Ngèlmu Kodrat, Angabèi IV, c. 1900, #1321

JudulCitra

Sêrat Pêthikan Ngèlmu Kodrat[1]

Ilmu Kodrat Sawatara

1. Asmaradana

1. banyu nora bisa manjing | nuli gêndul rubuhêna | udara dêdêl wêtune | blubug-blugug gêndul swara | dadya angin ranira | mêtu saking jroning gêndul | lah ing kono rasakêna ||

2. lan malih jupuka kêndhi | ingkang kêbak isi toya | kang dhuwur sumpêtên lènge | nuli cucuke êcurna | pasthi toya tan mêdal | rèh

--- 242 ---

hawa tan bisa mlêbu | saking katutupan asta ||

3. lawan waspadakna malih | utawa kuwating hawa | klênthing kothong upamane | tumpangna ing dhuwur toya | sayêkti jun kumambang | karana sajroning êjun | kêbak kadunungan hawa ||

4. sabab udara puniki | anduwèni daya ringan | lire ringan iku ènthèng | tinimbang kalawan toya | pama klênthinge pêcah | wus pasthi june salulup | awit koncatan udara ||

5. ana pratandhane malih | giyota madyèng samodra | kêna dèn anggo wong akèh | kumambang isi momotan | tur pirang-pirang koyan | yèn kênèng bancana rêmuk | hawa mentar saking palwa ||

6. kang prau kêlêm tumuli | akèh janma kasangsaran | saha kanyataan manèh | talaga kali samodra | urip dayaning hawa | kabèh kaanan kang idhup | santosa saka udara ||

7. pira-pira tăndha saksi | kanyataaning udara | swarèng sabarang maring jro | malbu karnaning manungsa | miwah karnaning liyan | lakune ngungkuli punglu | nêmpuh

--- 243 ---

karna sung pariksa ||

8. yèn parêk ngungkuli thathit | lamun têbih saya suda | hèh Kancil wêruha kowe | sun micara sira myarsa | ngrungu tanpa antara | yèn adoh hawa lumaku | sira dhewe wus uninga ||

9. pistul bêdhil mriyêm muni | kapyarsa saking kadohan | jumêgur dhisik wêtune | dêdêl gayuh jumantara | mudhune alon-lonan | wit rindhik ing lakunipun | tăndha manèh kang têtela ||

10. yèn sira micara munggwing | omah gêdhe-gêdhe dawa | pasthi ana kumandhange | rare nirokakên sira | tan siwah ing wicara | poma Kancil dèn kacakup | yèn sira ayun sarjana ||

11. panjèrèngku kabèh iki | utamane muwuhana | takona kang wus paos |[2] aja isin puruhita | mring janma kang kaloka | kasub widagdayèng kawruh | yogya anggèr guronana ||

12. manèh yèn sirayun mèksi | Kancil lakuning udara | kang bisa ngungkuli pelor | coba nalènana kêrtas | gantungên srana bolah | tumuli bêdhilên kulup | nadyan [na...]

--- 244 ---

[...dyan] parêk nora kêna ||

13. awit hawa wis dhingini | nèng ngarêping mimis timah | wêkasan kabur kêrtase | katiyup dening udara | dluwang ngalih panggonan | têmah salah ing panuju | wasitane kawruh palak ||

14. mong praja wêruha malih | pratandhane sipat hawa | lah age jupuka dêmon | uga anancanga kêrtas | wawasên ingkang cêdhak | tumuli tulupên kulup | wus pasthi kêrtas tan kêna ||

15. titènana malih saksi | lakune sipat udara | gêni murup upamane | tan antuk hawa pralena | yakti tan dadi brama | upêt nèng sajroning bumbung | tinutup mati sakala ||

16. bisa gawe gănda amis | bacin arum saking hawa | wus pira-pira tandhane | saksi gumêlar nèng donya | watara satus yuta | kuwate kaanan wujud | kabèh dayaning udara ||

17. dene kandêle nèng bumi | ujare wong ahli palak | mung sèkêt pal mandhuwure | sadhuwure hawa sonya | suwung tanpa kaanan | dene anggèr warnanipun | mèh prasasat tanpa rupa ||

18. darbe sipat sawatawis |

--- 245 ---

biru yèn saking kadohan | lah priksanên langit kabèh | anduwèni biru rupa | sajatine akasa | suwung datan rupa biru | kang awit warnane hawa ||

19. kaya ta samodra ardi | yèn tinon saking kadohan | amasthi biru warnane | padha warnane akasa | alas lan desa-desa | padha biru wujudipun | iku Kancil dèn waspada ||

20. aja ngawur bae Kancil | lalu èlu-èlu mudha | pingging wong cupêt budine | wruh kaanan kang rinêmbag | mung trima lowung gêsang | guna-ingaguna tambuh | wicaksana nora karsa ||

21. yèn kewan cupêt ing budi | kawruh mangkono tan doyan | dèn arani ngèlmu rèmèh | udara dèn anggêp Allah | mangkono iku lumrah | hèh Kancil jatine dudu | aja kèlu salah cipta ||

22. akèh wasitaku Kancil | kudu têngaluka ing tyas | bêbasan têngaluk anggèr | iku têmbunge wong Arab | kasêbut dalil kur'an | têgêse pamrihe kalbu | ingkang nganti bisa apal ||

