Javaansche Wetten, Roorda, 1844, #677 (Hlm. 200-263)

Deskripsi judul
Teks sambungan
  1. Javaansche Wetten, Roorda, 1844, #677 (Hlm. 001-065). Kategori: Arsip dan Sejarah > Hukum dan Pemerintahan
  2. Javaansche Wetten, Roorda, 1844, #677 (Hlm. 065-134). Kategori: Arsip dan Sejarah > Hukum dan Pemerintahan
  3. Javaansche Wetten, Roorda, 1844, #677 (Hlm. 134-200). Kategori: Arsip dan Sejarah > Hukum dan Pemerintahan
  4. Javaansche Wetten, Roorda, 1844, #677 (Hlm. 200-263). Kategori: Arsip dan Sejarah > Hukum dan Pemerintahan
Image

Bab Kaping 69.

Dene yèn ana kawulaningsun. Kang padha laku dagang, utawa kang lumaku gawe, yèn lêlungan anginêp ana desa-ingadesa, anginêpa marang omahe lêlurahe, utawa sosorane, apadene kaume, banjur padha dirêksaa marang wonge desa kono, sadina sawêngi, yèn kawulaningsun kang lumaku gawe, dirêksaa ing salawase [salawa...]

--- 201 ---

[...se] gone nginêp. Môngka kongsi kaelang-kelangan. Iku kawulaningsun kang kainêpan mau, anêmpuhana tribaga rong duman. Ananging wong kang nginêp lan wong kang kainêpan mau, nganggo supata ing sakaro-karone, mênawa awit sôngka panggawene angruba ginèkake, dene mênawa ora olèh titik katêmu nyinane, mungguh tatêmpuh mau kabalèkna marang kang duwe manèh, banjur kaulurêna prakarane, dene yèn kang duwe omah kamalingan. Banjur apratelaa marang dhêdhayohe, yèn katêmu nyinane ana wong kang nginêp mau, nuli anêmpuhana sakawit. Sarta nganggo supataa sakaro-karone, kaya kang wus muni ing ngarêp mau, dene wonge kang kacina banjur dicêkêla katura ing parentah, dene mênawa wong kang nginêp mau katonjokan. Iku amêsthi katêmpuh marang wong bumi desa kono, yèn tatu kèhe 25 reyal, yèn mati 50 reyal. Mungguh wonge kang kainêpan banjur anggolèkana titik nyinane, yèn katêmu tumuli angaturana uninga ing parentah, dene tatêmpuh mau iya balia marang kang duwe manèh, mulura ing prakarane kaya ing ngarêp mau.

Bab Kaping 70.

Mungguh yèn ana kawulaningsun lêlaku kabegalan ana ing

--- 202 ---

dêdalan. Kongsi anjaluk tulung marang kawulaningsun wong bumi desa kang cêdhak kono, iku wong bumi desa enggal padha amitulungana wong akèh, sagêgamane, banjur padha nglaria sarta angunèkna titir, mênawa ora olèh lari, katêmpuha marang wong desa kang duwe bumi kono, kabegalan mau anêmpuhana tribaga, sarta anganggoa supata ing karo-karone, kaya tindake supatane wong kang nginêp mau, dene wong bumi desa yèn ora gêlêm têtulung, marang wong kabegalan mau, tumuli wonge kang dibegal asaida marang wong môncapat môncalimane, yèn ora gêlêm anampani saide, wong môncapat môncalima mau, banjur kadhêndhaa 25 reyal. Dene yèn olèh lari nyina, mungguh durjanane banjur padha dicêkêla marang wong bumi desa kang padha têtulung mau, yèn kacêkêl urip tumuli kapasrahna marang wong kang kabegalan mau, mênawa bôngga ngamuk banjur diwisêna, yên ana ali warise wong kang begal mau, ora narima, tanpa dadia katulaka panggugate, dene wong kang begal mau môngka lumayu lumêbu marang desa-ingadesa, iya banjur dijaluka marang lurah babêkêle desa kang dilêboni mau, diulungêna bêbandan. Dene yèn dikukuhi banjur kasaidêna marang wong môncapat môncalimane bumi desa ing kono, yèn ana wong awani-wani angukuhi durjana begal.

--- 203 ---

Bab Kaping 71.

Yèn ana kawulaningsun bocah gunung, utawa babêkêl desa kabèh, awani-wani anyidhêm rajatatu, utawa rajapati, ora ngunèkake gundhala titir, lan ora said ing pradatan ingsun. Kongsi kaliwat sôngka patang puluh dina, iku mêsthi kêna dhêndha kèhe 25 reyal, ingsun anggêri cacah sawah têlung jung mandhuwur lan mangisor.

Bab Kaping 72.

Apadene mênawa ana kawulaningsun ing desa, aduwe gawe mêmantu, anêtaki aningkêpi, sapanunggalane, môngka nganggo nyuruhi sanak sadulure, utawa kancane, iku sabubare gone padha jêjagongan. Lamun ana kang nginêp barang dandanane kang aji, iku dititipêna marang kang duwe omah, môngka ilang kamalingan. Iku kang duwe omah mau katêmpuhan. Tindake têtêmpuh tribaga, kaya wong kamalingan ana ing panginêpan mau, sarta padha supataa ing sakaro-karone, dene yèn ora katitipake, môngka ilang, iku kang duwe gawe ora anêmpuhi, nanging sarupane wong kang padha ana sajroning tarub. Iku padha kêna ing supata kabèh, mênawa olèh titik mulura prakarane.

--- 204 ---

Bab Kaping 73.

Lamun ana kawulaningsun. Wong nunggang jaran ana ing lêlurung, môngka nganti anunjang wong, utawa bocah, apadene têtunjanagn padha nunggang jaran. Tiba salah sawiji kongsi kataton utawa mati, iku yèn ana ali warise anêbut ora tarima, iya mulura pêpadone, ananging wong kang nunjang mau, amêsthi kêna ing diyat kamurwat ing bilaine.

Bab Kaping 74.

Apadene yèn ana kawulaningsun desa, kang angingu kewan. Kang arupa kêbo sapi jaran. Mênawa dingon ana ing dêdalan, utawa dicancang ana sapinggiring lêlurung, môngka anggudag apadene angidak ambrakot, uwong utawa bocah, kongsi kataton utawa mati, iku mênawa ana ali warise anêbut ora narima, mulura panggugate, dene wong kang duwe kewan mau, kêna kapatrapan dhêndha samurwate, dene kewan mau, yèn dingon ana ngara-ara, lan ing alas. Môngka ana wong utawa bocah, amarani panggoane mangan kewan mau, nuli dibabuk utawa dibrakot. Tatu utawa mati, yèn ali warise anêbut ora narima, tanpa dadia

--- 205 ---

panggugate, nanging kêbo kang anyundhang, jaran kang bêrakot, iku dadia rancapan.

Bab Kaping 75.

Anadene bocah ingsun gunung lan dêmang, utawa babêkêl desa kabèh, padha ora ingsun lilani yèn ananggap têlèdhèk bêngi, utawa awan, kang tanpa sabab. Dene kang ingsun lilani yèn ana sababe kagawe nayub. Awit aduwe gawe mêmantu têtak kingkêp,tingkêp utawa duwe anak. Nanging karêksaa kang abangêt. Aja kongsi ana wong kakêrêngan. Yèn nganti ana wong tatukaran, nganti tatu utawa mati, iku kawulaningsun kang ananggap. Kêna kapatrapan ing parentah, kadhêndha 25 reyal. Dene wong tatu utawa mati mau, yèn ana ali warise kang ora narima, iya mulura panggugate marang ing pradatan ingsun. Mungguh yèn ana sawijining wong, wani-wani anêrajang, ananggap talèdhèk awan, utawa bêngi, kang tanpa sabab. Iku wonge kang ananggap, kêna ing patrapan 25 reyal. Dene yèn ana rajatatu utawa mati, amarga rarêbutan talèdhèk. Môngka ali warise anêbut ora narima, iku ingsun gawe tanpa dadia, katulaka panggugate.

--- 206 ---

Bab Kaping 76.

Mungguh yèn ana lakuning barang gotongan, kagungane kangjêng guvremèn. Nganggo kairingake ing Wêlônda, akanthi bocah ingsun panèwu mantri ing Surakarta, mênawa kaputungan laku, ana ing dêdalan tali pêdhot pikulan putung, môngka panèwu mantri kang ngiringake mau kongsi anjaluk tulung, iku sarupane bocah ingsun bumi desa kang cêdhak panggonane kandhêge ing pikulan mau, enggal padha amitulungana, apa kang dadi panjaluke panèwu mantri mau, ladènana aja nganti kasuwèn. Lan nganggo kabayar ing samurwate, dene yèn barang gotongan mau, sakalane durung bisa mangkat bajur padha karêksaa bocah ingsun gunung kang duwe bawah, lan wong bumi desa kang padha cêdhak ing kono, môngka baranging guvrêmèn. Kang kandhêg mau ana kang ilang, amêsthi gununge lan wong desa kang duwe bumi, sarta wong kang kalêbu môncapat môncalimane, padha kêna têmpuh sakawit. Sarta padha kêna supata ing karo-karone, mênawa awit sôngka pênggawene, utawa angrubaginèkake, dene wong bumi desa kang padha katêmpuh mau, bajur padha anggolèkana ing nyinane, yèn katêmu durjanane, kacêkêla katura ing parentah lan sanyinane pisan, mungguh tatêmpuh sakawit mau, kabalèkake marang kang duwe manèh.

--- 207 ---

Bab Kaping 77.

Dene yèn ana Wêlônda, anglakoni gawene ing guvrêmèn. Pajangan pasisiran. Yèn nginêp ana desa-ingadesa, kang dadi bawah ingsun ing Surakarta, padha karêksaa kang abêcik. Supaya aja kongsi kêna ing durjana, kècu begal maling, utawa kasêbrotan. Yèn kongsi kêna ing durjana, môngka ana barang ingkang ilang, kang wis tatela kèh sathithike, iku wong bumi desa lan môncapat môncalimane, padha anêmpuhana sakawit. Kaya kang wus muni ing ngarêp mau, sarta wong bumi desa kang kainêpan. Lan wong kang kalêbu môncapat môncalimane kono, padha kêna ing supata kabèh, sabab mênawa awit sôngka ing panggawene, sarta padha anggolèka kadurjanane, kaya kang wus muni ing ngarêp mau.

Dene yèn ana Wêlônda lalungan sôngka ing karêpe dhewe, marang desa-ingadesa, utawa Cina dagang, ing ngêndi-ngêndi gone nginêp iya padha karêksaa, saupami kongsi katiwasan. Kamalingan utawa kabegalan kasêbrotan ana ing dêdalan. Mungguh ing têmpuh tribaga, kaya tindake wong Jawa kang padha kaelang-kelangan. Ananging mênawa ana Wêlônda kang lunga dêdolan, mênyang desa-ingadesa, môngka kongsi nginêp ing lakune anyalawadi, iku wong bumi desa kang kainêpan [kai...]

