Côndrasangkala, Padmasusastra, 1950, #795

1. Côndrasangkala, Padmasusastra, 1950, #795. Kategori: Arsip dan Sejarah > Galeri
2. Côndrasangkala, Padmasusastra, 1950, #795. Kategori: Bahasa dan Budaya > Pawukon dan Primbon

Serie T. No. ... Harga f ...

Sêrat Côndrasangkala

Kawêdalakên dening: Ki Padmasusastra Ngabèi Prajapustaka, ing Surakarta.

Kasambêtan ikêtanipun Mas Harjamijaya, mantri guru pènsiun ing Comal.

2e DRUK.

Diterbitkan dan dijual oleh: Boekhandel TAN KHOEN SWIE, - Kediri. JALAN DOHO 147.

1950.

--- [1] ---

Sêrat Côndrasangkala

Kawêdalakên dening: Ki Padmasusastra Ngabèi Prajapustaka, ing Surakarta.

Kasambêtan ikêtanipun Mas Harjamijaya, mantri guru pènsiun ing Comal.

2e DRUK.

Diterbitkan dan dijual oleh: Boekhandel TAN KHOEN SWIE, - Kediri. JALAN DOHO 147.

1950.

--- [2] ---

PENGARANG

Mas Ngabèhi PRODJOPOESTOKO

SUROKARTO.

[Grafik]

Kitab yang sah ada tanda tangannya si penerbit sebagi di bawah ini:

[Tanda tangan]

--- 3 ---

Punika Pradikanipun Watak Wolu.

Punika Pradikanipun Watak Satunggal.

CôndraTêgêsipun
ruparupa têmên
candrawulan purnama
sasiwulan jangkêp
nabiwudêl
sasalintang
dharawêtêng
bumilêmah
buddhaluwih, utawi namaning masa satunggal
roninggodhong
mèdijubur
ikubuntut
darapaksi dara
janmauwong
ekasatunggal, wiji, tudu
wakbadan sapata

--- 4 ---

sutaanak
sitilêmah wêdhèn
awanikêndêl, srêngenge
wungkulanwutuhan, utawi bundêran
wulanrêmbulan
niyatayêkti
tunggal kabèhwatak satunggal sadaya

Punika Pradikanipun Watak Kalih.

CôndraTêgêsipun
netrapaningal
caksupasu
nayanaulat
sikaratangan
bujabau, namaning masa kalih
paksauwang
drasthialis
amapêpasu, wêwêri

--- 5 ---

locanaurang-uranging mata
caranaathi-athi
karnakuping
karniambaning kuping, utawi sungu
anêbahtlapukan, anêbak
talinganpangrunguning kuping
mataambaning mata
lèn tanganalawan tangan loro
larwulu suwiwi
anêmbahngabêkti
suku lorosikil karo

Punika Pradikanipun Watak Tiga.

CôndraTêgêsipun
bahnigêni pandhe
pawakagêni pucuking gunung
sikinggêni upêt, utawi têkên
gunagêni agaran, kasagêdan
dahanagêni tanpa sangkan

--- 6 ---

trining ranagêni unon, gêni paprangan
utalintih
ujêlwêlut
anauti cacing
jathagêni winadhahan, utawi siyung
wedhagêni pawon, utawi sêrat pêpakêm, utawi namaning masa tiga
nalagnigêni panasing ati
utawaka gêni wong manggang
kayalenagêni balubukan
puyikagêni dilah
tigatêlu
uninga gêni obor

Punika Pradikanipun Watak Sakawan.

CôndraTêgêsipun
wedangbanyu panas

--- 7 ---

sagarabanyu ngidêri jagad
kartibanyu sumur
sucibanyu padasan
jaladribanyu rawa, banyu sagara
nadibanyu kali
hèrbanyu pucuking gunung
nawabanyu adhêm
samudrabanyu têlêng
jalanidhi banyu angêdhung
warnabanyu sawangan
toya dibanyu jêmbangan
wwahanabanyu udan
waudadibanyu dèrèsan, banyu pancuran
sindubanyu susu
warihbanyu krambil
dikpadon sakawan
tasik banyu oyot: sagara

--- 8 ---

catur yuga keblat papat, namaning masa: 4
patsakawan

Punika Pradikanipun Watak Gangsal.

