16. Dhandhanggula

1. babadan anyar pigiring[1] mrêgi | gudhe gadhung gêdhang cinêngkraman | agung anggênggêng gagane | sêlisir têbu wulung | rinangkêpan uwi gêmbili | katak suda wi alas | ilês-ilês wilus | atêbêng têbu tinêmbang | sinawuran otèk gandum lawan jali | kacang kara karandhang ||

2. kang rumambat kêkara kacipir | ajajar

--- 211 ---

jarak bang jarak kêpyar | ana katon pidikane | bêbanjaran bêbanjur | nurut marga kang sarwa sari | mêkar danguning lirang | alangên dinulu | kangên langên marga padha | sêkar ngungrum ing marga gandanya wangi | ngungrum aglar kanginan ||

3. godhong gêdhang sêdhênge gumadhing | gudhe gadhung gêdhang sarêng wohnya | agêng anggênggêng gêdhange | iring-iring rung-urung | pinggir jurang-jurang tarêbis | rêmbês rêdi kèh toya | toya tuk tusipun | patrèjo kathah kawuryan | tirta ngapit marga mancur lumut-limit | tinalangan pring dênta ||

4. ana kang tinalangan pring tulis | adrês anjog ing sela gêgilang | kasongan kayu tejane | pandhan surat atêpung | pêpinggiran ngidêri warih | pakis andong banjêngan | wraksari sêkar rum | nyu gadhing lan [la ...]

--- 212 ---

[... n] pucang dênta | andhap-andhap andadi ambêbêt ing wit | langkung asri kawuryan ||

5. rêsêp andulu wau kang prapti | sarêsmine kang wukir rahadyan | kapat sayah padha sare | lami nora aturu | nora dhahar sarira anglih | wus wungu padha siram | puthut roro mêtu | wasta Sang Jagawasita | lan Saraka arsa angrêsiki darmi | kagyat mulat dhatêngan ||

6. Sang Jagawasita Sarakang angling |[2] mring rahadyan pan paran ing ngandhap | pukulun pundi sêdyane | tuwin sinêdya kayun | anauri rahadyan mami | wong Mêdhangparamêsan | ingsun tanpa kuwu | kawlasarsa alit mila | kita kampir kentar ngulari sudarmi | nut salembaking manah ||

7. balik sanak pratamanan iki | sintên pilênggah ingkang kawiryawan[3] [kawiryawa ...]

--- 213 ---

[... n] | sapa sintên panêngrane | nauri kang pilungguh | Panêmbahan Suwignyasidik | panêngran ing Pataman | ing Dipandutêrus | gununge ing ardi Lanang | lah matura inggih kantuna ing ngriki | ngong matur panêmbahan ||

8. puthut matur yèn wontên têtami | anglêlana ambêke nyatriya | Sang Jatiwara dêlinge | alah konên tumanduk | puthut kalih sampun abali | anggèr dika ngandikan | dyan kapat tumanduk | kapranan Sang Jatiwara | purwa madya wasanane sampun uning | salakuning rahadyan ||

9. nging sinamur samar ingkang pinrih | ja cawêngah rahadèn karsanta | dimèn wutaha ature | linggiha putuningsun | radèn kapat samyangênjali | manêmbah ing suku sang | mangusapi lêbu | nyawa

--- 214 ---

Sang Adikusuma | amlasakên sira iku putu sami | ngênjali samya nêmbah ||

10. Sang Jatiwara ris dènirangling | putu ngong kapat tigas kawuryan | ngêndi têdah pinangkane | nihan sinêdya kayun | sapa sira sinambat wangi | umatur saha sêmbah | ing yyangya pukulun | sidik sumbaga tan kilap | nguningani sapolah tingkahe kingkin | gumuyu sang atapa ||

11. eling-eling kusuma di luwih | lantip sasmita lantip panêngran | iya rame-rame bae | ing pajagongan putu | ing kaluwihan sun tapi |[4] yèn tan wruha ing purwa | duksina mas putu | satindak-tanduk mas sira | ingsun wêruh sira ngulari sudarmi | sang prabu ing Jênggala ||

12. wisata dalu nora awarti | alah apa kaki kalêrêsan [kalêrêsa ...]

--- 215 ---

[... n] | anêmbah tumungkul radèn | antuk sabda sang wiku | ulun minta êsih tuduhning | saiki putuningwang | tan winênang ingsun | lagi ginaib ing dewa | nora mati prasasat kaki ngêmasi | rakanira narendra ||

13. dèn jambul wanên nyakêthi warih | tumêka jaba samangan jangan | lumbu ucap-ucapane | saiki tan katêmu | dene besuk têmu pribadi | balik anastapaa | têdhanên dewa gung | kaki aja lunga brôngta | apan ana apa karêpira kaki | panabda mring kamuksan ||

14. apa maring kadigdayan kaki | dene besuk amituhu sabda | ingsun têdah sira radèn | apan nêmbah anuhun | amituhu sabda sang tapi | nèng kono mangun tapa | sampun manjing guru | winuruk kang aji darma |

--- 216 ---

kasantikan kanuragan kang wus sêkti | pinêtik mring kamuksan ||

15. sampun lami gêntur tapanèki | tata tita anunggil kang kôndha | nging ginanti panulise | nênggih wêktu puniku | tanah Jawa nora na aji | bopati dhawak-dhawak | nyatriya sadarum | para umbul langkung kathah | luwih rêsah nora nana kukum adil | pèk-pinèk dhing arosa ||

16. patining wong nora dèn ajèni | langkung rusuh arêbat-rinêbat | kalungguhan ing jangkane | para ngulama Ngêrum | ingkang muni sajroning tulis- | ipun Kitab Musarar | na jalma dibya nung | sarta sugih tur kèringan | tur ginuron akèh anak putunèki | wus samya pêncar rosa ||

17. tôngga desa gêguru jrih bêkti | lakon sapasar satêngah [satê ...]

--- 217 ---

[... ngah] wulan | aseba tur bêkti kabèh | langkung murka kèh dhusun | wus kamelik tur ulu bêkti | ing Bojong wismanira | anama Ki Buyut | Bojong gêng buyut satata | rosa aprakosa tur bujana kulit | sumbaga sêkti guna ||

18. têguh timbul prawirèng ajurit | anglangkungi sangking tôngga desa | dadi paguron wong akèh | digdaya prawira nung | kailangan sampun matitis | purusa dêdêgira | awor wong nom bagus | dadya tunggul garwanira | ayu luwih Ni Sêtomi arannèki | langkung bêkti ing priya ||

19. nak Êmpu Jatijajar wismèki | langkung wignya asêkti sumbaga | dadi yogya saciptane | yèn pandhe paron dhêngkul | pukul asta supit dariji | ububanipun grana | gêni

--- 218 ---

saking tutuk | sasêpuhe idunira | kacarita têdhake Êmpu Ramadi | ran Klana Jatisura ||

20. yèn karya gaman dèn nyêd dariji | barang ginawe cinipta ana | yèku ta para tuwane | Buyut Satoma iku | têdhakira Sang Raja Patih | Jugulmudha ing Mêdhang- | paramêsan iku | nanging mangke lagya nglana | karantêne dene datan duwe aji | iku kang dadya manah ||

21. iya kaya ratu muktinèki | nging tan eca ajrih sarik tulah | dene dede têdhak rajèng | sangêt nêdhèng dewa gung | duk asare ika naritis | bantal banon sarimbag | lèmèk ron sajujung | matêk aji ana swara | hèh Satoma èngêt-èngêt ayya lali | mêngko wus ana nata ||

22. yèn ta ngupaya [ngu ...]

--- 219 ---

[... paya] sirèku kaki | nanging samêngko dèrèng katingal | maksih ginaib Hyang mangke | ratwagung sudibya nung | kèringan ngrat dibya asêkti | byar wungu dènnya nendra | pêpungun gêgêtun | arsa tilar kawibawan | manjing pura garwane dèn pituturi | karia sun ngupaya ||

23. ing ratu kang jinarwa ing wêngi | sun matitis pirabara gêsang | yèn tan kêpanggih ing impèn | nyai sun nora mantuk | suka pêjah ing Wanagiri | garwa kagyat karuna | kyai kula tumut | pêjah gêsang ayun wikan | marcapada dêlahan gawanên mati | kyai aja apisah ||

24. ingkang garwa rinangkul dhuh yayi | asih têmên dènnya krama sêtya | milu aja wartèng akèh | cinarita wus sunu | pan têtiga wau putrèki |

--- 220 ---

kêkalih ingkang lanang | Kapalih ranipun | ingkang taruna wanodya | Ni Sukèli Ki Sukana kakangnèki | pasusone tinilar ||

25. tisnaning putra nora kaèsthi | ingkang ketang bêktinirèng priya | wus kentar wong roro bae | abonglot tan ana wruh | kang akêmit samya aguling | wus têbih saking pura | manjing wana agung | niba tangi Ni Sutoma |[5] dènnya nangis alara samargi-margi | Sutoma nglipur garwa ||

26. lah mênênga aja sira nangis | lumakua dèn lirih kewala | manawa kawêntar ngakèh | dadya Sutoma wurung | atêmahan nora kêpanggih | sri nata dadi apa | yèn kaya wak ingsun | dadya janma cacah-cucah | jaban ngrangkah lah mênênga payo yayi | dèn alirih kewala ||

--- 221 ---

27. dadya gègèr kang ngulat-ulati | anak putu sinêmbar[6] sadaya | tanapi têpis-wiringe | tan na wong jalêr kantun | kang ngulati nging tan kapanggih | nak putu langkung susah | ical babonipun | kocapa ki buyut lawan | rabinira raryan têngahing wanadri | angucap jroning driya ||

28. kaya priye gon ingsun ngulati | subalinga ki môngsa panggiha | tuwas kangelan têmahe | tanpa wêkas yèn wangsul | ya bathara titah puniki | anuhun katulunga | têmah-têmahipun | pitêkur nulya na swara | sira iku Sutoma ngulari aji | subaling tan kapanggya ||

29. yèn nora sira rowang prihatin | cêgah turu mangan lawan tapa | sira manjinga guwa ge | ing Têrusan kapangguh | mêngko lagya sêmèdi [sêmè ...]

--- 222 ---

[... di] êning | anêgês karsaning Hyang | kang murwèng pandulu | iku tunggunên laminya | iya iku kang ngêpêl nagari Jawi | tumurun tan kasêlan ||

30. wisataa mupung tan na uning | byara wungu garwane ginugah | tangia nyai dèn age | payo padha lumaku | wus wisata amurang margi | kalunta manjing wana | ngambah jurang têrjung | byar raina manjing guwa | ing Têrusan sinung padhang ing dewa sih | nèng manguntur gènira ||

31. ingulatan sang nata tan panggih | nora nyana yèn guwa atundha | ing pamêrit minêp kabèh | wus lama anèng ngriku | awakira dipun pêpati | anêkung nêgês karsa | na swara karungu | sarta mamlasakên sira | ya Satoma sirèku ingsun tuduhi | prênahe bakal nata ||

32. iku pratôndha

--- 223 ---

gusti yèn asih | krana murah mring kawulanira | nora siya-siya mangke | ya mring kawulanipun | papa mukti kang gawe pasthi | iya awake dhawak | dudu Yyang Kang Agung | kagunganira Yyang Suksma | amung kukum puniku kalawan adil | salawase tan owah ||

33. sapa têmên ya dipun têmêni | iku Ki Satoma kapir Buda | têmên-têmên panêdhane | dening Yyang ku tinulung | hèh Satoma karsèng Yyang Widi | ratuku kang mong sira | yèn sirarsa pangguh | Satoma manjinga taman | ratunira nèng jro guwa tapa guling | anèng kathil kancana ||

34. nging sira dèn wêdi ngati-ati | taman gêdhong iku anyeluman | tan kêna sabarang wonge | mring gêdhong taman iku | ya padusaning widadari | mung sira kang kalilan [kali ...]