--- 208 ---

[...nêpan] mau, enggal lapura marang gêgununge, mulane mêngkono, mêlêwamênawa Walônda minggat.

Bab Kaping 78.

Mênawa ana kawulaningsun desa ginugat srilara, utawa rajapati, barêng katiti priksa têmên ana rajapati, lan srilara, nanging papriksane têrang mati gone bêbaluhi wong paprangan desa, iku kagawe tanpa dadia, katulaka panggugate, sabab patine maha kaluputan. Anglakoni karêpe dhewe, dene kang duwe lêladèn kêna ing patrapan dhêndha 25 reyal. Dadia duwèke ing parentah.

Bab Kaping 79.

Dene bocah ingsun ing desa, bawah ing Surakarta, padha ora ingsun lilani yèn amakaha kabêkêlan utawa amajêgi bae, marang bumi desa bawah ing Ngayogyakarta, mênawa kongsi awani-wani anêrak wêwalêr ingsun, prakara makahe kabêkêlan awit anglakoni pêndhême, môngka nganti kasêrêg dhisik, sôngka ing Ngayogyakarta, mungguh wong kang makah kabêkêlan mau, tumuli kaulungêna marang kongkonan ing Ngayogyakarta, dene sabarang melike samade omahe, kang ana bawah ingsun ing Surakarta, iku dadia duwèke ing parentah.

--- 209 ---

Bab Kaping 80.

dene mênawa ana prayayi ing Ngayogya, angkaloni ayahan mênyang Surakarta, yèn nginêp ana desa-ingadesa, padha dirêksaa kang abêcik. Môngka kongsi kêmalingan. Yèn angarani uwong, iya mulura padune, dene yèn ora angarani wong, iya banjura katêmpuhan. Marang wong bumi desa kang kainêpan ing kono, ananging kanthia supata ingkang kamalingan karo kang dèn inêpi, mênawa awit sôngka panggawene, ingkang kelangan mênawa angrubaginèkake, dene mênawa olèh titik iya mulura prakarane, mungguh tatêmpuh mau iya balia marang kang aduwe manèh.

Bab Kaping 81.

Saupami ana kawulaningsun. Bocah desa kang bêbaluhi utawa angrewangi, wong rarêbutan kabêkêlan ing desa, padha bawah ing Surakarta, mokamôngkadadi prakara katur ing parentah, iku bocah ingsun gunung kang kabênêr ambawahake, enggal padha angundurêna, dene babêkêl ingkang dibaluhi mau, kang ora olèh parentah, banjur kacêkêla marang kawulaningsun bocah gunung, katur ing parentah bêbandan, mungguh paukumane kagêbug ing pênjalin kaping 200, banjur kaguwang marang sabrang, dene anak somahe kaboyong [ka...]

--- 210 ---

[...boyong] kadalêmake, dene wong kang bêbaluhi mau, yèn ora kêna kaundurake, môngka kongsi angobong omah, utawa anjarah angrayah, bêngi utawa awan. Yèn wis têrang papriksane, kasêksèn ing môncapat môncalimane kabèh, tumuli padha kacêkêla marang bocah ingsun gunung katura ing parentah bêbandan. Dene paukumane iya padha karo kang dibaluhi, kang wus muni ing ngarêp mau, sabab awani-wani angrewangi wong ora olèh parentah.

Bab Kaping 82.

Dene yèn wong kang olèh parentah, yèn kongsia tatu utawa mati, môngka ali warise ora narima, iya mulura padune mênyang pradatan ingsun. Banjur kaunggahake ing surambi, môngka dadi ing panggugate mau, iya banjur kaukuma, apa saukume rajapati, dene yèn ora dadi panggugate, mungguh wonge kang digugat mau, iya banjur katrapana ing paukumane wasesaning nagara, mungguh paukumane kagêbug ing pênjalin kaping 200 banjur kaguwang marang sajabaning nagara.

Bab Kaping 83.

Dene sarupane bocah ingsun gunung, kang kabênêr bawahe padha ana pasare, utawa wong bumi desa kang padha cêdhak [cêdha...]

--- 211 ---

[...k] ing pasar kono, ing sabên-sabên ambênêri pasarane, amêsthi padha rumêksaa mungguh kaslamêtane pasar, supaya aja kongsi ana rêrusuh, wong colong jupuk nyêbrot ngutil barang dagangan. Utawa saliyane, môngka kongsi ana wong nyêbrot. Utawa wong kakrêngan. Tatu utawa mati, mênawa ambênêri pasaran. Mungguh wong tatu utawa mati mau, dadia kuwajibane ing bandar pasar mau, dene yèn ora ambênêri pasaran. Yèn ana srilara rajapati, kang ana ing pasar mau, dadia kuwajibane wong kang padha cêdhak ing pasar kono kabèh.

Bab Kaping 84.

Saupama ana kawulaningsun wong bumi desa bawah ing Surakarta, dikècu wong durjana, iku wong kang kalêbu môncapat môncalimane, kang cêdhak kono, amêsthi enggal padha têtulunga, supaya bisaa kacêkel kècune, dene yèn ora kêna kacêkêl kècune padha lumayu, banjur padha kaburua, sarta dikodhola saparane ing durjana mau, sarta anganggo anjaluk tulung marang wong bumi desa, kang padha kadalanan ing durjana kècu kono, yèn padha ora gêlêm anulungi, amêsthi kêna kapatrapan dhêndha ing samurwate kaluputane, anadene wong kang padha ngodhol mau, kongsi sumurupa ing ngêndi jêdhêge kècu, mênawa lacaking kècu mau ilang ana ing têba, utawa ing alas, [ala...]

--- 212 ---

[...s,] môngka wong bumi desa kang duwe wawêngkone, ora bisa andunungake, marang wong kang padha durjana kècu mau, babêkêle desa kang kabênêr duwe bumi katiban supata, mungguh supatane, yèn wêruh angaku ora sumurup. Kêna ing supata.

Bab Kaping 85.

Sarupane kawulaningsun, bocah gunung lan dêmang babêkêl kabèh, yèn ana wong nginêp ana desa-ingadesa, kang kalêbu bawah ingsun ing Surakarta, tumuli dipêrnahna gone kang abêcik. Mungguh wong kang kainêpan mau, nganggoa lapur marang lurah babêkêle marang gununge kang ambawahake, tumuli gununge, utawa lurahe, enggal amariksanana marang wong kang nginêp mau, sapa jênênge lan ing ngêndi omahe, pacanthèlane ing nagara sapa, yèn wus tanah gênah iya lulusa panginêpe, ana ing desa kono, dene yèn kang nginêp mau, akèh bature, enggal diirida mênyang omahe lurahe, utawa mênyang omahe gununge, dene yèn wong kang kainêpan mau, ora gêlêm lapur marang dhêdhuwurane, môngka wong kang nginêp mau banjur angècu, utawa maling, marang wong môncapat môncalimane ing desa kono, iku wonge kang kainêpan mau, kacêkêla katura ing parentah.

Mêngkono manèh yèn kang nginêp mau wong bawah ing Ngayogyakarta, utawa wong bawah [ba...]

--- 213 ---

[...wah] ing guvrêmèn. Iya tumuli kaprênahna panggonane, lan lakune utawa papriksane iya kaya ing ngarêp mau, yèn wis têrang papriksane, banjur ditakonana, apa gawa layang pas kantore dhewe-dhewe, apa ora gawa, yèn wis gawa layang pas, iya lulusa gone nginêp ana ing desa kono, mênawa ora gawa layang pas. Wong kang nginêp mau akèh atawa sathithik. Tumuli padha diandhêga, aja kongsi awèh bacut. Mungguh wonge banjur katura marang ing parentah, kantor, mulane mêngkono sabab iku wong pêtêng lakune.

Bab Kaping 86.

Saupama ana kawulaningsun desa bawah ing Surakarta, amburu kècu utawa maling, apadene amburu wong begal bêngi, barêng dikodhol durjana mau lumêbu marang desa-ingadesa padha bawah ing Surakarta, iku ora kêna ora wong bumi desa kang kalêbon durjana mau, padha amitulungana obor, sarta anggawaa gêgaman. Yèn katêmu durjanane, enggal banjur dicêkêla, tumuli kapasrahna marang wong kang duwe bêburon mau, dene yèn wong bumi desa kang kalêbon durjana mau, ora gêlêm anulungi milu anyêkêl ing durjanane, iku kapatrapan dhêndha samurwate ing parentah, dene yèn wong durjana mau, kongsi lumêbu desa-ingadesa, bawah ing Ngayogyakarta, iya banjur ditêmbunga [di...]

--- 214 ---

[...têmbunga] marang panggêdhene bumi desa ing kono, dijaluk kaulungêna bêbandan. Dene yèn durjana mau dikukuhi, banjur dititipêna inggat ilange, sarta kasaidêna marang môncapat môncalimane bumi desa ing kono, yèn wong durjana mau dikukuhi, tumuli ngaturana uninga marang ing parentah.

Mêngkono manèh yèn wong ing Ngayogyakarta, aduwe bêburon wong durjana lumayu ngungsi desa bawah ing Surakarta, iya kaulungêna bêbandan. Kaya kang wus muni ing ngarêp mau.

Bab Kaping 87.

Dene yèn ana kawulaningsun ing desa, awani-wani agawe dhuwit têmbaga, rupiyah kêton lan prasmat, utawa wang kêrtas. Iku gêgununge kang ambawahake, enggal angrampasa, dene wonge banjur dicêkêla, katura ing parentah kantor bêbandan. Sarta nyinane dhuwite, lan bêkakase gone agawe dhuwit pisan. Mulane mêngkono iku wong wani-wani anêrajang larangane ing guvrêmèn. Bajur bakal kaguwang marang sabrang salawase urip ora kêna mulih.

Bab Kaping 88.

Dene sarupane kawulaningsun ing desa-ngadesa, apadene kawulaningsun ing nagara Surakarta, kang padha alêlaku, [alêla...]

--- 215 ---

[...ku,] mênawa ana kang kakecon kabegalan, utawa kêmalingan. Kaelang-kelangan sapanunggalane, êndi saênggone, mungguh gone said marang môncapat môncalimane, lan gununge ing desa kono, iku padha ora ingsun lilani yèn anganggoa ing sarat dhuwit kaya kang mau-mau, dene gununge banjur angaturêna ing parentah, dene wong kang kakecon kabegalan sapanunggalane mau, môngka gone arêp said nganti tutug ing watês patang puluh dina, lan ing pisaide, awit dipakewuh marang môncapat môncalimane, lan gununge padha ora gêlêm anampani pisaide, amarga ora ana isarate, iku gununge kapatrapan dhêndha ing parentah 25 reyal. Apadene sarupane wong kang padha amakewuh sapanunggalane mau.

Bab Kaping 89.

Dene ing mêngko yèn ana kawulaningsun ing desa, ora ingsun lilani yèn kongsi padha agawea paprangan desa, sanajan olèha parentah sôngka ing dhêdhuwurane desa kono, yèn ora têrang sôngka parentah kapatihan, lan ing kantor, sapa-sapa wonge kang wani-wani anêrajang amêsthi ingsun patrapi paukuman kabuwang marang sabrang, ing karo-karone, sarta barang prakarane ginawe tanpa dadia.

