, mas mantri dhudhuk omah kuwi iya sok nganggo gêlang côndrakirana ane, sabab iya duwèni prabawa.

Sèmar : Lha iya beda, rêbawa beda ling karo rêbawa kang tak sêdyakake mau, iki ora mung diwêdèni bae, ananging uga nganggo diêsihi, balik rêbawaning maling kuwi mung wêdi thok bae, awit dikuwatirake manawa ngithik-ithik nganggo pangote.

--- 135 ---

Waosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta.

VII. Kangjêng ratu nyidra Mênurseta sing kapisan.

[Mêgatruh]

ora tulus kaanane kangjêng ratu / awit ing dina sawiji / kaca kêmayan didangu / kaca kamayan saiki / sapa ta sing ayu yêktos //

kaca matur dhuh gusti sayêktosipun / botên wontên kang nyamèni / kajawi satunggal namung / kawon lan pun Mênurputih / samangke saya mancorong //

kangjêng ratu duka bangêt gêdrug-gêdrug / gathuking imba katawis / ing batin tansah angadhuh / dhag dhêg dhadha didhodhogi / waja pijêr kêrot-kêrot //

e e tobil bangêt têmên kowe Mênur / athik dadi isih urip / iya rasakna walêsku / kono kangjêng ratu nuli / sat-sêt bae gone dandos //

budhal sêmprung tindake kêsusu-susu / karo gendhong rajapèni / bali mênyang gonè Mênur / wise têkan nuli wiwit / tawa sêru nanging alon //

môngga lo nun dandosan sêsupe kalung / e e athik sêpi mamring / apa iya têmên suwung / tiwas bae gonku nginthik / gawa kalung intên ronyok //

Mênurseta krungu sabawaning tamu / banjur mara aniliki / barêng wong sing dodol wêruh / calathu karo nyêkikik / ihik jêbul ana uwong //

Môngga ngriki cêlak kemawon wong ayu / punapa kalung gih-igih / tobat barleyane mêsthur / sorote nganti blêrêngi / yèn diagêm wah mancorong //

Mênurseta astane karasa katut / nanging rada sêmu wêdi / wangsulane lirih alus / ana kae aku wêdi / mêngko yèn dipèlèt uwong //

Awit bapak wêwêlinge mênyang aku / ora entuk anêmoni / yèn ana wong rene biyung / mêngko gèk uwong ngapusi / wêdiku kêpatos-patos //

Wong kang nylamur nyêblèk pupu karo clathu / e e dene ngono tobil / yèn pangintên-intên iku / tumrapipun jaman ngriki / tamtu botên yèn kêlakon //

Sanadyana panjênêngan botên mundhut / nanging rak gih kenging nyobi / môngga ta nyobia kalung / kula trapne kang prayogi / adhuh iba le mancorong //

Mênurseta sanalika lali rêmbug / banjur gêlêm diênggoni / nanging barêng wis kumalung / disingsêtke tali pati / mak sêg sanalika kono //

Nuli tiba ana ing lêmah gumluntung / mripate ketok mêcicil / dene wong sing mindha bakul / lunga karo angidoni / cuh ênya kadhasmu kodhok //

Satêkane ing kadhaton cêluk-cêluk / kaca-kaca ing saiki / sajagad sapa sing ayu / kaca kamayan mangsuli / mung gusti kang ayu yêktos //

Bangêt bingah panggalihe kangjêng ratu / tansah gumujêng anggigik / duka iya ora tau / mung ngraos têntrêm ing kalih /galih. ora ana sing diraos //

Kocap Mênurseta sing

--- 136 ---

isih gumluntung / ora ana sing nulungi / sawise ing wayah surup / wong-wong cebol padha mulih / barêng wêruh padha bêngok //

la apa ta mau wis krasa atiku / ngombe pijêr cêkak-cêkik / dadi ngene sing ditêmu / ayo padha digolèki / sing dadi sababe kono //

we la iki wis gênah jalaran kalung / kêncêng bangêt le nalèni / sawise kalunge ucul / Mênurseta kêmpis-kêmpis / bisa mêlèk wêruh uwong //

uwong lima gênti gêntèn padha clathu / jlimêt anggone nakoni / priye sababe dhèk mau / dene pijêr mèh bilai / Mênurseta clathu alon //

sing mêrene iya kaya wong dhèk anu / rêmbugane angêcuwis / aku dikon nganggo kalung / dipêksa kon nyoba dhisik / aku banjur ora wêroh //

têtuwane wong cebol nuli calathu / wis ta wiwit ing saiki / aja nganti wani mêtu / lawang dikancing bae wis / ngundurana ing pakewoh //

[Grafik]

Mênggah kawontênanipun ing praja Jêpan, punika ingkang kêtingal ingakathah, punapa-punapanipun sampun angemba cara kilenan, dalah sandhang panganggènipun pisan, nanging kayêktosanipun mênggahing sandhang pangangge botên makatên, malah tumraping pamulangan, kados ing pamulangan calon kondhèktur, ingkang gambaripun kacêtha ing nginggil punika, para muridipun kêtingal taksih angêkahi nyandhang ngangge kados tatacaranipun piyambak, bokmanawi ngrêtos dhatêng kajênging pangangge tuwin kajênging kapintêran.

--- 137 ---

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Juru kabar Kajawèn martosakên, ing dhusun Slamparrêja, ondêr Jabung, Malang, pulisi manggih bangke tiyang jalêr, nandhang tatu gulunipun mèh tugêl, wontên satêngahing patêgalan. Pulisi inggih sampun lajêng angsal katrangan.

Samangke sampun katêtêpakên, tindak dalêm kangjêng tuwan ingkang wicaksana dhatêng Surakarta tuwin Ngayogyakarta, ngêntosi pambikaking parêpatan rad kawula, dhawah ing dintên Slasa tanggal kaping 15 Mèi, badhe anjujug Surakarta rumiyin.

Kawartosakên, Tuwan W. Steuvens insêpèktur ing bab têtanèn, sampun bidhal dhatêng ing Banjarmasin, prêlu badhe nyinau kawontênanipun têtanèn ing ngriku.

Wontên pawartos, bilih ing salêbêting kadhaton Surakarta mêntas kêpandungan, durjana sagêd mêndhêt kagungan dalêm waos-waos tuwin intên-intên wosèn, sadaya rêgi f 20.000.-

Tuwan Kopiksiyong, sudagar ing Kêdhiri, kawartosakên kêkirangan arta f 60.000.- tamtu kemawon kintên-kintên badhe palit.

Golongan bôngsa Ambon, rumaos kêkirangan wakil wontên ing rad kawula, awit namung satunggal, amila sami gadhah atur dhatêng pamarentah, têmbe nyuwun wêwahipun wakil bôngsa Ambon.

Kawartosakên, griya sakit Nirmala ing Karanganyar, Kêdhu, badhe bangkrut, nêdya dipun lelangakên.

Kuli-kuli baita ingkang sami nyambut damêl ing Vereeniging de Prauwenveer sami mogok, prakawisipun: sami nêdha indhakan balônja botên dipun pituruti. Nanging sarêng sampunansampun. kasêrêpan dening ingkang bupati ing Batawi, lajêng sami purun nyambut damêl malih.

Jalaran saking kathah para warga P.E.B. ingkang sami nêdha mêdal, amila Tuwan Kies Tuwan Meister tuwin Tuwan Roep sami badhe damêl sêsorah kangge mranani manahipun tiyang kathah.

Mr. Dr. Nazief sanadyan sampun kakintunan arta kangge waragad wangsul saking Indhia, langkung sawulan, ananging kulawarganipun dèrèng angsal pawartos punapa sampun bidhal saking nagari Walandi. Sagêd ugi wangsulipun angêntosi rampunging prakawisipun para sêtudhèn ingkang dipun cêpêngi.

Sawênèhing tiyang èstri bojoning kaji ing Dhêgat, Pulungsungi, Sumatra, nalika nuju wontên ing griya piyambakan, katêmpuh ing durjana koyok. Sarèhning èstri, lajêng ngêsrahakên arta f 3000. Saking bingahipun pun kècu botên prêlu migunakakên pistulipun. Sarêng para durjana mêngkêr badhe wangsul, ingkang gadhah griya katuwuhan akal, kècu lajêng dipun sanjata saking wingking, durjana têtiga sami nandhang tatu rêkaos, saha lajêng kacêpêng ing pulisi, kapalanipun taksih dipun upadosi.

Wontên wartos, bilih dhepartêmèn ondêrwis kagungan karsa badhe ngewahi rêpot murid sêkolah ingkang wulanan, kaewahan namung sabên tigang wulan sapisan. Dene bilih wontên murid ingkang mundur pangajaranipun, tiyang sêpuhipun lajêng badhe dipun sukani sumêrêp.

Komite Olympiade botên badhe ngintuni tiyang ahli sêport dhatêng Olympische Spelen ing Amsêtêrdham, ingkang badhe dipun wontênakên salêbêtipun taun punika. Awit botên wontên tiyang ahli sêport, ingkang kenging katandhingakên mrika, Tuwan T. Keyzer botên saèstu kaangkatakên, amargi namung ijèn.

Sarèhning kêrêp pinanggih kasangsaran ing papan têbih, ingkang kêdangon ngêntosi pitulunganing dhoktêr, utawi kadangon wontên margi nalika badhe nêdha pitulunganing dhoktêr dhatêng griya sakit. Ing sapunika Tuwan Dhoktêr Sukiman ing Ngayogya, kaparêng mulang dhatêng sabên tiyang utawi murid-murid sêkolah ing bab mêrban, wulangan wau kala rumiyin namung tumrap para padpindhêr. Sapunika pamulangipun saminggu kaping kalih.

Wontên pawartos, bilih tuslah sêpur èkprès badhe dipun ewahi, nanging tanggal tumapakipun dèrèng katamtokakên, sabên:

1 dumugi 60 K.M. kl. I f 1.- kl. II f 0.50 kl. III f 0.25

61 dumugi 100 K.M. kl. I f 1.50 - kl. II f 0.75 kl. III f 0.50

101 dumugi 150 K.M. kl. I f 1.- kl. II f 1.25 kl. III f 1.-

151 dumugi 200 K.M. kl. I f 2.50 - kl. II f 2.25 kl. III f 2.-

langkung 200 K.M. kl. I f 2.50 - kl. II f 2.50 kl. III f 2.50

Pranatan wau badhe tumindak kangge coban-coban, dados badhe dipun antawisakên badhe ing pikantukipun, manawi sae, badhe dipun têtêpakên.

--- 138 ---

[Grafik]

Kawartosakên, panjênênganipun Tuwan Steinmetz tilas residhèn seda. Asmanipun ingkang nêmbe suwargi wau wontênipun ing tanah Indhia dipun sumêrêpi ing têtiyang kathah, punapa malih saking bab tindak rekadayanipun dhatêng Mindere Welvaart Commissie. Mila wartos ing bab sedanipun Tuwan Steinmetz wau, adamêl karaosing manahipun têtiyang ing Indhia.

Ing kampung Talang, bawah Payakombo, Sumatra, wontên golongan komunis ingkang sawêg parêpatan kagropyok ing pulisi, benggolipun nama Dhatuk Manggung wani nglawan, nanging ugi kêcêpêng.

Para punggawa pamêlikan timah ing Bangkah, sami botên narimah jalaran balanjanipun dipun suda 5%, môngka nyatanipun samukawis kabêtahaning tiyang bale griya taksih sarwa awis.

Kala tanggal kaping 15 wulan punika, ing pamulangan Arjuna Banjarnagara kangge papan pakêmpalanipun para wanita, nêdya ngêdêgakên pakêmpalan nama Wanita Kancana, mirid saking adêging pakêmpalan wau wontên ing bawah Banyumas. Ingkang ngrawuhi para putri wontên 60, pamêdhar sabda Juff Siti Suharti, guru pamulangan Arjuna, pakêmpalan kalampahan ngadêg, ingkang dados ancasipun badhe ngajêngakên kagunan wanita.