CôndraTêgêsipun
butabuta lanang kang siyung
pandhawaputraning Pandhu
tatagêtih otot
gatikakêtêg: pramana, namaning masa 5
wisayapênggawe: pirantos
indribayuning mata
yaksabuta wadon kang siyung
saralêlandhêp
marutaangin angirid gandaning sêkar
pawanaangin adrês
banaalas agung
marganaangin nèng dalan

--- 9 ---

samiranaangin ngilangakên kringêt
warayangsanjata
pôncagangsal
bayuangin kang manjing mêdal
wisikanwuruking bapa
gulinganangin mêdal paturon
lima gangsal

Punika Pradikanipun Watak Nênêm.

CôndraTêgêsipun
masamasa nênêm
sadrasarasa nênêm
winayaagang-agang, namaning masa 6
ngganatawon
rêtu kawor, uyêk-uyêkan
anggaskayu glinggang, ibêr-ibêran
oyagobah
karêngakarungu, rinêngga, kaupakara
pangrarasing nêmpangrarasing watak nênêm

--- 10 ---

tahênkayu taun
wrêksakayu tinêgor
prabatangkayu rubuh malang nèng dalan
kilating kanêmlêlidhahing masa kanêm
lonapêdhês
mlakêcut
tiktapait
kyasagurih
duraasin
sarkaramanis

Punika Pradikanipun Watak Pitu.

CôndraTêgêsipun
ardigunung urut pasisir
prawatagunung têpung sami gunung
turônggajaran
girigunung gêdhe
rêsipandhita suci
ôngsabanyak, turun

--- 11 ---

biksukasapi: namaning masa kapitu
calasukuning gunung
hêmawanmega pucuking gunung
saptapitu
pandhitaputus
swarapandhita kalok
goraagung
munipandhita muruk, ajar
swakudajaran kabiri
tungganganing gunungtêngahing gunung
wikupandhita ing gunung
ya pêpituinggih pêpitu
CôndraTêgêsipun
nagaula gêdhe
panaganênggon ula gêdhe
saliramanyawak
basu têkèk, kumaraning naga

--- 12 ---

namaning masa 8
tanubunglon
murticêcak, utawi sangêt
kunjarakandhang gajah utawi gêdhong pasakitan
gajahgajah nèng wantilan
dipônggagajah tinitihan ing ratu
èsthigajah dèn palacani
samadyagajah nèng têngahing dalan
manggalagajah binêkta prang, utawi pangajêng
diradagajah mêta
bujônggaula lanang
brahmanasthapandhita sabrang wêwolu
diparagajah binêkta cangkrama
limangajah binêkta midhang
lan ulasarta ula

--- 13 ---

Punika Pradikanipun Watak Sanga.

CôndraTêgêsipun
trusthalèng bêdhil, utawi suka
trusthilèng tulup
mukarêrai
gapuralawanging ratu
wiwaralawang sakèthèng
dwaralawanging omah
nandalèng kodhok, utawi sêsotya
wilasitalèng kombang
guwalèng patapan
ragolèng samun
ludraaluraning dewa
gatralèng gangsir
gôndaambêt
lènglèng sêmut

--- 14 ---

ronglèng ula
songlèng landhak
têrusanlawang butulan
yèku ôngkainggih punika wêwilangan
babahanlèng maling
hawa sêsanga bolonganing badan

Punika Pradikanipun Watak Sadasa.

CôndraTêgêsipun
bomasukêt mati, awang-awang, utawi namaning masa 10
sunyasuwung
gêganalangit kesisan mega
barakantan katon: sêndhalan
adohtêbih
ing langiting langit
anatankaton tan kagayuh
windutumbuking taun
anèng wiyat langit kang amor lan mêndhung

--- 15 ---

widik-widikkaton nuli ilang
malêtiksatêngahing langit, utawi manculat
sirnèng gêgana sirna ing langit
sagunging dassakathahing kang ilang
walangmêsat
kosanggusah
watak sapuluhwatak sadasa

Tamat kang côndrasangkala

TAMAT.

--- 16 ---

Côndrasangkala karanganipun Mas Harjamijaya, mantri guru pènsiyun ing Comal.