--- 216 ---

Bab Kaping 90.

Yèn ana wong dijak bêbaluhi paprangan desa, utawa angrusuhi, iku aja kongsi padha gêlêm anglakoni, sarta banjur dikêbat angaturi uninga marang ing parentah, iku supaya prakarane kênaa kapariksa tumuli, lan wonge kang kaluputan kênaa kapatrapan paukuman ing nagara.

Bab Kaping 91.

Apadene sarupane kawulaingsun. Yèn ana kang sumurup bakal paprangan ing desa, utawa rêrusuh sapanunggalane, môngka ora gêlêm angaturi uninga marang ing parentah gêdhe, amêsthi iku ingsun têtêpake, wong ala bêbaluhi paprangan desa mau, kêna ing patrapan paukuman kang luwih abot.

Bab Kaping 92.

Mungguh lakune ing desa, sarupane bocah ingsun gunung bawah kapatihan, lan bawah ing kadipatèn. Tanah Pajang lan tanah Sokawati, kang wus muni ing ngarêp mau kabèh, mênawa ana ing sabarang prakara, karampungana rukun kang bênêr lan kang rêsik. Aja kongsi kakurangan. Kang mufakat marang sarupane wong môncapat môncalimane, bumi bawah kapatihan. Lan bawah ing kadipatèn. Mênawa durung anarima, mungguh wong

--- 217 ---

saprakarane, iku kaladèkna lumêbu marang nagara Surakarta, aja kongsi kasuwèn. Ing parentah tumuli amriksani prakarane, sarta banjur karampungan pisan. Ing sabênêr-bênêre, dene yèn wis dipariksani môngka gone angrukun. Bocah ingsun gunung mau ora sabênêr-bênêre, iku bocah ingsun gunung kêna ing patrapan dhêndha saparoning prakarane.

Bab Kaping 93.

Mungguh sarupane bocah ingsun gunung, mênawa ana kang arêrasan awit ing bumi desa arêp angêcrahake ing rukon-rukon. Agawe rusake kagungan ingsun bumi desa, utawa awani-wani gawe pêpalang, ana satêngahing dêdalan. Iku ingsun padhakake wong duwe atur goroh, amêsthi ingsun patrapi, kamurwat lan prakarane.

Bab Kaping 94.

Mênawa ana srilara rajapêpati, utawa rajatatu, sarta ana wong Cina kang dadi pak. Utawa wong Jawa kakècu lan kabegalan marang ing wong durjana, iku apa saunine kagungan ingsun layang undhang tata wara, mungguh tata mau wus angarani wong durjana, undhang wara iku durung angarani ing durjanane, mungguh lakune iya ora owah kaya adat kang wus kalakon.

--- 218 ---

Bab Kaping 95.

Sarupane bocah ingsun desa-ingadesa, kang kalêbu bawah ingsun ing Surakarta, padha ora ingsun lilani yèn adol atuku, utawa anggawa uyah tampêr, kang sôngka pasisir kidul. Dene yèn ana wani-wani anêrajang, adol uyah tampêr mau, mênawa ana ing pasar pangêdole, iku bocah ingsun gunung, apitayaa marang kang dadi bandare, ing pasar kono kang angrampasa, dene yèn ana ing dêdalan, utawa ing pomahan. Iku bocah ingsun gunung kang kabênêr bawahake banjur agrampasa dhewe, dene wonge kang adol. Lan sapira kèhing uyah rampasan mau, tumuli kagawa lumêbu marang nagara, katura ing parentah kantor.

Bab Kaping 96.

Dene bocah ingsun desa, kang padha adol utawa anggawa uyah wuku, kang sôngka ing pasisir êlor, iku ing saênggon-ênggone andhasarake, anaa ing pasar lan ing warung, utawa ana ing dêdalan ing pomahan. Iku amêsthi ora kêna ing beya, dene yèn wong kang dadi bandare kono, utawa wong ing saliyane, kongsi awani-wani anjaluk beyane, utawa salarane wong adol uyah wuku mau, iku bocah ingsun gunung, utawa babêkêl kang

--- 219 ---

cêdhak ing kono, enggal angelikêna, aja kongsi kabanjur pamupune, dene yèn mêksa ora gêlêm marang gone amupu beya uyah mau, sapira olèhe pamupune, iku bocah ingsun gunung kang duwe wawêngkon. Enggal angrampasa, dene wonge kang mupu lan beya lan rampasane mau, tumuli katura ing parentah kantor.

Bab Kaping 97.

Dene yèn ana tuwan-tuwan Walônda, utawa wong Cina, Êncik sapanunggalane kang bôngsa sabrang, kang padha omah ana nagara, utawa ing desa, yèn kaelang-kelangan sabarang amal. Kainggatan kamalingan sapêpadhane, iku padha asaida marang pradatan ingsun. Amratelakna barange kang ilang mau, rupane lan sarêgane pisan. Aja nganti kakurangan. Ing pradata tumuli amaringana layang said buran. Tata utawa wara, tuwan-tuwan ingkang kaelangan mau, banjur angupayaa durjanane, ing ngêndi gone katêmu ana desa-ingadesa bawah ing Surakarta, ingsun kuwasakake anyêkêl wong durjanane mau, dene yèn ana pakewuhe gêgunung kang abawahake, amitulungana aja kongsi kasuwèn. Lan sapira ngamale kang katêmu ana ing desa kono, iya banjur balia marang tuwan-tuwan kang kaelangan mau.

--- 220 ---

Bab Kaping 98.

Dene yèn ana pasakitan. Kang wus disimpêni marang bocah ingsun gunung, apadene yèn ana lakune wong pasakitan. Kang diiringake bocah ingsun panèwu mantri jaba utawa jêro, kainêpake ana omahe bocah ingsun gunung, iku yèn wis dipasrahake banjur disimpêna kang abêcik. Sarta karêksaa wong sagêgamane, môngka kongsi icul minggat dadi lan ilange, bocah ingsun gunung katêmpuh ngupaya marang durjana kang ilang mau, nganggo ingsun paringi layang undhang buran. Ing ngêndi saênggone katêmu banjur dicêkêla, katura ing parentah, dene mungguh gone katêmu angupaya wong durjana kang minggat mau, ingsun wangêni lawase têlung sasi, môngka ora katêmu, iku bocah isuningsun gunung kêna kapatrapan dhêndha, mênawa sakitan kang minggat mau, dosa rajapati patrapane 100 rupiyah, dene yèn rajatatu rajaamal 50 rupiyah, mênawa durung têtêp durjanane 25 rupiyah, sêmono iku wong pasakitan siji-sijine.

Bab Kaping 99.

Dene yèn ana sarupane wong Cina, kang padha dadi pak apyun, lan bandar pasar, manggona desa-ingadesa, kang padha dadi bawahe dhewe-dhewe, iku ingsun pasrahake

--- 221 ---

bocah ingsun gunung, padha sira papana kang bêcik. Sarta dirêksaa rina wêngi, supaya aja kongsi kêna sawijining durjana, utawa yèn nêmu pakewuh môngka anjaluk tulung, kêbat padha ditulungana, aja nganti kasuwèn. Dene yèn kongsi nêmu bilai, sapira ngamale kang kêna kagawa ing durjana, iku mêsthi ingsun têmpuhake marang bocah ingsun gunung, lan saubênging jôntra wong bumi desa ing kono kabèh, dene mênawa wong Cina kang padha dadi pak mau, anglabokakeanglêbokake dhuwit. Pajêg bandar pasar utawa pajêging êpak, marang ing kantor Surakarta, môngka wong Cina iku anjaluk tulung, dikêbat bocah ingsun gunung padha anulungana angatêrake, uwong sagêgamane, kongsi satutuge ing nagara pisan. Supaya aja kongsi kêna sawijining durjana begal ana ing dêdalan.

Bab Kaping 100.

Mungguh sarupane bocah ingsun gunung desa, lan wong dêmang babêkêl ing desa, ing saiki padha ora ingsun lilani, yèn angwènèhana layang êpas laku, marang kawulaningsun wong bumi desa-ingadesa, rèhe dhewe-dhewe, kang padha lêlungan utawa dagang, marang bawah ing Ngayogyakarta, lan bawah ing guvrêmèn. Yèn bocah ingsun gunung kongsi wani awèh êpas laku mau, iku kêna ing patrapan kaêrès ana ing nagara Surakarta, lawase nêm sasi, dene wonge kang

--- 222 ---

jaluk êpas. Kapatrapan kagitik ing pênjalin kaping 100, utawa kaêrès lawase têlung sasi, iku sarupane kawulaningsun desa, kang padha lêlungan mêtu sôngka bawah ingsun ing Surakarta, amêsthi padha anggawaa layang êpas kantor, panjaluke padha anjujuga marang lêlurahe ing nagara dhewe-dhewe, iku kang banjur anyuwunake layang pas laku, marang ing kantor nagara Surakarta.

Bab Kaping 101.

Apadene manèh sarupane kawulaningsun tumênggung gunung, sakancane kabèh, iku padha rumêksaa ing salaku-lakune pangadilan. Paseban mangu kapatihan. Karo ing pradatan ingsun. Têlu ing lakune ngadil kukum ing surambiningsun. Iku aja na kang pêpeka, angribêdi ing sabarang lakune pangadilan mau, môngka ana sawijining wong kang wani-wani amakewuh, utawa anyênyuwe, marang lakune ing adil. Kongsi katitik katur ing parentah, iku bocah ingsun tumênggung gunung kaliwon gunung, kang kabênêr duwe lêladèn marang pangadilan mau amêsthi kêna ing patrapan dhêndha 100 rupiyah, sarta prakarane uwis ora dipariksa manèh.

Bab Kaping 102.

Iku parentah ingsun marang sira, Adipati Sasradiningrat,

--- 223 ---

mungguh sarupane bocah ingsun tumênggung kaliwon gunung, iku padha sira sumpaha, supaya bisaa têmên gone padha anglakoni apa ing saunine kagungan ingsun layang pêpacak anggêring gunung iki kabèh, lan kang padha tabêri, marang ing pagaweyan. Kang wis dadi kuwajibane, sarta padha wania nanggung bêsike marang sosorane, kawulaningsun kang aran gunung panèwu, kang supaya aja kongsi wani-wani ambêcikake wong ala, ambênêrake wong luput. Lan aja kongsi bau kêpini, marang sanak-sanak sadulure lan kancane, apadene aja nganti ngingu angubungi marang wong kang padha laku durjana, sarta aja kêna ing rêruba mêmanising uwong, padha anganggoa kalakuan kang têmên-têmên bênêr rêsik.