Sapunika wontên wartos malih sagêd ugi De Jeer ingkang sampun kawartosakên wontên ing Kajawèn, badhe kapriksa prakawisipun, ing bab gêgayutanipun kalihan bêrontakan ing Batawi ing wulan Juli kapêngkêr.

Ing dhusun Ngadisari, dhistrik Sukapura, Prabalingga, tuwuh sêsakit pès wudun, tuwin sampun dipun titipriksa sagêd nular.

Wontên pawartos, bilih pakaryan Oudheidkundigen Dienst anggèning mulyakakên Candhi Sèwu sampun rampung.

Sambêtaning kawat tèlêgram dhatêng Tanjungpinang (Riyo) kawartosakên pêdhot, sadaya tèlêgram dhatêng panggenan wau kakintunakên kalayan pos saking Singgapura, miturut pranataning K.P.M.

Ing Ngayogya badhe wontên ingkang ngadani damêl pamulangan, ingkang pangajaranipun inggil, ingkang ngadani panjênênganipun Mr. Suyudi, Dr. Supama, Dr. Sukiman, tuwin Tuwan Sam. Prêlu kangge nyadhiyani para têtiyang ingkang ambêtahakên dhatêng pangajaran inggil, pamulangipun saminggu sapisan, wontên ing pamulangan Adidarma, tanpa bayaran. Pambikakipun benjing punapa taksih dados rêmbag.

Rumiyin pajagèn mitrailleur-compagnie ing Cilacap, tumrap pajagèn têtiyang ukuman ing Nusakambangan, wontên tiyang 3, kumêndhan 1, sapunika wontên wartos, pajagèn wau dipun wêwahi dados tiyang 10, kumêndhan 1, kajawi ing pos Klacês, pajagèn sanès-sanèsipun badhe dipun icali.

Kawartosakên, ing lèpèn Panjaringan, Batawi, wontên satunggiling lare èstri adus kêlêm wontên ing têngah, lajêng wontên tiyang èstri sanèsipun sumêrêp nêdya nulungi, sarêng lare kêcêpêng lajêng anggulêt, malah ingkang têtulung badhe katut. Ing ngriku wontên tiyang èstri sanèsipun malih anggêbyur nulungi, nanging inggih badeh tumut kalap, rahayunipun lajêng kasumêrêpan ing têtiyang sanès, jêlèh-jêlèh nêdha tulung, wusana wontên juru baita sumêrêp lajêng mitulungi, sadaya kêtulungan, wilujêng, namung lare ingkang kêcêmplung sakawit ragi rêkaos.

Kyai Muhamad Yusup ing Sumpyuh, misuwur dados dhukun pêng-pêngan, ingkang dhatêng ing ngriku ngantos tiyang ewon-ewon. Kacariyos wontênipun kyai wau gadhah kasagêdan anjampèni kados makatên, kala wontên ing Mêkah dipun wulang caraning anjampèni sarana êmèl dening Sèh Ahmad Masawi, asli saking Kairo. Kala Kêmis kêpêngkêr, têtiyang ingkang dhatêng jêjampi kintên-kintên wontên 3000. Kyai wau botên purun dipun sukani punapa-punapa, mindhak cabar dayanipun.

Nglêrêsakên kalêpatan.

Ing Kajawèn nomêr 6 kaca 110 ing karangan: têdha baku tuwin kaborosan ing tanah Kaduwang Surakarta, ing ungêl-ungêlan perangan sisih têngên garis ngandhap piyambak, lêrêsipun wontên nginggil piyambak.

--- 139 ---

Wêwaosan

Sêsupe Agêmipun Rajaputri ing Seba

9. Propesor Higgs Ambêbêdhag

Wontên ing ngriku kula lajêng anyanjata, mimisipun sanalika angèngingi lêmpènging singa barong, kanthi anggêro sora, singa barong lajêng tangi, sukunipun ingkang satunggal pincang, pun singa sêmang-sêmang sakêdhap, salajêngipun lumajêng dhatêng parêdèn pasir.

Kapitan Orme ingkang wontên wingking kula lajêng anyanjata, pasir sangandhaping wêtêng singa kêtingal kumêbul, inggih namung punika angsal-angsalaning panyanjatanipun wau. Sanadyan sanjata kula sami mêtêng, kula sadaya botên sagêd enggal-enggal anyanjata, singanipun barong sampun musna wontên sawingkinging parêdèn.

Salajêngipun singa wau kula kèndêlakên kemawon, kula sadaya lajêng murugi Propesor Higgs, ingkang kala punika kakintên manawi botên pêjah inggih tatu sangêt. Ananging andadosakên gumun lan bingahing manah kula sadaya, dene piyambakipun tangi kanthi sabar, kaca mripatipun biru taksih cumanthèl ing irungipun, saha ngisèni sanjatanipun nêdya ngoyak singa barong ingkang sampun kêtaton wau. Kapitan Orme ambujêng saha cêluk-cêluk: e, bali. Propesor Higgs ambêngok, swaranipun cumlêring: ah, êmoh. Yèn kowe sakaloron kirane ngira, manawa aku ora bakal malês ukum marang kucing gêdhe ala mau, sabab wis anunggangi ing wêtêngku, kowe kliru bangêt.

Kapitan Orme sagêd nututi plajêngipun propesor wau wontên pucaking parêdèn ingkang kapisan, ananging wicantêning piyambakipun murih sampun nututi singa wau, tumrap Kapitan Orme tuwin kula, ingkang botên watawis dangu inggih dumugi ing ngriku, punika babarpisan botên sagêd. Propesor wau kajawi kêbarut irungipun, piyambakipun wilujêng botên punapa-punapa, ananging kala punika kêbrangas saha nêpsu sangêt. Kula sadaya angarih-arih, murih nrimaha dhatêng kabêgjanipun wau, ananging botên dipun paèlu babarpisan.

Wangsulanipun Propesor Higgs: genea, ta, Adams aku wis natoni kewan mau, lan aku aluwung matèni singa barong loro tinimbang siji, ananging manawa kowe sakaloron padha wêdi, wis muliha bae.

Kala punika kula kêdah ngakêni kanthi blaka, manawi kula kapengin sangêt anuruti pakènipun Propesor Higgs wau, ananging Kapitan Orme ingkang nêpsu amangsuli makatên: wis, wis, rak iki sing bisa mutusi. Kowe kuwi kiraku rada bingung jalaran saka anggonmu tiba mau, nèk ora, kowe môngsa kôndhaa mangkono. Dêlêngên lo tapake, apa kowe wêruh gêtih iki, ayo padha dilacak, nanging karo mapagake angin. Ing kana mêngko rak bakal kêtêmu, ananging eling lho, aja ambêdhil nèk isih adoh bangêt.

Propesor Higgs amangsuli: Iya bêcik, mung bae aja nêpsu manèh, aku ora duwe gagasan ala, aku mung arêp angetokake mênyang kewan kae, bedane aku karo wong Zeu.

Salajêngipun kula sadaya nuntên miwiti anggènipun ambêbujêng, tansah nglacak tapaking singa, minggah mudhun parêdèn. Sarêng lampah kula sadaya kintên-kintên sampun wontên satêngah jam, kula sadaya kagèt, dene sumêrêp singa barong, ingkang têbihipun kintên-kintên gangsal atus mètêr saking kula sadaya. Kala punika kula sadaya inggih lajêng kasusul dening sawatawising tiyang Zeu ingkang lajêng sami kêmpal kalihan kula sadaya, ananging botên gadhah grêngsêng babarpisan.

Ing wêkdal punika dintênipun saya siyang, bêntèripun saya sangêt, ing salêbêting bênteran katingal pating krêlap kèbêkan êndhêg amun-amun, kêtingal kados ibêring lêmut mêmliyunan, ewasamantên kala punika srêngengenipun botên kêtingal, jalaran saking wontênipun sabangsaning pêdhut. Ing ngriku nyênyêt botên wontên swara punapa-punapa, sanadyan wontên ing sagantên wêdhi, nanging nyênyêtipun wau langkung nganèh-anèhi, kula sadaya sagêd mirêngakên swaraning pasir ingkang gumlundhung saking pucaking gumuk. Têtiyang Zeu sami kêtingal samar, saha sami nuding-nudingakên tumbakipun dhatêng ing langit, saha lajêng nuding-nuding dhatêng pakampunganipun. Sarêng kula sawatawis dangu botên ngawasakên dhatêng têtiyang wau, têtiyang wau lajêng sami minggat.

Kula inggih sumêdya badhe ngêtutakên têtiyang wau, angintên bilih wontên sabab-sababipun ingkang prêlu, anggènipun têtiyang wau sami kesah dadakan. Ananging Propesor Higgs botên purun babarpisan, lan Kapitan Orme ingkang taksih ngèngêti wicantênipun Propesor Higgs ingkang botên nyakecakakên ing ngajêng, namung ngangkat pundhak.

Kanthi anggosoki kaca mripatipun biru tuwin ngusapi rainipun, Propesor Higgs wicantên makatên: bokbèn, wong-wong

--- 140 ---

kae padha pangkat dhewe, kabèh mau rak mung bangsane durjana bae. Dêlêngên, lho, kae singane barong, brangkangan mangiwa, yèn aku kabèh ngubêngi gumuk pasir kae, bakal kêpêthuk dhèwèke.

Salajêngipun kula sadaya lajêng ngubêngi gumuk pasir wau, ananging botên kêtingal singanipun barong. Sasampunipun kula madosi sawatawis dangu, sawêg manggih tapak rah-rah enggal, ingkang kula sadaya lajêng nglacak, wiwitipun ngurut ingkang satunggal, lajêng ngurut sanèsipun, ngantos andadosakên gumuning manahipun Orme kalihan kula, Propesor Higgs tansah mêmpêng kemawon. Sarêng Propesor Higgs dangu-dangu ical pangajêng-ajêngipun, dumadakan singa barong wau pinanggih wontên salêbêting jugangan. Sarêng singa barong badhe minggah, kula sadaya lajêng nyanjata sêsarêngan marambah-rambah. Mimis satunggal anatoni singa barong wau, tandhanipun singa barong lajêng dhawah, ananging lajêng tangi malih kanthi anggêro. Sampun tamtu kemawon, ingkang ngèngingi wau mimisipun Kapitan Orme, ananging Propesor Higgs kados adating tiyang ingkang miwiti bêbêdhag punika, lajêng bêntèr manahipun, saha anganggêp, bilih ingkang ngèngingi wau mimisipun Propesor Higgs piyambak. Ingkang makatên wau botên prêlu kula têtiyang kalih amabêni.

Kanthi rêkaos, kula sadaya lajêng nglajêngakên ngoyak singa barong wau, ingkang tatu sangêt, ngantos botên sagêd lumampah, namung anggêrêngi kula sadaya, tuwin nakur-nakurakên sukunipun manginggil, mimis ingkang nomêr kalih langkung titis angsalipun, jalaran singanipun barong lajêng dhawah pêjah.

Propesor Higgs anjêngèk: Ayo singa barong kae padha dikêlèti, dhèwèke wis anglinggihi awakku, lan aku nêdya nglinggihi awake kaping pirang-pirang.

Kula sadaya lajêng amiwiti ngêlèti singa barong wau, sanadyan ta kula sampun suka pitêdah supados enggala wangsul dhatêng pakampungan, awit kala punika kula nguwatosakên dhatêng kawontênaning hawa. Pangêlètipun lami, jalaran namung kula piyambak ingkang mangrêtos caranipun tiyang ngêlèti kewan punika, lan jalaran bêntèr sangêt, anggènipun ngêlèti inggih mangkêlakên.

