Ôngka 47, 26 Sura Taun Je 1862, 13 Juni 1931, Taun VI

Kajawèn

[Iklan]

--- [721] ---

Ôngka 47, 26 Sura Je 1862, 13 Juni 1931, Taun VI

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Bêtawi Sèntrêm.

Tiongkok

[Grafik]

Ing nginggil punika gambar margi ingkang anjog pasareanipun para nata têdhak Ming. Sakiwatêngêning margi kêbak rêrênggan ingkang mujudakên kalangkunganing yêyasan kina.

--- 722 ---

Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Enggal

Ing Kajawèn nomêr 38 sampun ngêwrat gambar dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Jhr. Mr. B.C. de Jonge gupêrnur jendral ingkang jumênêng sapunika.

Ing nginggil punika gambar dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana wau sakalihan tuwin putrinipun kêkalih.

Miturut pawartos, rawuh dalêm ing Batawi benjing ing wulan Sèptèmbêr.

KANGJÊNG TUWAN INGKANG WICAKSANA punika, kalêrês pripean dalêm paduka Jhr. Mr. Dr. H.A. van Karnebeek, tilas ministêr jajahan. Sami anggarwa putri darah Wassenaer van Rosande.

Panjênênganipun Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana punika, sampun kaping kalih anggènipun manggih lêlampahan ingkang ngêgètakên. Sapisan, kala ing taun 1917, nalika wontên lowongan ministêr paprangan, kathah para luhur ingkang pantês sumilih jumênêng ministêr, babarpisan botên wontên pangintên, bilih panjênênganipun sagêd jumênêng ministêr, nanging wusananipun, wahyuning kaluhuran dhumawah ing panjênênganipun, up amtênar ingkang taksih anèm.

Kaping kalihipun inggih jumênêngipun ing sapunika, punika inggih mrojol saking pangintên.

--- 723 ---

Rêmbagipun Garèng lan Petruk

Bab Botên Têpang Nuwuhakên Gêgêthingan

Sambêtipun Kajawèn nomêr 46.

Petruk: Ora, Kang Garèng, sabênêre anggonku ngudhal-udhal ing bab kagunan utawa tatacarane bôngsa Sundha, kuwi gandhènge karo pambudidaya para mudha ing jaman saiki anggone arêp manunggalake rasa kabangsan antarane bôngsa-bôngsa ing tanah Indhonesiah kene. Nèk diwawas sagêbyaran, apa sing bakal tak kandhakake kiyi, sajake iya katon mung sapele bangêt, nanging yèn dipikir-pikir têmênan, sajatine uga kalêbu dadi kabutuhan gêdhe ingatase ancas anggayuh manunggal mau.

[Grafik]

Garèng: Wathah thithah, sajake kok pênting bangêt, Truk. Nanging sing arêp kok omongake kuwi, rak dudu sing dadi karêmane wong Sundha andina-dina kae, ta, yaiku: lungguh ngeple-eple ana ing lincak, karo thuwat-thuwit ngunèkake sulinge.

Petruk: Hara, kok banjur ngece mêngkono. Anane wong Sundha sok sulingan nganti andina-dina, kuwi sapa wêruh, nèk-nèke lagi anggagas warna-warna, dadi ora beda karo kowe aku, yèn cara Sundhane lagi: ngalamun, kae, mungguh cara Jawane: lagi linggih amêndongong anggagas-gagas: wah, saupama aku dibênum dadi bêndara komis, dhasar pangantèn anyar. Kondur saka kantor nyangking prêtêpèl, dipêthukake dhiajêng, sing banjur nampani prêtêpèlku sarta kôndha mangkene: Mas, mas, le kondur kok êlat[1] têmên, ta, nganti sêmur, jangan lodhèh, sambêl, padha adhêm kabèh.

Garèng: Wiyah, nèk omong kuwi bok aja ngayawara ngono, nèk sêmur utawa jangan lodhèh, iya pantês, ana kalane isih panas utawa adhêm, balik sambêl, kuwi salawase rak iya adhêm ajêgan. Wis, wis, saiki tumuli têrangna apa sing arêp kok kandhakake kuwi.

Petruk: Lo, mangkene, Kang Garèng. Sanyatane mungguhing samêngko aku kabèh kiyi isih ana ing sajroning laku apêpincangan, têgêse: tindaking budidaya manunggalake rasa kabangsan sing adhakan sarta prêlu kudu ditindakake, kuwi [ku...]