23. paham jaba jêro tampi | lire jaba păncadriya | kang sayogya lanyah tyase |

--- 246 ---

rupa têmpuhing suwara | nyiram mring tirta maya | ingkang dununge têngaluk | pangudimu ratri rina ||

24. yèn tyas jaba jêro tampi | paham saliring kagunan | tamtu murtyanjana kaot | ngêculake jêro jaba | paningal pangandika | pamyarsa tuwin pangambu | wus kasêbut wong sarjana ||

25. wruhanta sajroning jisim | ana wujud kaya sira | marmane yèn sira sare | tan bangkit mriksa miyarsa | de wuta tuli sira | nora anon nora ngrungu | iku tăndha jro tyas ana ||

26. dèn arani ati eling | nanging dudu Gusti Allah | iku mung gurumu dhewe | mula Kancil golèkana | êndi kang ngajak nendra | êndi ingkang ngajak idhup | tunggal kang ngajak pralaya ||

27. dèn awas lawan dèn eling | mung minta enak kapenak | lara sukan[3] mati êmoh | wangsul ing tirta ning maya | adrêng sabarang karsa | nendra tan kenging sinayut | luwih manèh yèn antaka ||

28. napas anglocita eling | mung dadi pikukuh Islam | lah Kancil êndi Islame | cacate ingkang amaca | kang nulis lan kang myarsa | kobêng[4] bingung nora wêruh |

--- 247 ---

upayanên Among Praja ||

29. sabab ingatase pati | tan ana kang bangkit ngampah | sanadyan dhoktêr Sêpanyol | Prangkrik miwah dhoktêr Ruslan | kang wus kalokèng kuna | marsudi gone tan mangguh | anggèr ingkang nama Islam ||

30. adat mung kaborong kaki | Islam slamêt têgêsira | iku kang wus lumrah ngakèh | sawênèh para ngulama | Islam klimah tayibah | ana kang ngarani makbut | lan ana ngarani asrah ||

31. mungguh satêmêne Kancil | kang jênêng Islam sanyata | wong nambêlèh ing napsune | kasêbut kitab muktasar | Islam dabikul nupas | upayanên yèn katêmu | wus sah sira jênêng Islam ||

32. Kancil mèsêm matur inggih | cocog lan guru kawula | sadalêming cipta bolong | inggih lêrês sang iswara | nambêlèh napsu hawa | lir kang sampun kula inum | uni nong aning ana nong ||

33. mèsêm ngandika sang yogi | iku bênêr Among Praja | wus sêdhêng mêngku kaprabon | pramudaning witaradya | bawani ing bawana | sira wus tămpa pituduh | ing kawruh murtining [murti...]

--- 248 ---

[...ning] jana ||

34. wus sun palastha bab iki | kulup ywa kadawa-dawa | manawa kèh tanpa gawe | lan kang sayogya nênruka | pananya sat[5] prakara | bab sapisan kitab sung wruh | mungguh wêwênanging nata ||

2. Pocung

1. duk rumuhun jaman kukila ranipun | pulo tanah Jawa | manungsa lir pendah paksi | tanpa yudanagara tanpa agama ||

2. nguni rusuh ingkang rosa-rosa untung | durung ana sastra | maksih laknyana wanda lir | kewan wana tanpa wisma ngrong gothaka ||

3. nuli nêmu kawruh mèt klikaning kayu | urat sinasaban | baksana lan woh kulampis | palawija jagung kimpul lan katela ||

4. watarantuk ing lamènira sataun | ing jaman kukila | waktu samana wong Jawi | amung bapa babu dèn anggêp lir nata ||

5. samya munjung jinunjung kurmatan agung | sadaya pra wrêda | inganggêp Hyang Maha Sukci | tan watara băngsa Sanskrita ngajawa ||

6. amêmuruk sastra agama pikantuk | myang yudanagara | duga wataraning urip | nêmbah dewa aran agama pikuwat ||

--- 249 ---

7. iya iku kang langkung brama Hyang Wisnu | agama Sanskrita | mindhak-mindhak băngsa Jawi | jaman iku wong Hindhu putus agama ||

8. akèh guru gêgarane tyas rahayu | nalika samana | misudha lajêring bumi | kang minăngka atining jagad narendra ||

9. marma ratu têmbung kawi basa Hindhu | kang kanggo nèng Jawa | kalantur jaman samangkin | sri bupati jawata mangejawantah ||

10. waktu iku angêdêkkên candhi watu | binatur rinêngga | gambar-gambar patra titi | lah priksanên Borobudhur lan Prambanan ||

11. candhi Sèwu mangetan mangulon têrus | jroning tanah Jawa | miwah sabrang tanah Hindi | luwih akèh patilasan jaman Buda ||

12. bagus-bagus anèh-anèh kang tinatur[6] | Kancil sun watara | pama wong saiki kardi | niru candhi wus pasthi datan kawawa ||

13. akèh watu ingkang tinandhan sastrayu | kang isi wasita | pêpèngêt nêmbah Hyang Widhi | supayemut manungsa laku durnala ||

14. mungguh ratu tanah Jawa wajib mupu | beya pajêg lêmah | ingkang rupa pèni-pèni | rajapèni