Dangu-dangu inggih rampung, wacucalipun lajêng kagantungakên ing sanjata, ingkang lajêng kapikul gêgêntosan ing tiyang kalih. Sasampunipun kula sadaya lajêng sami ngombe toya saking gêndul pasangon, malah kula sumêrêp, bilih Propesor Higgs punika, ngumbah rah ingkang wontên ing rai tuwin ing tangan, mawi toyanipun sangu wau. Salajêngipun kula sadaya lajêng bidhal wangsul dhatêng pakampungan, ananging sanadyan kula sadaya ngrumaosi sumêrêp yêktos dhatêng marginipun, ewadene têtela sangêt, bilih botên wontên ingkang gadhah pangintên-intên kêdah dhatêng pundi nêring lampah wau, jalaran kala pangkatipun kêsêsa, botên wontên ingkang gadhah pikiran ambêkta kompas, dene srêngenge ingkang padatan sok kula angge pandoman, kala punika ngumpêt wontên sawingkinging pêdhut ingkang nganèh-anèhi punika. Putusing rêmbag, kula sadaya lajêng wangsul dhatêng gumuk pasir panggenanipun nalika kula sadaya mêjahi singa barong wau, salajêngipun badhe ngêtutakên tapaking suku kula sadaya ing ngajêng. Ingkang makatên wau sajakipun tindak prasaja sangêt, jalaran saking ngriku têbihing gumuk wau kintên-kintên wontên satêngah pal.

Sarêng lampah kula kanthi têtêkênan, jalaran wacucaling singa barong wau awrat sangêt, sadumugining gumuk ingkang kasêdyakakên, têtela punika dede gumukipun. Sasampunipun kula nyumêrêpi bilih kula sadaya kêlintu, lajêng sami rêrêmbagan, la gèk gumuk pundi, kêdahipun saha lajêng ngênêr ing prênah sanès, ananging pinanggihipun sami kemawon.

Dados kala punika, kula sadaya sami kêsasar wontên ing sagantên wêdhi.

4

Propesor Higgs wicantên kamisosolên: kang andadèkake sabab, iki ora liya, amarga gumuk-gumuk panyakit iku rupane padha bae, kayadene mutyara kalunging bangke garing, dadi iya angèl bangêt anggoning arêp mêruhi siji-sijine. Adams, gêndul kuwi ulungna, awit ngêlakku bangêt.

Kula amangsuli cêkak: ora kêna, awit sadhela êngkas bae kowe bakal ngêlak manèh.

Propesor Higgs pitakèn: Lho apa karêpmu. O, iya, aku wis ngrêti. Ananging kang mangkono kuwi rak omong kosong, wong Zeu rak iya bakal anggolèki, cilaka-cilakane aku kabèh kudu ngêntèni sasuruping srêngenge.

Kalanipun Propesor Higgs wicantên makatên punika, hawanipun lajêng kêbak suwara ambrêngêngêng nganèh-anèhi, ingkang botên sagêd dipun cithakakên wontên asêsêratan, lan sabab-sababipun saking gêgosokaning pasir pintên-pintên yuta. Kula sadaya lajêng sami nolèh, sumêdya nyatakakên, saking pundi pinangkaning suwara wau, saha saking katêbihan lajêng sumêrêp, wontên mega sakalangkung kandêl sangêt, amurugi kanthi rikat sangêt, lan dipun pangajêngi undêran angin. Propesor Higgs ingkang rainipun sulak abrit, ananging lajêng sawatawis pucêt, wicantên makatên: we la, prakara wêdhi, susah iki. Ya kuwi pakolèhe wong ki nèk arêp nêpsu bae. Ora Adams, iki rak salahmu, jalaran wingi sore ora kalawan sênênging atiku, kowe andokoki uyah ana ing panganku (Propesor Higgs punika sajatosipun gugon-tuhon sangêt, ingkang makatên punika mila nganèh-anèhi, ingatasipun tiyang inggil kawruhipun makatên) kapriye saiki pokalku kabèh, apa ora bêcik angglethak ana ing sisihing gumuk kana bae nganti prakarane liwat. (Badhe kasambêtan)

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 8, 5 Ruwah Taun Jimakir 1858, 28 Januari 1928, Taun III

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu.

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan...f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Wèltêprèdhên.

Margi Sêpur ing Bêrlin, Dhitsêlan

[Grafik]

Saking kathahing margi sêpur, tumrap ing Bêrlin ngantos wontên tigang warni, satunggal kados margi sêpur limrah, kalih mêdal sangandhaping siti, katiganipun mêdal ing nginggil, inggih punika marginipun kados krêtêg. Wujudipun kados ing gambar.

--- 142 ---

Raos Jawi

Ukuran utawi trajuning batos

Candhakipun Kajawèn ôngka 6.

Manusa ingkang sampun alus utawi luhur bêbudènipun, ukuranipun ingkang ajêgan namung têpa salira, punika masthi sampun mangrêtos, bilih ing donya punika wontên pranatan ingkang adil, mila inggih lajêng botên purun nindakakên samukawis ingkang murugagên botên sakeca tumrap sasamining manusa, awit manut piyandêling manahipun ingkang mantêp sangêt, bilih sadaya dêdamêlaning manusa punika, awon utawi sae, masthi dadosipun. Sintên ingkang adamêl awon, inggih dados awon, ingkang ngraosakên inggih ingkang yasa piyambak.

[Grafik]

Manusa ingkang botên mangrêtos dhatêng ukuran, langkung-langkung ukuran ingkang tumrap dhatêng badanipun piyambak, amasthi asring manggih sangsara. Tiyang srêgêp nyambutdamêl punika sae sangêt, ananging yèn tanpa ukuran, têgêsipun ngantos sapintên watêsing karosanipun badan, amasthi lajêng rêkaos ingkang pinanggih. Makatên ugi tiyang nêdha, tilêm utawi mêlèk, suka-suka lan sapiturutipun ingkang botên ngangge ukuan, inggih lajêng botên sae wêkasanipun. Manusa ingkang karêm dhatêng satunggiling barang, ing ngriku kenging kapasthèkakên bilih anggènipun tumindak tanpa ukuran, pramila pakarêman punika inggih botên prayogi sangêt. Pakarêman punika sagêd adamêl sulayaning lampah ingkang utami, pramila sulaya, margi pun ukuran lajêng kapêngkêr, ingkang dipun èngêti namung barang ingkang dipun karêmi.

Bêntèring badan punika kaukur ngangge tèrmomètêr, wangsul bêntèring manah, rêkaos sangêt pangukuripun, kajawi namung têpa salira pirantosipun. Panomètêr pirantos kanggokangge. ngukur kakiyatanipun pandêdêling gas, wangsul pandêdêling hawa napsu, botên sanès ingkang kangge ngukur, kajawi namung têpa salira. Tiyang ingkang kulina têpa salira, sanajan panuju andêdêl hawa napsunipun utawi bêntèr manahipun, amasthi lajêng botên mêntala badhe nandukakên patrap ingkang botên sae, sanajan piyambakipun punika ingkang manggèn ing prênahing kalêrêsan.

Tatakrami utawi andhap asor, sadaya tiyang

--- 143 ---

wajib nindakakên. Ananging manawi anggènipun andhap asor tanpa ngangge ukuran, ingkang mêsthinipun botên kasêmbah lajêng kasêmbah, punika inggih lajêng botên nama tatakrami, jalaran botên mangrêtos dhatêng tatanipun, malah para tiyang jaman majêng sapunika mastani: pênji...t, dados inggih asor tur botên sae.

Tiyang ingkang sampun nama waspada, kirata basanipun: awas marang pada, pada atêgês andhêg-andhêg utawi watêsing lampah, punika sagêdipun sumêrêp dhatêng andhêg-andhêging lampah, inggih sasampunipun kaukur sarana panyakrabawa ingkang katêpakakên dhatêng salira.

Ing wusana pangajêng-ajêng kula, mugi ngèlmu ukur: Meetkunde punika sagêda sangsaya wêwah jêmbaring jajahanipun.

Pun: S. Siswamiharja. Pasuruan.

Pathining Nayaka Wara, Wulang Dalêm Suwargi Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV ing Surakarta.

Ing sêrat Nayaka Wara kasêbut ing wêwarah nginggil punika, wontên ungêl-ungêlan, ingkang araos dados pêpathinipun, ungêlipun makatên:

Wardining kang warsita jinarwi / wruh ing kukum iku watêkira / adoh maring kanisthane / pamicara puniku / wèh rêsêpe ingkang miyarsi / tatakrama punika / ngadokên payêndhu / kagunan iku kinarya / ngupa boga dene kalakuan bêcik / wèh rahayuning raga //

Suraosing wulang punika sanadyan namung sapada thil, ing pangraos sampun nyêkapi kangge sangunipun tiyang gêsang wontên ing ngalam donya, murih wijulêng ing gêsangipun. Lan sanadyan wulang wau sampun cêtha kados makatên, kados inggih botên wontên awonipun saupami dipun andharakên mênggahing kajêngipun. Botêna ngêplêki kados karsanipun ingkang kagungan karangan, inggih lowung dene atêgês anggagapi dhatêng kajênging piwulang sae, kados ing ngandhap punika:

Wruh ing kukum iku watêkira, adoh maring kanisthane. Kukum makatên têgêsipun adil, inggih pangadilan. Dados tiyang sumêrêp ing adil tuwin pangadilan, inggih atêgês sumêrêp ing lêrês, awit adil, punika sawênèhing tindak ingkang lêrês piyambak. Sintên ingkang sagênsagêd. ngraosakên kajêngipun wau, lajêng badhe pados punapa malih, awit rumaos sampun angênggèni ing lêrês, botên kasamaran dhatêng tindak awon lan sae, ingkang awon kabucal, ingkang sae dipun rasuk, mila têbih dhatêng kanisthan.

Pamicara puniku, wèh rêsêpe ingkang miyarsi. Pamicara ing ngriki gadhah kajêng tumanduking basa ingkang sae, basa sae makatên tamtu sampun anêbihi dhatêng basa awon, awit pancèn [pa...]

--- 144 ---

[...ncèn] kosok-wangsulipun. Inggih wulanga, inggih parentaha, inggih ginêmana limrah, manawi ngangge ingkang sae, sampun tamtu kemawon adamêl rêsêpipun ingkang mirêngakên, wêkasan mikantuki dhatêng sadayanipun. Nanging mênggahing tiyang, adhakan angênggèni dhatêng kosokwangsulipun, dening kajêngipun ingkang nglampahi makatên wau, botên liya inggih namung nêdya badhe pados kasaenan, awit salugunipun botên wontên tiyang ingkang nêdya pados awon, nanging kêkilapan, sêdyanipun pados sae wau kêlintu ing patrap, botên sumêrêp manawi ingkang sae punika namung têtêp sae ing salami-laminipun.

Tatakrama punika, ngêdohkên panyêndhu. Tatakrama punika sanadyan botên dipun cariyosna kadospundi, inggih sampun atêgês kajêng sae. Dene mênggahing tatakrama warni-warni sangêt, kados ta tatakramaning tiyang mara tamu, tiyang katamuan, tiyang nêdha lan sapanunggilanipun, wosipun kemawon, tatakrama punika patrap pasrawunganing tiyang sami tiyang, dados inggih patrap punapa kemawon, sampun ngantos tilar tatakrama. Manawi pancèn nyata kados makatên, sampun tamtu kemawon tinêbihan ing panyêndhu.

Kagunan iku kinarya: ngupa boga. Punika nyata sangêt, awit dhatênging têdha punika botên wontên ingkang botên saking tumindaking kagunan, dados tiyang ingkang botên guna, kêdah ngrumaosi manawi botên angsal têdha. Nanging punapa wontên tiyang ingkang botên gadhah kagunan, tamtu botên, awit rumaganging bau suku punika inggih kagunan sadaya. Wosipun botên wontên tiyang botên angsal têdha, manawi purun gumragèh nyambutdamêl. Dados manawi makatên, tiyang ingkang têtêp botên gadhah kagunan punika: tiyang kêsèd.

Dene kalakuan bêcik, wèh rahayuning raga. Kalakuan sae, punika tiyang wiwit lare sampun kinudang ing tiyang sêpuhipun, supados kêdunungana, lan salajêngipun ngantos dumugining sêpuh, tiyang inggih tansah manah murih kanggenan kalakuan sae. Kalihan malih mokal saupami tiyang botêna sumêrêp dhatêng ingkang dipun wastani kalakuan sae. Dados saupami wontên tiyang ingkang botên rahayu raganipun, (gêsangipun) botên usah dipun padosi sababipun, punika cêkap nêsêli ungêl-ungêlan ing nginggil wau ngangge têmbung ora, makatên: dene kalakuan ora bêcik, wèh ora rahayuning raga.

