Côndrasangkala, Padmasusastra, 1950, #795


Serie T. No. ... Harga f ...

Sêrat Côndrasangkala

Kawêdalakên dening: Ki Padmasusastra Ngabèi Prajapustaka, ing Surakarta.

Kasambêtan ikêtanipun Mas Harjamijaya, mantri guru pènsiun ing Comal.

2e DRUK.

Diterbitkan dan dijual oleh: Boekhandel TAN KHOEN SWIE, - Kediri. JALAN DOHO 147.

1950.

--- [1] ---

Sêrat Côndrasangkala

Kawêdalakên dening: Ki Padmasusastra Ngabèi Prajapustaka, ing Surakarta.

Kasambêtan ikêtanipun Mas Harjamijaya, mantri guru pènsiun ing Comal.

2e DRUK.

Diterbitkan dan dijual oleh: Boekhandel TAN KHOEN SWIE, - Kediri. JALAN DOHO 147.

1950.

--- [2] ---

PENGARANG

Mas Ngabèhi PRODJOPOESTOKO

SUROKARTO.

[Grafik]

Kitab yang sah ada tanda tangannya si penerbit sebagi di bawah ini:

[Tanda tangan]

--- 3 ---

Punika Pradikanipun Watak Satunggal.

CôndraTêgêsipun
rupacandrasasinabisasadhararupa têmênwulan purnamawulan jangkêpwudêllintangwêtêng
bumibuddharoningmèdiikudaralêmahluwih, utawi namaning masa satunggalgodhongjuburbuntutpaksi dara
janmaekawakuwongsatunggal, wiji, tudubadan sapata

--- 4 ---

sutasitiawaniwungkulanwulanniyatatunggal kabèhanaklêmah wêdhènkêndêl, srêngengewutuhan, utawi bundêranrêmbulanyêktiwatak satunggal sadaya

Punika Pradikanipun Watak Kalih.

CôndraTêgêsipun
netracaksunayanasikarapaningalpasuulattangan
bujapaksadrasthiamabau, namaning masa kalihuwangalispêpasu, wêwêri

--- 5 ---

locanacaranaurang-uranging mataathi-athi
karnakarnianêbahtalinganmatakupingambaning kuping, utawi sungutlapukan, anêbakpangrunguning kupingambaning mata
lèn tanganalaranêmbahsuku lorolawan tangan lorowulu suwiwingabêktisikil karo

Punika Pradikanipun Watak Tiga.

CôndraTêgêsipun
bahnipawakasikinggunadahanagêni pandhegêni pucuking gununggêni upêt, utawi têkêngêni agaran, kasagêdangêni tanpa sangkan

--- 6 ---

trining ranautaujêlanautigêni unon, gêni papranganlintihwêlutcacing
jathawedhanalagniutawakagêni winadhahan, utawi siyunggêni pawon, utawi sêrat pêpakêm, utawi namaning masa tigagêni panasing atigêni wong manggang
kayalenapuyikatigauningagêni balubukangêni dilahtêlugêni obor

Punika Pradikanipun Watak Sakawan.

CôndraTêgêsipun
wedangbanyu panas

--- 7 ---

sagarakartisucijaladribanyu ngidêri jagadbanyu sumurbanyu padasanbanyu rawa, banyu sagara
nadihèrnawasamudrajalanidhibanyu kalibanyu pucuking gunungbanyu adhêmbanyu têlêngbanyu angêdhung
warnatoya diwwahanawaudadibanyu sawanganbanyu jêmbanganbanyu udanbanyu dèrèsan, banyu pancuran
sinduwarihdiktasikbanyu susubanyu krambilpadon sakawanbanyu oyot: sagara

--- 8 ---

catur yugapatkeblat papat, namaning masa: 4sakawan

Punika Pradikanipun Watak Gangsal.