Pacuhan-pacuhan. Sakèhe kawulaningsun tumênggung gunung, kang padha ingsun gadhuhi kagungan ingsun buk layang pêpacak anggêr-anggêraning gunung, iku padha bêcik pangrêksane, marang sarupaning kawulaningsun. Wong bumi desa-ingadesa, kang kalêbu bawah ingsun ing Surakarta Adiningrat. Kang padha dadi wawêngkone dhewe–dhewe kabèh, sarta bocah ingsun desa padha mituruta, lan angèstokêna, apa saunine layang ingsun parentah pêpacak anggêr-anggêran. Kang ingsun gadhuhake marang kawulaningsun tumênggung gunung, taha yèn tan angèstokêna, atanapi yèn amaidoa, kaplaksanaa ing sakèhe para nayakaningsun. Ana ngalun-alun ingsun ing Surakarta Adiningrat. Sarta konjuk ing ingsun.

--- 224 ---

Kala dhawuh ing pangandika dalêm. Ing dintên Èsênèn. Tanggal kaping 15 wulan Arwah ing taun Be, angkaning warsa 1768.

________

--- [225] ---

Anggêr Arubiru

--- 226 ---

Punika ingkang sêrat anggêr-anggêran. Kangjên Radèn Adpati Danurêja, saha mupakat para niyaka ing Ngayogyakarta Adiningrat sadaya, inggih sami angrêmbagi sami andadosakên sêrat anggêr-anggêran. Mila sapunika awit saking prakawis bumi dhusun. Ingkang dados ruwêd ing salami-laminipun. Ingkang punika môngsa mangke inggih sami anarêngi ugi, ing kalih-kalihipun. Antukipun amancasi sakathahing rêraosan. Ingkang ruwêd wau punika, sampun sami pancas sadaya, awêkasan sampurna, mila ing mangke Kangjêng Radèn Adipati Danurêja, alintu patra atôndha nama, kalih ingkang raka Kangjêng Radèn Adipati Danuningrat. Saha para nayaka ing Surakarta Adiningrat sadaya.

Liring sêrat anggêr-anggêran. Punika pratelanipun.

Ingkang rumiyin. Bilih mênawi wontên tiyang purun-purun. Angarubiru damêl palang satêngahing margi, amurih rêraosan ing arukon-rukon. Awit prakawis siti dhusun. Yèn abdi dalêm ing Ngayogyakarta Adiningrat. Inggih Kangjêng Rahadèn Adipati Danurêja, ingkang anyêpêng, kasiasata, sanajan putra, punapadene sêntana, yèn sampun anyanggi anama wêdana, inggih kasiasata, wondening tatrapanipun ing siyasat. Agêng alitipun ing wong-wongan. Kaanggêran. Yèn abdi dalêm pangindhung, punika kapênthang wontên satêngahipun kagungan dalêm pêkên agêng, [a...]

--- 227 ---

[...gêng,] wiwit pukul wolu, kaêntas pukul sadasa, lamènipun pêndhak dintên. Wondening utusanipun ingkang saking Surakarta Adiningrat. Uningaa pangukumipun. Têtiyang awon wau punika, yèn abdi dalêm babêkel dhusun. Inggih kapênthang wontên ing margi agêng parapatan. Salèripun ing pangurakan. Wiwit pukul pitu kaêntas pukul sêdasa, lamènipun pêndhak dintên. Yèn abdi dalêm salêbêting nagari, sangandhapipun abdi dalêm mantri, inggih kapênthang wontên ing alun-alun dalêm salèripun ing waringin kurung, wiwit pukul pitu kaêntas pukul sêdasa, lamènipun tigang pasowan dados wolung dintên. Yèn abdi dalêm mantri sapanginggil dhatêng panèwu, punika kabêthèkan. Wontên pasowan pakapalanipun piyambak, botên mawi dhuwung lamènipun tigang pasowan dados wolung dintên. Yèn abdi dalêm ingkang sami nama wadana kaliwon. Punapadene putra sêntana, ingkang botên lalênggah sèwu, inggih kapatrapan dhêndha, dhêndhanipun ametang lalênggahipun. Damêl kula satus kadhêndha sêdasa reyal. Wondening dhêndhanipun dadosa kagunganipun parentah kêkalih.

Dene ingkang kawêstanan angarubiru adamêl palang satêngahing margi, amurih rêraosan ing arukon-rukon wau punika, abdi dalêm ing Ngayogyakarta Adiningrat. Miwah abdi dalêm ing Surakarta Adiningrat. Agêng alit,

--- 228 ---

wontên ingkang purun-purun adamêl rêraosan awit saking siti dhusun. Môngka ngantos dados prakawis. Katur kangjêng rahadèn adipati kêkalih, inggih punika ingkang kawêstanan angarubiru, adamêl palang satêngahing margi.

Ingkang kaping 2, saupami wontên abdi dalêm ing Ngayogyakarta Adiningrat. Purun-purun angrayud pasitèn dhusun. Bawah ing Surakarta Adiningrat. Ingkang sampun mungêl buk ingkang kadamêl ing Sêmawis. Tumuntên Kangjêng Rahadèn Adipati Danuningrat. Aputusana dhatêng ing Ngayogyakarta Adiningrat. Amratelakêna namanipun ingkang angrayud wau punika, Kangjêng Rahadèn Adipati Danurêja, tumuntên enggal amariksaa, yèn sampun katupiksa môngka yêktos pangrayudipun. Tumuntên kacêpêng kasiasat. Wondening tatrapanipun ing siasat. Yèn abdi dalêm babêkêl dhusun. Punika kapênthang wontên satêngahipun kagungan dalêm pêkên agêng, awit pukul pitu kaêntas pukul sêdasa, lamènipun kalih wêlas dintên. Yèn abdi dalêm salêbêtipun nagari, sangandhapipun abdi dalêm mantri panèwu, inggih kapênthang wontên ing alun-alun dalêm. Salèripun ing waringin kurung, wiwit pukul pitu kaêntas pukul sadasa, lamènipun kawan pasowan. Dados kalih wêlas dintên. Dene yèn kantos amêndhêt pamêdaling dhusun. Kapênthang sarta kadhêndha, dhêndhanipun salênggahipun. [salênggahipu...]

--- 229 ---

[...n.] Yèn abdi dalêm mantri dhatêng panèwu, punika kabêthekan. Wontên pasowananipun pakapalan piyambak. Botên mawi dhuwungan. Lamènipun kawan pasowan dados kalih wêlas dintên. Yèn kantos amêndhêt pamêdalipun ing dhusun. Kabêthèkan sarta kadhêndha, dhêndhanipun ametang pintên lalênggahanipun. Yèn abdi dalêm wadana kaliwon, punapadene putra sêntana dalêm. Ingkang sampun anyanggi padamêlan anamaning wêdana, môngka kacêpêng capipun. Tatrapanipun kaêrès wontên ing pasowananipun piyambak. Botên mawi dhêdhuwungan. Lamènipun kawan pasowan dados kalih wêlas dintên. Dene yèn kantos amêndhêt pamêdaling dhusun. Kaêrès sarta kadhêndha satus reyal. Yèn ingkang lalênggah sèwu. Yèn lênggahipun kirang saking sèwu sapêngandhap, dhatêng ing kaliwon. Dhêndhanipun inggih ametang pintên lalênggahipun. Nanging yèn botên kacêpêng capipun. Inggih angamungêna ingkang anglampahi punika, ingkang kapatrapakên punapa saungêlipun ing sêrat anggêr, wondening utusan ingkang saking Surakarta Adiningrat. Uningaa pangukumipun ing têtiyang ingkang angrayud wau punika, dening dhêndhanipun dadosa kagunganipun ing parentah kêkalih.

Kang kaping 3, saupami wontên abdi dalêm ing Ngayogyakarta Adiningrat, purun-purun angakên pasitèn [pasi...]

--- 230 ---

[...tèn] dhusun bawah ing Surakarta Adiningrat. Inggih tumuntên kapariksaa ingkang sayêktos. Yèn dora tatrapanipun ing siyasat. Inggih kadosa ingkang kasêbut ing siyasat angarubiru ing ngajêng wau punika.

Kang kaping 4, saupami wontên abdi dalêm têtiyang ing Ngayogyakarta Adiningrat, dhatêng ing Surakarta Adiningrat. Angangge-angge awisane ing ratu, wontên salêbêtipun nagari dalêm ing Surakarta Adiningrat. Ingkang kidul wangkid ing lèpèn Jênês. Ingkang wetan wangkid ing Ganggang, ingkang lèr wangkid ing Bibis. Ingkang kilèn wangkid ing Purwadados. Ingkang abdi Kangjêng Rahadèn Adipati Danuningrat. Ingkang angrampasana, nanging rampasan punika, angamungêna ingkang dados awisan punika kimawon. Botên kenging yèn angrampasa liya saking awisan.

Mêkatên malih saupami wontên abdi dalêm têtiyang ing Surakarta Adiningrat, malêbêt dhatêng ing nagari Ngayogyakarta Adiningrat. Angangge-angge awisaning ratu, ingkang kidul wangkid ing Padhongkelan. Ingkang wetan wangkid ing Tungkak. Ingkang lèr wangkid pasanggrahan Kanitrèn. Ingkang kilèn wangkid lèpèn Winonga, inggih ingkang abdi Kangjêng Rahadèn Adipati Danurêja, ingkang angrampasana, inggih botên kenging yèn amêndhêta liya ingkang dede awisan.

--- 231 ---

Yèn botên anglampahi saraosing sêrat anggêr-anggêran. Inggih dadosa ing kaandhapipun.

Sinêrat ing nagri Sêmawis ing dintên Ngahad tanggal kaping 11 wulan Sura ing taun Alip. Angkaning warsa 1699.

Kala dados ing rêmbag malih, amêwahi saliring prakawis ingkang sami têksih kakirangan ingkang sampun kalampahan. Ingkang badhe kadamêl anigasi inggih sêrat anggêr punika.

Sinêrat ing Ngayogyakarta Adiningrat. Ing dintên Sênèn tanggal kaping 5 wulan Bêsar ing taun Ehe, angkaning warsa 1708.

--- [232] ---

[...]

--- [233] ---

AANTEEKENINGEN.

Bl. 4, r. 11. In plaats van de laatste woorden van art. 1: iya kasupatan. Anganging volgg, leest men ing andere afschriften volgens een andere (zoo als het schijnt, vroegere) redaktie aldus: yèn kabênêr supata, iya dèn sônggaa dhewe, ana ing surambiningsun. Dene wakile iku ora ingsun lilani yèn nganti nyôngga supata.

Bl. 4,r. 8.v.o. De woorden kang ora patut munggah ing khukum, worden in niet een van al de afschriften, die ik vergelijken kan, govonden. Ik heb ze, omddat het mij toescheen, dat zij door den zin gevorderd wierden, uit vergelijking van het volgende (regel 5 v.o.) er bijgevoegd. In twee afschriften vindt men ook de voorgaande woorden, iya sira unggahêna ing khukum, niet. Daarentegen worden in twee andere de volgende woorden uwisa dening sira, niet gevonden; en zoo hebben de woorden zeker ook een vrij goeden zin. Doch misschien heb ik door het bijvoegen van die woorden den waren zin getroffen: en, daar ook de beide voorgaande zinsneden op ing khukum, eindigen, konden zij ligt bij het afschrijven overgeslagen worden. Ik moet echter bekennen, dat er ook nog wel zonder dat men die woorden [woor...]