Wulang ing nginggil sadaya wau cacahipun namung gangsal bab, nanging namung pathi, kenging dipun raosakên sayêktos, awit pêcahing kajêngipun, manawi dipun bèbèr, bêbasanipun sagêd angêbaki jagad, dados tiyang punika yèn sagêda, sampun kêwêngku ing piwulang sae. Mila prayogi dipun raosakên.

Ingkang makatên punika, tiyang wajib tansah angèngêti dhatêng suraosing wulang sae, awit sanadyan dèrèng tamtu sagêd anglampahi, nanging sampun nama lowung, dene tansah kataman ing osik.

--- 145 ---

Panglipur Manah

Kasêtyaning Sagawon

[Gambuh]

pan wus kawarnèng dangu / gambuh ingkang sato kewan iku / datan wontên ingkang sêtya kadi anjing / myang budi pangrêtinipun / prasasat wus pindha uwong //

sêtya marang kang ngingu / lan tan nêdya apisah sapangu / mring bandara tan pêgat anggung kêkinthil / nadyan kasok sayah puguh / tan ngrasa rasèng kalêson //

[Grafik]

tanapi mangan nginum / yèn kêtlangso tan rinasa gêtun / pirabara lamun nyata dèn opèni / kasêtyane kongsi lampus / ngantêpi bandara manggon //

ing sajatine asu / wus ginaris ambêg sêtya tuhu / lawan kêni pinèt ing karya prayogi / yèku dadya kanthinipun / têntrêm ingkang karahayon //

myang wus kawartèng kasub / sona ingkang aran bôngsa alus / kêni pinèt dadya kanthining pulisi / ngudi kadurjanan siluk / gampil ginônda kemawon //

ingkang kadya puniku / pan ingaran sagawon kang tuhu / marma karan uga sagawon pulisi / tan samar pamoring mungsuh / kang nyidra mring karahayon //

wênèh wontên winuwus / sacaraning sagawon pinunjul / ingkang pinrih atêtulung maring janmi / kang manggih baya pakewuh / anèng madyaning palugon //

sona ingkang kakadyèku /Lebih satu suku kata: sona ingkang kadyèku. ing sakawit ingajar ing laku / mrih uning mring sacarèng nulung wong sakit / lamun wus kulina atul / tan pae lakuning uwong //

kadi ingkang kadulu / anèng gambar pratikêling laku / kang kalakyan anèng nagari Walandi / pan saking pamardinipun / Rodhêkris kêmpalan kaot //

kang ambêg mirah tuhu / pan punika mêtha lakunipun / punang sona pinrih têtulung ngupadi / maring ing kaananipun / janma kang manggih pakewoh //

adat kupiyanipun / tindaking kang sona mlayu mamprung / mung tan kêndhat miguna gandan linuwih / alêpas dadya panuntun / tinêmu dènnya ngupados //

ingkang pinanggih ngriku / pan amanggih [a...]

--- 146 ---

[...manggih] janma gumaluntung / ingkang pindha satatanirèng wong sakit / dupi kang sona andulu / kandhêg anyakêti alon //

tan kêndhat ngambus-ambus / nulya ngudi caraning têtulung / kang tinêmu gita-gita nyakot topi / nulya binêkta umamprung / tan pêgat anggung ginondhol //

riwusing gathuk tundhuk / mring dununging kang juru têtulung / dyan tinampi kalawan gitaning ati / nulya umangkat tut pungkur / ing salakuning sagawon //

risampuning kêtêmu / pan ingangkat janma kanthi sarju / pan ing ngriku sona aran antuk kardi / dènira tindak têtulung / marga sangsaraning uwong //

makatên karyanipun / punang sona ing salaminipun / kang kadyèku yêkti tan prabeda janmi / malah yèn ing titinipun / kapara kawuryan kaot //

awit sona satuhu / darbe kodrat lêpas ing pangambu / lan pangrasa kang dahat landhêp kapati / miwah lêpasing pandulu / tan wontên kadi sagawon //

yèn ta pinikir tuhu / isinira ing donya puniku / tumrap janma tan pisah anggung ngênggoni / luput dadya satru mungsuh / yêkti dadya mitra kaot //

kadi kang sona iku / pan wus limrah adhakan pinênthung / parandene wontên sona kang pinanggih / darbe kadibyan linangkung / malah angasorkên uwong //

Kabar Sanès Praja

Cariyos kawontênanipun Karajan ing Siyêm

Sambêtipun Kajawèn ôngka 6

Ing Kajawèn ôngka 6 sampun kacariyosakên kawontênanipun sawarnining bôngsa ingkang sami dêdunung wontên ing karajan Siyêm. Ing ngriki samangke badhe ngandharakên babadipun karajan wau sawatawis ngantos dumugi gêgayutanipun kalihan tanah Jawi kala ing jaman kina.

Mênggah nama Siyêm punika, thukulipun saking gagasan warni-warni. Bôngsa Eropah ingkang rumiyin piyambak dhatêng ing ngriku, amastani bilih nama Siyêm wau botên asli saking ngriku, ananging asli saking têtiyang Jawi. Dene ingkang martosakên rumiyin piyambak bôngsa Portugis, lajêng bôngsa Mlayu tuwin sanèsipun malih, ingkang makatên wau lajêng dipun ugêmi dening para sagêd samangke punika. Ananging sapunika sampun kasumêrêpan, bilih nama Siyêm utawi Sayam, punika namaning nagari ngriku ingkang sêpuh piyambak. Kajawi punika sakêdhik-sakêdhikipun kalih èwu taun sapriki, ing ngriku wontên sêsêbutan warni-warni, inggih punika asli saking sêsêbutanipun raja-raja ing kitha laladan Siyêm warni-warni, ingkang gêgêntosan ambawahakên praja Siyêm wau. Tiyang Siyêm piyambak amastani nagarinipun: Moeang Tai, têgêsipun nagarining tiyang turun Tai, ananging dangu-dangu,

--- 147 ---

nama ingkang sêpuh piyambak, inggih punika Moeang Sajam lajêng gêsang malih. Kamajênganipun bôngsa Siyêm ingkang urut-urutan, punika jalaran saking kacampuraning bôngsa Lao Tai lan bôngsa turunaning Khmer. Basanipun ingkang kathah saking Lao Tai wau, ananging samangke basanipun wau kacampuran kalihan basa-basa saking bôngsa sanès ingkang dhatêngipun kantun. Dene tandang, pakulinan, sêsêratan saha agaminipun, punika sajak gêgandhengan kalihan turunaning Khmer kasbut nginggil.

[Grafik]

Jogèd cara Siyêm punika inggih mirib jogèd Jawi.

Bôngsa saturuning Lao Tai, ingkang aslinipun saking kidul kilèn nagari Cina, punika sami pindhahipun mangidul, punika sampun kina sangêt, ananging panêmpuhipun dhatêng bôngsa Siyêm ingkang sisih lèr, sajakipun wontên ing têmbenipun malih, tandhanipun kitha Lampoen inggih punika kitha ing Siyêm ingkang dipun êdêgakên dening bôngsa Lao, punika madêgipun dèrèng patos lami sangêt, inggih punika kintên-kintên ing taun 575. Kintên-kintên inggih ing wêkdal punika, campuripun bôngsa-bôngsa turunan kasbut nginggil wau, jalaran ing abad punika para nata sami nulad wêwatêkanipun bôngsa Lao, saha malih basa Siyêm, sêsêratan lan sanès-sanèsipun tumandukipun inggih wiwit punika, ananging karampunganipun cêcampuran kalihan bôngsa enggal, sarêng bôngsa Lao Tai kausir dening Koe Blai Khan saking nagari Cina sisih kidul kilèn. Ingkang makatên wau amranani dhatêng saindênging tanah Hindhu ngajêng. Salajêngipun tanah Siyêm sisih lèr, sisih kilèn lan kidul kilèn, nuntên dados karajan satunggal, botên watawis dangu lajêng kathah malih nagari-nagari ingkang sami katêlukakên dening karajan nginggil wau, dene kithaning karajan tansah pindhah-pindhah kemawon. Kala punika, inggih punika ing taun 1284 wontên sêsêratan ingkang nyêbutakên, bilih bawahipun karajan Siyêm, kala ingkang

--- 148 ---

jumênêng nata Prabu Rama Kam Heng wiyar sangêt. Miturut pèngêtanipun têtiyang Malayu saking Minangkabo sadèrèngipun dumugi Singgapura, ing ngriku sampun kambah ing tiyang Siyêm. Ing wêkdal punika namung nagari Lavo ingkang dèrèng kabawah ing Siyêm. Sarêng kithaning karajan nagari wau sampun katêlukakên, panguwaosipun karajan Siyêm saya agêng sangêt, saha ing tilasipun kitha karajan Lavo wau lajêng dipun êdêgi kitha karajan Siyêm nama Ajuti. Kala punika saking agêngipun bawah Siyêm, ngantos tanah Malakah inggih tumut kabawah, saha para sudagaripun ngantos dumugi ing pundi-pundi. Pakabaran ingkang makatên wau, miturut pèngêtanipun bôngsa Jawi mila lêrês, awit kala ing taun 1340 bôngsa Jawi anggêbag tanah Kamboja, ing môngka ing jaman punika ugi, karajan Siyêm inggih sawêg kalêrês anggêbag Kamboja, malah ngantos ngrêbat kitha Angkor saha ambêktani tawanan 90.000. Dados kintên-kintên inggih ing jaman punika wiwitipun tanah Jawi sêsrawungan kalihan nagari Siyêm.

[Grafik]

Wiwahan pambêsmi layon. Tumrap cêcariyosan Jawi kina inggih wontên. (Badhe kasambêtan)

--- 149 ---

Piwulang Sae

Tri prakara, satruning ngaurip. Yèn pinêkak: wèh utama. Yèn inguja: wèh sangsara.

[Mêgatruh]

pêgat-pegat wuwuse pandhita sêpuh / mring sagunging para cantrik / kang samya andhèr nèng ngayun / nyadhang wulange sang rêsi / munggèng sanggar kacariyos //

pan mangkana purwaning wasitanipun / sira kabèh para cantrik / rungokna wêwulang ingsun / môngka sangune ngaurip / aywa na kang kaparojol //

tri prakara satruning manungsa iku / kang dadi godhaning urip / setan lawan donyanipun / miwah daginge pribadi / katrinya tan wèh krahayon //

marmanipun sira kabèh pra manguyu / kudu awas kudu eling / ywa sira nganti kalulut / mring katri kang môngka wèri / wèrining wong mèt krahayon //

lamun ana kang klulut mring katri iku / tangèh ingaran utami / malah kosokbali tuhu / aran manungsa sapalih / mokal eling mring Hyang Manon //

mungguh jèntrèhe katri prakara iku / sun udhare saka swiji / setan iki artinipun / kang tansah ngojok-ojoki / murih nglampahana awon //

nadyan janma yèn nganggo watêk puniku / yakti tan siwah lan iblis / mung tansah mèlèt mêmulut / dimèn katut kanthil-kanthil / kalulut maring piawon //

wus mangkono watêke iblis puniku / tansah ngarah-arah arih / mawèh gunêm manis arum / lir tètèsing madu gêndhis / kang ingarah tan karaos //

yaktinipun gunême kang manis iku / môngka tèdhèng aling-aling / tandukkên paekanipun / ywa nganti cêtha katawis / dènnya nglèlèti piawon //

de trangipun watêke iblis puniku / sêngit mring janma utami / dadya kathah krenahipun / nandukkên guna lan dhêsthi / nanging sranane tan mêlok //

adhuh-adhuh sira cantrik lan manguyu / dipun awas dipun eling / mring solah kridhaning mungsuh / kang padha alaku sandi / masang jirêt kang tan katon //

singgahana kabèh gunêm manis iku / solahbawane katawis / kang ngarah ala puniku / lèjêm liringing pangèksi / wumwus. mêlok yèn arsa goroh //

kang kadwinya sangkalaning urip iku / donya brana rajapèni / rêtna adi myang jumêrut / cinêkak gampanging uni / kabèh kang sorote mompyor //

dayanipun soroting donya puniku / nyulapi tranging pangèksi / lèngkète ngluwihi pulut / nutup netra kanan kering / nyumpêt karna ngrisak batos //

kathah janma dadya ewah miwah gêmblung / mung kalulut rajapèni / datan jêjêg imanipun / lali kang wus dadi wajib / nêrak anggêring Hyang Manon //

wus bênêre manungsa wajib anggayuh / rajabrana rajapèni / nanging aywa nganti limut / mung melik bôndha kang adi / wani nrajang mring wêwaton //

kang kacêtha minôngka upaminipun / punggawa abdi nagari [naga...]