--- 250 ---

pêlikan êmas salaka ||

15. gusti iku locitèng tyas jarwanipun | tunggal wujud prana | atining jagad sakalir | mobah molah karsaning manah narendra ||

16. watarantuk sèwu warsa jaman iku | nulyana balabag | sangsara gung andhatêngi | banjir bandhang tanah Jawa karusakan ||

17. duk ing dangu Sumatra Sèlèbês kumpul | Bali praptèng Japan | dadya pêcah lêd jaladri | duk samana puwarane jaman tirta ||

18. marga banyu lêgok murang dadi laut | sawatara lama | wong băngsa Cina ngajawi | gawa arta picis gobog jaman kuna ||

19. wismèng dhusun akèh Cina dadi buyut | lire pinituwa | nyăngga pajêg ing narpati | bayar arta sabên kalamangsanira ||

20. kèh kapencut Jawa kalakuan manut | mring basaning Cina | kaya têmbung pajêg Kancil | kawruhana basa iku têmbung Cina ||

21. wêwalêsmu rèh sira jumênêng ratu | marang narakarya | miwah narapraja Kancil | amancasi prapadudon rêbut basa ||

22. nadyan kukum midana satru jayagung | wong

--- 251 ---

ngrusak silarja | juti duskartaning bumi | prihatine minta tulung sri narendra ||

23. marma ratu misudha patih pangulu | myang jaksa rumêksa | rina wêngi ngupa kardi | wong durjana kang mrih ngrabasèng krêtarta ||

24. lah ta iku têtêp dadi wêwalêsmu | walês ping kalihnya | kali mili mrih ngalèbi[7] | bêlabari têtanduran narakarya ||

25. mila kudu ratu èngêt rintên dalu | binudi ing prana | êndi narmada kang dadi | dêdalaning sètubănda mrih raharja ||

26. kaping têlu ratu wruh panggonan samun | singub limut lamat | tiniti waspadèng budi | kudu mawi sinung malading panjuta ||

27. sikêp bau jaga pakewuh yèn rawuh | wêwalês kaping pat | nata rumêksèng pakarti | ing sangsaya kang sadurunge kawahya ||

28. kaya têluh kang mangrusak wong tumuwuh | karya tanuita | têgêse dhêdhukun sakit | wêwalêse narendra kang kaping lima ||

29. wajib mupu ratu sangsayaning wadu | kere sinung wisma | wastra baksana nyukupi | para papa pêkir miskin sinasrama ||

30. ping nêm kudu narendra kajibah muruk | wadu murda [mur...]

--- 252 ---

[...da] dama | punggung pingging cupêt budi | karya samaita lire mardi tama ||

31. tanpa gunggung wêwalêse yèn kaetung | rèh kajibah molah | mosik ing jagad narpati | wus narima wong cilik pinrês kringêtnya ||

32. jatènipun wong akèh kang nganggêp ratu | têtêping narendra | saka kawula kang pasthi | de têtêpe wong cilik saka narendra ||

33. marma kudu gusti lan kawula rujuk | nora kêna pisah | wong cilik ingkang ngingoni | ratu wastra baksana saka wong desa ||

34. pan wus tamtu | jaman mangke para ratu | karya kulawarga | bupati panèwu mantri | kabèh iku kamulyan saka wong desa ||

35. mondhong mikul candhak kulak anênandur | kangge ngupa arta | yèn wus antuk sinungkên ring | sri narendra sawadyabala santana ||

36. mila kudu marsudi ilining banyu | lan sirnaning durta | sandeaning tyas wong cilik | kang supaya sêmpulur lulus sung arta ||

37. tan adangu wong putih ngajawa rawuh | uga gawa arta | têmbaga araning dhuwit | iya iku wong Ingglan Purtêgal Prasman ||

38. gya sumambung Walănda [Wa...]

--- 253 ---

[...lănda] Nèdêrlan rawuh | Kancil sumurupa | cirining rupiyah ringgit | pinggir muni got simèt onsê jarwanya ||

39. Hyang Suksmagung awor kawula sadarum | yèn ingsun jèrènga | tarbukaning tulis iki | wus tartamtu kêrtas pirang-pirang koras ||

40. mula amung budinên dhewe sutèngsun | sakèhing sajarwa | tambahnya saka pamikir | bapa darma nandur mrambat saking sira ||

3. Gambuh

1. pasal pindho sutèngsun | ngong jarwani dununging wong sujud | nêmbah marang ratu purwakane nguni | agama ingkang nênuntun | katuntun sujud Hyang Manon ||

2. kang tamtu rintên dalu | supayemut narik tyas rahayu | ywana ingkang pêpeka ngrusak kartadi | dening tumuwuh mangayuh | kamulyan nyingkiri awon ||

3. sakèhing para putus | ngrekadaya wahyaning silayu | manêmbah ring latawal ujwa pinasthi | sawênèh dewa Hyang Guru | jagad pratingkah kang elok ||

4. ana manèh anjunjung | mring Hyang Odipati kang ginunggung | sagung cina cinadhang-cadhang swarga di | rinêngga pocapanipun |

--- 254 ---

satêmêne mung pasêmon ||

5. marma wêruha kulup | sawarnane agamaning makluk | kang gumêlar soring wiyat luhur bumi | kabèh ala kabèh bagus | mung gumantung ciptèng batos ||