--- 224 ---

[... lan] | manjing tamansantun | ngadhêpa ing ratunira | iku pratandhaning kawula lan gusti | ilapat ing Pangeran ||

35. ratu kalipahira Yyang Widi | gusti ilapat Banjaransêkar | Ki Satoma kawulane | tan kêna pisah tuhu | tan kêna sah kawula gusti | kapriye yèn pisaha | sapa kang anêbut | pundi ta ingkang sinêmbah | tan pratela kêraton sapa ngarani | yèn tan ana kawula ||

36. kawula yèn datan ana gusti | tan jumênêng ananing kawula | iku tan kêna pisahe | sasmita ananipun | iya iku pan dudu iki | minôngka pasênêtan | wus ja miyak panggung | Satoma wus manjing taman | anèng jawi gêdhong ya ta sampun manjing | yèn dudu trah kusuma ||

37. sarta wijiling atapa [a ...]

--- 225 ---

[... tapa] iki | Ki Satama anèng kambang nêmbah | bêktine dhatêng sang rajèng | Nyai Satami[7] sujud | gêdhong katon mancur nêlahi | sêca lawan cahya- |[8] nira ya sang prabu | awor ujyalèng raditya | campur lawan banyu sumingêb nêlahi | Satami Ki Satama ||[9]

38. bêkti tumungkul sila nèng jawi | nora obah kadya wong mêmuja | sang tapa katingal bae | nèng kathil gadhing mujung | panakawan nèng dagan guling | dulu ing gustinira | tingkahe sang prabu | mênga astane kang kiwa | amêpêti babahan pranajanèki | asta kanan tumumpang ||

39. ing wêntise suku ingkang kering | sidêkung sukunira kang kanan | nora obah ing lungguhe | tan mosik laminipun | tigang côndra dènnya ngastuti [ngastu ...]

--- 226 ---

[... ti] | ing manah trus ing tingal | jajah alam catur | wus kumpul dewane papat | kêkayangan purwa warnanira putih | ran Sa[10] Hyang Maèswara ||

40. pramawane ngucap bayunèki | iya ingkang maring pôncadriya | Maèswara bubuhane | lan kêkayangan kidul | Sang Hyang Brama abang warnèki | namane lan napsunya | pracima kang lungguh | Sang Bathara Maha Dewa | warna kuning kuthanipun kancana di | bubuhanipun bucal ||

41. angên-angên ilang wontên dening | kang kayangan Nuriti warnanya | irêng Sang Hyang Wisnu rane | bucal landhêp karyèku | sampun nunggil sadaya mulih | mring bawah dhawak-dhawak | jangkêp limanipun | ingkang kayangan ing madya | ajêjuluk Bathara Siwah wus nunggil |

--- 227 ---

ngilangkên arda murka ||

42. jail goroh culika wus êning | ingulapan dening Sang Hyang Siwah | wus sêpi pôncadriyane | mapan ta sampun kumpul | pôncadriya wus dadi siji | dyan katur Hyang Wasesa | katri aturipun | dadi tan kêna bêncana | luput godha myang rêncana nora kêni | alam papat dèn jajah ||

43. sarta dèn kawruhi wus anunggil | ngraga suksma sarira wus nunggal | lawan Suksma sajatine | angambah alam catur | kinawruhan kamuksannèki | ingkang putih kamuksan | dalane linarung | kang muksa mring kasucian | ingkang rata dêlanggungira binasmi | muksa mring kailangan ||

44. ingkang kuning sing netrasanèki | hawaning [ha ...]

--- 228 ---

[... waning] sampurna kèh kang môngsa | dadi papat dalanggunge | singa kambah rahayu | manggih swarga kurang sawiji | marga irêng karêpnya | lamun dipun turut | cinandhi lawan pinêtak | iya irêng langgênge kamuksannèki | lungguhe wor lan kisma ||

45. mantuk ajalipun duk rumiyin | sampurna luluh awor lan kisma | mulya mantuk duk dadine | sal nora mulih suwung | angsal ana mulih namaning | iku kawignyan dibya | kang sumbaga anung | padha dèn pikira rèhnya | marga catur êndi kang bênêr sayêkti | ingkang atapa nendra ||

46. pan gumawang nora na kang uning | aming Ni Satami Ki Satama | ingkang wikan pratandhane | janma sumbaga anung | wus alama ngadhêp sang tapi | tan mèngèng idhêpira [idhê ...]

--- 229 ---

[... pira] | wus muksa sang wiku | nuli na swara kapirsa | kang tumurun lêluhurira kang dhingin | Sri Galuh Sang Sindhula ||

47. awungua putuningsun kaki | tapanira wus katrimèng dewa | tan wungu eca asare | mèsêm mojar sang wiku | lembon têmên trus sabda sidik | trus tingal kaserenan | Dyan Banjaransantun | wêruh sadurung winarah | lawan sampun wêruh sadurung dumadi | angsal sabdaning eyang ||

48. awungua putuningsun kaki | ingsun dhewe kang gugah mring sira | lir pinêtik talingane | Dyan Banjransari wungu | wus anêmbah suku sang tapi | ingaras êmbunira | sidik putu ulun | mangênjali barkah tuwan | sang dewa ji luhur ulun sri narpa ji | Galuh Raja Sindhula ||

49. suka gumuyu Sang Wikujati [Wiku ...]

--- 230 ---

[... jati] | hong ywang-ywang masidhêm siwah buja | ya tarima sokur bae | wus pinasthi Yyang Luhur | dadya ratu sumbaga sidik | sugih garwa myang bala | sugih dunya agung | kèringan ngrat pramudita | Jawa sabrang sumiwi samya tur putri | padmine waranggana ||

50. pan ing Galuh nagrinira benjing | mêngko wus ana nging tan katingal | kurang saêmèh mangsane | maksih katon wana gung | ratu estri tur widadari | balane ya wanodya | prajurit nung-anung | dhomas putri waranggana | pêpatihe sudibya prang ayu luwih | tur ratu ing seluman ||

51. ratune digdaya guna sêkti | kinawasa prajurit sudigbya | sumbaga pilih tandhinge | kèringan ing lalêmbut | jim prayangan ing tanah Jawi | tur putri kumawula | mring sang prabu ayu |

--- 231 ---

prajurit èstri prawira | dhomas pisan tate ambêdhah nagari | jêjuluk Prabu Rara ||

52. Dewa Lêngkara Suprabawati | wus pinasthi iku dhaupira | besuk nagri katingale | besuk yèn madêg ratu | sira kaki mung kirang kêdhik | besuk pêpatihira | Ki Satama iku | Ni Satami bojonira | apan dadi pikukuh ugêring nagri | run-tumurun wasiyat ||

53. saiki ta ana beka kaki | tan ngapaa mung sira tan kêlar | tadhah mara ing bekane | dèn prayitna mas putu | wus winuruk jijaya ngèstri | asmaragama tôntra | ewuh putuningsun | medaning sawung gènana | lan winuruk kawignyan kang sura sêkti | tanapi pangawasan ||

54. kanuragan kaluwihan sêkti | kadigdayan karosan têguhan [tê ...]

--- 232 ---

[... guhan] | têlas kalbune eyange | kawigya dibya punjul | kanuragan lawan kasêktin | kadigdayan wus wignya | dibya ambêg sadu | miwah kang maring kamuksan | panitisan myang panjing suruping pati | anom tan kêna tuwa ||

55. miwah kang bisa ngambah wiyati | nora têlês lamun manjing toya | bisa manjing ajur-ajèr | yèn pinêndhêm tan bawuk | nora gosong lumêbèng gêni | myang ngèlmu dadi nata | winêjang sadarum | kèringan jim lan manungsa | miwah sakèh isining we lan wanadri | tuwin ing kasutapan ||

56. pan sampurna Sri Banjaransari | dadya ratu wasis ing dibyanta | lah uwis putu dèn age | payo manjing kadhatun | aja karêm ing taman kaki | angkêr akèh rêncana | lan Satama

--- 233 ---

iku | Satami kaki wus lama | amlas-asih sira sapaa tumuli | angling Banjaransêkar ||

57. wong ngêndi sira ngadhêp sun lami | Ki Satama kagyat amiyarsa | tan katingal swara bae | julalat ulatipun | janma kalih ngawur ngastuti | hong yyang-yyang siwah buja | masidhêm manuhun | katura para bathara | sapa sintên ulun ingkang andhawahi | ngandika sri narendra ||

58. yyèngsun kang sirajap rina wêngi | ya wus sun tarima bêktinira | mara nglawang jaba kene | pintu rêsmi kang kidul | nuwun amba bêkti lumaris | kalawan rabinira | nèng bangsalit dhêku | Banjaransari lan eyang | sampun prapta kadhaton sampun winisik | wisiking aji darma ||

59. putuningsun kala-môngsa iki | madêga ratu [ra ...]

--- 234 ---

[... tu] tanggal sapisan | bênêri Sura sasine | warsalip Watugunung | sirah tunggal besuk yèn uwis | Gara Kasih Galungan | parêkên rabimu | tan kawatir sagêndhingnya | mapan sira wus sumbaga wignya sêkti | ratuku kang mong ingwang ||

60. wus putu kang eyang tan kaèksi | Raja Banjaransari wus mêdal | kalawan panakawane | nanging nora kadulu | pan jumênêng nèng ngarsanèki | Ni Satami Satama | dahat nora wêruh | mung gônda mlêk amrik sumyar | angandika Sri Nata Banjaransari | ya wong sapa ranira ||

61. kagyat jumbul Satama Satami | samya mudhun karo bêrangkangan | gumujêng panakawane | rinacut warnanipun | ing pangèksi Banjaransari | wus katingal gumawang | sumorot [sumo ...]

--- 235 ---

[... rot] umancur | Satama Satami datan | kuwat dulu baguse sinom pangrawit | lagya wuryan punika ||

17. Sinom

1. Satama Satami nêmbah | ngujung sukune sang aji | ngusapi suku kang kanan | Ni Satami suku kering | Ki Satama Satami | anjêngêr dènira dulu | satuwuh dèrèng wikan | baguse tan na tumandhing | angandika Sang Narpa Banjaransêkar ||

2. apa karêpira padha | manjing guwa ôndra pati | lan ing ngêndi wismanira | matur Satama Satami | kawula arsa ngabdi | ngèstupada sang aulun | ulun tan darbe nata | kuwur ingkang janma alit | langkung rêsah tan wontên lêrês katingal ||

3. wondene sana kawula | dhusun Bojonglopang [Bojonglo ...]