--- 150 ---

[...ri] '/ priyayi apangkat luhur / nômpa bêsêl rupa picis / sing janma kang sugih yêktos //

wigatine nyaosi bêsêl puniku / kinacèka ing sasami / yèn lêpat aywa ingukum / wasana priyayi melik / nômpa picis mlêbu kanthong //

adhuh-adhuh kabèh para cantrik ingsun / aywa sira wani-wani / nglakoni tindak kang dudu / nêrak anggêring nagari / mung ngudi isining kanthong //

iku têtêp janma tan wruh saru siku / mung kalulut êmas picis / lali marang wajibibun / nrajang sumpahe pribadi / mung melik intên mancorong //

katrinipun satruning ngaurip iku / yèku daginge pribadi / myang kabèh karêmanipun / kang kaprah ingaranan mim / iku singkirana yêktos //

luwih kathah cacahing êmim puniku / minum mangan lawan main / madat kaping caturipun / kang luwih gêdhe satunggil / yèku kang ingaran madon //

kang sun rêmbug mung kang aran madon iku / iki karêmaning daging / kang lwih gêdhe dosanipun / kang nêrak prakara iki / klêbu janma kang lwih asor //

datan pae lan sato kang asor tuhu / marma sira para cantrik / cêgahên ardaning kayun / kang kapengin ulah rêsmi / mung nuruti budi asor //

pêrangana kêkarêpan kang tan urus / yèku karêmaning daging / kang tansah murih mêmirut / nutup karna myang pangèksi / anjarag nglampahi awon //

lamun sira bangkit nyandhêt hawa napsu / iku utamèng dumadi / aran unggul juritipun / mêrangi kurdaning iblis / iku manungsa kinaot //

marmanipun kabèh cantrik lan manguyu / udharên budinirèki / jèrèngên tawangna gupuh / munggèng pêpadhang sajati / ing kono apa kang katon //

lamun ana kang sisip gêdhe salugut / enggal jumputên pribadi / cêmplungna ing gêni murub / dimèn sirna êntèk ênting / kari bêcike kang mêlok //

mung samono gaduging wêwulang ingsun / adhuh sira para cantrik / cathêtên munggèng kêkulung / minôngka jimat paripih / ywa nganti lali ngrêraos //

wêwêlingku sira kabèh pra manguyu / candhêtên ardaning ati / elinga mring katri iku / setan donya lawan daging / katrinya tan wèh krahayon //

tan paedah sira cêgah mangan turu / salaminya anyênyirik / nanging nguja hawa napsu / nuruti karêping daging / têtêp ingaran wong asor //

para cantrik sandika ing aturipun / dhawuh andika kapundhi / nêdya nglampahi pituduh / andikane kyai rêsi / sang rêsi nulya makuwon //

para cantrik kinèn samya nyuwun rêmbug / yèn wontên pêtênging budi / kênèng sambekalanipun / kang dadya araling urip / puwara gya samya bodhol //

Pramila kadhapur wicantênipun pandhita mulang para cantrik, supados botên katingal nyolok mripat. Gubahanipun: ajar ing wukir Lawu.

Pun: R.S. Karta Wardaya.

--- 151 ---

Cariyos Wigatos

Kawontênanipun Sophyèt Ruslan ingkang sajati

Candhakipun Kajawèn ôngka 6.

II.

Pêthikan saking sêrat kabar A.I.D.

Salêbêtipun Tuwan Baars wontên ing nagari Rus laminipun 6 taun, piyambakipun kêkesahan dhatêng ing pundi-pundi, saha pintên-pintên panggenan ingkang dipun dhatêngi. Ing taun 1921 sasampunipun Tuwan Baars dêdunung wontên ing kitha Mosko sakêdhap, lajêng pangkat dhatêng Turkêstan prêlu badhe nyambutdamêl wontên ing pakaryan, irigasi ngrika. Wontên ing ngrika namung sawatawis wulan kemawon, jalaran ing papan ngriku botên sagêd nyambutdamêl babarpisan, bab punika ing mangke badhe katêrangakên malih. Salajêngipun Tuwan Baars lajêng wangsul dhatêng Mosko, badanipun risak dening sêsakit malariyah. Sêsakit wau wontên ing ngriku ngrêbda sangêt, ngantos têtiyang tawanan kala ing pêrang donya ingkang kapêngkêr punika, ingkang sami kasingkirakên mriku, wontên 12000 ingkang sami pêjah dening sêsakit malariyah wau.

Sasampunipun Tuwan Baars dipun pulasara wontên ing griya sakit ing Kreml saha ragi mantun sawatawis sakitipun, lajêng pangkat dhatêng tanah Sibèri prêlu anyambutdamêl wontên ing tanah jajahan mandhiri ing Kuzbass ingkang kaêdêgakên sarana katuntun dening bôngsa insinyur Walandi nama Tuwan Rutgers ingkang sadèrèngipun wontên pêrang agêng anyambutdêmal wontên ing Medhan. Insinyur Walandi wau satunggiling komunis ingkang sampun mêmitran sangêt kalihan pangagênging komunis ing nagari Rus, inggih punika ingkang nama Lenin lan Frotzki. Mênggah sêdyaning tanah jajahan kasbut nginggil, badhe ngawontênakên pamêlikan saha panggaotan bêkakas tosan cara modhèl enggal sarana kaum bêrah saha para ahli yêyasan saking sajawining nagari wontên ing papan pamêlikan arêng lelasela. ing Koeznetsk, ing sakidulipun Tomsk. Tuwan Baars anyambutdamêl wontên ngriku ngantos pakaryan wau dipun tutup, inggih punika ing taun 1927. Salajêngipun niyat badhe nyambutdamêl sêsarêngan kalihan têtiyang mônca wau dipun sandèkakên saha pakaryan wau lajêng kadadosakên panggaotaning nagari Rus. Para ahli yêyasan saking mônca, makatên ugi bôngsa komunis, lajêng dipun kèndêli saking pangkatipun kanthi sasakecanipun saha inggih kêdah lajêng sumêrêp piyambak kadospundi anggènipun sagêd angsal padamêlan malih. Salaminipun Tuwan Baars pintên-pintên taun wontên ing ngriku, anyumêrêpi tumindaking pakaryan wau, wiwit panyowaking komunismê sinartan pêrang ngantos dumugi tumindakipun politik ing bab ekonomi, inggih punipunika. ingkang dipun wastani Nep (Nieuw Economische Pilitiek), ing sakawit Tuwan Baars pintên-pintên dintên laminipun manggèn sêsarêngan kalihan têtiyang Rus wontên ing sêtatsiun- [sêtatsiu...]

--- 152 ---

[...n-] alit-alit ingkang saklangkung rêgêd. Sami-sami kalihan têtiyang Rus, makatên ugi Tuwan Baars sinêrang ing sêsakit tipês jalaran saking panyakotipun sabangsaning tuma ingkang anggadhahi sêsakit wau. Sêsarêngan kalihan para kaum bêrah tiyang Rus wau, Tuwan Baars angsal têdha cadhong saking nginggil. Dangu-dangu Tuwan Baars minggah-minggah ngantos dados panuntuning pakaryan wau. Jalaran saking padamêlanipun wau, Tuwan Baars sagêd sêsrawungan kalihan pintên-pintên panggaotan saha pakaryan ing Tomsk, Nowo-Nikolajesk, Oeral lan ing Moskou. Punapa malih ing taun-taun ingkang pungkasan, padamêlanipun Tuwan Baars kêdah nanggêl jawabaning pakèwêd pitakenan-pitakenan saking rantaman-rantaman waragad. Rancangan indhak-indhakan yêyasan saha rancangan sambutan, dhatêng rêpat agêng. Ingkang makatên wau piyambakipun lajêng kapêksa tumut anjênêngi parêpatanipun: Komite Repolisionèr Sibèri, rad ekonomi ingkang luhur piyambak, lan sanès-sanèsipun malih. JalarrJalaran. saking punika Tuwan Baars lajêng sagêd nyumêrêpi sayêktos kadospundi cara-caranipun anyambutdamêl wontên ing ngrika. Tuwan Baars nyumêrêpi caranipun nyambutdamêl pakêmpalan saha pakêmpalaning têtiyang nunggil damêl ing sabên dintênipun, tuwin nyumêrêpi panindakipun wontên ing konggrès-konggrès, inggih ing panggenan ingkang allit-alit, ing propinsi saha ing nagari-nagari ingkang agêng ing Sibèri, ing: Nowo-Nikolajesk lan ing Moskou. Tuwan Baars sumêrêp panindaking Komintern§ Komintern = kêmpaling pakêmpalan komunis. lan Provintern§ Provintern = kêmpaling pakêmpalan têtiyang nunggil damêl. saha têpang kalihan sawênèhing panganjuring pakêmpalan, makatên ugi têpang kalihan têtiyang ingkang sami apangkat alit wontên ing ngriku. Cêkakipun, wèntênwontên. ing ngriku Tuwan Baars botên ngêmungakên sêsrawungan kalihan para pangagênging pamarentah ingkang inggil piyambak, ananging ugi sêsrawungan kalihan para tani, para kaum bêrah limrah tuwin para punggawa ingkang alit.

Sasampunipun kèndêykèndêl. saking pakaryan ing Kuzbass kasbut nginggil, Tuwan Baars botên tumuntên nilar nagari Rus sadèrèngipun aningali kawontênanipun têlênging kabudidayan Rus ing jajahan lèpèn Don. Bab punika ing sêrat-sêrat kabar tansah kacariyosakên jalaran saking èdinipun. Têtiyang Rus piyambak sami ngrumaosi agêng manahipun jalaran saking saening wohipun ingkang sampun katindakakên wontên ing ngriku wau, amila Tuwan Baars kêncêng sêdyanipun badhe nyumêrêpi kawontênanipun ing ngriku. Wiwit wulan Marêt dumuginipun wulan Nopèmbêr 1927 Tuwan Baars nyambutdamêl dados insinyur wontên ing panggaotan ngêjèr tosan ing Stalino, sadèrèngipun gegeran ing Joesofka, kala punika gadhahanipun tiyang Inggris nama: Hughes. Padamêlan ing ngriku wau malah amêwahi pamanggihipun Tuwan Baars kasbut nginggil. Mênggah pamanggihipun Tuwan Baars kawontênanipun ekonomi ing ngriku langkung awon tinimbang ing jajahan [jajaha...]

--- 153 ---

[...n] India ngriki, lan pranatan samangke punika angrisak sadaya kamajêngan ing têmbe wingkingipun. KandhiKanthi. cara ingkang makatên wau, tiyang kêdah nyambutdamêl sarwi nrimah, kadosdene padatanipun têtiyang Rus samangke punika, inggih punika asipat narimah kemawon, amargi rumaos botên sagêd uwal saking kawontênan ingkang makatên wau. Langkung-langkung badhe awoning kawontênanipun ing têmbe wau, ingkang anyaljarianjalari. Tuwan Baars nilar nagari Rus kalayan pikajênganipun piyambak. Miturut pamanggihipun Tuwan Baars: satunggiling nagari ingkang kanthi rêosrêkaos. suka padamêlan dhatêng têtiyangipun piyambak, punika tumrap têtiyang mônca dede panggenanipun.