Kagêlarakên sarana apalan, wiwit watak 1 dumugi 0.

Katêrangan.

Ing uran-uran ngriki, panganggenipun têmbung sampun kaatos-atos, kajawi luguning dasanama, ugi ngangge andhahanipun. Ing pangangkah sagêda mantukakên suraosing kôndha. Sanajan makatêna, têmbungipun andhahan wau, kaangkah sampun ngantos kênyêngklèngên. Ingkang pikantukipun namung ngodhêngakên. Upami: wahana, watak: 4 - banyu udan - kodanan - klêbus - anjêdhindhil.

Pawana, watak: 5 - angin - kanginan - liwung.

Inggih têmbung: anjêdhindhil - liwung - punika ingkang dipun singkiri.

Makatên ugi têmbung ingkang cawuh, têgêsipun têmbung sawarni, sagêd lumêbêt dhatêng watak warni-warni, punika ugi kaangkah sagêda sumisih, kados ta:

Bahni, watak: 3 - gêni - murub - padhang.

Nawa, watak: 9 - padhang.

Tyas, watak: 1 - ati - pikir - padhang.

Inggih têmbung: padhang, punika ingkang dipun sirik. Makatên sapiturutipun.

Kajawi saking punika, ing ngriki ngangge têmbung ingkang botên gadhah watak wilangan, prêlu kangge anggandhèng ukara. Inggih punika:

--- 18 ---

Kabèh, amung, mung, ingkang, kang, ingaran, ran, apan, pan, ing, sinêbut, dèn, dipun, yèn, lamun, ring, mring, bae, nanging, paran, karana, si, aywa, ywa, uga, nganti, kongsi, gyanira, mangkono, dènira, nadyan, prandene, kèh, marma, mangkya, kari, jangji, bakal, wau, ing kono, gantya, êndi, poma, sang, dene.

Pangarang.

__________

Urut-urutanipun Sêkar.

1. Dhandhanggula
2. Sinom
3. Durma
4. Asmaradana
5. Pangkur
6. Kinanthi
7. Pucung
8. Balabak
9. Mêgatruh
10. Gambuh

__________

--- 19 ---

1. Dhandhanggula

1. rarasira kadi rago yêkti | mêngêng mangu kisruh pangriptanya | datan baud ngêmonahe | dènira berag ngidung | mung ngruruhi isi palupi | wêruha artinira | jarwa jatinipun | aywa nganti milalua | andaluya jarag tambuh mutatuli | wuk wangwung yayah arca ||

2. beda lawan kang wus lêbdèng kawi | kawistara saniskaranira | rarase mung nêngsêmake | samôngsa namur sêmu | pasêmone tan juwarèhi | uwose nuju prana | maranani kalbu | mangkono yèn wus pralêbda | datan kewran wikan ing sakalir-kalir | mangkya kang ginupita ||

3. ngeka-eka kawasaning Widi | surya côndra kartika bawana | jagad iki saisine | niyata kabèh iku | amung Allah ingkang majibi | ingaran jagad raya | jagade tumuwuh | tuwuh tunggal uripira | rupa-rupa wujud golongan pribadi [priba...]

--- 20 ---

[...di] | dhewe-dhewe ranira ||

4. diwangkara pranyata piniji | nglairakên wiji-wiji donya | sasôngka yèku ugêre | pananggalan satuhu | hyang prêtiwi jatine wibi | winih-winih ron-ronan | ingkang sêmi thukul | apan iku bêbakunya | panguripan kang samya idhup ing bumi | kang awak-awak wadhag ||

5. janma ika sudira awani | amraceka luwih budinira | eka praya arêraton | têtunggule sinêbut | naranata dèn aji-aji | dèn èdhêp wong sapraja | tuhu yèn pinunjul | nabi wênang mijènana | tumungkule sêmèdi mèstu mring Gusti | Pangran Kang Maha Êsa ||

6. sayêktine yèn manusa kaki | Jawa Cina Arab Walôndaa | padha bae pikirane | kang ginagas ing kalbu | salamêta arjaning dhiri | widada bagyanira | mungkul tyas rahayu | panêkunge mring Hyang Sukma | anak putu mulusa[1] wibawa [wi...]