--- 236 ---

[... pang] gusti | kawula turi sampeyan | gusti jumênênga aji | ngandika sri bupati | ya sun tarima aturmu | samêngko durung môngsa | benjang yèn wus Gara Kasih | apan ingsun jumênêng aja kadhangdhang ||

4. yèn marêngi karsaning Yyang | ingsun arsa mangun jurit | angrêbut nagara Jawa | amungsuh ratu linuwih | yèn sira tan udani | ngalas Galuh ana ratu | kuthane tan katingal | karsaning Yyang maksih gaib | ratu wadon widadari kamanungsan ||

5. bala prajurit wanodya | dhomas para sêkti-sêkti | iku lamun marêngana | prabu wadon widadari | sun jaluk kratonnèki | arsa sun rêbut prang pupuh | dadya sira muliha | pradandanana prajurit | alas Galuh lah kêpungên lurugana ||

--- 237 ---

6. dene sun anuli prapta | kadhaton masthi kaèksi | nuwun amit Ki Satama | Satami sing guwa mijil | langku[11] trustha ing galih | dene sampun darbe ratu | kunêng ingkang winarna | kang kari sru nêru brangti | kunêng kocap ing Galuh wana seluman ||

7. Ratu Ayu Prabu Kênya | Rêtnayu Suprabawati | juluk Dewata Lêngkara | ayu manis kaduk lindri | warnane salin-salin | pêpitu sadinanipun | nora bisa anyôndra | lir intên rineka janmi | kang kayangan Sagara Kidul kuciwa ||

8. patut nurunakên nata | prajurit dhomas samyèstri | wadananipun sakawan | pêpatihipun satunggil | Sri Nata Gênawati | kang angrèh putri sadarum | wadana kang satunggal |

--- 238 ---

Suradiwati sinêkti | punggawanya rongatus putri sadaya ||

9. yèn aprang samya kapalan | sadaya ngagêm jêmparing | sami nitih kuda pancal | ulêse jêragêm adi | sisih Rêtnadewati | punggawane kalih atus | ngrawit rêtna sadaya | sikêp lawung yèn ajurit | sabalane sami nitih kuda pêthak ||

10. lurah panêgar wastanya | Rêtna Dèwi Nagawati | kalih atus punggawanya | jêjuluk Minôngkawati | anitih kuda kuning | nênggih jangkêpipun catur | Asmarawati nama | kalih atus kang prajurit | sikêp towok nitih kudyèrêng sadaya ||

11. anyothe tamsir ginilap | Rêtna Dèwi Nakawati | sakancane nyothe pêdhang | kang anumbak nyothe cundrik [cundri ...]

--- 239 ---

[... k] | dene kang ngagêm sami | panah anyuriga suduk | supênuh ing paglaran | nora na jalêr sawiji | nagri Galuh agêmah langkung raharja ||

12. karta-karti kang nagara | musuh nora nana wani | jêjêl pêpêt tuwin desa | nora na alas dumadi | gaga têgil lan sabin | ingkang kawêngku ing Galuh | anging durung katingal | ya ta wau prabu èstri | sawusira busana gya siniwaka ||

13. andhèr kang prajurit kênya | ingkang sowan sri bupati | prabu ing wana seluman | Raja Patih Gênawati | prajurit tanpa tandhing | wêdana papat ing pungkur | punggawandhèr atarap | jajar tata kadya ringgit | prabu rara suka aris angandika ||

14. ingsun ing dalu supêna | lan ana swara [swa ...]

--- 240 ---

[... ra] kapyarsi | èngêt-èngêt aywa lupa | mêngko uwis ulih tandhing | kang duwe nagri prapti | karsa jumênêng ing Galuh | sira wus kamanungsan | acamah kang widadari | kang jumênêng satriya Andaniswara ||

15. lan sun gugu impèn ingwang | wong bagus kawuryan prapti | ingsun takoni sêmbrana | nyalunthange amranani | ika baya wong ngêndi | sumêngguh kumaruh-aruh | sêmbrana tanpa krama | anjêngêr tan arsa linggih | manthelange si dhungkah wadhuke bêdhah ||

16. rumêsêp angaku sanak | angkuhe kaya bupati | tan rumôngsa yèn anêka | sêmune aladak batin | cumêrcêp basa adhi | iya iku ngaku ratu | yayi ing tanah Jawa | anjaluk karaton mami | kutha Galuh basane arsa ngênggenan ||

--- 241 ---

17. iku kaya tan supêna | sawantahe kala prapti | tanpa sangkan nèng ngarsèngwang | anjêjêr norarsa linggih | jaluk kêraton mami | ingsun wèhi basa saru | lungane tan pamitan | sun tantang nora nauri | besuk wangsul arsa jumênêng narendra ||

18. gumuyu matur pranata | Raja Dèwi Gênawati | jamak wong nendra supêna | môngsa nuntên daradasih | sapa sintên kang wani | ing panjênêngan sang prabu | yayi aja mêngkana | kawasaning dewa luwih | yèn têmêna dene noraa kayaa ||

19. kang dadi raosing manah | gumampang arsa dadya ji | karo wisiking bathara | iku ingkang nguwatiri | dene kang misik mami | apêngawak eyang prabu | ingkang ngadhaton taman | sabên-sabên eyang aji [a ...]

--- 242 ---

[... ji] | nora goroh yèn ngandika pasthi nyata ||

20. apa kang kèpi deningwang | kang cinêtha dadi aji | yèn nyataa durung ngalap | aja ge jumênêng aji | yèn durung sun ngêmasi | Gênawati nêmbah matur | sampun sinuhun aprang | yèn kula dèrèng ngêmasi | Gênawati pantêse dadi sawulan ||

21. putri papat matur nêmbah | dhuh sampun dinawa gusti | mindhak angrêrundah manah | sanadyan yêktosa benjing | môngsa jriha prang tandhing | ngabên pragolaning pupuh | kantar bau amilang | tatu gênti pêdhang kêris | iya bênêr yayi nanging aja lena ||

22. suwaraa wadyabala | barisa pêndhêm prasami | manawa têmên wirayat | ana jugul angênèni | kalawan sira sami | kapat [ka ...]

--- 243 ---

[... pat] padha ingsun utus | anêlika ing taman | mênawa têmên kang kèpi | lamun ana ing taman ya ciwisêna ||

23. matura ing eyang nata | dora têmên impèn mami | lingsène padha adusa | nêmbah matur sang dewa ji | botên tindak pribadi | ora amung bêktiningsun | aturna eyang nata | anging aja lami-lami | ingsun yayi watir ujaring wirayat ||

24. asamar yayi manawa | kapanggih janma kang kèpi | gumuyu Suradiwatya | môngsa jriha padha siji | inggih ulun kapati | wong siji pasthi kacakup | wus amit asiyaga | mumbul ngambah ing wiyati | kadya thathit ngungkuli guwa anglayang ||

25. aniyup manjing ing guwa | anuju nora marêngi [ma ...]

--- 244 ---

[... rêngi] | Ki Satama sampun mêdal | ing ênu nora kawarni | desa Bojong kawarni | mêpak kulawangsanipun | saha gêgamanira | sakalangkung gênging baris | gaman babad pêpak wadung kudhi kampak ||

26. linggis pacul lan kalewang | pecok pêthèl tunggar arit | nênggih ki buyut wus bubar | Nyai Satami tan kari | samya nusul kang kari | rikating carita rawuh | alas Galuh kinêpang | têpung kikis langkung janmi | samya mondhok dandan-dandan pasanggrahan ||

27. pasang rakit lir kadhatyan | nak putu nora na dugi | gantya wau kang kocapa | Sri Nata Banjaransari | kang lagya nungku brangti | ingkang atapa aturu | panakawan nèng dagan | wus têlasan dèrèng mijil [mi ...]

--- 245 ---

[... jil] | kang winarna kusuma yu arsa siram ||

28. ngadêg têpining kang toya | cucul sampur lan kulambi | atanapi kasêmêkan | sinèlèh gêgilang uning | prasamya ngirap wèni | amung kantun kalih pinjung | samya ngasta pasatan | wus salin Suradiwati | patêlêsan cawêni pupus alaras ||

29. Rêtnadewati anyandhak | patêlêsan gih cawêni | Nakawati cucul sinjang | rangrangan têlêsannèki | Asmarawati salin | srasah patêlêsanipun | wus samya gêbyur toya | aganti kosokan sami | acêciblon pinatut kadya gamêlan ||

30. imbal samya sêsiratan | asuka-suka nglangkungi | nora nana dipun taha | janma môngsa na awani | nora nyana angimpi | lamun kalêbêtan pandung | wêntis [wê ...]

--- 246 ---

[... ntis] kengis katingal | pambayun tan dèn rawati | sang dyah kapat samya tandhing wonga-wonga ||

31. Sri Nata Banjaransêkar | adangu dènira ngintip | gumyur-gumyur manahira | ningali pambayun kuning | bundêr kadya nyu gadhing | kaya dèn cêkêla gapyuk | jomblong kang panakawan | kumêdhèp têsmak ningali | wêntis kengis gumêbyar kadya parada ||

32. Sri Nata Banjaransêkar | ing driya kasmaran kingkin | dhasar wong agung jêjaka | kalawan jinarwan ngilmi | dene kang eyang nguni | binuka waranèng kalbu | panakawan tan ngucap | satuwuk dèrèng ningali | ing wanodya ayune mendahaneya ||

33. uningaa prabu kênya | lawan Ratu Gênawati | sang nata ngunadikèng tyas | baya iki

--- 247 ---

widadari | durung ingsun ningali | amatèni rarasing rum | ingsun maksiha wirya | nora ketang lara pati | ingkang siram wus tutug dènnya gosokan ||

34. adangu angum ing toya | cawêni karakêt wêntis | kaya nora patêlêsan | tela-tela dèn tingali | anut lembaking warih | katon mêndhukul amênthul | radèn tanpa jamuga | kadya pêjah tanpa kanin | ingkang siram wus mêntas samya asinjang ||

35. Suradiwati sinjangnya | pathola di dhasar wilis | jingga tinêpi samirnya | sêkar kangkung kampuhnèki | Rêtnadiwati salin | sinjange pathola wungu | samire udaraga | kampuhe gadhung mêlati | Nakawati sinjange pathola rêkta ||

36. samir gadhung pinèrêm [pinè ...]

--- 248 ---

[... rêm] mas | podhang-podhang kampuhnèki | Ni Asmarawati sinjang | pathola di dhasar wilis | samir sinidhang pinggir | dodol sinantênan patut | kampuhe bangun tulak | samya gônda wida wangi | ngore rema dyah ayu samya sasêkar ||

37. samya cundhuk jungkat rêtna | ngeca-eca mêthik sari | tan nyana ana manungsa | rahadèn ngintip ngindhiki | Dèwi Suradewati | ginêtak saking ing pungkur | lah padha ngrusak taman | sêkar rusak dèn uruti | sang dyah kagyat lir gulamit sosotira ||

38. kaya anggêtak ing bocah | si anu ngêgèt-êgèti | kumêpyur manah kumêsar | têrataban kêtir-kêtir | dèn têbasa sakêthi | bungkêr ingsun durung lipur | apa kabalik sura | si disambêr ing tok-iyik [tok-i ...]

--- 249 ---

[... yik] | si diranjam ing gantal kêmbang wong papat ||

39. si disarap nganggang-anggang | si dituwêk kuku jênthik | si dikêkêthok ing asta | dibungis sukan ngarani | dirampoga wong èstri | kang anom padha yu-ayu | dijarata papêrman | dipêndhêm kasur gêguling | dèn kirima layon sêkar gônda wida ||

40. anganggo malang-sumirang | angkuhe kaduli-duli | ingsun dèn gawe dêdolan | kaya maring garwanèki | baya sira wong ngêndi | gawe solah lala lucu | tan pakèring ta sira | dene têka wani-wani | saba taman ngandêlakên yèn prawira ||

41. taman tan kêna ingambah | padusaning widadari | kang duwe prabu wanodya | Sri Galuh prabu linuwih | emane tan marêngi | prabu [pra ...]

--- 250 ---

[... bu] kênya ingkang adus | pasthi yèn sira pêjah | kabêjan tiba ing mami | sun dhèdhèli kalêbu olèh ngapura ||

42. sri nata mèsêm ngandika | lir madu rinatus gêndhis | iki priye walik sumpah | wong nglarangi dèn larangi | taman têtunggon mami | parentahe eyang prabu | dadya baul kewala | pangguh padha angawisi | panakawan nauri lêrês ki lurah ||

43. dadya jangêt kinatigan | Suradewati ambêngis | hèh bungkêr padu wong apa | sabasanira wong isin | têka kêkiwul angling | sun pundhut sadandanamu | asruwalana kewala | angur êndi sira mati | anauri gusti sumôngga ing karsa ||

44. kênaa nora kênaa | apuranira mas gusti | sumaur sun tan ngapura | katur sarirèngsun [sa ...]