6. malah sawiji kudu | kang kinasdu ywa kengguh ing dudu | kèh agama pêpacuh dursayèng bumi | Cina Wlănda Buda Hindhu | cinadhang ganjaran kaot ||

7. wong nêmbah ing Hyang Agung | rèhning tanpa jaman makam suwung | ingupaya ngêndi-êndi sêpa-sêpi | ana kono panggya samun | wangwung tan ana Hyang Manon ||

8. paran gyaning tumuwuh | pudyastuti sung cipta kang jumbuh | kawimbuhan jumbuhe kawula gusti | jatine Kancil atiru | dhewe kang kok anggêp jatos ||

9. rèh sira wus kasêdul | gandhul-gandhul gêgandhulan suwung | suprandene sêmbah sujudmu kok èsthi | èsthining Gusti sawujud | wujude tyas mung kang bodho ||

10. lire agama kukuh | yèn tinakon pangerane êmbuh | nora ana sawiji kang padha muhsis | sayêktine Hyang Mahagung | kang dumunung datanpa gon ||

11. susilaning tumuwuh | yèn manêmbah Pangerane [Pangera...]

--- 255 ---

[...ne] ewuh | mung kalipahing Pangeran dèn bêktèni | yèku panjênêngan ratu | kang natas sukêr tyasing wong ||

12. mila sayogya kudu | sri narendra mardi mardyèng sujud | nanging kudu uninga dununging bêkti | êndi kang wajib dèn ujung | mangkono jênênging katong ||

13. dene sêmbah puniku | ingsun ringkês rong prakara cukup | ingkang dhingin sujud mring Hyang Maha Sukci | kang pasthi prastawèng wujud | dalil kur'an awêwartos ||

14. mangkana lapalipun | tampanana yèn sirayun kusus | lamak buda pilwujudi hilêlahi | tan nêmbah sakèhing wujud | nanging Sang Hyang Nuksmèng Manon ||

15. mungguh wujude kulup | uni nunong aninong ana nung | dudu napas dudu angin mudyaali | rèh sira kalingan bingung | aninong aning ana nong ||

16. sandean ta katêmu | ing panyakrabawa kabèh luput | yèn wong nêmbah ing Allah sakêthi gampil | mobah molah mosik muwus | srana dadya sêmbahing

--- 256 ---

wong ||

17. nanging yèn yun wruh wujud | nama Allah sayuta pakewuh | rèhning sira jatine kawula laip | nêmbah asma bae cukup | lamun wus wêruh uninong ||

18. muhung pamintaningsun | rèhning sira amêngku praja gung | jumênêng nèng Gêbangtinatar nagari | turasing Daniswara nung | yèn nêmbah ywa kongsi katon ||

19. aja lir santri kumprung | mêndêm kulhu siyang ratri bingung | kicah-kicih lir cakranggana nèng warih | sumuci mèt toya wulu | cangkrama lêlangèn ciblon ||

20. dat kang wajibul wujud | nuksmèng kăntha isthanira kulup | nora siwah barang sapolahe sami | nanging satêmêne kulup | datmu pribadi kang katon ||

21. dadya dununging wujud | yèn sira wruh kanthaning maujud | padha lêbu-linêbu panjing-pinanjing | sêmbah-sinêmbah ranipun | gêdhe cilik datan kaot ||

22. yèn sira durung wêruh | sun dumuke sêksèkna atimu | Kancil iki aninong aning anuning | Among Praja matur nuwun | ngungun anglocita [angloci...]

--- 257 ---

[...ta] cocog ||

23. tumancêp pulung kalbu | trusthaning nala mathêm andhêku | saking dene kanyataan tăndha saksi | kang sinêmbah mung dumunung | wayangane budi katon ||

24. Kancil mong praja matur | dhuh sang dibya pramudaning wiku | wus prastawa èsthining hyang datul yakin | jatine manungsa sampun | mangkyamba nyuwun jinatos ||

25. wahyèng pasal tri mupung | antuk wêwêngan kawêkèn ulun | ing dadose kewan sato kumêlip |[8] asal punapa sang wiku | jarwanana mrih tyas bolong ||

26. sarta ulun maayun | unwèng titah tambah kalongipun | kadospundi babaripun bab puniki | sang yogi pasrangkararum | hèh kulup asaling sato ||

27. saka rasaning idhup | pêpêrêsan kodrat betal makmur | nulya bumi gêni banyu miwah angin | kang wus lumrah ing panêmu | para musanip mangkono ||

28. nanging yèn mungguh ingsun | wong nyalênèh jatine truwilun | satêmêne asale sato kumêlip | kang mêngku sipat rongpuluh | purwa saking

--- 258 ---

kidam manggon ||

29. ngadam praptaning wujud | jroning wujud mêngku ala ayu | swarga nraka bêkja[9] cilaka ngrakêti | lah ing kono dat wajibul- | wujud jumênêng karaton ||

30. kulup mungguh asalmu | kowe dhewe kaki kang wus tau | biyèn kae ingaran ngadam bakin |[10] iku purwane tumuwuh | saka êmbuh jatining wong ||