CôndraTêgêsipun
butapandhawatatagatiwisayabuta lanang kang siyungputraning Pandhugêtih ototkakêtêg: pramana, namaning masa 5pênggawe: pirantos
indriyaksasaramarutapawanabayuning matabuta wadon kang siyunglêlandhêpangin angirid gandaning sêkarangin adrês
banamarganaalas agungangin nèng dalan

--- 9 ---

samiranawarayangangin ngilangakên kringêtsanjata
pôncabayuwisikangulinganlimagangsalangin kang manjing mêdalwuruking bapaangin mêdal paturongangsal

Punika Pradikanipun Watak Nênêm.

CôndraTêgêsipun
masasadrasawinayangganarêtumasa nênêmrasa nênêmagang-agang, namaning masa 6tawonkawor, uyêk-uyêkan
anggasoyagkarêngapangrarasing nêmkayu glinggang, ibêr-ibêranobahkarungu, rinêngga, kaupakarapangrarasing watak nênêm

--- 10 ---

tahênwrêksaprabatangkilating kanêmkayu taunkayu tinêgorkayu rubuh malang nèng dalanlêlidhahing masa kanêm
lonamlatiktakyasadurasarkarapêdhêskêcutpaitgurihasinmanis

Punika Pradikanipun Watak Pitu.

CôndraTêgêsipun
ardiprawataturônggagirirêsigunung urut pasisirgunung têpung sami gunungjarangunung gêdhepandhita suci
ôngsabanyak, turun

--- 11 ---

biksukacalahêmawansaptasapi: namaning masa kapitusukuning gunungmega pucuking gunungpitu
pandhitaswaragoramuniswakudaputuspandhita kalokagungpandhita muruk, ajarjaran kabiri
tungganganing gunungwikuya pêpitutêngahing gunungpandhita ing gununginggih pêpitu

Punika Pradikanipun Watak Wolu.

CôndraTêgêsipun
nagapanagansalirabasuula gêdheênggon ula gêdhemanyawaktêkèk, kumaraning naga

--- 12 ---

tanunamaning masa 8bunglon
murtikunjaragajahdipônggaèsthicêcak, utawi sangêtkandhang gajah utawi gêdhong pasakitangajah nèng wantilangajah tinitihan ing ratugajah dèn palacani
samadyamanggaladiradabujônggagajah nèng têngahing dalangajah binêkta prang, utawi pangajênggajah mêtaula lanang
brahmanasthadiparalimanlan ulapandhita sabrang wêwolugajah binêkta cangkramagajah binêkta midhangsarta ula

--- 13 ---

Punika Pradikanipun Watak Sanga.

CôndraTêgêsipun
trusthatrusthimukagapurawiwaralèng bêdhil, utawi sukalèng tuluprêrailawanging ratulawang sakèthèng
dwaranandawilasitaguwaragolawanging omahlèng kodhok, utawi sêsotyalèng kombanglèng patapanlèng samun
ludragatragôndalèngaluraning dewalèng gangsirambêtlèng sêmut

--- 14 ---

rongsongtêrusanlèng ulalèng landhaklawang butulan
yèku ôngkababahanhawa sêsangainggih punika wêwilanganlèng malingbolonganing badan

Punika Pradikanipun Watak Sadasa.

CôndraTêgêsipun
bomasunyagêganabarakanadohsukêt mati, awang-awang, utawi namaning masa 10suwunglangit kesisan megatan katon: sêndhalantêbih
ing langitanatanwinduanèng wiyating langitkaton tan kagayuhtumbuking taunlangit kang amor lan mêndhung

--- 15 ---

widik-widikmalêtiksirnèng gêganakaton nuli ilangsatêngahing langit, utawi manculatsirna ing langit
sagunging daswalangkoswatak sapuluhsakathahing kang ilangmêsatanggusahwatak sadasa
Tamat kang côndrasangkala.

TAMAT.

--- 16 ---

Côndrasangkala karanganipun Mas Harjamijaya, mantri guru pènsiyun ing Comal.

Kagêlarakên sarana apalan, wiwit watak 1 dumugi 0.

Katêrangan.