--- 251 ---

[... rirèngsun] yayi | tanggung sira dhèdhèli | luhung ngawulakna mringsun | nyêraba monakawan | gèr sintên sinambat ing sih | kapat pisan kusuma aja ge duka ||

45. dèn gêng pariksa ngaksama | dèn asih wong kawlasasih | sang dyah kapat sarêng ngucap | crèwèt kakehan paracis | saya manasbarani | si angrintih adol lucu | enggal payo lungaa | bagusmu eman yèn mati | saparanmu bagus ngêndi umahira ||

46. dene sugih wani sira | asaba ing tamansari | rumakêt angaku sanak | sun dudu wong sundêl anjing | angrarêpa sira mrih | luputa baya si anu | bok sampun sangêt duka | sira takon wisma mami | iya taman samêngko tatunggon ingwang ||

47. sang

--- 252 ---

dyah kapat sru angucap | basakêna iki janmi | dene têka ardalepa | tinakonan amalêsi | nora jrih tan dhêp ngisin | angathiwul amrih kiwul | rumakêt kumasanak | sae janggol angêntèni | saparanmu aja tambuh sumaura ||

48. môngsa ta ingsun undanga | gêgêki angaku rabi | iku akale si jênat | panakawan ro nambungi | bok inggih dèn turuti | pan paduka sami wêruh | sang dyah sami angucap | si jênat mêmanas ati | nanging sajroning tyas panggraitanira ||

49. ya iki kang kasupêna | dènira sri narapati | adoradasih si jênat | nyata abagus wong iki | aprabu sêmunèki | wong abagus ngêgus-êgus | si dhongkah larah-la-rah [larah-la ...]

--- 253 ---

[... -rah] | emane wong iki dadi | musuh dalêm sang dyah kapat padhasmara ||

50. nanging sinamun ing duka | akarsa dipun ayoni | wis bungkêr age lungaa | tinggala dodod lan kêris | yèn kenging sang lir Ratih | apuranipun dèn agung | dodod kêris satunggal | tan wontên kinarya salin | ing saduka-dukane kawula têdha ||

51. aja kakehan wicara | mupung ingsun durung runtik | sira kalêbèng larangan | angur êndi sun patèni | angling Banjaransari | sakarsanira ngong turut | ingsun banjur ngawula | atur pêjah gêsang mami | marma praptèng kene wus sun sêdya pêjah ||

52. sang dyah kapat narik pêdhang | dèn prayitna sira mati | alah payo tibakêna | angur aja tèki-tèki [tèki- ...]

--- 254 ---

[... tèki] | wutah ludira mami | mas ayu nora sun dulu | mung kang katon sihira | bramantya Suradewati | dipun pêdhang Banjaransari kajêngkang ||

53. tinundha sangking ing wuntat | dene Ni Rêtnadewati | Kênakawati sing kanan | Asmarawati sing kering | mêdhang awanti-wanti | mèsêm ngandika sang prabu | lah yayi eman rêngat | tuwêkkên kincanging alis | lurubana sampurira ing asmara ||

54. kunjaranên ing paprêman | bêlokên kasur gêguling | bandanên ing kasêmêkan | nora sêdya sun unduri | bêndhilin[12] gantèn wangi | ni masku jamasana luh | sang dyah kapat bramantya | sarêng dènnya amêdhangi | tan tumama pêdhange tikêl sadaya ||

55. samya narik sudukira | sarêng nuduk nitir-nitir [nitir- ...]

--- 255 ---

[... nitir] | ngandika Banjaransêkar | wis yayi mas aja runtik | eman sotya alindri | sênêning wadana mancur | dhuh babo mirah ingwang | sang dyah kapat sarêng angling | amalêsa lah payo padha prawira ||

56. sêdhêng ingsun lawan sira | ngadu têguh rêbut sêkti | Banjaransari wuwusnya | besuk malês jroning guling | iku yèn dèn lilani | mring kang mindha ruming santun | yèn wus anèng jro pura | ing kene tan sun ladèni | besuk nèng jroning tilam takêr ludira ||

57. samya akaku tyasira | wasana anjrit anangis | amungsuh prang lan wong edan | iya sun turkên hyang kaki | dimèn dèn upatani | sang dyah kapat samya matur | Nata Banjaransêkar | nyarêngi nora kaèksi | sapraptane [saprapta ...]

--- 256 ---

[... ne] ing ngarsane eyangira ||

58. nangis sumungkêm ing pada | têka ngêndi sira nini | dene padha akaruna | alon umatur sang dèwi | kula mring tamansari | wontên tiyang jalêr bagus | ulun tundhung tan lunga | pradata wasana jurit | lir wong edan sinudukan angêngudang ||

59. gumujêng raja pandhita | aja sira wani-wani | ika kêkasihing dewa | ingsun nini nora wani | balik muliha aglis | nagara Galuh kinêpung | wong kang ana taman |[13] ing besuk nini kapanggih | yèn makotên nuwun amit arsa durma ||

18. Durma

1. wus ngabêkti sang dyah samya angêmbara | kunêng ingkang winarni | Sri Banjaransêkar | wus praptèng pabarisan | anging tan ana udani | ingkang angêpang | sêdhih dening gagêring|| [gagê ...]

--- 257 ---

[... ring||] 2. wong amêngsah lalêmbut masthi tan wikan | siniram toya atis | sakit samya rumab | ting galêrêng swaranya | ingkang tinêkak gumigil | jubur tinulak | dumadya lara ngising ||

3. lara panastis kathah salah paningal | angamuk dèn bandani | akathah kang edan | ki buyut langkung susah | dèn tumbali dèn tulaki | adhèng sakêdhap | anuli gagat malih ||

4. marmanya mangkana sagunging wit-witan | wismanirèng dhadhêmit | dèn obong dèn bubrah | samya dèn ical-ical | alun-alun dèn isingi | miwah paseban | bangsal dèn obrak-abrik ||

5. kawuwusa para putri kang ngumbara | kang saking tamansari | arsa umarêka | marang sang prabu kênya | lamun prangira kajodhi | putri sakawan [sa ...]

--- 258 ---

[... kawan] | wus prapta jroning puri ||

6. prabu rara pinarak lan patihira | Sri Nata Gênawati | ingayap putri dhomas |[14] tuwin wadana papat | angandika sri bupati | paran rêmbugnya | mungsuh ngêpung nagari ||

7.. Gênawati matur lan putri sakawan | gusti botên kuwatir | amungsuh manungsa | môngsa ugi wikana | ingkang kawula watiri | pun yayi warta | ing taman wontên janmi ||

8. anèng gêdhong dalêm kathil tinilêman | kula botên andugi | sintên kang puruna | matur putri sakawan | mila ulun lan pun yayi | eca asiram | têlêsan sutra wilis ||

9. payudara wêntis kengis pan katingal | dhuh lae wirang isin | samya amiyarsa | sakèhe putri dhomas | mendahe gone ningali | si dhongkah [dhong ...]

--- 259 ---

[... kah] bêdhah | suwe dènira ngintip ||

10. yêkti wikan waspada lungiding prana | dangu kula nèng warih | nulya ulun mêntas | prasamya mêndhêt sêkar | eca-eca lan pun yayi | botên anyana | kula dèn parêpêki ||

11. samya kagyat kawula jumbul sadaya | kêsar-kêsar kang ati | langkung tri pandurat | gumêtêr anêratap | tyas amba marase misih | kringêt reweyan | gumêtêr awak mami ||

12. panas ingkang manah dene dipun gêtak | mèsêm sri narapati | samya sumyak-sumyak | ngandika sri narendra | iku yayi wong ing ngêndi | nuhun punika | supêna doradasih ||

13. botên sisip supêna dalêm punika | wontên ing tamansari | ngakên ingkang wayah | maring jêng panêmbahan [panêmbah ...]

--- 260 ---

[... an] | wastane Banjaransari | wêwah apanjang | botên sagêd mêstani ||

14. sang nata ris ngandika saparanira | eling-elingên sami | matur putri kapat | wiwit Banjaransêkar | sumbaga Panji Rêrangin | sri murtining prang | sang andon jayèng jurit ||

15. têtunggule ngalaga mayu arjèng rat | sang nata tukup lathi | Gênawati suka | gumyak kang putri dhomas | parêkan suka kêpati | agulasahan | kêpoyuh-poyuh sami ||

16. ana padha kaku atine sadaya | kang sangêt nora eling | samya pinijêtan | ana kang niba-niba | wus katur sapolahnèki | purwa wasana | atata kadya ringgit ||

17. raja dèwi ana karasa ing manah | yèn mangkono ta sami | sira dhinginana | anêmbanga [anê ...]

--- 261 ---

[... mbanga] têngara | yayi Rêtna Gênawati | anindhihana | munah kang ngêpung iki ||

18. dèn prayitna sirnakna ta babarpisan | nuhun nêmbah wus mijil | sawadya punggawa | putri dhomas siyaga | sadandananing ajurit | samya kapalan | gêgaman amiranti ||

19. wus anêmbang têngara umyang gumêrah | bêndhe tambur lan bèri | wong ing Galuh obah | dhasar sampun siyaga | ambrubul kadya jêladri | ambèr balabar | sumahab angêbêki ||

20. ngalun-alun kèbêkan dening gêgaman | dhoyong kang pancak suji | lêlêmbut seluman | jim pêri pêrayangan | ngêndi-êndi padha prapti | samya ngandikan | wiyat kèbêkan baris ||

21. ingka[15] angkêr-angkêr rat Jawi sadaya | kang têngga sami prapti [pra ...]

--- 262 ---

[... pti] | munya gantya-gantya | Raja Ngin-angin prapta | Nglinglung Tunggulwulung prapti | sagêgamannya | jim toya dharat ardi ||

22. Prabu Gênawati angrasuk busana | makutha binuka sri | mubyaring sêsotya | grudha ngarêp ing wuntat | mas sungsun tiga warna sri | kêbak sotya bra | jumêrut lan hèr gêni ||

23. asumping mas nayaka jumantên muncar | gêlang kana ting-anting | kilat bau arja | akalung sungsun sapta | abinggêl naga rinukmi | akêbo mênggah | bênting hèr mas sotya di ||

24. arasukan walungsung Hyang Ôntaboga | sisik mas kumala di | akancing musthika | alancingan sap tiga | endhonge kêbak jêmparing | musthi gandhewa | wilmana dèn titihi ||

25. kêmbar lawan Sang Nata

--- 263 ---

Galuh warnanya | sadaya para putri | sampun asiyaga | ngagêm kaprajuritan | tandangira angajrihi | prigêling solah | lir kakung tan ngèstrèni ||

26. minulya ring busana bra warna-warna | wus pêpak samya mijil | têtêg baris bubar | orêk jim pêrayangan | jim kuning ijo bang putih | nora antara | kang angkêr samya muni ||

27. saput wiyat kang swara gumêr-gumêrah | têngara muni ganti | pênuh nginggil ngandhap | dening jim pêrayangan | kang ngêpung garjita sami | gya undhang marang | wadya têngara nuli ||

28. sampun obah kang baris tan ana wikan | samya angawur sami | wiyat miwah dharat | dening jim pêrayangan | kayu watu dèn gêbuki | myang tinumbakan | dyan campuh punang jurit ||

--- 264 ---

29. mungsuh swara wonge pan ora katingal | kang wêruh mung kya patih | obah kang awiyat | ingkang swara ibêkan | obah bumi jroning jurit | kang pracalita | kêtug dhèdhèt rawati ||

30. sindhung aliwawar tarik pôncawora | dyan udan angin prapti | watu lan karakal | tanbuh musuh lan rowang | nanging mêksa dèn bêdhili | rame kang yuda | acaruk dènnya jurit ||

31. yèn katona langkung rame lêt-ulêtan | tinindhihan pribadi | dening Ki Satama | mung puniku kang wikan | jim prayangan dhêmit ajrih | mring Ki Satama | dene wikan pribadi ||