--- 21 ---

[...bawa] mukti | winêngku kayuwanan ||

2. Sinom

1. nanging paran klakonira | karana siwêri-wêri | mung sikara kaniaya | arubiru nyênyêngkahi | kang mawa lar ngabruki | miwah ingkang asêsungu | gandhèng jodhon mêmasang | anênarik nyênyundhangi | kang abuja nêbak duwa tanganira ||

2. mung kumudu rodapêksa | netranirandik mucicil | pandirangan suraweyan | mrusa marwasa nangani | gêjug jêjak dhupaki | bêbliwur locana caksu | kiwa nayananira | sikilira ro jegali | nyalèwènga lakune kang lumaksana ||

3. lamun pêksa anjangkaha | tumindak ywa nganan ngering | amanira ludên têbah | bakda [...][2] | sarta uga dèn bêkti | aywa nganti burêng bawur | mata walangên miyat | katarik carana drêsthi | silo sulap karnan mring rênggan paesan ||

4. lawan malih dèn waspada | panêmbah ywa tingal kalih | mêmulata [mê...]

--- 22 ---

[...mulata] miyarsaa | dèn awas gyanira mèksi | linglingên kang kalingling | tamatna dènirandulu | krana si ama cidra | mung kumudu andhusthani | ambalero sawanga pamawasira ||

3. Durma

1. pan mangkono si wêlut lamun mangarah | baud wêgig ajulig | pintêr amiguna | lir pendah utabrama | anênaut manauti | katon dènira | ngincih-incih mrih melik ||

2. kadahanan kêbrangas panas kang nala | bêl mrêngangah anggêni | pindha utawaka | ngalad-alad maantar | sêsiyungira tri kengis | kaya muruba | sumromong anggêsêngi ||

3. nanging ingkang widagda lêbda ing guna | bangkit dènnya mêrangi | nadyan ing payudan | si lêlintah sêktia | prandene binasmi siking | tinunu kobar | gosong kêsalad bahni ||

4. wignyèng srana ngujwala wruh pakêmira | ngèlmu wedha mumpuni | wikan paedahnya | olih pamurihira | mung kaalap [kaa...]

--- 23 ---

[...lap] ingkang kasil | patuwasira | ngayani migunani ||

4. Asmaradana

1 warnanira mancur wêning | mahanani yèn mangartya | anyamodra kèh martane | caturana rêsik wantah | cês narêcêp nênawar | wau ta rumêmbêsipun | amung karya sêgêrira ||

2. tawa dadya hèrnawa ning | muncar ngucur ambalabar | amartani lumèbère | kilènan kang keblat papat | blabur kêmbong ing tirta | kumêmbêng nylarong angêdhung | tasik-tasik dik kablabak ||

3. rumêsêping nadi-nadi | pan wau amrêtanira | sumindu-sindu atise | nênumusi sumyahira | gawe krêtartanira | mangkono sayogya lamun | dèn dadèkna sumbêr sêndhang ||

4. udaya sumur jaladri | tinimbaa cinêcêpa | ingangsonan pakartine | prayoga kadadyanira | krana wohe wahana | tètès sucine kang catur | marna êning kaêningan ||

5. Pangkur

1. mangkono ran katapsilan | dipun [di...]

--- 24 ---

[...pun] tajêm ywa nganti goling gumuling[3] | mring tatane yaksa diyu | raksasa wil danawa | krana ditya amung ngunggar nêpsunipun | wikara murka luamah | ngamah-amah mêmonahi ||

2. giro gulingan ing wana | gidro gidrah sêsiwo bêbadhogi | sara bindi gada limpung | abadhama candrasa | gêgimbale kapawanan kabur kawur | gulung kiprah ciya-ciya | mêdhang berang malu gandhi ||

3. ananging Pandhawa lêpas | mring ulahe wisikan kang wigati | lungid putus patrapipun | asanjata warayang | kasangsaya si buta winisaya hru | kabuncang ing samirana | yaksi rasêksi gumlinting ||

4. trap-trapaning pôncadriya | lamun mungkad mungkare anênangi | anggugah mring galakipun | marmanira dèn tata | angin bayu lamun trêp tap-tapanipun | tata marga kalimanya | êmpanira mung nêntrêmi ||

6. Kinanthi

1. nahên wau si rêrêtu | kang mayangi anggègèri | gumana [guma...]