--- 234 ---

[...den] er bijvoegt, een draaglijke zin aan te hechten is; namelijk deze: regtszaken over eigendom, die tot de Soerambi behooren op te gaan (omdat zij namelijk door een eed beslist moeten worden), breng gij die voor de Soerambi, en die moeten door u (namelijk door u alleen, zonder den Rijksbestierder) uitgemaakt worden. Zoo is er althans een tegenstelling tegen het volgende: de vraag is slechts, of die verklaring met de praktijk overeenkomt; waarop ik niet durf te antwoorden.

Bl. 4, r.4 v.o. In plaats van wong anjarah rayah, obong omah, leest men in andere afschriften: wong pajarah rayah, ngobong omah.

Bl. 4,r. 1.v.o. In plaats van ananing, hebben andere afschriften anadene.

Bl. 5,r. 3. Vóór ngukumana, leest men in de meeste afschriften nog ingkang,

Bl. 5, r. 9. In plaats van ing pradataningsun, leest men in adere afschriften ana ing pradataningsun, of ana pradataningsun. En in plaats van iku dirampungana tumuli, hebben andere: iku anuli rampungana tumuli.

Bl. 5,r. 6. v. o. Vóór ora narima, leest men hier in de meeste afschriften kang, of ingkang.

Bl. 6, r. 3. In plaats van padha dirêksaa, vindt men in andere afschriften dèn rêksaa,

Bl. 6, r. 7. Slechts in één afschrift vind ik ingkang kainêpan [kainêpa...]

--- 235 ---

[...n] anêmpuhana tribaga, zonder scheidteeken tusschen kainêpan, en anêmpuhana, zoo behoort ket evenwel te zijn, daar ingkang kainêpan, niet bij het voorafgaande kamalingan. maar bij anêmpuhana, behoort.

Bl. 6, r.9. v. o. Achter kang dhingin iku, lezen de andere afschriften nog mau.

Bl. 7, r. 7. In plaats van yèn saili, leze men, zoo als in de andere afschriften staat, yèn wis saili,

Bl. 7, r. 13. Èn katêmu, is een drukfout. Het moet zijn: yèn katêmu,

Bl. 8, r. 10 en 9 v.o, leze men met andere afschriften tatêmpuhe, in plaats van têmpuhe,

Bl. 8, r. 7 v. o. achter desa, leest men in andere afschriften nog kono,

Bl 8, r. 1 v. o. in plaats van sarta prayogaa, hebben de andere afschriften: sarta sira prayogaa,

Bl. 9, r. 2. In plaats van uwong dèn cêkêla, leest men in één afschrift tiyang dèn cêkêla, in één ander iya dèn cêkêla, en uit dit iya is zeker door een schrijffout tiyang, en vervolgens door verbetering uwong ontstaan. In de andere afshriften leest men: dèn cêkêla durjana iku,

Bl. 9, r.5 en 6. In plaats van yèn ana panggugate ali warise, ingkang mati kabegalan iku mau, leest men in

--- 236 ---

andere afshriften: yèn ana ali warise ingkang kabegalan iku mau anggugat. En in andere: yèn ana panggugate ali warise ingkang mati ambegal iku mau, Deze laatste lezing alleen geeft een goeden zin.

Bl. 9, r. 11. In plaats van sira dèn pacanthèlêna, leest men in één afschrift sira picanthèlêna, in één sira pacanthèlna inggat ilange, in één sira canthèlna inggat ilange, en in één sira pacanthèla inggat ilange.

Bl. 9, r. 9 v. o. , leze men met de andere afschriften têkane wong, in plaats van têka wong,

Bl. 9, r. 5 v. o. In plaats van Mataram, hebben andere afschriften Mantaram, en op den volgenden regel pagêlèn, in plaats van bagêlèn.

Bl. 10, r. 7 en 6 v. o., leest men in andere afschriften omgekeerd : mantri jaba salawe reyal. Mantri jêro rong puluh reyal.

Bl. 11, r. 6 en 7. In plaats van gawea, of, zooals twee andere afschriften hebben, agawea, leest men in de andere awèha,

Bl. 11, r. 9. In plaats van khukum pisan, leze men met de andere afschriften khukum kisas.

Bl. 11, r. 4 v. o. in plaats van lan supata, hebben de overige afschriften lawan supata,

--- 237 ---

Bl. 12, r. 4 v. o., is anyukupi een drukfout. Het moet zijn anyukupi, Zoo ook op de volgende bladzijde, regel 7 en 13.

Bl. 13, r. 6. In plaats van kalungguhane, leest men in andere afschriften palungguhane, zoo als op regel 12, en in andere kang gêntèni palungguhane,

Bl. 13, r. 8 en 7 v.o. in plaats van yèn nyukupi, hebben andere afschriften yèn wis nyukupi,

Bl. 15, r. 1, leze men ringkês, in plaats van ringkêd.

Bl. 15, r. 9. In plaats van pitunge, hebben de andere afschriften petunge, of itunge,

Bl. 15, r. 7 v. o. in plaats van ana nganti, leest men in andere afschriften nganti ana, en in al de andere têtukaran, of tatukaran, in plaats van tukaran.

Bl. 16, r. 3. Na dina, leze men nog met de meeste afschriften: yèn ora olèh titik sajroning patang puluh dina, in plaats van majupat, hebben andere afschriften amaju pat.

Bl. 16, r. 13 vlgg. In de meeste afschriften vindt men dit artikel niet hier, maar eerst na art. 18.

Bl. 17, r. 4. In plaats van kawênangake, leest men in andere afschriften kawênangakên.

Bl. 18, r. 3, leze men kang motangake, in plaats van kamotangake, wat een drukfout is.

--- 238 ---

Bl. 18, r. 8. In plaats van wis sanggup anicil, leze men met de andere afschriften yèn wis sanggup anicil.

Bl. 19, r. 3 en 4, leest men in eenige afschriften anggorohakên, in plaats van gorohake, Desgelijks op regel 8.

Bl. 19, r. 9. In plaats van padone, hebben andere afschriften padune, of pêpadone.

Bl. 19, r. 3. v. o., leest men in andere afschriften waspada, in één waspadaa, in plaats van waspadakna, en op den volgenden regel hebben al de andere niet duwea, maar duwe, Voorts hebben daar de meeste afschriften wani supata ing karo-karone, in plaats van wani ing supata karo-karone.

Bl. 20, r. 2. Ook hier hebben andere afschriften padune, of pêpadone, in plaats van padone.

Bl. 20, r. 6, leest men in andere afschriften ênggone, in plaats van gone, en andikakakên, in plaats van andikakake, Het volgende woord anglumpukake, wordt in andere afschriften niet gevonden.

Bl. 22, r. 10. v. o., leze men met de andere afschriften het woord kadigdayan, slechts eenmaal.

Bl. 23, r. 2. In plaats van panggugate, leest men in één afschrift pêpadone, in al de anderen wordt het niet gevonden; en zoo moet het zijn.

--- 239 ---

Bl. 23, r. 9 v. o. In plaats van têmpuh, hebben de meeste afschriften katêmpuh.

Bl. 24, r. 2. In plaats van panggugate, leest men in de andere afschriften ook hier, even als op regel 6, gugate,

Bl. 25, r. 2. Achter ranjapane, leest men in één afschrift nog ing parentah.

Bl. 25, r. 3 vlgg. In plaats van padha anggawaa obor, dene enz. leest men in dat zelfde één ne afschrift aldus: padha anggawaa obor, diyan ting lan upêt. Dene yèn mati obore, lan upête apadene mati diyane ting, ana ing dêdalan. Atawa êntèk obore upêt lan diyane ting, nuli anjaluka tulung obor marang wong kang padha umah-umah kang cêdhak ing dêdalan.

Bl. 25, r. 10 en 11. De woorden kang sêru, lan rowange padha lumaku, vindt men in sommige afschriften niet.

Bl, 25, r. 8 v. o. in plaats van munggah ing surambi, leest men in dat ééne bovengenoemde afschrift: marang ing pradata, atawa munggah ing surambiningsun. En een weinig verder op regel 6 v. o. leest men in dat zelfde afschrift achter obor nog upêt lan diyan ting,

Bl. 26, r. 3 en 4, leze men adiningrat.

Bl. 27, 9 v. o. in plaats van marang laku-lakuning, hebben de meeste afschriften barang lakuning, en lakuning adil pradata, in plaats van lan adil pradata, Ook leze men op den volgenden

--- 240 ---

regel met de andere afschriften aja na, in plaats van aja, en angribêdi, in plaats van angrubêdi,

Bl. 28, r. 4, hebben de meeste afschriften wong awani-wani, in plaats van wani-wani, en twee regels verder apêpariksaa, in plaats van apariksaa,

Bl. 30, r. 4 v. o., leest men in andere afschriften vóór têtukaran, nog wong,

Bl. 32, r. 6 en 7. In plaats van iku Si Ngabèi Amongpraja awèha wêruh marang, leest men in de meeste afschriften slechts iya,

Bl. 33, r. 4 v. o., leze men ingsun wêsiasat, in plaats van ingsun wêsiamat, twee regels verder tanggal kaping: in plaats van anggal kaping: en op den laatsten regel warsa: in plaats van parsa:

Bl. 36, r. 12 leze men kadhawuhakên, in plaats van kadhadhuhakên.

Bl. 37, r. 5, hebben andere afschriften anglulusakên, in plaats van anglulusêna,

Bl. 38, r. 8, leze men sagêd nyaur, in plaats van sagêd nyaur,

Bl. 41, r. 1 v. o., vind ik in plaats van gangsal reyal, in één afschrift gangsal atus reyal.

Bl. 42, r. 4 leze men bêkêlipun, in plaats van bêkêltipun.

Bl. 44, r. 4. In plaats van sêlawe reyal, vind ik hier in één afschrift sèkêt reyal.

--- 241 ---

Bl. 45, r. 2 v. o., verbetere men angsaltipun, In angsalipun, en op den laatsten regel anuntên dêpun in anuntên dipun.

Bl. 47, r. 9. In plaats van utawi anêmbasakên, heeft één afschrift tuwin nêmbasakên, en dan nog punapa dening vóór anggantosakên.

Bl. 47, r. 6 v. o, vindt men in één afschrift aan het einde van het artikel nog deze woorden: dipun murwat ing saprakawisipun.

Bl. 49, r. 4, verbetere men pêrni in wêrni, en op regel 8 tatur in katur,

Bl. 52, r. 8. In plaats van katikêlakên, paos, enz. vind ik in één afschrift: punika kenging tikêlan, kantunan paos, enz.

Bl. 53, r. 12, verbetere men pikantukipun, in pikantukipun.

Bl. 54, r. 11, verbetere men ingindhakipun, in ing indhakipun, een weinig verder , op regel 14, prakawin, in prakawis, en op regel 16 ingetangipun, in ing etangipun. Zoo ook op de volgende bladzijde, regel 10, en op bladzijde 56, regel 2.