32. lawan sêkti jim dharat kaburu samya | kang dhuwur tan ngobêri | angudani sela | tan gumingsir manungsa |

--- 265 ---

tate ngantêban sela writ | ya wurukira | Ki Satama linuwih ||

33. anging sela kang nginggil asru tibanya | wong Bojong bingung sami | akaku tyasira | mungsuh nora katingal | lumayu binêrêk sami | dening jim nulya | Ki Satama dèn ungsi ||

34. angamuka bêrêk bali Ki Satama | nênga tawang jim wêdi | kang angrêksa taman | nora nana kodanan | pratôndha janma linuwih | ingkang katiban | watu prasamya ngungsi ||

35. mring ki buyut abingung dènira ngrêksa | kang jurit sampe wêngi | ingkang mênang aprang | para jim sukan-sukan | paticangrêngkung[16] gong muni | dharat ngawiyat | manungsa dhêdhêp sami ||

36. Ki Satama pitêkur lan rabinira | angajap-ajap gusti- |

--- 266 ---

nira nora prapta | kuwat pira sun dhawak | lan sun dudu trahing aji | mati uripa | tinindhihana gusti ||

37. mungsuh iki lagya jim kang bandarakan | prajurit durung mijil | kang padha prawira | putri dhomas sumbaga | byar raina kèh para jim | nêmbang têngara | manungsa animbangi ||

38. wus ayun-ayunan jim lawan manungsa | manah jrih de tan uning | anak putunira | Ki Satama kang wikan | mring jim mila padha wêdi | kalangkung suka | Raja Banjaransari ||

39. aningali polahing abdi katingal | tanpa sangkan gya prapti | Satami Satama | kalih nungkêmi pada | kalihe samya anangis | ngunjuki tiwas | risak di dalêm alit ||

40. iya uwis sapolahira [sapolah ...]

--- 267 ---

[... ira] sun wikan | nulya dipun sipati | pan sampun katingal | lalêmbut kadya janma | wong sadaya dèn sipati | pinaring toya | wadyalit samya uning ||

41. dhatêng brakasakan samya bungah-bungah | payo ngamuk ja wêdi | sampun atêngara | bêndhe bèri gumêrah | jim manungsa watang sami | kadya rob ingkang | samodra andhatêngi ||

42. prangira mor silih-ukih maputêran | yayah paguting ardi | madhudhat-dhinudhat | mamrêp maprang myang nyakra | lamun ta kêna amati | lêmbut kèh pêjah | brakasakan kèh kanin ||

43. iya janma akèh kanin sagêndhingnya | lêmbut kawon ing janmi | jim anèng awiyat | asru swara tri gora | pracôndha gêng ingkang prapti | naput limunan [limu ...]

--- 268 ---

[... nan] | mêndhung dhèdhèt rawati ||

44. pêtêng anglir têngah wêngi tan wruh mêngsah | patya gagap-gagapi | buh mungsuh lan rowang | tan karuan gyanira | watu padhas lan karikil | tiba lir udan | ting sulayah janmalit ||

45. ratuning jim sigra angabani bala | bingung manungsa sami | ing nginggil ing dharat | Raja Banjaransêkar | langkung wlas ningali abdi | asuku tunggal | nêkung amatêk aji ||

46. êjim panjênêngan kèdhêp brakasakan | parayangan lan dhêmit | lawan sato kewan | pasthi ajrih sadaya | atari sêdhêng sang aji | tumêngèng tawang | wus katarimèng Widi ||

47. sakèhing jim nginggil kalawan ing dharat | lir pinêtik pan ajrih | sadaya uninga | wau ing gustinira | jim kang

--- 269 ---

wontên ing wiyati | samya aniba | kèh lumayu angungsi ||

48. jro sagara gunung guwa sor pratala | ing dharat samya tangi | ngrasa tinumbakan | binêdhil binalangan | ginitikan dèn pêdhangi | miwah binônda | kèh lumpuh dheprok siti ||

49. sirna gêmpang lêmbut têrgana gumawang | katingal sang yyang rawi | tur jim datan kilap | yèn ana panjênêngan | tanggal panjênêngan aji | lami ngulatan | sakèhing ratuning jim ||

50. sarêng tumingal cahya mancêr ing jaja | sumuk ing ngandhap nginggil | nyamadi buwana | sadaya nora kilap | lamun gustinira lami | nulya asoan | sakèhing ratuning jim ||

51. angrarêpa makidhupuh suku jaja | tan kawasa ningali | kalangkung jrihira | ri sêdhêng angandika |

--- 270 ---

Sri Nata Banjaransari | iya tan samar | sakèhing ratuning jim ||

52. kita iki lamun panjênênganingrat | eyang kang dhingin-dhingin | tumamèng ing kita | sun rêngganaku tôndha | samya matur saha bêkti | èstu tan kilap | sang narpa gusti lami ||

53. panjênêngan dalêm Sri Nata Sindhula | ing Galuh kang nagari | kang nurunkên nata | siluman lan manungsa | tumama ulun ngratoni | pratôndha eyang | kita nora atêbih ||

54. tuhu ulun panjênêngan Nata Jawa | botên wontên nyamèni | pan têdhak-tumêdhak | dhatêng ing akir jaman | tumêka Pajang Matawis | satêdhak-têdhak | gih tuwan kang darbèni ||

55. ulun sama angawula dhatêng tuwan | kita nut sakarsa ji | ing wêktu punika | manungsa wruh sadaya | mring

--- 271 ---

jim setan lan dhadhêmit | sampunnya têlas | turing jim wus ginaib ||

56. sampun katon nagari Galuh kuthanya | jêmbar kalangkung radin | wongira akathah | sami pacak barisan | manungsa mati tan mati | salin panggonan | ngalih Galuh nagari ||

57. mila gêmah wong kiwa têngên kang kalap | ginawa raganèki | kang pacak barisan | môngka senapatinya | Ratu Ayu Gênawati | panganjuring prang | Rêtna Suradewati ||

58. lawan Rêtnawati panumping kang kanan | Ni Dèwi Nakawati | panumping kang kiwa | Rêtnasmarawatika | Raja Dèwi Gênawati | minôngka dhadha | kasmaran kang ningali ||

19. Asmaradana

1. tata tita kang winarni | Sri Nata Banjaransêkar | sineba wadyabalandhèr [wadyabala ...]

--- 272 ---

[... ndhèr] | lagya anata balanya | lan jumênêng narendra | Satama pêpatihipun | kinarya gêdhig manggala ||

2. nakira aran Dipati | Raja Palih Bojonglopang | dipati sami arine | lan Dipati Pajajaran | tumênggung ing Samêdhang | Cipai nama tumênggung | ingkang nama Jigjawara ||

3. ing Taruju ran dipati | ing Timbangantêk ki rôngga | ing nagari dipatine | Rôngga Karadora môngka | Arya Paragni Gambar | Kanandhangwasi Tumênggung | adipati ing Pamênang ||

4. Rôngga Taman Ki Ngabèi | Pangkalan Dipati Nglaga | Dipati Carêbon mangke | Timbangantêk ran ki rôngga | ki ngabèi ing Maja | ing gunung Lincin Tumênggung | Jigjawaraja sudira ||

5. Pangeran Sumêdhang tuwin | Kêndhuruan Mêdhanglarang | ki adipati ing Bogor |

--- 273 ---

miwah Dipati Limbangan | arya ing Batulayang | ing Batuwangi Tumênggung | adipati ing Pakuan ||

6. ing Pugêran Ki Dipati | ki arya ing Suci muwah | Tumênggung Sedapadhange | Dipati Mandayasuksma | ing Sumampir Ki Rôngga | Dêmang Mêtu Rôngga Kèlu | Ngabèi Jaksa Gantungan ||

7. Dipati Kancana tuwin | Ki Tumênggung Ngêrên Ngurat | Karang Senapati rane | Dipati Mudhig Bathara | arya ing Kurumaka | ki adipati ing Ngukur | Kandhuruan Wanasraya ||

8. Sokawiyana Dipati | ing Piyambang ran ki rôngga | Ki Arya Cipaku rane | Ki Dipati Raja Polah | lan Dipati Sumêdhang | ing Sedapadhang Tumênggung | Pangran Dipati Mamênang ||

9. ing Mandhala Ki Dipati | miwah Dipati Kuningan | Ki Dêmang Pasir wismane [wi ...]

--- 274 ---

[... smane] | ngabèi saha Gantungan | Babakan Kandhuruan | miwah Ki Rôngga Panjalu | Adipati Raja Polah ||

10. Ajibarang ran ngabèi | ing Kapanggon ran ki rôngga | Ngabèi Babakan rane | myang Dipati Mêdhanglarang | Lopasir aran rôngga | Ipanyarang ran tumênggung | Pangran Sumêdhang Keyangan ||

11. Ki Dipati Mêdhang Ngawi | ing Ciamis Ki Dipatya | Dipati Sokapurane | miwah Ki Dêmang Ciyancang | Ciguling ran ki rôngga | Ki Tumênggung Sumur Bandhung | sang raja mantri ing Tingkas ||

12. ing Karadang Ki Dipati | Tumênggung Parakan Muncang | Demang Sagalih ranggane | Cikao Sang Jigjajawara |[17] ing Têgal Kapanasan | Dêmang Parasi Tumênggung | nênggih Têgal Kahuripan ||

13. Pangran Jakarta pratuwin | Pangran Bantên [Ba ...]

--- 275 ---

[... ntên] Adipatya | kang kulon wus pêpak kabèh | wus sinung gêdhig manggala | kang minôngka wadana | sakèh bupati ing gunung | putranira ki dipatya ||

14. têngahan kang mêdanani | ing Cianjur Ki Dipatya | ing pasisir wadanane | Ki Adipati Karawang | pasisir wetan pindhah | Carêbon wadananipun | miji Pangeran Jakarta ||

15. angrèh wadana pasisir | kang dadya gêdhig manggala | ing pasisir pangetane | kilèn gêdhig manggalanya | Pangeran Bantên ika | angrèh gunung watês têpung | kalawan ing Pajajaran ||

16. pasisir atêpang kikis | lawan watês ing Jakarta | pan sami wadana gêdhe | putranira ki dipatya | lawan Pangran Jakarta | Pangran Bantên tiganipun | gunung Wetan wadananya|| [wadana ...]