Ing uran-uran ngriki, panganggenipun têmbung sampun kaatos-atos, kajawi luguning dasanama, ugi ngangge andhahanipun. Ing pangangkah sagêda mantukakên suraosing kôndha. Sanajan makatêna, têmbungipun andhahan wau, kaangkah sampun ngantos kênyêngklèngên. Ingkang pikantukipun namung ngodhêngakên. Upami: wahana, watak: 4 - banyu udan - kodanan - klêbus - anjêdhindhil.

Pawana, watak: 5 - angin - kanginan - liwung.

Inggih têmbung: anjêdhindhil - liwung - punika ingkang dipun singkiri.

Makatên ugi têmbung ingkang cawuh, têgêsipun têmbung sawarni, sagêd lumêbêt dhatêng watak warni-warni, punika ugi kaangkah sagêda sumisih, kados ta:

Bahni, watak: 3 - gêni - murub - padhang.

Nawa, watak: 9 - padhang.

Tyas, watak: 1 - ati - pikir - padhang.

Inggih têmbung: padhang, punika ingkang dipun sirik. Makatên sapiturutipun.

Kajawi saking punika, ing ngriki ngangge têmbung ingkang botên gadhah watak wilangan, prêlu kangge anggandhèng ukara. Inggih punika:

--- 18 ---

Kabèh, amung, mung, ingkang, kang, ingaran, ran, apan, pan, ing, sinêbut, dèn, dipun, yèn, lamun, ring, mring, bae, nanging, paran, karana, si, aywa, ywa, uga, nganti, kongsi, gyanira, mangkono, dènira, nadyan, prandene, kèh, marma, mangkya, kari, jangji, bakal, wau, ing kono, gantya, êndi, poma, sang, dene.

Pangarang.

__________

Urut-urutanipun Sêkar.

1. Dhandhanggula
2. Sinom
3. Durma
4. Asmaradana
5. Pangkur
6. Kinanthi
7. Pucung
8. Balabak
9. Mêgatruh
10. Gambuh

__________

--- 19 ---

1. Dhandhanggula

1. rarasira kadi rago yêkti | mêngêng mangu kisruh pangriptanya | datan baud ngêmonahe | dènira berag ngidung | mung ngruruhi isi palupi | wêruha artinira | jarwa jatinipun | aywa nganti milalua | andaluya jarag tambuh mutatuli | wuk wangwung yayah arca ||

2. beda lawan kang wus lêbdèng kawi | kawistara saniskaranira | rarase mung nêngsêmake | samôngsa namur sêmu | pasêmone tan juwarèhi | uwose nuju prana | maranani kalbu | mangkono yèn wus pralêbda | datan kewran wikan ing sakalir-kalir | mangkya kang ginupita ||

3. ngeka-eka kawasaning Widi | surya côndra kartika bawana | jagad iki saisine | niyata kabèh iku | amung Allah ingkang majibi | ingaran jagad raya | jagade tumuwuh | tuwuh tunggal uripira | rupa-rupa wujud golongan pribadi [priba...]

--- 20 ---

[...di] | dhewe-dhewe ranira ||

4. diwangkara pranyata piniji | nglairakên wiji-wiji donya | sasôngka yèku ugêre | pananggalan satuhu | hyang prêtiwi jatine wibi | winih-winih ron-ronan | ingkang sêmi thukul | apan iku bêbakunya | panguripan kang samya idhup ing bumi | kang awak-awak wadhag ||

5. janma ika sudira awani | amraceka luwih budinira | eka praya arêraton | têtunggule sinêbut | naranata dèn aji-aji | dèn èdhêp wong sapraja | tuhu yèn pinunjul | nabi wênang mijènana | tumungkule sêmèdi mèstu mring Gusti | Pangran Kang Maha Êsa ||

6. sayêktine yèn manusa kaki | Jawa Cina Arab Walôndaa | padha bae pikirane | kang ginagas ing kalbu | salamêta arjaning dhiri | widada bagyanira | mungkul tyas rahayu | panêkunge mring Hyang Sukma | anak putu mulusatulusa wibawa [wi...]