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 2727 ing Klathèn. Rèhning panjênêngan botên nêtêpi wajib tumrap kwartal 4 amila wiwit 1/1-28 Kajawèn lajêng mogok. Kaping 11/1-28 sasampuning wisêl dhatêng, ôngka 1 dumugi 3 lajêng kakintun. Dados dèrèng 20 dintên anggènipun purik Kajawèn.

Lêngganan nomêr 986 ing Malang. Wisêl sampun katampi. Kajawèn nomêr 1 dumugi 3 kakintun sarêng nalika 11/1-28 nomêr adrès 986.

Lêngganan nomêr 1739 ing Bêsawa (Pare). Wiwit wulan punika lêrês Kajawèn sampun mêdal kaping 2 saminggu. Cobi ta pitakèn dhatêng sadhèrèk Sastrarêja Pêsuratan Kêbon Durèn. Manawi wontên ingkang botên dhatêng, kula aturi priksa mangke dipun lintoni. Yatra f 5 sampun katampèn. Nuwun.

Sarèhning Kajawèn nomêr 1 dumugi 5 sampun têlas, dados dhatêng para priyantun langganan enggal, kula amung sagêd ngintuni wiwit nomêr 6. Awit saking punika lênggananipun kapetang wiwit 1/2-28.

Lêngganan nomêr 971 ing Barat. Wisêl kula tampi kaping 9/1-28. Dados miturut wara-wara, panjênêngan botên mêsthinipun nampi Dhesèmbêr nomêr. Ewadene manawi taksiha, saèstunipun kula inggih botên kawratan ngaturi, amung kuciwanipun dene sampun têlas.

Lêngganan nomêr 1118 ing Ngawi. Manawi sampun nampi Kajawèn, kêparênga martosakên dhatêng sadhèrèk Tuwan Mêrtawijaya, bilih sêrat-sêratipun sampun kula tampi, sarta kula cêkapi. Kajawèn nomêr 3, têlas.

Masjid ing Bêrlin, Dhitsêlan.

[Grafik]

Ing sapunika kêtingal sangêt ebahing kamajêngan Islam wontên ing tanah Eropah. Ing kitha-kitha ingkang agêng, kados ta ing Paris, Londhên, sampun sami wontên masjidipun. Têtiyang ing ngrika, ing golonganing ulah pangawikan, saya katingal anggèning anggatosakên dhatêng kaislaman. Awit saking pambudidayanipun Pakêmpalan Islamiyah, sapunika ing Bêrlin, ambikak Islam Akadhèmi (pamulangan luhur ing bab ngèlmi Islam), ing ngriku para sêtudhèn Eropah ing samasa liburan, sagêd anglajêngakên sinaunipun ngèlmi Islam. Ing sisih punika gambaripun masjid ing Bêrlin. Sintên ingkang ngintên manawi masjid wau manggènipun wontên tanah Eropah.

--- 154 ---

Rêmbagipun Sêmar, Garèng lan Petruk

Bab wêwatêkanipun tiyang nyambutdamêl.

(Candhakipun Kajawèn ôngka 7)

Petruk : Ma, pangandikamu kabèh mungguhing wêwatêkane sadulur Pandhawa papat, kuwi pancèn iya nyamlêng bangêt tumrape wong nyambutgawe, mulane nang ngomah iya banjur tak karang manèh, arêp dak kirimake nyang Jiran ing Surakarta.

Garèng : Hara, apa pantês. Nèk karangan kuwi sêtun-sêtun rak dikirimake nyang babah Tan Kun Swi ing Kêdhiri, nèk Jiran Sala kuwi rak pabrik: bakmi, soto mêdura, lumpyah, capjae, capjiki, kamsiyah ...

[Grafik]

Sêmar : Wis, wis, wis, kok banjur diramês bae, japjae ki iya bênêr nèk jênênging lêlawuhan, lan nèk japjiki kuwi rak jênênging pêrmainan, barêng kamsiyah kuwi nèk cara Jawaa mono: bangêt panarimane. Omong mono bok sing pangaturan, aja dicompar-campur, mundhak banjur kêpêksa kudu urus-urus, saiki rungokna tak banjurne omongku. Wong urip kuwi yèn wis ngênggoni wêwatêkane sadulur Pandhawa papat kaya kang wis dak critakake mau, banjur kudu ngênggoni wêwatêkane Puntadewa, têgêse kudu banjur mêminta nyang dewa, mungguh karêpe kudu sing pasrah mênyang Kang Kuwasa, dadi yèn kowe wis anglakoni kabèh kabêcikan, utawa manèh apa bae sing wis dadi kuwajibanmu, môngka isih olèh kasalahan, kuwi kowe kudu sing pasrah, aja pisan-pisan ngangluh utawa anggrêsula, amarga pancèn iya wis takdire yèn rêjêkimu kuwi mung tumêka samono.

Garèng :Wah, Ma, bisane duwe watak nrima kuwi sing angèl bangêt. Apa manèh jamane saiki kiyi, wong diwajibake kudu rèwèl, awit nèk tansah nrima bae, sida dadi camcao têmênan.

Petruk : Karuan iya jarene, Ma, tandhane aku kiyi bae, pagaweyanku kiyi pancène kudu digarap wong têlu papat, ananging sabab pagaweyanku kuwi katon cukup, utawa aku katon nrima, iya banjur dipringake bae, ora digalih ing têmbe burine, manawa-manawane aku ujug-ujug ginanjar lara, amara, môngka kuwi apa kuwat.

Sêmar : Lho, kowe aja padha kliru tômpa. Aku mau nyaritakake kudu pasrah, karêpe iya aja banjur nrima bae, ananging kudu ana ihtiyare, mungguh sing dadi ihtiyare, ya kuwi anglakoni kabèh wêwatêkane sadulur Pandhawa papat mau. Dadi anggone ngihtiyari iya wis jênêng cukup bangêt, ewadene nèk isih mêksa olèh kasalahan, iya kapriye manèh, kajaba mung pasrah mênyang Pangeran bae. Padhane wong lara bangêt, kuwi kudu diihtiyari sing têmênan supaya bisane mari, dene wis diihtiyari sakêmênge, mêksa mati, ora liwat [liwa...]

--- 155 ---

[...t] bisane kene iya mung muni: Alkamdulillah.

Garèng : Wah, la kiyi padhane rak nêmbang Dhandhanggula digerongi plèk-plèk kêtêpu, ana wong mati kathik banjur muni Alkamdulillah, sêtun-sêtun rak iya muni: Innalillahi ...

Sêmar : E, wong tuwa ki pancèn sok nunak-nunuk, dikon nabuh gong kliru kêthuk, nguntal pil, kliru gêthuk, mondhong tenong kliru gêndhuk. Kajaba sing wis dak têrangake kaya ngarêp, Puntadewa anduwèni têgês liya manèh, yakuwi punta saka têmbung: êmpun ta, têgêse: bêndaramu utawa bêndarane, karêpe lurah utawa panggêdhe. Dewa têgêse iya dewa, utawa anduwèni têgês: kaalusan. Dadi Puntèdewa kuwi karêpe: panggêdhening dewa utawa dhuwur-dhuwuring kaalusan. Mulane Puntadewa kuwi pambêkane: mung sarwa iya, têgêse: saupamane barang darbèke, bojone lan nyawane pisan dijaluk ing liyan, wangsulane ora liya iya mung: iya.

Garèng : Truk, Truk, apa kowe krungu calathune Rama kiyi, enggal rêpota nyang dara mantri pulisi, amarga Si Rama kasalahan sabak sêprèkdhèlik.

Sêmar : Lho, aku kasalahan apa, têka nganggo dhêlik-dhêlik, rumasaku anggonku omong sawèntèhe bae, ora nganggo dhêdhêlikan. Aku ora lagi nyênyorahake prakara sing wadi utawa sing dilarang dening nagara.

Petruk : Mara dêlêngên, Rama anggone kabingungan kaya wong dilabasi sangabang. Sêprikdhèlik kuwi dudu barang dhêdhêlikan, ananging omong kang nêrak anggêr.

Sêmar : Lha, aku ngomongake apa kang nêrak marang anggêre nagara, aku dudu bangsane wong jingga utawa kaum mlênis.

Garèng : Aku ora ngarani, Ma, yèn kowe bangsane wong abang, anggone kowe dak unèkake kasalahan sêprèkdhèlik kuwi, amarga kowe wis wani anyorahake ngèlmune sawijining pargêrakan kang dilarang dening nagara, ya kuwi pargêrakaning kaum Samin ing Rêmbang.

Sêmar : Lho, kok banjur kok candhak mêngkono, kuwi jênênge kowe kliru surup. Satêmêne anggonku kôndha mangkono mau, rak mung supaya ganêpe. Dene tumraping kowe bisa nglakoni utawa orane, kuwi gumantung ana ing awakmu dhewe, rèhning aku kiyi wong tuwa, dadi wajib mituturi.

__________

Tindak eling iku kudu tumindak sabên dina, lan sajatine eling iku malah kudu tansah ditindakake, têgêse tanpa lali. Sapa kang bisa tumindak mangkono, orane diarani wong utama, iya wis aran tumiba ing bêcik. Dene satêmêne, wong kang têtêp eling iku aran wis manggon ing sadhuwuring kautaman kabèh.

--- 156 ---

Waosan Lare

Dongèng Dèwi Mênurseta

VIII. Kangjêng Ratu nyidra Mênurseta sing kaping têlu.

[Durma]

kacarita nuju sawijining dina / kangjêng paramèswari / andangu nyang kaca / hèh kacaku kamayan / kapriye mungguh saiki / sapa sing brêgas / wong ing sajagad iki //

kaca matur wah gusti ing sapunika / saya sampun katawis / yèn pun Mênurseta / ingkang ayu piyambak / pamoripun pêcah gusti / saksat rêmbulan / cahyanipun nglangkungi //

ing sajagad botên wontên ingkang madha / ayune gêgirisi / lan sampun diwasa / milanipun kêtingal / kang côndra sawiji-wiji / cêtha awijang / prasasat widadari //

wis wis kaca aja pijêr ngalêm tôngga / mundhak muntapke ati / kono sanalika / sang putri tansah gagas / golèk akal sing nguwisi / sapisan pêjah / aja mung bola-bali //

banjur tindak mênyang pawon olah-olah / panganan sing mengini / diwangun wowohan / nganggo dipulas abang / nanging sing sasisih putih / dene sing abang / diwori wisa mandi //

wise rampung banjur tata-tata dandan / karo anggendhong sênik / wis plêk wong dodolan / tawa sadalan-dalan / ora pisan yèn ngèmpêri / wong nylamur lampah / ing lakune lêstari //

satêkane gone Dèwi Mênurseta / jêlèh-jêlèh têtawi / mowas jajan-jajan / gilo angêt-angêtan / ora enak dhuwit bali / ayo ta rikat / mêngko yèn êntèk nangis //

Mênurseta krungu wong tawa ing jaba / rada gumun ing ati / apa ya têmênan / dene anèh-anehan / salawase lagi iki / ana wong tawa / jajanan galik-galik //

banjur ungak-ungak mung saka jandhela / awit kabèh dikancing / barêng ungak-ungak / uwong sing dodol mara / karo kôndha mundhut inggih / punika pêpak / panganan warni-warni //

wong dodolan banjur anjukuk panganan / saka jêroning sênik / sing kaya wowohan / dilungke karo kôndha / punapa punika inggih / wah kalêrêsan / olèhe mining-mining //

Mênurseta gèdhèg karo muni ora / uwong sing dodol muni / e bok gih mundhut ta / môngga ta dipun coba / kula irisakên inggih / dipun nyatakna / idhêp-idhêp ngicipi //

mêksa ora gêlêm Dèwi Mênurseta / sing dodol banjur ngiris / ananging sing pêthak / lan dipangan dhewekan / karo kêcap-kêcap muni / enake jamak / lêgine anglêg gurih //

Mênurseta atine banjur karasa / bangêt gone kapengin / mung ewuhe ana / dadi grag-grêg ing manah / nanging wis dilalah pêsthi / wong sing dodolan / banjur ngacung ngulungi //

lan manèhe sing diulungke sing abang / Mênurseta nampani / lan banjur dipangan / durung nganti ngrasakna / sanalika gêblag mati / kêlêbon [kê...]