--- 276 ---

[... nya||] 17. ya putrane ki dipati | kang pilênggah Bojonglopang | Sang Raja Palih wastane | Dipati Tirtakancana | wadana ing bang wetan | Banyakwidhe wastanipun | wignya tur gêdhig manggala ||

18. Arya Pasir Ki Ngabèi | Mardèn Ki Tumênggung Ngayah | lawan Ki Dipati Ronje | ing Pringtulis Ki Dipatya | wus pêpak sapangetan | miwah Adipati Ngukur | myang ngabèi dêmang rôngga ||

19. pandêlêgan arya nangkil | ôndhamoi ing Salinga | panggêlèn lêdhog remane | Kêdhu wus seba sadaya | sakèh mantri prameya | kapengin darbea ratu | Sri Nata Banjaransêkar ||

20. upacara ing narpati | pêpak paringe kang eyang | binarkatan makuthane | miwah agêm panjênêngang |[18]

--- 277 ---

pêpak upacaranya | andhêndhêng barisanipun | kunêng wau kang kocapa ||

21. Prabu Galuh Raja Dèwi | tansah amanggung sungkawa | sukaning tyas kathah lire | dene yudanipun kandhap | bala jim padha kalah | sumawita padha nungkul | pratôndha yèn panjênêngan ||

22. karsanira ngantêp jurit | karsa ngawaki ngayuda | pêpak kang prajurit wadon | ingkang asaos ngayunan | kang rayi patih raja | Gênawati Ratu ayu | lurah wadana sakawan ||

23. prajurit dhomas ing wingking | Sri Narpa Galuh ngandika | yayi prabu kaya priye | mungsuh iki saya ngrêbda | bala jim padha kalah | sumawita padha nungkul | Banjaransari sumbaga ||

24. yayi mas kang dadi ati |

--- 278 ---

impèn têrus lan wirayat | yyang ratu pangandikane | nagara Galuh mèh têka | yayi kang duwe jaman | ingsun iki darma tunggu | manawa iki si dhongkah ||

25. kalbu wirayat hyang kaki | panase yayi tiningwang | nora na krama têmbunge | ingsun arsa ngayonana | angadu kaprawiran | bêcik êndi lawan têluk | gugoni wirayat eyang ||

26. matur Ratu Gênawati | yèn suwawi kakang nata | ingayonan kasêktène | ingkang paksa dadya raja | kasatmataèng kathah | ingayonan aprang pupuh | pratela ijèn-ijenan ||

27. age têluk wirang isin | mendah èsêming nata lyan | Ratu Galuh pawartane | nata sêkti mahabara | kaloka ing rat jagad | durung

--- 279 ---

kalah age têluk | ulun wirang lampu pêjah ||

28. dene wus karuan benjing | bobote guna sêktinya | inggih ta saprayogine | yèn marêngi karsaning Yyang | lawan karsane eyang | lamun nyata ratu punjul | yèn jayèng asmaragama ||

29. ya rêmbag pikirmu yayi | nanging dèn padha prayitna | mungsuh iki bot sanggane | sira yayi-yayi papat | apa ta padha rêmbag | kaya bok ayumu iku | nuwun inggih langkung rêmbak ||

30. iya mung dèn ngati-ati | dudu mungsuh bara-bara | wruhanira mungsuh kiye | sudibya sumbaga wignya | nuwun inggih sandika | wus mijil nêmbah sadarum | lajêng anêmbang têngara ||

31. wus pêpak nèng pôncaniti | angrasuk kaprajuritan | samya sikêp gêgamane |

--- 280 ---

nora na wruh yèn wanodya | bala ing jaba pêpak | pêpak pênuh ngalun-alun | wadyabala Galuh tata ||

32. wus pasang lakuning jurit | môngka panganjuring lampah | Suradewati kalihe | Rêtnadewati sumbaga | samya sikêp sanjata | Suradewati ing pungkur | sikêp lawung sakancanya ||

33. Rêtna Dèwi Nakawati | dadya panumping kang kanan | Asmarawati keringe | asikêp bêdhil sadaya | samya nyothe kalewang | kang kering pêdhang sadarum | jaga ngamuk rarukêtan ||

34. sapunggawa gendhong kêrbin | wus tata mijil barisnya | kang ngêpung gègèr barise | dandan samêkta gêgaman | têngara mapag yuda | lir laron mêtu ambubul | pirang atus èwu lêksa ||

35. prameya mantri winarni | rasika [ra ...]

--- 281 ---

[... sika] para bupatya | manindhihi dharat kabèh | nora na arsa mundura | tur padha pêpilihan | bupati mantri tumênggung | padha wignya sudirèng prang ||

36. arosa bujana kulit | padha tate tatu tatal | Ki Buyut Bojong wuruke | satuwukira agêsang | durung wruh gêtih wutah | jêr akèh jinara murub | winadung putung sangkalnya ||

37. tinumbak latah binêdhil | tan pasah mèsêm kewala | akèh tan muni bêdhile | yèn muni kari mimisnya | akèh ricik kang bujad | tumbak kêris ajur lêbur | yèn ingaban dadi toya ||

38. punika dadya bupati | tumênggung arya lan rôngga | kandhuruan lan mantrine | sagunging mantri prameya | karan ta samya sura | atata dharat sadarum | wus samya [sa ...]

--- 282 ---

[... mya] ayun-ayunan ||

39. môngka panganjuring jurit | putra Patih Raja Polah | sakônca têngahan kabèh | ki patih kang dadi padha | panumping ingkang kanan | bupati wetan sadarum | Dipati Tirtakêncana ||

40. atanapi Dêmang Pasir | Pamêrdèn aran Ki Arya | Banyakpatra bisikane | Tumênggung Parakan Muncang | Tumênggung Sukapura | Ki Ngabèi Dhayaluhur | Pringtulis Ki Adipatya ||

41. Banyakbakung kang wêwangi | Ki Dêmang Cipaku muwah | Ki Rôngga Pamulungane | myang mantri para prameya | pandêlêgan lan rôngga | panumping kanas[19] wus kumpul | pra bopati sapangetan ||

42. kang dadya panumping kering | bopati kilèn sadaya | pagunungan sapangilèn | Adipati [A ...]

--- 283 ---

[... dipati] Bojonglopang | Raja Mudhik Bathara | urut pasisir sadarum | Pangran Bantên tindhihira ||

43. pagunungan kang nindhihi | Adipati Pajajaran | sapangetan sapangilèn | abarêng ingkang têngara | lir bubul maetala | gêgaman gêng kadya mêndhung | mungsuh rowang samya sura ||

44. gêrgut tandange ngajrihi | swaranya datanpa rungyan | lir bêlah buntala amor | anglir gonjing kang himawan | atarung pêpadhanya | rug campuh prajurit Galuh | anêmpuh munggèng swandana ||

45. arukêt dènnya ajurit | acampuh samya bopatya | padha bujana kulite | prajurit Galuh sumbaga | bêdhil tumbak tan kêna | anglir wêwayangan luput | kiniwa têngên tan kêna ||

46. myang turanggane [tu ...]

--- 284 ---

[... ranggane] tan kêni | witning wong Bojong sudibya | padha têguh rosa kabèh | tanbuh mungsuh tanbuh rowang | wong cilik lêt-ulêtan | rante kang gajah sapuluh | kêthèn ewon yutan lêksan ||

47. satru prameya kèh mati | pirang-pirang ganti pêjah | langkung arame yudane | tanbuh mungsuh tanbuh rowang | anulya ingoncatan | kang dharat kaburu bingung | pan ginawe dêdolanan ||

48. dipun dohi dèn sipati | kontap kontaling tumara | atanapi jêmparinge | drês tibane kadya wrêksa | yèn têdhas akèh pêjah | bupati para tumênggung | bingung kaku manahira ||

49. nyêrot ngarsa dèn oncati | panumping kering lan kanan | anyabêt arame prange |

--- 285 ---

kang dharat maksih akêkah | anyêrot ingoncatan | kang dhadha nêmpuh sadarum | dharat bingung samya sayah ||

50. Sri Ngajandhu anadhahi | tinêbihan sinipatan | sampun kinarya lesane | kang sura nangis kewala | tatane dharat bubrah | prajurit samya ngalumpuk | bupati dadya satunggal ||

51. èwu lêksan pirang kêthi | ngalumpuk ringkês tingalnya | isin dèn gêguyu bae | kang kêdhik dadya angêpang | nulya tinujah kuda | arame malih prangipun | rok campuh ulêt-ulêtan ||

52. larut sakèhing wong cili | atandhing uwong sadaya | samya ijèn-ijèn bae | aramya tumbak-tinumbak | gênti kris liru pêdhang | yèn pasaha padha [pa ...]

--- 286 ---

[... dha] lampus | nanging asayah kewala ||

53. kapisah kasaput wêngi | langkung prihatin ki patya | angraos tiwas pêrange | dhêdhêp kang wong ing barisan | ki patih ingandikan | atap samya munggèng ngayun | samyajrih konjêm bantala ||

54. mukanya sagung bupati | sangking jrih tiwasing karya | angandika sang akatong | bapa patih kaya ngapa | mau ing aprangira | ki apatih nêmbah matur | mêngsah kalangkung sumbaga ||

55. langkung rame dènnya jurit | di dalêm èsmu kuciwa | miwah abdi sadayane | kang mawi sami prawira | di dalêm dharat sayah | munggèng kuda mêngsah sampun | angamuk botên kacandhak ||

56. katur madya wasananting | purwa duksina [duksi ...]

--- 287 ---

[... na] wus têlas | atata tita ature | mèsêm mojar sri narendra | pan dudu mungsuhira | bapa mungsuhe lan ingsun | wus luwaran sri narendra ||

57. tata tita kang winarni | kang mênang prang sukan-sukan | pradôngga ngrangin swarane | balesawo aranira | nora tinabuh janma | mungêl piyambak karungu | lamat-lamat lir kaswargan ||

58. angandika raja dèwi | priye boboting ayuda | ingkang pêksa dadya katong | yèn nora sumbagèng jagad | aja jumênêng nata | ya enak wong dadi ratu | dhèwèke bok nora kêlar ||

59. yèn tan pinunjul ing bumi | kèdhêp sawarna dumadya | sidik sabda trus tingale | sudibya nèng marcapada | lan limut margèng mukya [mu ...]

--- 288 ---

[... kya] | panitisan tan kasurup | iku sun arsa ngawula ||

60. umatur Suradewati | yèn ta mênggah wadyabala | dèrèng ulap sagêndhinge | yêktos yèn samya prawira | samya têguh arosa | nging kotbuta pongah pêngung | angkate sênggoring macan ||

61. kilap Sri Banjaransari | si dhongkah wadhuke bêdhah | si diparak putri akèh | salaka ginawa jola | arsa ngêmban kewala | ngêntèkkên gêndhing si anu | katon têmên anèng taman ||

62. gumapyuk lir rabinèki | kang toya mijil ing grana | si bungkêr anggubêl bae | pamomonging putra nata | arsa ngêmban kewala | wêdhus bangkang saba gunung | arsa ngêngudang maringwang ||

63. ika silih wong abênthing | nora nana

--- 289 ---

winaonan | yèn aja bangêt nyêngite | si bungkêr kang dadi mêngsah | patut mutêr nagara | kramaa banjur gumuyu | raja dèwi mèsêm mojar ||

64. toya saking ing wiyati | sira iku yèn sun rasa | kedanan marang mungsuhe | gumujêng mandahaneya | nging katon sapolahnya | witning gêthing tandhês balung | si diparak rara kênya ||

65. botên kasmaran ta gusti | sêkul wuduk kinuniran | manah ênar-ênar bae | gumujêng putra sadaya | mèsêm sang prabu rara | Rêtna Gênawati muwus | iya uga kagrimisan ||

66. dhuh apa rupaning janmi | besuk sun arsa uninga | sakèh para putri kiye | yèn wruha kang dadi mêngsah | botên kobêr anumbak | kang dadi lan alaningsun [a ...]