31. buh mau êmbuh mau | rèh panêmu dèn anggêp wong putus | asal sato saka wadi madi mani | manikêm wus kanggo mabhum | sun sumêlang lamun goroh ||

32. kaya ta bumi banyu | angin gêni Kancil durung tamtu | rèhne kowe dhewe sayuta durung wrin | ngadam mustakirul wujud | kêna dèn anggêp pitados ||

33. akèh bae pra guru | sung pituduh purwaning tumuwuh | rèhne ingkang dèn anggo ing tanah Jawi | prayogane sira kulup | kawruhana ywa maido ||

34. lan malih sira ayun | prastawèng tyas bab kalonging umur | prakarèku anggèr yêkti luwih rungsit | ewuh pakewuh sun tuduh | nanging sun wèhi pasêmon ||

--- 259 ---

35. sajatine wong idhup | gon pacangkramaning kayat kayun | duk maksih nèng guwa garba praptèng mangkin | kaki nora wuwuh-wuwuh | tansah rintên dalu kalong ||

36. dhèk kalonge kang tamtu | uning unong aninong ana nung | hèh ta Kancil cocogêna ing pambudi | pralampitamu wus baut | kaya wus tan kêna keron ||

37. Among Praja tur nuwun | kalinggamurda sinuhun-suhun | wus tumanêm ing tyas trusing sanubari | mathêm mathênthêng kacakup | cungkup jangkêping pasêmon ||

4. Kinanthi

1. pasal ingkang kaping catur | winahya sêkar kinanthi | sababnya kawadis sirna | basa têgêse kawadis | iku basane wong Arap[11] | artine anyar nèng bumi ||

2. kabèh kaanan maujud | bumi langit sadayèki | kang gumêlar kang kumilat | cêcukulan pèni-pèni | surya wulan taranggana | sadayèku ran kawadis ||

3. lamun kagulung jêjuluk | ngalam têmbunge ngarabi | lire kumpulane barang | saka ling-alingan siji | yèn kaparinci winastanan |[12]

--- 260 ---

saeun jarwane kaki ||

4. sawiji-wiji kang wujud | tunggal kasat mata jinis | ing têmbe sadaya brastha | lêbur sirna tanpa dadi | mila ujaring musakab | myang dalil kitab wêwarti ||

5. kulu saeun halikun | ila wajahu lirnèki | sabarang satunggal-tunggal | kang gumlar kabèh têmbe nir | nanging ana kang tan rusak | Allah kang nuksma ing budi ||

6. mungguh muktamating kawruh | tan kêna rusak mung warni | pikirên dalil punika | yèn têmên-têmên pinanggih | nora adoh saka sira | mangke sun jèrèng sathithik ||

7. kakekate ingkang maksut | bumi langit sagarardi | candrama myang danumaya | kabèh satêmêne kaki | iku nora kêna rusak | awit biyèn praptèng benjing ||

8. mungguh wicaraning usul | ingkang aran kiyamati | pungkasane dina donya | mangkana wêcaning dalil | wal kiyamat akir donya | kayêktèn sira pribadi ||

9. dene kiyamat sutèngsun | satêmêne kalih warni | sajuga kiyamat kobra | kapindho kiyamat sahir | kobra

--- 261 ---

gêdhe jarwanira | pradikane sahir cilik ||

10. larape pituduh iku | sira pribadi ngêmasi | sadaya kaanan donya | rusak wus datan kaèksi | tan ana sawiji apa | lah sêksènana pribadi ||

11. priksanên kyamat sahiru | yèn sira nendra tan ngimpi | apa kang katon nèng kana | iku pratandhane Kancil | nuli wungu saka nendra | mila ran kiyamat cilik ||

12. Kancil Among Praja matur | kasinggihan sabdèng yogi | panêmbahan ing bawana | sadayamba sampun tampi | mung sakêdhik nyuwun priksa | karananipun wong ngimpi ||

13. dene yitmane tan mêtu | kuliling jajah nagari | yèn mêtu saking jiwangga | tamtu ing ngriki ngêmasi | boya wande dados hawa | lah kadospundi sang yogi ||

14. mèsêm pramodaning wiku | sarwi pasrangkara ririh | bênêr kulup gonmu ngatas | ywa ngawur kamoran pingging | manawa ing têmbe nular | tumrap putra wayah wingking ||

15. lamun sun buka bab iku | yèn sira bangkit nampani | rusak bodhomu sakala | cacate wahyèng

--- 262 ---

pamardi | maksih kasintron paesan | nanging kaca brênggaladi ||

16. sing sapa kang durung tau | maksih kawan naga lali | bingung kanan dadi kiwa | anggèr wuri dadi ngarsi | mangkono jamak wong tuwa | cingkrang budi tan tabêri ||

17. bab wong supêna sutèngsun | mangkya gumêlar ing bumi | surya candra taranggana | wana sagarardi maksih | tan siwah nèng kene iya | prakarèku sun jarwani ||

18. wandanira kabèh kulup | sun upamakake carmin | kang jêro wus isi hawa | yeka netranira kaki | gumulunging păncadriya | urip ing sajroning pati ||

19. sadalêm netra puniku | ana gambar ngalam kabir | de wandanira punika | ingaranan ngalam sahir | agal anuksma ing lêmbat | dalil kur'an wus wêwarti ||