--- 157 ---

[...lêbon] wisa / tanpa sambat sathithik //

kangjêng ratu sumbar-sumbar saka jaba / tati mênanmati tênan. saiki / kowe Mênurseta / ayo kowe sambata / padha yèn padhaa iki / garwaning raja / sing ayu nglêluwihi //

wise ngono banjur kondur nyang nagara / anjujug lan nakoni / ing kaca kamayan / wis saiki kôndhaa / sapa sing ayu ngungkuli / mangsuli kaca / sampun têtêp mung gusti //

ing saiki galihe wis lêga tênan / kocapa Mênurputih / kari gilang-gilang / layone amêmêlas / ora ana sing ngopèni / nuli wong lima / surup runcungan mulih //

Kabar Warni-warni

Pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès

Sêsakit pès ingkang ngambah tanah Pasundhan Wetan, inggih punika ing Panumbangan, sacêlakipun Tasikmalaya, dumugi sapunika sampun botên wontên titikipun malih. Sukur.

Ing Hotèl Slamêt Cianjur, wontên sawênèhing tiyang ngakên nama Kaji Ngusman, asli saking Pakalongan, manggèn wontên ing hotèl ngriku saha sampun ambayar sewan sawulan babarpisan. Katranganipun kaji wau padamêlanipun ngapusi, cariyos sagêd angêndam arta, sintên ingkang titip, artanipun badhe mindhak kathah. Kalampahan kathah tiyang titip, dalah ingkang gadhah hotèl inggih nitipakên arta f 70,- nanging wusananipun tiyang wau lajêng kesah tanpa lari.

Awit saking tumindaking Komite Parasaan Umat Islam, ing sapunika tumrap toko-toko Islam ing Batawi, ingkang kala rumiyin manawi dintên agêng Islam botên tutup, kala dintên agêng kapêngkêr punika toko-toko ing Tanah Abang, Kramat, Sênèn, Patekoan tuwin Pakojan, sami tutup.

Kala dintên malêm Ngahad kapêngkêr, tiyang nama Mahmud, up bêstiring komunis ing Surabaya, kêcêpêng wontên ing Jombang, enjingipun lajêng kakintunakên dhatêng Surabaya.

Saking Medhan kawartosakên, ing Sungirampah mêntas kêbêsmèn, têlas griya cacah wuwung 21, danguning kêbêsmèn ngantos saêjam, kapitunanipun wontên f 60,000.

Sawênèh tiyang Arab nama Habib Umar, ingkang kadakwa sade jimat sarana kangge nyarasakên sêsakit, kacêpêng pulisi ing Pasuruan, saha sampun dipun priksa ing pangadilan, karampunganipun kadhêndha f 100,- utawi kaukum kunjara 14 dintên. Kajawi prakawis wau ugi kadakwa prakawis salingkuh ing kraton Pasuruan.

Ing Pacinan Surakarta wontên tiyang mitongtonakên lare bôngsa Tiyonghwa kintên-kintên umur 5 taun asuku tiga, mawi bayaran 24 sèn.

Wontên pawartos, botên dangu malih sêtatsiun ing Gambir, Wèltêprèdhên, badhe dipun agêngakên, kintên-kintên badhe rampung salêbêtipun nêm wulan.

Ing salêbêtipun wulan Dhesèmbêr kêpêngkêr, ing ondêr apdhèling Musi Hilir, Palembang, kathah bêna, toyanipun ngantos lubèr dhatêng wana-wana, andadosakên bingunging sima-sima ing wana, tuwin sima wau lajêng sami malêbêt ing pakampungan, môngsa tiyang 2, lêmbu 29, mahesa 6 tuwin maenda 7.

Wontên pawartos, Gupêrnur Jendral ing Fransch Indo China ugi kagungan karsa badhe dhatêng tanah Jawi, salêbêtipun wontên ing tanah Jawi, ingkang dangu badhe lêrêm ing Porstênlandhên. Ugi wontên pawartos malih, bilih wontên bôngsa Agung Anam sakalihan ugi badhe ngajawi.

Tuwan F.A.C. Halkema amtênar ingkang taksih salêbêtipun pêrlop ing nagari Walandi, rumiyin asistèn residhèn Têmênggung, badhe katêtêpakên dados asistèn residhèn tèrbêskiking rêgèrêng komisaris, tumrap ewah-ewahan bêstir, dipun wajibakên sambêt kalihan sadhiyan pilihan rêgènsêkapsê rad jajahan Jawi Wetan.

Ing dhusun Jingjingrigil, Cimahi, kathah ganggu damêling sima ingkang pinanggih, sapriki têtiyang dèrèng sagêd mêjahi simanipun. Ing dhusun Cibabat, wontên menda 7 ingkang kagondhol ing sima.

Sampun langkung kawan minggu sêsakit pès tuwuh ing Surakarta, ingkang katrajang sampun wontên tiyang sakawan.

--- 158 ---

Kunsul karajan Walandi ing Jedah ngaturi uninga dhatêng pamanentah,pamarentah. awit saking katrangan ingkang kalimrahakên dening mantri urusan jajahan sajawining karajan Hejas, mratelakakên, bilih sadaya tiyang ingkang sanès Islam, dipun awisi malêbêt ing tanah suci. Mantri jajahan, Abdulah Damluji ngèngêtakên, bilih wontên rakyat saking paprentahan, ingkang rumiyinipun sanès Islam, nanging lumêbêt Islam, môngka kapengin malêbêt dhatêng tanah suci, supados nyuwun palilah rumiyin dhatêng pamarentah Hejas. Pamarentah wau ingkang badhe mriksa têmêning kaislamanipun. Pranatan punika inggih tumindak kangge bôngsa Eropah ingkang ngakên sampun manjing Islam.

Kala Minggu kêpêngkêr, sawênèhing bôngsa Tiyonghwa ing Loji Kêcil, Ngayogya, amêjahi bapakipun kuwalon, kanthi dipun pistul, jalaran saking pasulayan rêmbag. Tiyang ingkang dipun pistul nandhang tatu ing sukunipun kiwa, lajêng kalêbêtakên dhatêng griya sakit Petronelah. Tiyang ingkang mrajaya dipun tahan ing pulisi.

Ingkang Sinuhun ing Surakarta, sampun nêtêpakên, ingkang kaangkat dados warga rèksêrat pursitêr Kangjêng Pangeran Angabèi, wadananing putra santana dalêm. Ondêr pursitêr, Kangjêng Pangeran Arya Cakraningrat, kadosdene wakiling Pakêmpalan Narpawandawa. Para warga: Radèn Tumênggung Sura Dipura, saking golongan paprentahan nagari. Radèn Tumênggung Sastra Wadana, golongan pangrèh praja. Mas Ngabèi Martasuwignya, golongan abdi dalêm, Mas Sudarman Martadiharja, (partikêlir) saking golongan kawula.

Kumisi pamriksa pèlêm gambar idhup, ngawontênakên pranatan, supados pèlêm ingkang sampun kapriksa, tumuntên kapêndhêta dening ingkang gadhah, punika minôngka pêpèngêt sampun ngantos manggih bêbaya kados ingkang sampun, kêbêsmèn.

Wontên pawartos, Kapal Krèsêr Jêpan, Ohi ingkang badhe dhatêng ing Indhia ngriki wiwit 30 Januari dumugi 2 Pèbruari manggèn ing Parakan, wiwit 5 dumugi 8 Pèbruari, ing Surabaya, tuwin 9 dumugi 13 Pèbruari ing Tanjungpriuk.

Agèn pulisi tiyang siti ing pêkên Koja, Tanjungpriuk, pabên kalihan mantrus bôngsa Madura. Agèn migunakakên pêdhang, ngantos anatoni tiyang Madura wau, wusana ingkang nandhang tatu kabêkta dhatêng C.B.Z.

Kyai Pênthèt, dhukun ing Kalasan, Ngayogya, ingkang misuwur, karampungan saking pangadilan landrad ing Ngayogya, kaukum kunjara 5 dintên, jalaran kalêpatan anggiyarakên pawartos, bilih ing panggenan ngriku badhe tuwuh sêsakit nular, nanging sintên ingkang sampun dhatêng ing ngriku botên badhe katrajang ing sêsakit.

Kawisudha jumênêng bupati ing Pasuruan, Radèn Mas Panji Darta Sugônda, patih wadana ing Prabalingga. Angsal sêsêbutan tumênggung.

Nusuli katrangan ing bab pawartonpawartos. kadurjanan ing salêbêting kêdhaton Surakarta. Ingkang kapêndhêt ing durjana, barliyan rêrêngganing pusaka dalêm waos Kangjêng Kyai Badhudhak, sarana dipun cupliki. Lêrês pangaos f 20.000.-. Pulisi pangrèh praja ing Grogol sampun angsal titik saha ngrampas sêsupe barliyan ingkang dipun angge tiyang nama Rêsadikrama, ing kampung Jagasuran. Abdi dalêm ingkang gadhah cêcêpêngan botên pangling wujuding barliyan.

Malêm Ngahad ingkang kapêngkêr, asistèn wadana ing Tulung, Ngayogya, adamêl kêthoprak darma wontên ing dhusun Tangkil. Angsal-angslanipun ingkang 45%, kadarmakakên dhatêng Pakêmpalan Astagina ing Bantul.

Ing sapunika Rêdi Kidul, Ngayogya, dipun wontêni pangadilan landrad piyambak, manggènipun manut pundi ingkang badhe dipun rampungi, inggih punika ing kadhistrikan: Wanasari, Sêmanu, Playên, papriksanipun sabên ing dintên Rêbo Sêtu. Punika adamêl kamayaranapunkamayaranipun. têtiyang ing rêdi.

Kala kaping 22 wulan punika pakêmpalanipun para punggawa pagantosan pang Ngayogya, damêl parêpatan warga, manggèn ing pamulangan Adi Darma, ngrêmbag pilihan pangrèh, ingkang kapilih Tuwan Surya Pranata, pangayoman, Tuwan Cakra Aminata, pangarsa Tuwan Driya Wôngsa, mudha pangarsa, ngrangkêp pangrèh padintênan. Tuwan Rêksa Diputra, panitra. Tuwan Sastra Atmaja, ardana.

Murih migunani dhatêng golongan sanès, ing sapunika organipun B.O. badhe dipun ewahi sakêdhik, saha nêtêpakên ingkang dados sêtap rêdhaksi: Dhoktêr Supama, Tuwan Supadma, Niti Nagara tuwin Ranu Atmaja. Organ wau badhe kawêdalakên sawulan kaping kalih.

Pangadilan landrad ing Suliki, andhawahakên karampungan ukum pêjah dhatêng pasakitan nama Luwi, jalaran kalêpatan amêjahi bojonipun kapala bawah Padhang Japang. Kala rumiyin Luwi sampun nate dipun ukum 2 taun jalaran nganiaya kapala paprentahan, prakawis paos.

Pawartos saking rêdhaksi

Tuwan Muhamad ing Malang. Ingkang panjênêngan dangokakên, ingkang ngêdalakên kantor pangêcapan De Unie ing Bêtawi.

Lêngganan nomêr 555 ing Talun. Ingkang prayogi piyambak ngintunana gambaripun kemawon.

--- 159 ---

Wêwaosan

Sêsupe agêmipun Rajaputri ing Seba

10. Propesor Higgs ambêbêdhag

Kapitan Orme wicantên sajak sampun pasrah: kiraku ora yèn praharane mau bakal liwat bae. Wis ora ana rekadaya liyane manèh kajaba mung andêdonga. Têtêmbunganipun wau lajêng dipun sambêti piyambak makatên: saiki wis mèh têkan wêkasane, ewadene kowe Propesor Higgs, wis matèni singa barong loro, kang mangkono kuwi rak wis pira-pira.