--- 290 ---

[... laningsun] | yèn wruha alah kang arsa ||

67. mêngko anggêguyu mami | sun badhe alah kang arsa | môngsa dayaa sun kiye | kakehan gludhug kewala | seje kang muktyasmara | sadaya suka gumuyu | raja dèwi balang sêpah ||

68. nguntap Raja Gênawati | wong iku amrangwadana | luwih jêro pasêmone | gumuyu Suradewatya | bok ayu mêndahneya | puruna nyêmoni prabu | mung ta mênawi mênawa ||

69. angandika raja dèwi | wus sêdhêng wong gêgonjakan | enjing ingsun arsa miyos | yayi angantêp ing yuda | prang buru tandhing wignya | sampun kondur sang aprabu | lajêng mring sanggar langgatan ||

70. akarsa muja sêmèdi | Gênawati atut wuntat |

--- 291 ---

kang tinêdha ing dewane | têkaa kang duwe jaman | nangis sajroning nala | angraos tan bisa tunggu | sarira wus kamanungsan ||

71. mring kamuksan tingal êning | ing manah tan kawoworan | mancaka munggèng ngarsane | kumukus marang awiyat | pancaka panggil woran | rasa mala-kumala rum | lan kang wêwangi sadaya ||

72. nrus gandanya mrik awangi | kaèbêkan jro kadhatyan | kongas mabên nrus gandane | ngambar marang madya gantang | mèsêm Banjaransêkar | wus wruh kang dèrèng winuwus | raja dèwi wus katingal ||

73. sapolah karsane uning | nulya wisata sang nata | ingiring panakawane | sakêdhap prapta ing sanggar | nuruni mindha dewa | gandanya nrus ing

--- 292 ---

kadhatun | gônda jayèng katong kongas ||

74. kagyating tyas raja dèwi | wus karsaning ing bathara | sang dyah binawur tingale | widadari kenging kilap | pratondhèstri lan priya | tan wênang ngungkuli kakung | yèn wong jalêr sajatinya ||

75. Sri Nata Banjaransari | lênggah pracima palangkakan |[20] kang mindha dewa ujare | hèh nini apa karanta | kita muja sêmadya | paran kang pininta putu | yèn arsa di warnanira ||

76. nini wus punjul sabumi | aminta mukti wus dadya | ratu gêng punjul rat kabèh | amutêr nagara Jawa | kèdhêp sawarnanira | kumêlip sakèh lalêmbut | kabèh wus ngidhêp ing sira ||

77. sugih bala bèr donyèki | kadigdayan wis sumbaga | guna sêkti punjul ngakèh | ngrat [ngra ...]

--- 293 ---

[... t] jagad tan ana madha | wus punjul ing apapak | bisa manjing ajèr-ajur | amung sawiji wadanya ||

78. ratu agung durung krami | mas mirah eman alômba | intên jumantên widure | jumênêng ratu sêngara | dadya sangar nagara | akramaa wayah ingsun | yèn arsa ngarjakkên praja ||

79. umatur sang raja dèwi | hong i Yyang-yyang Siwahbuja | sêmbah ulun katur mangke | kang dadya sukaning driya | kilap punapa eyang | wruh osik jagad sadarum | wênang akarya baksana ||

80. iya bênêr sira nini | ramening wong jêjagongan | anging kramaa mas ingong | eyang datan arsa krama | dimène dadi sangar | luhung ngabêna prang pupuh | datan gumingsir kawula ||

81. yèku ywa mêngkono nini | turutên pitutur [pi ...]

--- 294 ---

[... tutur] ingwang | prabu rara lon ature | sintên kang tumurun eyang | ingsun Hyang Daniswara | nora na dewa kang bagus | Yyang Asmara bagus ingwang ||

82. sang prabu mèsêm ing galih | masthi lamun dewa anyar | de ulun dèrèng wruh mangke | dewa aran Daniswara | gumuyu angandika | ingsun sêngkan anyar putu | sun iki kalane kuna ||

83. ratu brata mangun tèki | ing Kêling nagaraningwang | ya Mêdhangpramêsan rane | sun subrata nêdha pêjah | katarima Ywang Siwah | sinêndhal mayang wak ingsun | kinarya gênêping dewa ||

84. ingsun anuruni nini | kang akon Hyang Girinata | raja dèwi lon ature | tuwan ngatingal sakêdhap | amba arsa uninga | nora kêna putuningsun | pan kita wus kamanungsan|| [kamanung ...]

--- 295 ---

[... san||] 85. dadya anyênyamah nini | balik apa sira sêdya | pukulun kang dadya galèh | prakawis awak kawula | gih eyang tanpa wêkas | wus lami têngga kadhatun | wasana têmbung kapiran ||

86. lami têmên botên prapti | ingkang aduwe nagara | mangke kamanungsan ingong | jangjinya karya pracihna | Galuh lamun katingal | gih punika praptanipun | eyang kang darbe nagara ||

87. mangke sampun anglampahi | kang darbe nagri tan prapta | si dhongkah cidra ujare | wicantên kalih lan songa | baya nora wlas mana | tuwas apa mundhak ulun | dipun mêjanani janma ||

88. panggiha kang darbe nagri | mung kawularsa pamitan | angupados wêkasane | arsa manjangakên [manjang ...]

--- 296 ---

[... akên] têdhak | tan kêdah dadi nata | sok ecaa manah ulun | dyan angsal wong Daniswara ||

89. kang mindha dewa sru angling | iku nini aja lunga | eman tinggal karatone | kaku-kakune kang manah | bênang panyandhêt kuda | têka ngapusi si anu | kang toya mijil ing grana ||

90. sun gubêle benjang prapti | nuli sun pasrah nagara | ulun eyang arsa mulèh | kapengin dadya dewata | mukti anèng kayangan | marma amba purun-purun | marang ika ingkang nama ||

91. Sang Nata Banjaransari | lêngguk kumênthus nyalunthang | angkuhe lir lanang dhewe | arsa jumênêng narendra | si dipangana buta | punika kang dados napsu | mila ulun ananêdha ||

92. pangajapan tawang mami | atandhinga [atandhing ...]

--- 297 ---

[... a] padha lanang | padha dene padha dene | si bungkêr cidra ngubaya | nuli nusul sagupnya |[21] lami sun anti tan rawuh | apa ta dikêrah ngrôndha ||

93. yèn tan arsa krama mami | môngsa kuranga wong lanang | kang mindha dewa dêlinge | kang sira anti ku sapa | sêndhu sang prabu rara | môngsa ngantia sirèku | anganti lakiku dhawak ||

94. Mas Tanpauna rannèki | badhe tandhing aprang kêmbang | iki priye wus bêjane | têmên-têmên ananêdha | katurunan dewa jawal |[22] môngsa malatana iku | balere dhêmên gonjakan ||

95. wus rikat muliha kaki | môngsa uga malatana | sasêngkan anyar dewane | nini sira basakêna | tinurunan tan trima | ingsun sira tundhung-tundhung | sun badhe môngsa têkaa ||

96. kang sira jap-ajap [ja ...]

--- 298 ---

[... p-ajap] nini | wus sun mulih mring kayangan | anuruni bonggan gawe | Ratu Gênawati mojar | brikên têmên ki dewa | nganggo mutung arsa mantuk | nora wus jamak wanodya ||

97. acêkak cupêting budi | nora nana kaki dewa | apa iya sida mulèh | anulya angobong mênyan | kang mindha dewa prapta | ana apa putuningsun | wus mulih sun sira undang ||

98. mila tuwan sun kèn bali | sampun ta sêmbrana tuwan | dèn têtela andikane | ora nini ingsun wirang | cinacad dewa jawal | wus amit karia putu | yyang kaki sampun agahan ||

99. sun sosotkên dika kaki | gumuyu kang mindha dewa | basakêna iki priye | seje basa tunggal makna | buh ingkang dèn ungsia | gih eyang kula kang ngukup [nguku ...]

--- 299 ---

[... p] | ulun pajara sawêtca ||

100. ya gêlêm sun tutur nini | sira karo aja duka | lan dèn pêpak sêsajène | yèn goroh tagihên ingwang | putu benjang dêlahan | inggih dawêg dika tutur | iya nini aja susah ||

101. kang sira ajap wus prapti | samôngsa benjang katona | nagara iki kang duwe | Ki Banjaransari prapta | wis tan kêna dèn ucap | pundi eyang ênggènipun | angucap kang mindha dewa ||

102. samêngko wus ana puri | nging ginaip tan katingal | benjang punapa katone | putu angèl katingala | nging mêjanine ana | punapa mêjaninipun | nini iku supenira ||

103. bok sampun supe sun kaki | mundhuta raja-bêrana | nora kêna wus jangjine | yèn têmên sira kapanggya [kapang ...]

--- 300 ---

[... gya] | lan kang badhe narendra | yèn tan suka nini mutung | masthi nora têka-têka ||

104. gih ulun sumôngga kaki | kapengin dêlap kapanggya | lan kang darbe nagri mangke | apa angluwihi janma | dene angadya-adya | supe tinampanan sampun | sira Nini Gênawatya ||

105. mêjani supemu kering | yyang kula wus kêmum nata | tondhèku yèn nora awèh | dhuh eyang inggih sumôngga | katur wus tinampanan | kang mindha dewa angguguk | manah bungah olèh karya ||

106. kadipundi gon sun panggih | besuk nini mêtonana | ngiring-iringa sang katong | sirajap nuli prapta |[23] nini jlêg tanpa sangkan | sayêktine enggal pangguh | pinocot supe tinampan ||

107. sarta amijêd jariji [jari ...]

--- 301 ---

[... ji] | sang dyah jrit nyêdhal[24] angucap | nyata dewa jawal kiye | mijêt jariji alara | dewa dipangan buta | kang mindha dewa gumuyu | aja dadi atinira ||

108. kaliru gon sun nampani | dhuh punapa dika mamak | apa têka mêrêm bae | gumuyu sun gêgonjakan | wus ta padha karia | apuranên putuningsun | pun eyang mulih kayangan ||

109. panakawane kêkalih | sangu lara sangu brôngta | manungsa sêsajèn kuwe | sun gawa age ulungna | sumaur pra parêkan | sintên dewa kang amuwus | aku sang hyang babongkokan ||

110. sang yyang thowok rewang mami | gumuyu para pawongan | nini thowok botên wadon | bongkokan inggih wanodya | ya lanangane ingwang | sajèn binêkta sadarum [sa ...]

--- 302 ---

[... darum] | gumuyu para pawongan ||

111. dewa dêlap sun arani | dèn lila sira manungsa | sarwa larang swarga mangke | ingsun bacut wus karia | aja ngrasani ingwang | mêngko sun bacut sun larut | dewa mêdal wus minggata ||

112. ingkang kèri raja dèwi | gêgêtun tyas kaya-kaya | de dèn pijêd darijine | sadalu nora anendra | enjang sampun sawara | arsa mêdali prang pupuh | prajurit sampun siyaga ||

113. samêkta gêgamannèki | sumaos ana ing jaba | sang nata lan sawadyane | angrasuk kaprajuritan | rumasuk kinêmasan | samya barkatan kang rukuh | padha pawèwèhing dewa ||

114. amakutha binuka sri | panunggule intên muncar | ana sakênari gênge | linut niyaka

--- 303 ---

sêsotya | tinarètès sêlanya | yakut jumêrut hèr laut | hèr bumi lan hèr wewehan ||

115. mirah jumantên widuri | rêtna di samya kumala | murub muncar-mancur muncèr | surêm ujyalaning surya | tan ana latri siyang | padhang sajroning kadhatun | sri garudha ngarêp ngarsa ||

116. sambung jamang sungsun kalih | murub kêbaking nayaka | sungsun tiga kêkalunge | anting-anting gêlang kana | aêmêr kêbo mênggah | ujyalane ting palancur | rasukan ôntakusuma ||

117. sêkar atulis warnèki | kadya êlaring bramara | kancinge kumala kabèh | kang minôngka bêntingira | sisik Hyang Ôntaboga | amôncawarna dinulu | amênggala asumping mas ||

118. nora akôntha [a ...]

--- 304 ---

[... kôntha] wong èstri | kadya satuhuning priya | pada kacrêma tlumpahe | baguse lir Hyang Asmara | lir Arjunawijaya | kang kêmbar panganggonipun | Raja Patih Gênawatya ||

119. barang kang dèn agêm sami | dinulu lir ratu kêmbar | maha sinamur karsane | yèn tan tinitèn tan wikan | anyana mung satunggal | saking sami warnanipun | mangkana sri naradipa ||

120. wusnya ngrasuk busana di | rukuh rabuk kinêmasan | ambaranang ujyalane | kadya himawan kawlagar | merang maring ujyala | kawawas lir pendah gunung | kabasmaran ambaranang ||

121. rèhnya katon busana di | murub madhangi kadhatyan | surêm kang parang ngrêm kabèh | wus palasta ri sêdhêngnya | mijil sri naradipa | Ratu Gênawati pungkur | ginarêbêg ing prawira ||

--- 305 ---

122. pinarak anèng sitinggil | Ratu Gênawati ngarsa | lir ringgit atapsilane | niyaka pat anèng ngarsa | ngandika prabu rara | sira yayi ja na mêtu | sun prih galaka kang mêngsah ||

123. anarkaa yèn sira jrih | ing alun-alun praptaa | sun arsa mapag jurite | sun kêmbarane si dhongkah | angadu kaprawiran | gantya suduk kantar bau | rêbut sêkti padha wignya ||

124. angadu bujana kulit | tosing tulang wulêding kang | ngotot padha sudibyane | Suradewati sawara | mring sakèh putri seba | aja na kônca atulung | mring sang prabu ing paprêman ||

125. aku dhewe anadhahi | wêwayone lêlorodan | wirang karia wignyane | gumuyu putri sadaya | rame apagonjakan [apa ...]