--- 724 ---

[...wi] durung katut dirêmbug, kaya ta upamane: aku kabèh bôngsa Jawa, têka durung padha gêlêm amigatèkake mênyang basa-basane bôngsa Sundha, sing agêgayutan karo lakuning budidaya manunggalake rasa kabangsan mau, kosokbaline, bôngsa Sundha mênyang bôngsa Jawa uga mangkono.

[Grafik]

Garèng: E, dadi arêpmu, bôngsa Jawa lan bôngsa Sundha kuwi sabisa-bisa kudu tular-tularan ing bab basane dhisik. Wah, iya ora bisa, Truk, iki jênêngane rak banjur marojol ing kodrat. Sabab nèk miturut kodrat, dadi nèk miturut kalumrahane, siji-sijining bôngsa kuwi dhêmên ngukuhi duwèke dhewe sing dianggêp bêcik, nèk duwèking liya iya diapkir bae. Kaya ta: mungguhing ikêt-ikêtan, nèk wong Jawa wêruh ikêt-ikêtane wong Sundha, anggone ewa turut ula-ula nganti têkan ngisor pisan, jarene: dêksura, dumèh sinome ketok. Nèk wong Sundha wêruh ikêt-ikêtane wong Jawa, jarene muni mangkene: wèh, wong Jawa kuwi pancèn dhêmên malsu, wong gênah ora duwe rambut bae, nèk ikêt-ikêtan burine nganggo disubal êndhog asin, bèn diarani rambute dawa. Hara, lagi kaya ngono bae wis poyok-poyokan, apa manèh yèn nganti nyandhak basane. Siji lan sijine mêsthi ngukuhi apike basane dhewe-dhewe. Kaya ta bôngsa Sundha yèn ngarani basane dhewe, mêsthi iya: alus, tatakrama, lan ngombak-ombak nganti anglêr dirungokake. Kang kaya mangkono kuwi wong Jawa iya ana sing anocogi, kanthi muni mangkene: Pancèn iya nyata, yèn basa Sundha kuwi alus, lan angombak sagara, kapenak bangêt dirungokake, nanging sing ngomong iya kudu wong Sundha sing ... ayu kae.

Petruk: Yak, sing alus lan apik kuwi rak banjur wonge ayu. Ora, Kang Garèng, anggonku mrayogakake siji lan sijine kudu padha migatèkake basane, kuwi mangkene: timbangane aku kabèh andadak lunga puruhita adoh-adoh, nyang tanah-tanah mônca, arak luwih utama anyinau basane sêdulure dhewe, kaya ta: basa Sundha, Bali, Madura ...

Garèng: Ora cocog, Truk, yèn mangkono panêmumu. Apa wong Jawa racak-racake mung dikon mangan balônja sêsasine f 7.50 tumêkane f 10.-, yaiku dadi jongos utawa tukang kêbon. Sing cara Landane cas-cus kaya klêpon dicêplus, nèk wong Jawa ing jaman malèsèd kiyi [ki...]

--- 725 ---

[...yi] mung ditari arêp diblônja sêsasi f 15.- jarene, apa manèh yèn ora mêmpêng anggone ngudi nyang basa mônca, yaiku basa Walônda, mêngko rak kalakon dadi mantri ukur dalan nganggo nyangking bathok lan têkên têmênan.

Petruk: Lo, sing tak karêpake basa mônca, kuwi dudu basa Lônda. Wis mêsthine yèn wong Jawa kanggone saiki kudu ngudi nyang basa Lônda, kadar saiki sing lagi mênang. Ora mung kanggo golèk pangan bae, nanging iya kanggo ngudi kawruh kang luwih dhuwur. Sing tak arani basa mônca kuwi, upamane bae basa: Indhu, Inggris, lan sapiturute, lo, kuwi wong Jawa kêrêp bae nyilih paribasan utawa unèn-unène bôngsa mônca mau. Kaya ta: Time is money jupuk basa Inggris, utawa basa ngamônca liya-liyane kang banjur kêlumrah. Saikine katimbang ngênggoni têmbung-têmbung bôngsa adoh-adoh mau, ambok ya golèk nyang basane sadulur-sadulure dhewe bae, yaiku basa Sundha, Madura, Bali. Jalaran, rak iya akèh bangêt têmbung-têmbung sing ing basane dhewe ora ana, nanging bisa kêtêmu ing basane bôngsa salah siji mau. Dadi têrange pisan, bisaa basane bangsaku patang bôngsa kuwi, padha kasumurupana, samôngsa-môngsa prêlu, cukupa amigunakake utawa nganggo, ora susah nganggo cêthunthungan nyilih-nyilih têmbunge bôngsa mônca. Nanging rêmbuge padha dilèrèni samene bae dhisik, liya dina padha dibanjurake manèh.