--- 21 ---

[...bawa] mukti | winêngku kayuwanan ||

2. Sinom

1. nanging paran klakonira | karana siwêri-wêri | mung sikara kaniaya | arubiru nyênyêngkahi | kang mawa lar ngabruki | miwah ingkang asêsungu | gandhèng jodhon mêmasang | anênarik nyênyundhangi | kang abuja nêbak duwa tanganira ||

2. mung kumudu rodapêksa | netranirandik mucicil | pandirangan suraweyan | mrusa marwasa nangani | gêjug jêjak dhupaki | bêbliwur locana caksu | kiwa nayananira | sikilira ro jegali | nyalèwènga lakune kang lumaksana ||

3. lamun pêksa anjangkaha | tumindak ywa nganan ngering | amanira ludên têbah | bakda [...]Teks tidak terbaca. | sarta uga dèn bêkti | aywa nganti burêng bawur | mata walangên miyat | katarik carana drêsthi | silo sulap karnan mring rênggan paesan ||

4. lawan malih dèn waspada | panêmbah ywa tingal kalih | mêmulata [mê...]

--- 22 ---

[...mulata] miyarsaa | dèn awas gyanira mèksi | linglingên kang kalingling | tamatna dènirandulu | krana si ama cidra | mung kumudu andhusthani | ambalero sawanga pamawasira ||

3. Durma

1. pan mangkono si wêlut lamun mangarah | baud wêgig ajulig | pintêr amiguna | lir pendah utabrama | anênaut manauti | katon dènira | ngincih-incih mrih melik ||

2. kadahanan kêbrangas panas kang nala | bêl mrêngangah anggêni | pindha utawaka | ngalad-alad maantar | sêsiyungira tri kengis | kaya muruba | sumromong anggêsêngi ||

3. nanging ingkang widagda lêbda ing guna | bangkit dènnya mêrangi | nadyan ing payudan | si lêlintah sêktia | prandene binasmi siking | tinunu kobar | gosong kêsalad bahni ||

4. wignyèng srana ngujwala wruh pakêmira | ngèlmu wedha mumpuni | wikan paedahnya | olih pamurihira | mung kaalap [kaa...]

--- 23 ---

[...lap] ingkang kasil | patuwasira | ngayani migunani ||

4. Asmaradana

1 warnanira mancur wêning | mahanani yèn mangartya | anyamodra kèh martane | caturana rêsik wantah | cês narêcêp nênawar | wau ta rumêmbêsipun | amung karya sêgêrira ||

2. tawa dadya hèrnawa ning | muncar ngucur ambalabar | amartani lumèbère | kilènan kang keblat papat | blabur kêmbong ing tirta | kumêmbêng nylarong angêdhung | tasik-tasik dik kablabak ||

3. rumêsêping nadi-nadi | pan wau amrêtanira | sumindu-sindu atise | nênumusi sumyahira | gawe krêtartanira | mangkono sayogya lamun | dèn dadèkna sumbêr sêndhang ||

4. udaya sumur jaladri | tinimbaa cinêcêpa | ingangsonan pakartine | prayoga kadadyanira | krana wohe wahana | tètès sucine kang catur | marna êning kaêningan ||

5. Pangkur

1. mangkono ran katapsilan | dipun [di...]

--- 24 ---

[...pun] tajêm ywa nganti goling gumulingLebih satu suku kata: dipun tajêm ywa nganti goling gumling | mring tatane yaksa diyu | raksasa wil danawa | krana ditya amung ngunggar nêpsunipun | wikara murka luamah | ngamah-amah mêmonahi ||

2. giro gulingan ing wana | gidro gidrah sêsiwo bêbadhogi | sara bindi gada limpung | abadhama candrasa | gêgimbale kapawanan kabur kawur | gulung kiprah ciya-ciya | mêdhang berang malu gandhi ||

3. ananging Pandhawa lêpas | mring ulahe wisikan kang wigati | lungid putus patrapipun | asanjata warayang | kasangsaya si buta winisaya hru | kabuncang ing samirana | yaksi rasêksi gumlinting ||

4. trap-trapaning pôncadriya | lamun mungkad mungkare anênangi | anggugah mring galakipun | marmanira dèn tata | angin bayu lamun trêp tap-tapanipun | tata marga kalimanya | êmpanira mung nêntrêmi ||

6. Kinanthi

1. nahên wau si rêrêtu | kang mayangi anggègèri | gumana [guma...]