20. anal ngalamul kabiru | dakalapi ngalam sahir | jarwane lapal punika | jagad gêdhe manjing cilik | wujudmu gêdhe sapira | prandene kalêbon langit ||

21. sajatine nora mlêbu | mung gambare donya manggih | iku tirta kang ning maya | cangkrama mendrawèng pikir | manjing sadalêming netra |

--- 263 ---

kang jumênêng banyu urip ||

22. mula yèn wong ngimpi turu | sahuwat lan wanodya di | nêmahi nikmat mupangat | tan salisir kaya iki | dayane rahsa ramahya | yayah nendra rarasing sih ||

23. ingaranan rahsa kudus | marmane anggèr nglabêti | yèn anèng jroning supêna | manggya sangsaraning jisim | anggèr tan karasa lara | iku aran rasa kadim ||

24. lire kadim sipat alus | mêngku prakara rong warni | bungah kaping pindho susah | sadalême nendra ngimpi | mila têmbung kawi jarwa | nendra pardikane têbih ||

25. nyata kayêktèn wong turu | tan supêna miwah ngimpi | têbih nglangut tanpa kira | tan kêna dinalih yakin | yèn sun jèrèng bab punika | kêrtas pirang-pirang kodhi ||

26. mung pamintaningsun kulup | pikirên dhewe kang titi | rèh siranggèr mêngku sipat | rongpuluh cukup nyampêti | atas pradondèng sarjana | rina wêngi musus budi ||

27. lowung tinimbang wong nganggur | wus wajib manungsa mosik | ênênge ywan jana tama | nora kadya sela glinting | gumlethak bisu tan munya | pantês kinaryancik-ancik ||

--- 264 ---

28. rèhning sira mêngku idhup | jaba jêro dèn kawruhi | jêro mosik aranira | jaba mobah-molah nglisik | mila akablat sung warah | mukmin kayun bidorèni ||

29. jarwane mukmin kang tamtu | urip anèng desa kalih | têgêse sira punika | lagya têtêp linggih ngriki | pikirmu jajah nagara | êndi-êndi kok uripi ||

30. tur tanpa ana ing kayun | ningali tan mawi ngèksi | mirêng nora mawi karna | ngandika tan mawi lathi | mila pasêmon wong buda | lumpuh angidêri bumi ||

31. cebol gayuh langit nusup | yeka budayèng tyas luwih | kowe dhewe wus uninga | kulup kasêktèning ati | iku lire mosik muna | sayogya wajibing urip ||

32. seje wong kang kaya ênthung | mobah-molah tanpa pamrih | uripe urip-uripan | iku singgahana kaki | pra laksitaning utama | ri ratri amardi budi ||

33. budayaning kayat kayun | cangkrama mindrayèng jisim | sanadyan cakraning donya | kêmput ingubêngan angin | dadya

--- 265 ---

uriping bawana | lir kang wus sun jèrèng nguni ||

34. Kancil Among Praja matur | sampun kawula tampèni | sadaya sajarwa tuwan | manjing dalêm sanubari | sampun tangaluk tyas amba | nadyan nendra tangi maksih ||

35. ing mangke kawula nuwun | pasal ping gangsal kang warti | kyai mugi katangkarna | supados tumangkar wuri | katampèn ing putra wayah | kinarya nuntun tyas pingging ||

36. dwija wrêka ngandikarum | bênêr sakèh kawruh iki | kagunan lan kasantikan | nora kêna dèn simpêni | sing sapa nutup kawignyan | iku wong dursilèng urip ||

37. ngèlmu kumbi slingkah-slingkuh | kukuh sinumpêt nèng ati | wahyane angon iriban | ting kalêsik kaya dhêmit | yèn ana seje golongan | cêp lir rong-orong kêpipit ||

38. kawruh kang mangkono kulup | dadya wisunaning urip | karya pêtênging agêsang | nora wurung bujuk dhuwit | pae dibyèng suracala | nglela ginêlar ing bumi ||

39. singa krungu lir maguru | sasat mêjang ing ri ratri | sêdyèng sun kaki

--- 266 ---

supaya | winancahan sarjanadi | anggèr timbuling sunyata | wimbaning wong ngadu budi ||

40. sapira bae ingkang wus | supaya winancah dening | pra sarjana nawung kridha | tan merang kasoran bangkit | kayêktèn gêlar pigunan | makanjar nèng bramartani ||

41. seje guru luru-luru | yèn kalah wicara isin | kasoran angaku mênang | budi andhap ngaku inggil | mung mamrih payuning kojah | nulyakèh wong manjing murit ||[13]

5. Dhandhanggula

1. dwija wrêka angandika aris | piyarsakna pasal kaping gangsal | kraton ngakirat ênggone | sun tan wignya sung wêruh | rèhning durung tau ngêmasi | sanadyan ngicipana | ngong pribadi maut | kapriye gon ingsun mêjang | bokmanawa sira ora bangkit tampi | awit kawruhmu kuna ||

2. kukuh bakuh mantêp ing pangèksi | gêgandhulan kawruhmu kang kuna | wêjange pra guru akèh | kang kok anggêp wus jumbuh | lima nênêm tunggal sawiji | anaa kang sulaya | jaba-jabanipun | nanging kêkêrane padha | kang dèn èsthi jumbuhnya kawula