Wara-wara

Ngaturi uninga dhumatêng para maos, wiwit sapunika, tumrap ngobrol dintên Sabtu, dipun êcap mawi Sastra Latin. Mênggah prêlunipun, supados isinipun langkung kathah, tuwin supados sagêd kawaos ing para maos ingkang botên sagêd dhatêng Sastra Jawi. Lan malih sarèhning ing pêthikan pakabaran inggih sampun kathah kêsêlan Sastra Latin, kados ing bab punika sampun botên adamêl pakèwêd.

Wusana ing bab wau mugi andadosakên kaparêngipun para maos sadaya.

Red.

Pawartos saking Administrasi

Lêngganan nomêr 901 ing Margayasa. Arta f 2.- punika ingkang f 0.50 kangge bayaran wulan Juni punika. Awit panjênêngan lêngganan kapetang wiwit 1 Marêt.

Lêngganan nomêr 5369 ing Pagêrsari (Magêlang). Panjênêngan lumêbêt dados lêngganan rumiyin ing wulan Dhesèmbêr 1930. Arta f 3.- ingkang sampun kula tampi, cêkap kangge lêngganan dumugi wulan Mèi kapêngkêr, dados wulan Juni punika panjênêngan dèrèng bayar. (f 2.- kangge Juni dumugi Sèptèmbêr).

Lêngganan nomêr 4300 ing Têmon. Lêngganan nomêr 1809 ing Sidadadi. Mila makatên awit, anggèn panjênêngan sami lumêbêt dados lêngganan, botên nyarêngi wulan tumapaking kwartal (no. 4300 wiwit wulan Marêt, 31 no. 1809 wiwit wulan Juni 30).

--- 726 ---

Jagading Sato Kewan

Sawêr Gêgayutanipun kalihan Cêcariyosan Jawi tuwin Kasarasan

Sambêtipun Kajawèn nomêr 46.

Bôngsa Indhu juru panutut sawêr, punika limrahipun sawêr ingkang dipun ingah dipun angge têtingalan, ingkang gambaripun kados ingkang sampun kawrat ing Kajawèn kapêngkêr. Tamtu kemawon patrap ingkang kados makatên punika adamêl gawokipun tiyang kathah, awit limrahipun sawêr, punika dipun ajrihi utawi dipun gigoni ing tiyang. Kajawi kangge têtingalan makatên, juru panutut sawêr punika ugi sade jampi kangge panulaking bôngsa wisa. Caranipun anawèkakên jampi, mawi anglairakên pitêmbungan ingkang sagêd anênarik utawi gawoking manah, ucapipun makatên: Sawêr ingkang kula cêpêng punika sawêr mandi, manawi nyakot ambêbayani sangêt. Nanging sampun kuwatos, kula sadhiya jampinipun, kenging kangge nawa mandining sawêr wau, tur rêginipun mirah sangêt. Sintên ingkang botên pitados dhatêng ungêl kula, kenging nyatakakên, môngga sintên ingkang purun kula cakotakên ing sawêr punika, mangke lajêng kula jampèni, manawi botên mantun, sampun ambayar rêgining jampi.

Limrahipun tiyang kathah, mirêng ginêm kados makatên wau lajêng katarik ing manah, tiyang ingkang tumbas lajêng byuk-byukan, nanging botên wontên ingkang purun nyatakakên dipun cakotakên ing sawêr. Nanging inggih malah prayogi ingkang makatên, awit saupami wontên tiyang ingkang purun dipun cakotakên ing sawêr yêktos, punika pinanggihing lêlampahan wontên warni kalih, inggih punika manawi sawêr wau pancèn sanès sawêr mandi, panyakotipun inggih botên dados sabab punapa-punapa, lah, lajêng punapa pigunanipun jampi ingkang dipun sade, têtela namung atêgês ngapusi. Dene manawi sawêr wau têtela mandi, punika botên kenging kadamêl sêmbranan, ambêbayani sayêktos.

Bab wisaning sawêr ingkang nama mandi, kados para maos sampun kêrêp mirêng pawartosipun, kados ta tiyang dipun cakot ing sawêr mandi, botên dangu lajêng ngajal, botênipun makatên, badan inggih lajêng abuh sadaya.