--- 25 ---

[...na] panggêlapira | mangkya ingkang anêngsêmi | sari-sarining langênan | langêne mung milangoni ||

2. kayon dhuku blimbing jêruk | asri endah anglam-lami | sadpada manganggang-anggang | winaya mêmadu manis | rêsêp rêsmi karêngyannya | rarasira mung nyênêni ||

3. nanging aywa enak-enuk | ngêmatke mring kang ngarêmi | karana ta kanikmatan | lona amlatikta gurih | dura artatining kilang | êmatira mung ngèrêmi ||

4. ingkang rêrês raras rurus | ing samôngsa-môngsa ugi | mangraras-raras carêmnya | sad sadrasa kang durani | krasa rosing osikira | mung rêrême ingkang kari ||

7. Pocung

1. ajar wiku mangkono kasêptanipun | dènira sasrama | undhakaning ardi wukir | ing aldaka tungganganing arga-arga ||

2. mêsunipun sang pandhita gêtêr gêntur | kaloka juwara | sang dwija gyannya têtèki | lamun muja ing sanggar planggatanira ||

3. asêsuguh sang

--- 26 ---

rêsi sogatanipun | asung wêwulangan | cêcala wasita wangsit | yèn manabda mardawa lon swaranira ||

4. wêlingipun aywa giri munya sêru | gumêdhe asantak | sênggrang amung jangji muni | gora swara kapalên marang pangôngsa ||

8. Balabak

1. ing pangèsthi-èsthia basukinira | kranane | bêbayani manggalane lamun mêta | esthane | bêbunglonan ngestha mênyawak matêngga | tanune ||

2. bajul baya têkèk kawuk e lawana | blêduge | kêkêmprètan dirada ngoling jaludha | nulale | ing panagan matra kelasa taksaka | nloronge ||

3. dyèng wèsthi pan sêdhênge anggusthia[4] | slirane | angesthaa esthane pra brahmanastha | murtine | wau cêcak èsthi liman basu sarpa | nyambike ||

4. dèn bujôngga bakale dipun kunjara | mêngkone | dèn tarungku dipun kurung ing kurungan | buine | thengal-thèngèl [thengal-thè...]

--- 27 ---

[...ngèl] si bancana ing madyanya | kêrangkèng ||

9. Mêgatruh

1. pintu-pintu dèn tutupi rapêt buntu | wau ingkang ngrêragoni | guwa gangsir ambêbutul | miyak gatra kang mêlimping | ambabahi ngêsong-êsong ||

2. dwarananda gapura lèng-lènganipun | gêgrowongan dèn gêrongi | ananging kêkorinipun | nangkêb tumakêb[5] kumunci | kono kari plompang-plompong ||

3. gantya ingkang mêpêt nawa sanganipun | tarbuka têrus umanjing | bungah dènira malêbu | pra jawata mahagyani | ing kono lêga cumêplong ||

4. jroning trustha Hyang Rudra wadananipun | suka kang para apsari | abêburat gônda arum | mring wau sang kusuma mrik | dene kabul blong naronthong ||

10. Gambuh

1. wasana palastha wus | walang sangkêr wus mêsat amirud | lêbur mumur ilangira tanpa lari | sirnèng gêgana umumbul | kaparapal wus dèn êkos ||

--- 28 ---

2. oncat merad mandhuwur | malêtiknya marang awang-uwung | ing awiyat awang-awang widik-widik | wus pralaya wuk brastha swuh | anis onyanira adoh ||

3. mangkono yèn wus muluk | sagunging das wus nora winindu | bomantara ngêndi-dia êntèk ênting | kang tinênga langgêngipun | ing kono dènira lolos ||

4. anglèse surud kukud | musna kabèh bêbarakanipun | dipun êsat pangêsatira atapis | paripurna muksanipun | buh ngêndi swarganing layon ||

__________

Catatan kaki:

1. tulusa (kembali)
2. Teks tidak terbaca. (kembali)
3. Lebih satu suku kata: dipun tajêm ywa nganti goling gumling (kembali)
4. Kurang satu suku kata: madyèng wèsthi pan sêdhênge anggusthia (kembali)
5. tumangkêb (kembali)