Bl. 56, r. 10, hebben andere afschriften dipun pariksaa, in plaats van amariksaa, Op regel 3 v. o. verbetere men wêjah in pêjah,

Bl. 59, r. 10. Ook hier verbetere men ingetangipun, in ing etangipun.

--- 242 ---

Bl. 64, r. 8 v.o., leest men in plaats van adamêl in de meeste afschriften kadamêl.

Bl. 68, r. 14. In één afschrift wordt dit artikel 50 niet gevonden, maar leest men daartegen al het volgende:

Prakawis Kaping 50.

Saupami wontên têtiyang ngamuk, ngantos kenging kacêpêng gêsang, dene gènipun angamuk wau sampun amêjahi têtiyang, punika katrapa ukumanipun ing nagari, kawêdalakên diyatipun gangsal atus reyal. Yèn botên mêdal diyatipun, kagitik ing panjalin kaping gangsal atus. Lajêng kabucal sajawènipun ing nagari, dene tiyang ngamuk punika, yèn sampun anatoni têtiyang, botên ngantos pêjah, punika kawêdalakên diyatipun satus salawe reyal. Yèn botên mêdal diyatipun, kagitik ing panjalin kaping kalih atus. Lajêng kabucal sajawining nagari, saupami tiyang angamuk punika botên ngantos anatoni, namung anggitik têtiyang adamêl gègèr ing kathah, punika tatrapanipun kadiyat sèkêt reyal. Yèn botên mêdal diyatipun, kagitik ing panjalin kaping satus. Lajêng kabucal sajawining nagari.

--- 243 ---

Prakawis Kaping 51.

Sawêrnènipun abdi dalêm agêng utawi alit, ingkang sami lumampah ing damêl. Yèn sampun botên kakêrsakakên ing parentah, kaundur kalênggahanipun. Kamantunan panuju ing wulan Bêsar, sanadyan kamantunan ing wulan Sura, utawi Safar, têtiyang ingkang dipun mantuni punika botên kenging yèn angangkêna gadhah melik ing paosipun ing wulan Mulud. Mila botên kenging, sabab dèrèng dipun lampahi ing sadamêl-damêlipun. Dene ingkang sampun têtêp dados melikipun tiyang ingkang kamantunan wau, paosipun ing wulan Siyam ingkang sampun kalampahan.

Mêngkatên malih, yèn wontên abdi dalêm kamantunan panuju ing wulan Jumadilakir, sanadyan kamantunan ing wulan Rêjêp, utawi Ruwah, têtiyang ingkang dipun mantuni punika botên kenging yèn angangkêna gadhah melik paosipun ing wulan SiyanSiyam. Mila botên kenging, sabab dèrèng dipun lampahi ing sadamêl-damêlipun. Dene ingkang sampun têtêp dados melikipun tiyang ingkang kamantunan wau, paosipun ing wulan Mulud ingkang sampun kalampahan.

Prakawis Kaping 52.

Mênawi wontên abdi dalêm dêmang dhusun sapêngandhap, lumêbêt sowan dhatêng nagari, gadhah atur dhatêng parentah agêng,

--- 244 ---

angangkên dipun jarah dipun rayah dhatêng têtiyang sanès. Sarêng katiti priksa dhatêng ing dhusun abdi dalêm mantri sêdasa, awusana botên wontên punapa-punapa, lajêng katiti priksa dhatêng macapat môncagangsalipun. Paturipun sami botên uninga, yèn wontên tiyang dipun jarah dipun rayah, nuntên tiyang ingkang gadhah paturan dora dhatêng ing parentah agêng wau, katatrapan dhêndha, yèn tiyang botên lumampah ing damêl. Patrapanipun sèkêt reyal. Yèn botên mêdal patrapan sèkêt wau, tiyangipun kacêpêng, lajêng kagitik ing panjalin kaping sèkêt. Lajêng karante lamènipun gangsal wulan. Yèn tiyang ingkang gadhah atur dora wau, lumampah ing damêl, katatrapan dhêndha satus reyal. Yèn botên mêdal tatrapan satus wau, kapocot saking kalênggahanipun.

Prakawis Kaping 53.

Saupami wontên têtiyang anyolong cap, kadamêl anyambut yatra, utawi kadamêl amaosakên siti dhusun, punapadene kadamêl nyambut barang dadosan. Punika têtiyang ingkang gadhah cap botên kenging yèn amungkira, sabab sampun kacêpêng capipun. Ingkang kaêtrapakên wontên ing sêrat pratôndha, amêsthi katêmpah bayara sapintên gugatipun ingkang sampun mungêl wontên sêrat pratôndha mawi cap wau punika, kabayara sadaya, dene tiyangipun [ti...]

--- 245 ---

[...yangipun] ingkang anyolong cap wau, kacêpêng, sarta kawêdalêna panyauripun yatra dhatêng ingkang gadhah cap. Yèn botên sagêd ambayar, kapêndhêt sabarang darbèkipun. Sarta kagitik ing pênjalin kaping 300, lajêng kabucal sajawènipun ing nagari, dening têtiyang ingkang gadhah cap wau punika, anarimaa sapikantukipun. Sabab sampun angsal paukuman badan.

Wondening yèn wontên têtiyang anyolong cap kalethekan, adamêl angêcapi sêrat pratôndha anyambut yatra, punapadene adamêl nyambut barang dandosan, utawi kadamêl amaosakên siti dhusun. Tiyang ingkang gadhah cap dipun kêlèthèk punika, botên katêmpahan. Têtiyang anyolong ngêlèthèk ing cap, ingkang kajibah ambayara sagugat pintên ungêlipun ing sêrat pratôndha wau, dene yèn botên ambayar, kapêndhêt barang sadarbèkipun. Sarta kagitik ing panjalin kaping 200 lajêng kabucal sajawining nagari, dene ingkang gadhah yatra narimaa sapikantukipun. Sabab sampun angsal paukuman badan.

Prakawis Kaping 54.

Mênawi wontên abdi dalêm bupati sapêngandhap, punapadene abdi dalêm alit, ingkang sami lumampah ing damêl. Yèn wontên ingkang amaosakên siti dhusun, dhatênga Wêlandi, dhatênga tiyang Cina, yèn sampun dados pirêmbagipun [pirêmba...]

--- 246 ---

[...gipun] tiyang kêkalih, ingkang amaosakên. Punika botên kenging botên anyuwuna cap dhatêng kantor, punapadene capipun radèn adipati, kalih cap ing wêdananipun piyambak. Wondene angsalipun maosakên sitènipun wau amarêngi ing wulan Sawal. Kalih sampun anampèni paos kêncengan kalih pasokan. Awêsana sarêng angsal kawan wulan, punapadene malih nêm wulan, utawi angsal sataun. Tumuntên kapocot saking parentah, mila kapocot awit gadhah dosa ing nagari, kalênggahanipun wau, môngka kagêntosan dhatêng têtiyang liyanipun. Angsalipun anampèni paos kêncengan kalih pasokan wau, punika botên kenging botên ingkang pocot wau amangsulakên paos kêncengan kalih pasokan dhatêng ingkang amaosi siti wau, sawab têtêp panyambutipun.

Mêngkatên malih, mênawi wontên abdi dalêm amaosakên siti dhusun. Patrapipun kados ingkang sampun mungêl ing ngajêng wau, môngka sarêng angsal kawan wulan utawi nêsnêm wulan, punapadene ngantos angsal sataun. Ingkang maosakên siti wau tumuntên pêjah, ananging abdi dalêm ingkang pêjah wau botên amawi dosa, môngka ingkang anggêntosi anakipun, utawi sadhèrèkipun, punapadene kagêntosan ing tiyang liya, punika botên kenging botên yatra paos kêncengan kalih pasokan wau inggih kalêrês wontên ingkang gêntosi ing temponipun.

--- 247 ---

Kalihdene sawêrnènipun abdi dalêm ingkang sami amaosakên siti dhusun, sampun wontên tiyang purun-purun amasrahakên siti ingkang têksih wontên jênènipun. Sadaya inggih samia amasrahakên ing cêmêngan.

Prakawis Kaping 55.

Mênawi wontên abdi dalêm prayayi panèwu mantri sapêngandhap, kaundur kalênggahanipun dhatêng wadana kaliwonipun. Awit saking kèthèr angsalipun anyanggi damêl kalih satakêr têdhakipun. Utawi ngantos dipun jogi dhatêng wadana kaliwonipun. Punapadene purun-purun ngêdhagakên pasaosan padamêlanipun Pajang pasisiranipun. Ingkang sampun kasêksèn sakancanipun abdi dalêm prayayi sawadana sadaya, môngka kalampahan purun-purun pepe dhatêng kapatihan. Punapadene dhatêng ing kantor, utawi ngantos purun pepe wontên satêngahing kagungan dalêm waringin sêngkêr, sarêng wadana kaliwonipun wau utawi sapanèwu mantri sadaya katiti priksa yêktos. Kèthèr utawi ngêdhagakên tênggak pasaosan padamêlan Pajang pasisiranipun. Punika mênggah paukumanipun, kabucal dhatêng sajawènipun nagari, ing wana Lodhaya, utawi ing wana Ngayah.

Mêngkatên malih, mênawi wontên abdi dalêm prayayi panèwu mantri sapêngandhap, kaundur kalênggahanipun dhatêng wadana kaliwonipun wau, tumuntên pepe ing panggenan [panggena...]

--- 248 ---

[...n] têtiga, ing kantor, ing kapatihan. Tuwin ing kagungan dalêm ing waringin sêngkêran. Sarêng katiti priksa ing wadana kaliwonipun. Dèrèng mufakat ing panèwu mantri kancanipun sawadana wau, amung awit pandamêlipun wadana kaliwonipun kimawon. Punika dèrèng têtêp pocotipun. Wadana kaliwonipun kalêrês amangsulakên dhatêng kalênggahanipun lami malih, sarta wadana kaliwonipun katatrapan dhêndha saprayogènipun ing parentah.

Prakawis Kaping 56.

Mêngkatên malih, mênawi wontên têtiyang adamêl cap. Anyênyami kagunganipun cap ingkang agêng-agêng, punapadene nyênyami cap ing liyanipun. Môngka kadamêl nyambut yatra, punapadene kadamêl mundhut sabarang ingkang pinundhut. Môngka ngantos dados prakawis. Sarêng katimbang kalih cap ingkang dipun sasami wau, têtêp ing gèsèhipun. Punika mênggah patrapipun. Punapadene paukumanipun. Tiyang ingkang damêl cap wau kadamêl sami kalih iyangtiyang ingkang ngêlèthèk cap ingkang sampun kasêbut ing ngajêng wau punika.

Prakawis Kaping 57.

Undhang-undhang, kangjêng tuwan ingkang wicaksana, Gondrêd Aliksandêr Gerar Pilip Baron van Der Kapèlên. Grut kris saking ordhe leyo ing nagari Nèdêrlan. Sekrêtaris van [va...]

--- 249 ---

[...n] sêtat. Guvêrnur jendral ingatase tanah Nèdêrlan Indiya, sajroning rat.