--- 25 ---

[...na] panggêlapira | mangkya ingkang anêngsêmi | sari-sarining langênan | langêne mung milangoni ||

2. kayon dhuku blimbing jêruk | asri endah anglam-lami | sadpada manganggang-anggang | winaya mêmadu manis | rêsêp rêsmi karêngyannya | rarasira mung nyênêni ||

3. nanging aywa enak-enuk | ngêmatke mring kang ngarêmi | karana ta kanikmatan | lona amlatikta gurih | dura artatining kilang | êmatira mung ngèrêmi ||

4. ingkang rêrês raras rurus | ing samôngsa-môngsa ugi | mangraras-raras carêmnya | sad sadrasa kang durani | krasa rosing osikira | mung rêrême ingkang kari ||

7. Pocung

1. ajar wiku mangkono kasêptanipun | dènira sasrama | undhakaning ardi wukir | ing aldaka tungganganing arga-arga ||

2. mêsunipun sang pandhita gêtêr gêntur | kaloka juwara | sang dwija gyannya têtèki | lamun muja ing sanggar planggatanira ||

3. asêsuguh sang

--- 26 ---

rêsi sogatanipun | asung wêwulangan | cêcala wasita wangsit | yèn manabda mardawa lon swaranira ||

4. wêlingipun aywa giri munya sêru | gumêdhe asantak | sênggrang amung jangji muni | gora swara kapalên marang pangôngsa ||

8. Balabak

1. ing pangèsthi-èsthia basukinira | kranane | bêbayani manggalane lamun mêta | esthane | bêbunglonan ngestha mênyawak matêngga | tanune ||

2. bajul baya têkèk kawuk e lawana | blêduge | kêkêmprètan dirada ngoling jaludha | nulale | ing panagan matra kelasa taksaka | nloronge ||

3. dyèng wèsthi pan sêdhênge anggusthiaKurang satu suku kata: madyèng wèsthi pan sêdhênge anggusthia | slirane | angesthaa esthane pra brahmanastha | murtine | wau cêcak èsthi liman basu sarpa | nyambike ||

4. dèn bujôngga bakale dipun kunjara | mêngkone | dèn tarungku dipun kurung ing kurungan | buine | thengal-thèngèl [thengal-thè...]

--- 27 ---

[...ngèl] si bancana ing madyanya | kêrangkèng ||

9. Mêgatruh

1. pintu-pintu dèn tutupi rapêt buntu | wau ingkang ngrêragoni | guwa gangsir ambêbutul | miyak gatra kang mêlimping | ambabahi ngêsong-êsong ||

2. dwarananda gapura lèng-lènganipun | gêgrowongan dèn gêrongi | ananging kêkorinipun | nangkêb tumakêbtumangkêb kumunci | kono kari plompang-plompong ||

3. gantya ingkang mêpêt nawa sanganipun | tarbuka têrus umanjing | bungah dènira malêbu | pra jawata mahagyani | ing kono lêga cumêplong ||

4. jroning trustha Hyang Rudra wadananipun | suka kang para apsari | abêburat gônda arum | mring wau sang kusuma mrik | dene kabul blong naronthong ||

10. Gambuh

1. wasana palastha wus | walang sangkêr wus mêsat amirud | lêbur mumur ilangira tanpa lari | sirnèng gêgana umumbul | kaparapal wus dèn êkos ||

--- 28 ---

2. oncat merad mandhuwur | malêtiknya marang awang-uwung | ing awiyat awang-awang widik-widik | wus pralaya wuk brastha swuh | anis onyanira adoh ||

3. mangkono yèn wus muluk | sagunging das wus nora winindu | bomantara ngêndi-dia êntèk ênting | kang tinênga langgêngipun | ing kono dènira lolos ||

4. anglèse surud kukud | musna kabèh bêbarakanipun | dipun êsat pangêsatira atapis | paripurna muksanipun | buh ngêndi swarganing layon ||

__________