--- 306 ---

[... gonjakan] | aprang pupuh dhasar purun | sampun age sri narendra ||

126. yèn dèrèng kawula mati | kapat tinigas murdanya | ya ingsun tarima kabèh | kunêng ta ingkang winarna | wau ta ingkang ngêpang | Sri Nata Banjaransantun | arsa miyosi ngayuda ||

127. kampit rusaking abdi |[25] arsa malês lara wirang | pêpak wadyabala andhèr | tumênggung para bupatya | rôngga dêmang lan arya | samêkta gêgamanipun | pra mantri prameya mapag ||

128. kapengin apulih gêtih | mangkana sri naradipa | ri sêdhêng ngrasuk pangangge | barkatan ngagêm sadaya | saking eyang Sindhula | jimat têdhak run-tumurun | saking Sri Nata Ngastina ||

129. mila sami sêkti-sêkti | mawane ing babêrkatan | pêparinging

--- 307 ---

dewa kabèh | kala Arjuna ginanjar | mêjahi Sang Newata | kang ganjar Bathara Guru | punika kagêm sadaya ||

130. amakutha binuka sri | panungkul kumala muncar | pan sakênari gêdhene | linut niyaka sêsotya | jumantên mirah sela | rêtna pakaja jumêrut | tanapi sakèh musthika ||

131. jamang sungsun tiga asri | acêcaya lan niyaka | mulya murub ujyalane | grudha mungkur grudha ngarsa | mawi intên kumala | surêm baskara kasêndhu | marang gêbyaring ujyala ||

132. muncar-mancur kang ningali | nora na kuwasa mulat | saênggone padhang kabèh | ujyalanya abra sinang | manuluhi himawan | lir wana katunu murub | saparannya ambaranang ||

133. wastane makuthanèki | tropong karna dewangkara |

--- 308 ---

Bathara Guru paringe | jamang saking Batharendra | kalunge catur warna | warna kuning muncar-mancur | tinuwang mardawa luncar ||

134. ingkang putih maring suci | sing Bathara Maèswara | sêktine kuwat bayune | maring nêpsu ingkang abang | saking Bathara Brama | kasiyate ana napsu | kang kuning marang ing cahya ||

135. maring angên-angên iki | sri bathara maha dewa | mardawa langgêng karêpe | mulane na idhêp ika | Krêsna ingkang asuka | sangking Yyang Bathara Wisnu | jangkêp kang keblat sakawan ||

136. raja kaputran winangking | saking bathara sadaya | ngagêm rasukan wastane | anênggah ôntakusuma | saking Bathara Siwah | cinarita warnanipun | lir lar sambêr-lilèn mubyar ||

137. gêlang kana anting-anting | saking ing Dèwi Supraba | sing wilutama binggêle |

--- 309 ---

kêlat bau drêsanala | pênding sing gagar mayang | badhong sing lênglêng mandanu | sêkar saking sang sulendra ||

138. kabèh saking widadari | garwa padmining Arjuna | sami mawi sawab kabèh | walungsungan Ôntaboga | sangking Yyang Nagaraja | môncawarna sisikipun | mubyar murub mancur-muncar ||

139. sipat sulajana sidik | atlumpah pada kacrêma | amawi pikantuk kabèh | endhong barkatan wus kanggya | warastra babêrkatan | Banjaransari abagus | kadi Sang Parta duk jaya ||

140. wus ngrasuk busana mijil | akèn anêmbang têngara | gong bèri umyang swarane | têtêg pisan budhal ngarsa | ping pindho nulya bubar | kaping tiga sang aprabu | budhal saha wadyabala ||

141. lampahnya kagiri-giri |

--- 310 ---

kumrincing rante swaranya | ewon lêksan kêthèn kèhe | sumrêg lampahing gêgaman | surak kadya ampuhan | lir rob sagara gumuruh | kang wuri dhêdhêg kewala ||

142. kang ngarsa gumuruh atri | ing alun-alun kèbêkan | aglar gêgaman barise | lèr kilèn wetan kèbêkan | kidul kilèn gêng mêngsah | anantang prakatha umung | kapinta Suradewatya ||

143. datan bêtah amiyarsi | nuwun pamit sampun mêdal | sakancane dharat kabèh | wadana papat adharat | samya mudhun sing kuda | nyangking jêbêng nyothe suduk | gamêl wanodya nut wuntat ||

144. anulya Suradewati | nitih kuda sakancanya | kapal dhawuk titihane | sikêp lawung gendhong panah | lan sarerehanira | samya nitih

--- 311 ---

kuda dhawuk | Suradewati sêsumbar ||

145. hèh satriya kaya mami | prajurit suradikara | wignya sudibya angêne | saparêp mati papagna | aja na gênti mara | barênga têka lir jawuh | rêbutên kadi bayangan ||

146. dèn kaya manjangan mati | angsanên dèn kaya buja | aja sarênti ajune | rug kabèh môngsa nônggaa | payo padha sudira | ampyakkên lir pring sadhapur | tubên lir tawon mamôngsa ||

147. sigra mangsah amit mijil | Dipati Tirtakancana | wasta Arya Banyakwidhe | lan rine Banyaksupatra | Tumênggung Sokapura | lawan tumênggung ing Bandhung | sarêng mara nitih kuda ||

148. lah payo padha prajurit | gênti lawung sêlang katga | Suradewati wuwuse | prajurit saparanira | tungkak payo numbaka |

--- 312 ---

tinumbak sing kering asru | Banyakwidhe dipun gêbang ||

149. maos malih nora ulih | Banyaksupatra anumbak | sing kanan ginêbang age | tumênggung ing Sokapura | anumbak dipun gêbang | ya ta Ki Tumênggung Bandhung | anumban[26] datan rinasa ||

150. sang rêtna dipun kapati | tan kêna ingungkih lawan | gêbang-ginêbang arame | kinapatan nora kêna | karingêt maraweyan | Suradewati gumuyu | dèn akèh panumbakira ||

151. dèn patitis sun tadhahi | iki gatêl lambung kanan | kukurên wong pat kuwe |[27] Banyakwidhe asru numbak | Banyaksupatra numbak | wong papat sarêng anglawung | ting barêkuh tandangira ||

152. gumuyu Suradewati | panumbake nitir samya | miliha kang tipis bae | samyadu

--- 313 ---

kalah malêsa | ya pathak dèn atadhah | Banyakwidhe dipun lawung | arame gêbang-ginêbang ||

153. Banyaksupatra numbaki | anitir nora dèn rasa | tulung Rêtnadewatine | apanggah wong Sokapura | sang rêtna kinalihan | asarêng dènira nglawung | arame gênti anumbak ||

154. kêkalih numbak tan olih | Suradewati winarna | lawunge Ki Banyakwidhe | ginêbang dadi têtiga | kapranggul gya tinumbak | malês tiba datan emut | tan pasah rinêbat wadya ||

155. Banyaksupatra angungkih | waos ginêbang marapat | binuntar kuda pathake | anumbak kang nunggang tiba | surak ambal-ambalan | dadya dharat kapal ucul | tinrajangakên turôngga ||

156. dhadha binuntar tan eling | ginosongan ing

--- 314 ---

punggawa | Suradewati kudane | sinirigakên sêsumbar | lah payo mêtona |[28] kang arsa jumênêng ratu | Sang Dèwi Rêtnadewatya ||

157. arame ungkih-ingungkih | sami têguh nora pasah | tinumbak kuda lambunge | kudanira laju bandhang | arame sinurakan | kapal mubêng alun-alun | wasana kang nunggang tiba ||

158. wong Bandhung numbak tanpolih | tinumbak tiba sing kuda | gya tinujah ing wajike | rinêbat ing wadyanira | surak kadya ampuhan | Suradewati amuwus | Banjaransari mêtua ||

159. aja ngadu para mantri | eman wong cilik kèh pêjah | payo atandhing lan ingong | kyana patih duk miyarsa | nêmbah nuwun umangsah | ngandika Banjaransantun | lah bapa barênga ingwang ||

160. kya patih matur wotsari [wotsa ...]

--- 315 ---

[... ri] | sinuhun sampun ayuda | yèn dèrèng pêjah abdine | iya bapa sun tarima | bok sira nora nôngga | sun kêmbarane prang pupuh | yèn mijil sang prabu rara ||

Catatan kaki:

1. pinggiring. (kembali)
pinggiring.
2. Lebih satu suku kata: Sang Jagawasita Saraka ngling. (kembali)
Lebih satu suku kata: Sang Jagawasita Saraka ngling.
3. Lebih satu suku kata: sintên pilênggah kang kawiryawan. (kembali)
Lebih satu suku kata: sintên pilênggah kang kawiryawan.
4. Kurang satu suku kata: ing kaluwihan sun atapi. (kembali)
Kurang satu suku kata: ing kaluwihan sun atapi.
5. Satoma (dan di tempat lain). (kembali)
Satoma (dan di tempat lain).
6. sinêbar. (kembali)
sinêbar.
7. Satomi (dan di tempat lain). (kembali)
Satomi (dan di tempat lain).
8. Kurang satu suku kata: sêca kalawan cahya-. (kembali)
Kurang satu suku kata: sêca kalawan cahya-.
9. Satoma (dan di tempat lain). (kembali)
Satoma (dan di tempat lain).
10. Sang. (kembali)
Sang.
11. langkung. (kembali)
langkung.
12. bêdhilên. (kembali)
bêdhilên.
13. Kurang satu suku kata: wong kang ana ing taman. (kembali)
Kurang satu suku kata: wong kang ana ing taman.
14. Lebih satu suku kata: ingayap kang dhomas. (kembali)
Lebih satu suku kata: ingayap kang dhomas.
15. ingkang. (kembali)
ingkang.
16. pating carêngkung. (kembali)
pating carêngkung.
17. Lebih satu suku kata: Cikao Jigjajawara. (kembali)
Lebih satu suku kata: Cikao Jigjajawara.
18. panjênêngan. (kembali)
panjênêngan.
19. kanan. (kembali)
kanan.
20. Lebih satu suku kata: lênggah pracima palangkan. (kembali)
Lebih satu suku kata: lênggah pracima palangkan.
21. sanggupnya. (kembali)
sanggupnya.
22. Lebih satu suku kata: turunan dewa jawal. (kembali)
Lebih satu suku kata: turunan dewa jawal.
23. Kurang satu suku kata: sira ajap nuli prapta. (kembali)
Kurang satu suku kata: sira ajap nuli prapta.
24. nyêndhal. (kembali)
nyêndhal.
25. Kurang satu suku kata: kampit rusaking kang abdi. (kembali)
Kurang satu suku kata: kampit rusaking kang abdi.
26. anumbak. (kembali)
anumbak.
27. Kurang satu suku kata: kukurên wong papat kuwe. (kembali)
Kurang satu suku kata: kukurên wong papat kuwe.
28. Kurang satu suku kata: lah payo mêtonana. (kembali)
Kurang satu suku kata: lah payo mêtonana.