Wangsulanipun Propesor Higgs: e tobat, ya kono nèk kowe anduwèni kapèngin mati. Donya ora bakal kelangan nyang awakmu, ananging pikirên, sapira rugine yèn aku nganti ora ana, aku ora sumêdya mati dening prahara wêdhi kaparat iki, sêdyaku arêp ngarang buku prakara Mur. Kanthi rai singêr,sangar,. Propesor Higgs lajêng ngêthungi kêpêl dhatêng mega ingkang amurugi wau.

Salêbêtipun wontên makatên wau kula anggagas.

Kula lajêng wicantên: mara padha rungokna, nèk murih slamête, iya ana kene bae, sabab yèn aku kabèh ambanjurake lumaku, wis mêsthi bakal kêpêndhêm urip-uripan têmênan. Dêlêngên kae: lho, ana panggonan sing santosa kang kêna dituroni. Kula lajêng nêdahi gumuk ingkang adhêdhasar sela, saha wicantên malih makatên: ayo enggal padha têturon, lan walulange singa barong dikêmulake, sabab iki kêna kanggo anjaga, aja nganti aku kabèh kêplêpêgên. Ayo ta rikat kônca, ayo, ayo, kae têka.

Mila inggih saèstu, praharanipun dhatêng, swaranipun anggêgirisi. Dhatêngipun wau nglêrêsi kula sadaya sampun tilêman kados ingkang sampun kacariyosakên wau, inggih punika mêngkurêp, gêgêripun katêmpuh ing prahara, irung lan cangkêm dipun umpêtakên, kadosdene caraning unta manawi wontên makatên wau. Wacucaling singa barong anutupi sirah sarta badan kula sadaya. Kêletaning suku kula tindhihi kêncêng, supados sampun ngantos kabur, kala prahara saha pêtêng andhêdhêt wau dhatêng. Kados makatên gumlethak kula sadaya pintên-pintên jam dangunipun, botên sagêd ningali lan botên sagêd gêginêman, jalaran saking swara ingkang ambrêbêgi wau. Sakêdhap-sakêdhap kula sadaya angangkat badan saha ambrangkang, prêlunipun supados pasir ingkang tumpukan wontên sanginggiling badan kula sagêda wutah. Kula sadaya nandhang sangsara sayêktos, awit ungkêping bêntèr sangandhapipun wacucal singa barong ingkang mambêt, saha hawa ingkang kêbak pasir wau, anjalari kula sadaya mèh kêplêpêgên, punapa malih kula sadaya botên sagêd ngombê punapa-punapa, ananging ingkang nglangkung-nglangkungi punika kintên-kintên panggèsrèking pasir, saking rikating panggèsrèkipun pasir dhatêng kula sadaya wau, ngantos sandhangan kula sadaya ingkang tipis, sami pating cromplong. Saha raosing kulit sakalangkung sakit sangêt.

Kula mirêng wicantênipun Propesor Higgs ingkang kala punika kraos mumêt marambah-rambah makatên: iya ora anggumunake, dene rêca-rêca ing Mêsir iku padha gilap apik mangkono. Hêm iya ora anggumunake, Sêrsan Quick bakal bisa anggilapake sêtiwêl kang gêdhe sarana garêsku iki, singa barong panyakit kae. Kênèng apa dhèk anu kae kowe awèh uyah nyang aku, kêbo. Adhuh-adhuh gêgêrku lara têmên.

Sasampunipun piyambakipun lajêng kèndêl, lan namung dhang-dhong nglèndhèhi, ewadene nandhang sangsara ingkang makatên wau kintên-kintên inggih wontên pigunanipun ingkang agêng, jalaran manawi botên makatên, amargi saking sayah lan ngêlak sangêt wau, kula sadaya sagêd ugi sumaput, ngantos sagêd kêtilêman, ingkang botên badhe tangi malih. Ananging kala punika kula sadaya botên rumaos gadhah panarimah, amargi raosipun botên kantên-kantênan. Ing têmbe wingkingipun, Orme nyariyosakên dhatêng kula, bilih kala punika piyambakipun gadhah panganggêp, angsal bôndha kathah sangêt, jalaran nyade pirantos niksa awarni pasir ingkang bêntèr, ingkang sakêdhap-sakêdhap kanthi kêkiyatan dipun damokakên dhatêng tiyang ingkang kasiksa wau.

Kula sadaya botên nyumêrêpi, pintên dangunipun kula sadaya wontên ing ngriku punika. Ing têmbe wingkingipun sawêg kasumêrêpan, bilih dangunipun prahara pasir wau wontên kalih dasa jam. Salêbêtipun wontên prahara pasir wau, pungkasanipun kula lajêng sumingêp, sarêng dangu-dangu kula èngêt malih, ing cakêt kula, kula sumêrêp rêdi pasir kêkalih, ingkang warninipun kados punthuk kuburan. Ing pêpunthukan kêkalih wau kêtingal kados suku congat-congat, ingkang suwaunipun warni pêthak. Suku ingkang kalih lajêng ebah, pasiripun minggah saha badanipun Kapitan Olivier Orme lajêng mêdal saking ngriku. Kula kêkalih lajêng sami pandêng-pandêngan sakêdhap.

Kanthi anuding dhatêng Propesor Higgs ingkang kala punika taksih kêpêndhêm, Kapitan Orme pitakèn makatên: apa dhèke mati.

Kula amangsuli: aku kok kuwatir nèk-nèke iya. Mara ayo [a...]

--- 160 ---

[...yo] padha didêlêng. Kanthi rêkaos sangêt, kula kêkalih lajêng andudut Propesor Higgs saking pêndhêmanipun.

Kula kêkalih lajêng nyumêrêpi, sanadyan rainipun kêtingal cêmêng saha anggigoni, ananging bêgja sangêt dene taksih gêsang, piyambakipun angebahakên tanganipun saha gêrêng-gêrêng.

Kula wicantên: kiraku: banyu sing bisa marasake dhèwèke.

Kala punika lajêng tuwuh pangraos ingkang nguwatosakên, gêndul pasangon toya angkangingkang. satunggal sampun kothong ing sadèrèngingun prahara, nanging gêndul satunggalipun malih, ingkang agêng saha kabuntêl mawi sinjang kandêl, punika taksih isi tigang prapat, samantên punika manawi saking dayaning bêntèr ingkang sangêt, toyanipun botên nguab. Manawi toyanipun nguab, sampun tamtu Propesor Higgs badhe pêjah, makatên ugi kula kêkalih, manawi botên enggal-enggal wontên pitulungan dhatêng. Kapitan Orme ngulir tutuping gêndul, kula piyambak kala punika botên kongan ambikak. Salajêngipun Kapitan Orme kanthi untunipun nyopot sumpêling gêndul, ingkang dipun pasang dening Sêrsan Quick kanthi ngatos-atos wontên sangandhaping tutup, sukur ring Allah, dene toyanipun botên nguab. Ing ngriku Kapitan Orme lajêng nètèsakên toya sawatawis tètès wontên ing lambenipun ingkang garing mêkingking, saha kula sumêrêp, piyambakipun anggêgêt lambe ngantos mêdal rahipun, saking anggèning badhe ngampêt hawanipun ngêlak sangêt wau. Piyambakipun sagêd ngampêt ngêlakipun wau, saha tanpa ngombe toya satètès-tètèsa, gêndulipun lajêng dipun ulungakên dhatêng kula sarwi wicantên makatên: kowe kuwi tuwa dhewe Adams, elinga: ta.

Sapunika kula ingkang kêpengin sangêt, tujunipun kula sagêd ngampêt ngêlak wau. Kula lajêng linggih saha andèkèkakên sirahipun Propesor Higgs wontên ing dhêngkul kula, kula lajêng nètèsi satètès-satètès wontên ing lambenipun ingkang garing wau, pinanggihipun anggumunakên sangêt, sabab salêbêtipun samênit kemawon, piyambakipun sampun linggih jêjêg, saha lajêng nyobi ngrêbat gêndul wau kalihan tanganipun kalih.

Sarêng gêndul wau kula singkirakên, Propesor Higgs angangluh makatên: adhuh, manungsa kathik tega têmên, tega tur mung mikir awake dhewe.

Kanthi rêkaos kula wicantên makatên: dêlêngên: ta Higgs, Orme lan aku dhewe mèh mati jalaran saka ngêlake, ewadene aku sakaloron ora ngicipi banyune babarpisan, yèn banyu iki kudu agawe slamêtmu, kowe iya kêna ngombe banyu iki kabèh, aku kabèh iki kasasar ana ing sagara wêdhi, dadi kudu sing gêmi. Yèn banyune koombe kabèh, kowe mêngko bakal ngêlak manèh lan mati.

Propesor Higgs amanah sakêdhap, saha lajêng tumênga sarwi wicantên makatên:

Aja dadi atimu, aku saiki mêruhi yèn aku dhewe kang mikir mênyang awakku dhewe iki. Ananging ing sajrone gêndul iku isine banyu rak akèh, ayo aku kabèh padha ngombe saclêgukan, sabab yèn ora mangkono, aku kabèh ora bisa ambacutake.

Salajêngipun kula sadaya lajêng sami ngombe, ingkang kangge takêr gêlas manci alit, ingkang botên sagêd isi langkung kathah tinimbang gêlas anggur. Satunggal-satunggal angsal ngombe tigang gêlas, ingkang kacêcêp kanthi alon-alonan. Kala punika kula sadaya anggadhahi pangraos, bilih kula sadaya satunggal-satunggalipun sagêd nêlasakên toya saêblèg, bokmanawi malah langkung saking samantên. Eèwadene toya sakêdhik wau dayanipun anggumunakên, kula sadaya rumaos gêsang malih.

Kanthi nratas ing pêdhut, kula sagêd ningali gumuk-gumuk, ingkang katêdahakên dening têtiyang Zeu dhatêng kula sadaya, bilih ing ngriku punika papaning singa barong.

Kula wicantên: nèk kana kae panggonaning singa barong, mêsthine, ing kono iya ana banyune. Ayo padha nyoba mênyang panggonan kana kae, nèk-nèke saka kono bisa wêruh dununging pakampungan.

Salajêngipun kula sadaya nuntên miwiti lumampah kanthi rêkaos sangêt, wacucaling singa barong ingkang sampun mitulungi dhatêng gêsang kula sadaya, ananging ingkang sapunika atosipun kados balabag, kêpêksa dipun tilar, ananging sanjata-sanjata kabêkta. Sadintên muput lampah kula sadaya minggah saha mudhun rêdi. Sakêdhap-sakêdhap kèndêl, prêlu ngombe toya satètès, lan tansah angajêng-ajêng sagêda sumêrêp dhatêngipun têtiyang ingkang badhe têtulung, ingkang dipun pangagêngi Sêrsan Quick saking sisihing gumuk ngrika, sukur sagêd sumêrêp dhatêng pakampunganipun. Mila inggih sayêktos, sapisan kala kula sadaya sumêrêp dununging pakampungan wau, ananging sarêng kula sadaya dumugi pucaking rêdi, kula sadaya sumêrêp, bilih punika namung wêwayangan ing awang-awang kemawon. Ingkang makatên punika satunggiling gôdha rêncana ingkang adamêl sakiting manah tumrap têtiyang ingkang badhe pêjah jalaran kasatan.

Ing ngriku kasaput ing dalu, lan rêdi-rêdinipun tansah taksih têbih kemawon, kula sadaya sampun botên kongan malih, saha saking kasok ing sayah, kula sadaya lajêng sami ambruk. Toyanipun sangu mèh têlas babarpisan. Ujug-ujug Propesor Higgs lajêng cariyos, bilih piyambakipun wontên ingkang dipun sumêrêpi, e, inggih pancèn sayêktos, botên ngantos tigang dasa mètêr saking ngriku, kula sadaya sumêrêp cêtha, wontên sabangsaning manjangan sagrombol, ingkang lumampah saking satunggiling ara-ara dhatêng ara-ara sanèsipun, kanthi anglangkungi gumuk-gumuk wau. (Badhe kasambêtan)