--- 267 ---

Gusti | tan Gusti tan kawula ||

3. mung pribadi kang sira antêpi | mulih marang asaling manungsa | wit bumi gêni angine | warih bali mring banyu | angin kondur dadyawa malih | bumi mulih mandhala | dahana dadyangus | mung emut hawa ing jagad | kang sawênèh ana guru anjarwani | gulung badane wadhag ||

4. ginawa mring ing alam kang sukci | ana manèh guru malbèng sonya | wangwung suwung lir wong sare | salah sawiji iku | kok antêpi salami-lami | manawa sira tămpa | gêgandhulan ingsun | kok cakrabawa sulaya | upamane sun wêjang kewala kaki | kang lumrah ing akathah ||

5. ingsun tanggung pasthi yèn kapanggih | kadya para guru kathah-kathah | bênêr luput sabagyane | tan bangkit ngêdu têlu | wus mangkono lakuning kyai | Kancil sumambung sabda | dhuh sang dibya kawruh | kawula minta sanyata | sadayane kawruh mami tăndha saksi | lir sajarwa paduka ||

6. lamun botên kasêksèn ing ati | guru kawula ing dalêm prana | paran gèn kula pracayèng | sawarnining pangawruh | gênah kula uning [u...]

--- 268 ---

[...ning] patitis | kang bangkit anjrum mudhar | anjèrèng angêjum | gumlindhing lir nèkêr gêlas | yèn ta babar midrawa ngêbêki bumi | mangkono kang sarjana ||

7. kang wignyamot sasmita di-murti | rèh jrone nèng seban jagat[14] traya | barang punapa yêktyamot | kang amis bacin arum | lan rumêsêp ing kulung pikir | wong kadunungan ayat | ingayat ing ngèlmu | kang mèdêm padhang narawang | têrus têrang yayah kèkêr tanah Prankrik | mangkono wong bijaksa ||

8. ngandika lon sang awrêka yogi | yèn mangkono Kancil icipana | yèn sumanggêm tyasmu anggèr | kadarpa kumacèlu | mring sasana karaton ngakir | sun untapakên sira | mring silaning layu | derarsa anginum toya | ingkang tirta ning maya manganyum pati | pati kang tanpa sama ||

9. tranggina sang dwija nglaksanani | mugut yitmaka nir Sang Hyang Atma | pinêluk Kancil griwane | sinidan danèng tuwuh | lêlantaran aning ngunaning | unong aning ana nong | sakala wus layu | kadyangganing krêndhasawa | nir budaya yayah gusthi kang kaèksi | subrastha tanpa

--- 269 ---

siksa ||

10. sèsining jiwanggati ardanis | niskarèng tyas nora kara-kara | karana cupêt atmane | rêjasèng maya mahyut | kanindhitan ing mantrastuti | mangunah wiku arja | tumanduk ngendranu | kadewan carêm Hyang Endra | teja maya aran jagad sonyaruri | rèh rumêkêt jiwangga ||

11. nikmat mupangat nèng têpêt sukci | rawiyannya ing kanjamah piyan | uninong aning anane | arabe antamutu | kablal maut kang rasa wadi | carêm mring Widhi dhustha | pathining rasa nung | dumunung ing sonyapringga | tanpa sama wus layu kaya wus yakin | nora kinaya ngapa ||

12. la yaklamu bilailêlahi | la yakripu la yakbirulilah | sajatine êmbuh kuwe | tan wujud datan suwung | nora nendra nora angimpi | luluh lêbdaning kăntha | abadi ajalu | jalining arilokana | kana kene kakênan ngumalèng pati | pati patitis kanan ||

13. têtêp alkaju baetolahi | kanyataan tan lyan datul insan | kasdu takrul wong yakine | wus kapugut kasuwuk | hyang yitmaka panone siri | rasa surasèng lena | prana datan ngukup | kapurba tirta ning maya | wus [wu...]

--- 270 ---

[...s] prastawa kayat kayun tanpa dadi | nir kodrat wiradatnya ||

14. upamènira dahat malarsih | parandene Kancil Among Praja | nukarta karta kirdhane | godha nora kasandhung | munggèng kanjam mahpiyan kadi | dining karti sampeka | agyaning tyas kukuh | têmah tinêmu sacipta | nèng sasana dudu nraka dudu swargi | tan isi datan sonya ||

15. wus pêpanggih ring Hyang Datulyakin | adi nuksma ring dat maolana | dat molana nuksmèng kothong | kothong manuksmèng jumbuh | êmbuh kakung êmbuh pawèstri | irêng bang pita seta | ijo biru êmbuh | sirna sawarnèng rasanya | jaman langgêng nikmat nora ika-iki | unong uning ana nong ||

16. têtela trang wêjangan nocogi | kang wus kacakêp ing nala nyata | srambut pinara satuse | tan salisir rèh kusus | kasat mata makripat jati | jatine kang nupiksa | ya kang nganyut layu | mung langgêng datanpa sama | masaallah babe makripatul pati | kang norantuk winêjang ||