Sapa-sapa kang padha angunèkake utawa andêlêng layang iki, padha angurmatana, ing mêngko sarèhning wus karêmbug bakal nindakake kang muni prênatan kêkancinganing undhang-undhang, kang katiti mangsan tanggal ping 22 sasi Dhesèmbêr taun 1818 ing êbab 112 unine kaya ing ngisor iki.

Sakèhe jênêng gêgadhèn. Kang arupa uwong, sumurup ing utang uwang, utawa prajangji liyane têka uwang, iku padha kalarangan. Sarupane ingatase Nèdêrlan Indiya.

Sabab wis têtela yèn ing tanah Jawa ora pakewuh angêtrapake paukuman amurih wêdine, kang anyêkêl uwong, sumurup dadi gêgadhèn. Kêrana prakara iku wis dilarangi ing layang kêkancingane ogêrgèring, kang katiti mangsan ping 8 NowêmbêrNovèmbêr taun 1715, anuli kêsalinan paukumane, kasêbut ing layang undhang-undhang, kang katiti mangsan ping 20 sasi Agustus taun 1808 ingatase tanah Jawa, ing sawêtara mungguh gêgadhèn uwong mau, iya uwis padha sumurup sulayane lan saringat. Mulane ing mêngko wis dadi parêng kang sarta kêkancingan kaya ing ngisor iki.

Kang sapisan. Sarupane wong kang ana tanah Jawa kabèh, sawuse kalumrahake layang undhang-undhang iki, môngka

--- 250 ---

ana kang konangan wani anêrak. Nyêkêl gêgadhèn arupa uwong, sumurup ing utang uwang, utawa prajangji ing liyane, iku kang gadhe mau bakal kapatrapan dhêndha 500 guldhên. Yèn ora bisa mêtokake wang dhêndha iku mau, yèn wong lanang karante, kang sarta kawêtokake gawene, lawase ing dalêm têlung sasi, saupama wong wadon, kagêdhong lawase têlung sasi.

Dene kang kapindho, sarupane layang prajangjeyaning pamujangan. Iku ing mêngko wis karusak kagawe tanpa dadia, ing sarupane pêngadilan kabèh, padha kalarangan angadili tindak kang kaya mêngkono iku mau.

Supaya aja ana wong kang anarani ora wêruh ing unine layang undhang-undhang iki, mulane katèmplèkake panggonan ing adat kang wus kêlakon.

Sarupane wong gêdhe cilik kang padha anyêkêl pagaweyan. Padha angèstokêna ing saunine layang undhang-undhang iki, aja ana uwang uwong.

Kaparingan ing Batawiyah ping 7 sasi Marêt taun 1822.

Katandhan Kangjêng Tuwan Baron van Dêr Kapèlên.

Awit sêka parentahe kangjêng tuwan guvêrnur jendral sajroning rat. Katandhan Kangjêng Tuwan Sukêtaris Jendral Mèrkus.

--- 251 ---

Deze publicatie is een uittreksel, voor hetgeen Java betreft, uit de publicatie, die gevonden wordt in het Staatsblad van Nederlandsch Indië voor 1822, no. 10, bl. 23 vlgg.

Bl. 72, r. 10-5 v. o. wat men hier in deze § thans leest, is een verbetering van later hand in plaats van hetgeen beneden, in dat gedeelte van het artikel, dat Djokjokarta betreft, bl. 74, r. 7-9, en ook hier in vele afschriften, gelezen wordt.

Bl. 72, r. 4. v. o.-bl. 73, r. 13. Ook deze twee §en zijn bijjvoegsels van later hand, die in vele afschriften niet staan, en daarom ook in dat gedeelte van het artikel, dat Djokjokarta betreft, bl. 74, niet gevonden worden.

Bl. 75, r. 2 vlgg. In andere afschriften vindt men hier de woorden sami kêkesahan alampah grami, sanajan têtiyang ingkang lumampah ing damêl, yèn kesah kajêngipun piyambak, niet, en dan yèn in plaats van môngka, maar daarentegen aan het einde van deze § (r.9): yèn ingkang sipêng punika abdi dalêm tiyang alampah grami. en voorts als een nieuwe § daarop volgende: sanajan abdi dalêm ingkang lumampah damêl, yèn kesah kajêngipun piyambak. Pangrêksanipun inggih kadosa ingkang alampah grami wau punika. Het is duidelijk, dat dit een oudere, later verbeterde lezing is.

Bl. 75, r. 8 en 7 v. o. in plaats van anêmpahana sêpalih, ingkang sêpalih lulusa icalipun, leest men in die zelfde

--- 252 ---

afschriften: anêmpahana tribaga, anêmpahana ingkang kalih duman. Ingkang saduman lulusa icalipun. en dan vervolgens op regel 3 v. o. tatêmpah tribaga wau, in plaats van tatêmpah sêpalih, ook dit is dus een oudere, later veranderde lezing.

Bl. 75, r. 6 v. o. akandhia is een drukfout voor akanthia.

Bl. 75, r. 2 v. o. – bl. 76, r. 3. Ook deze § is een bijvoegsel van later hand, dat in die zelfde afschriften, die de oudere lezing volgen, niet gevonden wordt.

Bl. 77, r. 3 en 2 v. o. In plaats van kêpalanipun ingkang agêng, ingkang kasipêngan wau, leze men met andere afschriften kêpalanipun ingkang asipêng wau.

Bl. 80, r. 1, moet cêlêr in plaats van cêlêr geschreven worden.

Bl.81, r. 10 v. o. vlgg. In die zelfde afschriften leest men in plaats van deze § aldus: wondene têtiyang ing Surakarta Adiningrat, ingkang kanggenan dursila wau punika, inggih tumut kacêpêng sarta kajarah karayah barang sadarbèkipun. Mantrènipun ingkang gadhah rerehan kapatrapan dhêndha sèkêt reyal. Wêdananipun ingkang gadhah rerehan kapatrapan dhêndha satus reyal. Dene yèn tanah dhusun-ingadhusun, yèn wontên tiyang ingkang kanggenan durjana, punika bêbêkêlipun dhusun ingkang kanggenan dursila wau, tumut kacêpêng kajarah karayah barang sadarbèkipun. Punapadene yèn bêkêl pêngalit [pênga...]

--- 253 ---

[...lit] ingkang kanggenan dursila, inggih kacêpêng kajarah karayah barang sadarbèkipun. Bêkêlipun pêngagêng kapatrapan dhêndha sèkêt reyal. Dene yèn bêkêlipun pêngagêng ingkang kanggenan dursila, inggih kacêpêng kajarah karayah barang sadarbèkipun. Wondene rêdi dhusun ingkang gadhah rerehan siti dhusun ingkang kanggenan dursila wau punika, yèn rêdi panèwu, kapatrapan dhêndha sèkêt reyal. Rêdi pêngagêngipun kapatrapan dhêndha satus reyal. Dhêndha wau botên kalilan yèn mêdalakên dhatêng rerehanipun sapucuking kambêngan. Atas mêdala saking awakipun piyambak.

Daar dit een oudere, later veranderde lezing is, zoo vindt men die dan ook in het artikel, dat Djokjokarta betreft, bl. 82, r. 11 vlgg. In alle handschriften.

Bl. 84, r. 4 v. o. het woord rencangipun. Vind ik slechts in één afschrift, maar komt mij toch onmisbaar voor.

Bl. 88, r. 12 in de afschriften, die een oudere lezing volgen, vindt men hiertusschen deze §: èn tiyang Cina ingkang pêjah, kawêdalakên yatra kalih atus reyal. Dene kêpalanipun dhusun rêdi, utawi tamping, kadhêndha sèkêt reyal. Sapintên-pintêna barang darbèkipun Cina ingkang ical kabegalan punika, inggih sirnaa dening yatra tiga bêlah reyal wau. Daarentegen vindt men de twee §en, die later voor deze § in de plaats gesteld zijn, bl. 88, r. 4. v. o.- bl. 89, r. 11, in die zelfde afschriften niet.

--- 254 ---

Bl. 101, r. 6 en 7. In plaats van tumuntên enggal utusan dhatêng, vind ik één afschrift utawi.

Bl. 108, r. 6. V. o. Op een verbeterblaadje vind ik in één afschrift, waarin al de nieuwere lezingen op losse blaadjes later zijn bijgevoegd, hier het volgende: tiyanga Jawi tiyanga Cina, kawêdalakên yatra diyat satus sêlawe reyal. Yatra ingkang sêlawe reyal punika sumêrêp dhandhanipundhêndhanipun rêdi, utawi tamping, dene yatra diyat satus reyal wau kaparingan dhatêng ahli warisipun ingkang pêjah, dene yatra sêlawe reyal wau dadosa kagunganipun parentah kêkalih. Dit moet dan namelijk in de plaats gesteld worden van de woorden yèn tiyang Jawi-utawi tamping, bl. 109, r. 3.

Bl. 117, r. 5-2 v. o. In plaats van sapalih, hebben andere afschriften op beide plaatsen sakawit. wat insgelijks een oudere, later veranderde lezing is.

Bl. 121, r. 11. Hier vind ik in dat zelfde bovengenoemde afschrift op een verbeterblaadje het volgende: yèn abdi dalêm mantri, kaêrès ing salamènipun dados prakawis. Botên kalilan dhêdhuwungan. Yèn sampun rampung têtêp pangiwatipun, lajêng kapocot ing kalênggahanipun. Yèn têtiyang alit inggih kaêrès salamènipun dados praakawis. Yèn sampun rampung têtêp pangiwatipun. Kagêbag kaping 250, lajêng kabucal ing sajawining nagari. Ditmoet [Dit...]

--- 255 ---

[...moet] dan namelijk in de plaats gesteld worden van de woorden: yèn abdi dalêm mantri panèkêt. En vlgg. Tot r. 3 v. o.

Bl. 123, r. 7 en 6 v. o. in plaats van de woorden: tiyang ngècu wau punika karante salamènipun agêsang, utawi kabucal dhatêng sabrang. vind ik in twee afschriften het volgende: tiyang ngècu kang amêjahi têtiyang wau inggih katrapakên paukuman kisas. Utawi kabucal dhatêng ing pulo sabrang, salamènipun gêsang botên kenging mantuk. Dezelfde verschillende lezing vindt men in die zelfde beide afschriften beneden bl. 124, r. 5 en 4 v. o.

Bl. 123, r. 1. v. o. in plaats van karante lamènipun wolung taun. leest men in die zelfde twee afschriften het volgende: kabucal dhatêng sabrang salamènipun agêsang botên kenging mantuk. en even zoo beneden bl. 125, r. 2

Bl. 126, r. 8-11. Deze § wordt in andere afschriften hier, en in alle beneden, in het gedeelte van het artikel, dat Djokjokarta betreft (bl. 128, r. 7), niet gevonden. Het is een bijvoegsel van later tijd.

Bl. 131, r. 8, is tiya Cina een drukfout voor tiyang Cina.

Bl. 133, r. 7-13: môngka têtiyang Cina bandar punika, vlgg ook dit is een bijvoegsel van later tijd, dat in andere afschriften niet gevonden wordt.