--- 271 ---

17. watarantuk saari saratri | Among Praja dènnya nginum tirta | ning maya mangayut maot | sang wrêka dibya uluk | salam tanggap Kancil tarampil | wa ngalaekum salam | uni nong ana nung | Kancil mangastawèng muka | wadanawor mandhala ngaras swendaglis | sumungkêm anèng pada ||

18. swanitarda lir tiris-tiniris | lalu lêbda tan kêna tinahan | kadyangganing wungu sare | jatine dudu turu | pungun-pungun dhêlêg tanpa ngling | derantuk minum tirta | tirta ning mahayu | gêdhêg kodhêng lir kunjana | lêngêr-lêngêr ngungun ngunadikèng galih | lah iki kawruh apa ||

19. sarwi matur mring sang wrêka yogi | bapak mangke kawula wus wikan | jatining maot dununge | manjing mring betolahu | nuksmèng pati wajibing urip | sapisan babar pisan | kinèn asinau | amba waspada saha trang | kayat kayun kudrat iradat myang ngèlmi | jro pati tanpa guna ||

20. tirta maya ingkang murbèng urip | dene êroh bapak dede napas | ngudi panglocita dede | ewuh kulayun dumuk | sasananya [sasana...]

--- 272 ---

[...nya] kang banyu urip | têtalining agêsang | sok makatênipun | punika kang nama Islam | sadayane kaanan ing dalêm jisim | amung dados pikêkah ||

21. wus têtela ingkang ngajak urip | ngajak nendra lan kang ngajak pêjah | bagya cilaka nèng kene | panglocita tan ayun | lara sukan mati tan arsi | mung enak lan kapenak | kabudayanipun | lêmbut arda sakti dibya | dadya murka nglêngkara sabarang karsi | tan wignya karya tilas ||

22. Kancil Among Praja matur aris | kyai kawula nyuwun pitêdah | ingkang murba wisesane | punapa gih puniku | iku kagyat asru dènnyangling | anggèr sira têtanya | ingkang murbèng tuwuh | tunggal pancêr tirta maya | iku kodratira pribadi kang dadi | jênêngkên wujudira ||

23. jumênêngmu sarana pribadi | duk sira maksih nèng kalkaosar | iku wus jumênêng dhewe | tur murba rintên dalu | nèng ajali praptèng abadi | nganti saiki iya | maksih durung tutug | murba misesa ring sira | yèn wong Arab anggèr [ang...]

--- 273 ---

[...gèr] dèn arani puji | puji alkamdulilah ||

24. mangko Among Praja sun tuturi | rasaning puji midrawèng raga | sakojur ana isine | lah iki warnanipun | uning anong uning ana ning | lah cocog apa ora | sêksèkna atimu | iku kang murba misesa | iya ingkang karya wujudmu sakalir | dudu roh dudu nyawa ||

25. duk sira maksih nèng jagad sukci | pujiku jumênêng pribadinya | gawe kanthane mangkene | unong aning ana nung | pasthi bapa biyung tan kardi | apadene malekat | nabi wali dudu | ing ngarêp sun wus wêwarta | jroning urip ana nraka ana swargi | karatoning Hyang Suksma ||

26. nalikane sira durung dadi | sonya sêpi tan sawiji apa | puji kang jumênêng dhewe | nadyan sira tan wêruh | nanging kêna ngwatarèng dugi | yogya kacakrabawa | jumênênging kamdu | iki rupane wêruha | uning unong Among Praja wus nampani | suka sokur narima ||

27. rèhning cocog lan panggalih wêning | kasat mata jarwaning sarjana |

--- 274 ---

têtela trang glèthèk pêthèl | rèhning jawi madyanung | datan kadung pangêncupnèki | tumrêcêp wus kacakan | jatining tumuwuh | wêruh kang murba wasesa | lawan tăndha saksi rèh kamil mukamil | sampurna kasampurnan ||

28. ing ri ratri lumintu mangèsthi | tanpa ingan jumbuh pangaksinya | nanging rèh mêngku prajane | dadya panganggonipun | sinasaban yudanagari | mamrih tan kawistara | mangkono wong agung | pamêngkuning radya dadya | tan sayogya jiwangga ngrêrasèng ngèlmi | nuwuhkên praja rêngka ||


Judul berdasarkan pada daftar isi. (kembali)
Judul berdasarkan pada daftar isi.
Kurang satu suku kata: takona kang wus waspaos. (kembali)
Kurang satu suku kata: takona kang wus waspaos.
sungkan (dan di tempat lain). (kembali)
sungkan (dan di tempat lain).
kodhêng. (kembali)
kodhêng.
sad. (kembali)
sad.
tinutur. (kembali)
tinutur.
ngalêbi. (kembali)
ngalêbi.
Kurang satu suku kata: ing dadose kewan sato kang kumêlip. (kembali)
Kurang satu suku kata: ing dadose kewan sato kang kumêlip.
bêgja. (kembali)
bêgja.
10 Kurang satu suku kata: biyèn kae ingaranan ngadam bakin. (kembali)
Kurang satu suku kata: biyèn kae ingaranan ngadam bakin.
11 Arab. (kembali)
Arab.
12 Lebih satu suku kata: yèn kaparinci winastan. (kembali)
Lebih satu suku kata: yèn kaparinci winastan.
13 murid. (kembali)
murid.
14 jagad. (kembali)
jagad.