Bl. 134, r. 1, leze men ing parentah. in plaats van i parentah.

--- 256 ---

Bl. 138, r. 5 v.o. Achter kalih jung, leest men hier in één afschrift, en in de andere §, bl. 139, r. 3, in alle, nog sajung.

Bl. 140, r. 7 v. o., leze men mênggah patrapanipun.

Bl. 156. In één afschrift vind ik hieracthter op een bijgevoegd blaadje als art. 42 nog bijgeschreven hetzelfde, dat in de Anggêr sêdasa art. 46 is, met weinige niet noemenswaardige afwijkingen in de lezing, en zelfs met die klaarblijkelijke schrijffout, waarvan in het voorberigt gesproken wordt.

Bl. 201, r. 6. Het is blijkbaar, dat het woord ora hier te veel is. Het schijnt door een schrijffout uit het volgende olèh ontstaan te zijn.

Bl. 226, r. 1. In het andere handschrift leest men punika sêrat. Zonder ingkang,

Ald. r. 2. In plaats van saha heeft het andere hs. Ingkang sarta, en sakathahing para, in plaats van para.

Ald. r. 3. In plaats van angrêmbagi sami, leest men in het andere hs. Angrêmbagi, saha sami,

Ald. r. 4. Acther mila sapunika leest men in het andere hs. nog inggih.

Ald. r. 5. In plaats van bumi dhusun. Heeft het andere hs. siti dhusun-ingadhusun. en ingkang dados rêraosan ruwêd rêntêng ing salamè-lamènipun, in plaats van ruwêd ing salami-laminipun.

--- 257 ---

Ald. r. 6. In plaats van môngsa mangke, leest men in het andere hs. ing môngsakala mangke,

Ald. r. 8. In plaats van sakathahing rêraosan. heeft het andere hs. sakathahipun ing rêraosan. en aruwêd rêntêng, in plaats van ruwêd. En voorts nog inggih vóór sampun.

Ald. r. 9. Het andere hs. hefft kapancas, in plaats van pancas.

Ald. r. 11. In plaats van kalih leest men in het andere hs. kalih-kalihing atunggil. Akalihan. En Sasradiningrat. In plaats van Danuningrat.

Ald. r. 12. Ook hier heeft het andere hs. sakathahing para, in plaats van para,

Ald. r. 10 v. o. in plaats van ingkang rumiyin. Bilih mênawi, leest men in het andere hs: bab prakawis kaping 1, saupami.

Ald. r. 9 v. o. Het andere hs. heeft adamêl pêpalang, in plaats van damêl palang,

Ald. r. 8 v. o. de woorden awit prakawis siti dhusun. Worden in het andere handscrift niet gevonden.

Ald. r. 6v. o. het andere hs. heeft anyêpênga, lajêng in plaats van anyêpêng,

Ald. r. 5 en 4 v.o. de woorden sanajan putra, punapadene [punapade...]

--- 258 ---

[...ne] sêntana, yèn sampun anyanggi anama wêdana, inggih kasiasata, vindt men in het andere handschrift niet.

Ald. r. 3 en 2. In plaats van tatrapanipun ing siasat. Agêng alitipun ing wongwongan, kaanggêran. Yèn heeft het andere hs.: patrapipun ing siasat wau, agêng alitipun ing têtiyang ingkang kaanggêran. Dene yèn,

Bl. 227, r. 1. In het andere hs. lesst men ook hier, zoo wel als beneden, pitu, in plaats van wolu,

Ald. r. 2-4. De woorden wondening-punika, worden in het andere handschrift niet gevonden.

Ald. r. 5. In plaats van wontên ing margi agêng parapatan. heeft het andere hs. wontên margi prapatan.

Ald. r. 7. Vóór yèn, heeft het andere hs. nog wondening.

Ald. r. 9. Hier heeft het andere hs. vóór inggih nog punika.

Ald. r. 11. De woorden dados wolung dintên, vindt men in het andere handschrift niet.

Ald. r. 12. In plaats van dhatêng panèwu, heeft het andere hs. dhatêng abdi dalêm panèwu.

Ald. r. 13. Het andere hs. heeft hier, even als bl. 229, r. 2, pasowanipun pakapalan piyambak. In plaats van pasowan pakapalanipun piyambak.

Ald. r. 14. In plaats van botên mawi dhuwung, heeft het andere hs.

--- 259 ---

Botên kalilan dhêdhuwungan, en de woorden dados wolung dintên. vindt men ook hier in dat handschrift niet.

Ald. r. 10-5 v. o. Deze § leest men in het andere hs. aldus: wondening mênggah abdi dalêm kaliwon. Katatrapan dhêndha sèkêt reyal. Dene yèn abdi dalêm priyayi wêdana, inggih katatrapan dhêndha satus reyal.

Bl. 227, r. 4 v. o.-bl. 228, r. 4. Dit vindt men in het andere hs. niet. Verg. Daarentegen de aanteekening bij bl. 230, r. 1-4.

Bl. 228, r. 5. In plaats van ingkang kaping, leest men ook hier bab prakawis kaping, en zoo ook aan het begin der beide volgende artikels.

Ald. r. 7 en 8. De woorden ingkang sampun mungêl buk ingkang kadamêl ing Sêmawis. vindt men in het andere handschrift niet.

Ald. r. 9. In plaats van Danuningrat, leest men in het andere hs. ook hier Sasradiningrat.

Ald. r. 10. Het andere hs. heeft amratelakakên namanipun tiyang in plaats van amratelakêna namanipun.

Ald. r. 11 v. o. in plaats van môngka leest men in het andere hs. trang, en in plaats van tumuntên kacêpêng tot aan het einde van dit artikel vindt men daar het volgende: mênggah patrapipun. Kados ingkang kocap ing ngajêng wau punika, ngantos amêndhêt pamêdalipun. Ingkang ngrayud wau katêmpahan katikêl. Saengga pamêdal sêdasa reyal. Katêmpahakên kalih dasa reyal. Ingkang sarta kasiasat. Dening patrapipun [pa...]

--- 260 ---

[...trapipun] ing siasat. Inggih kados ingkang kocap ing ngajêng wau punika, wondening yatra pamêdal wau, katêdhakakên dhatêng ingkang darbe melik. Yatranipun tikêlan inggih dados kagunganipun parentah kêkalih, dene yèn mêndhêt pamêdalipun siti rayudan wau saandhapipun sêdasa reyal. Utawi sanginggilipun sêdasa reyal. Mênggahing tikêlan wau, inggih wontên etangipun.

Bl. 229, r.1 v. o. in plaats van angakên heeft het andere hs. angangkên-angkên.

Bl. 230, r. 1-4: inggih tumuntên kapariksaa enz. In plaats hiervan leest men in het andere handschrift het volgende: inggih tumuntên kapariksaa, yèn sampun katupiksa, trang yêktos mênawi dora, mênggah patrapipun ing siasat. Inggih kados ingkang sampun kocap ing ngajêng wau.

Mêkatên malih mênggah têlètèhipun angarubiru, saupami wontên tiyang aggêng alit bawah ing Ngayugyakarta Adiningrat, alêlampah langkung bawah ing Surakarta Adiningrat. Punapadene mênawi tiyang agêng alita, bawah ing Surakarta Adiningrat, alêlampah langkung bawah ing Ngayugyakarta Adiningrat. Môngka langkung satêngahing padhusunan, dede margi, utawi yèn margia ingkang langkung wau punika, ngantos amêndhêt tanêm tuwuh, utawi barang ingon-ingon. Inggih punapa sadarbèkipun tiyang dhusun. Punapa malih anyêpênga têtiyang, [têti...]

--- 261 ---

[...yang,] utawi yèn anggitika têtiyang, sênajan alangkunga ing sabin, miwah ing ara-ara, yèn amêndhêt barang ingon-ingonipun ingkang darbe laladan. Utawi langkung satêngahing pêkên. Ngantos ambubarakên pêkên. Dados kagètipun têtiyang dhusun, punapadene yèn purun-puruna angrusak amêndhêt samubarang ingkang nama awisan. Inggih punika ingkang kawêstanan kalêbêt angarubiru.

Wondening tiyang ingkang dipun wêstani tiyang adamêl pêpalang satêngahing margi, saupami wontên têtiyang bawah ing Ngayugyakarta Adiningrat. Mêkatên malih saupami wontên têtiyang bawah ing Surakarta Adiningrat, purun-purun adarbe atur dora, môngka kantos katur ing kangjêng rahadèn adipati kêkalih, inggih punika dunungipun ingkang dipun wêstani tiangtiyang adamêl pêpalang satêngahing margi.

Bl. 230 vlgg. Dit artikel luidt in het andere handschrift aldus:

Saupami wontên abdi dalêm têtiyang ing Ngayugyakarta Adiningrat, dhatêng ing Surakarta Adiningrat, angangge-angge awisaning ratu, punika botên kenging yèn lumêbêta dhatêng nêgari ing Surakarta Adiningrat. Wondening watêsipun, ingkang kilèn watês ing Purwadados. Ingkang kidul watês ing lèpèn Jênês. Ingkang wetan watês ing Ganggang, ingkang lèr watês ing Bibis. Môngka wontên ingkang angangge awisan lumêbêt dhatêng nêgari ing Surakarta Adiningrat. Inggih [Ing...]

--- 262 ---

[...gih] abdènipun Kangjêng Rahadèn Adipati Sasradiningrat ingkang angrampasana, ananging rampasan wau ngamungna ingkang dados awisan punika kimawon. Botên kenging yèn angrampasana barang ing liyanipun. Ingkang dados awisan punika wau.

Mêkatên malih sasamènipun. Saupami wontên abdi dalêm têtiyang ing Surakarta Adiningrat, dhatêng Ngayugyakarta Adiningrat, angangge-angge awisaning ratu, punika botên kenging yèn lumêbêta dhatêng nêgari Ngayugyakarta Adiningrat. Wondening watêsipun ingkang wetan ing Tungkak. Ingkang lèr watês ing pasanggragan Kanitrèn. Ingkang kilèn watês ing lèpèn Winonga, ingkang kidul watês ing Padhokelan. Môngka wontên ingkang angange-angge awisan lumêbêt dhatêng nêgari ing Ngayugyakarta Adiningrat. Inggih abdènipun Kangjêng Rahadèn Adipati Danurêja ingkang angrampasana, ananging rampasan wau ngamungna ingkang dados awisan punika kimawon. Botên kenging yèn angrampasana barang liyanipun. Ingkang dede awisan.

Ingkang punika pundi ingkang botên anglampahi saraosipun sêrat anggêr-anggêran. Inggih dadosa ing kaandhapanipun.

Bl. 231, r. 2 vlgg. Deze dagteekeningen vindt men in het andere handschrift niet.

__________

--- [263] ---

INHOUD

Nawålå-Pradåtå-Dalêm ...bl.1.

Anggêr-Sadåså ...bl. 35

Anggêr-Angêng ...bl. 69

Anggêr-Goenoeng ...bl. 157

Anggêr-Aroebiroe ...bl. 225

Aanteekeningen ...bl. 233

_________

--- [0] ---

[...]