Saking cariyosipun tiyang ingkang sampun nate ngalami, ing tanah Bantên punika kathah sangêt sawêripun ingkang mandi. Nanging inggih sampun dados kalimrahan, ing pundi panggenan ingkang kathah sawêripun mandi, inggih wontên dhukunipun sawêr. Mênggah pinanggihipun tiyang ingkang dipun cakot ing sawêr, punika warni-warni, wontên ingkang tiwas, wontên ingkang katulungan, tuwin wontên ingkang andadosakên sakit dangu. Dene tumrap ing[2] katulungan, punika botên ngêmungakên jalaran saking kapitulungan jampi, ugi wontên ingkang sarana dipun kêthok ing sanginggiling peranganing tatu, limrahipun ingkang pinanggih ing driji.

Dêdongenan tiyang dipun cakot sawêr lajêng dipun kêthok drijinipun, punika kathah, malah wontên sawênèhing cêcariyosan makatên: wontên [wontê...]

--- 727 ---

[...n] tiyang darijinipun dipun cakot ing sawêr, sarèhning tiyang wau sampun mangrêtos, darijinipun lajêng dipun kêthok, wusana kalampahan saras, botên kirang satunggal punapa. Kacariyos tiyang wau sarêng sampun saras, sumêrêp kêthokaning dariji gumluntung ing siti, warninipun cêmêng. Tiyang wau sêmbrana, kêthokan dariji dipun pêndhêt kagathukakên kalihan bujêlaning dariji, ing ngriku wêtêngipun lajêng karaos sênêp, wusana andadosakên ngajalipun. Bab punika sanadyan namung adhapur dongèng, nanging kengi[3] kangge miridakên ing bab mandining wisa sawêr.

[Grafik]

Kandhang sawêr ing Aprikah.

Mirid kawontênaning sawêr ingkang kados makatên punika, têtela bilih ambêbayani, mila parentah ingkang wajib inggih tansah ngudi ing bab rekadaya panulaking wisa sawêr. Tumrap nagari Siyêm wontên kandhang pangingahan sawêr mandi, ingkang prêlu dipun pêndhêt wisanipun kangge nyuntik panulak wisa sawêr. Mênggah pinanggihipun, sarêng sampun wontên tindak kados makatên, wontênipun tiyang ingkang tiwas jalaran dipun cakot sasêr[4] mandi kathah sangêt sudanipun.

Mênggah caranipun mêndhêt wisa, sarana ngangapakên cangkêming sawêr lajêng dipun lêbêti pirantos. Dene tumrap [tu...]

--- 728 ---

[...mrap] tiyangipun juru nyêpêng sawêr, badanipun sampun tawar kataman wisaning sawêr, awit sampun dipun suntik, mila sanadyan dipun cakot inggih botên punapa-punapa.

Sarèhning bab tiyang dipun cakot sawêr punika èwêd caraning nindakakên pitulungan, jalaran saking mutawatosi, prayoginipun manawi wontên tiyang dipun cakot ing sawêr, tumuntên kabêktaa dhatêng dhoktêran. Badhe kasambêtan.

Wulang Sae

Piwulanging Tiyang Sêpuh dhatêng Putunipun

Wontên tiyang nami êmbah Sabarun, ngandharakên lêlampahanipun piyambak dhatêng putunipun, nami Paniti, wicantênipun: Gêndhuk, Paniti, genea awakmu dak sawang-sawang kok cêkikrak-cêkikrêk. Apa kadhêmên. Yèn mangkono enggal golèka jamu, saiki wis ana pil malariah, mandi bangêt kanggo tômba malariah.

Paniti: O, êmbah, panjênêngan punika têka botên priksa bêtahipun tiyang nèm, kula punika manah bêtah, kok dipun kintên kasrêpên. Cobi kagaliha: Dintên punika kula kêdah ambayar sambutan dhatêng polêk bang f 5.- singkèk mindring f 5.- bang dhusun, f 2.- dados f 12.- Môngka kula wau enjing kilak ulam bandêng f 10.- angsal ulam 200 iji, kula bêkta dhatêng pêkên, bêrahanipun mikul, saking babagan dumugi pêkên f 0.25, jajan kula f 0.25 pêsapon f 0.04, gunggung arta kula mêdal f 10.54, sarêng ulam wau kula sade namung pajêng f 6.- dados kula tuna f 4.54, ta, kadospundi êmbah, kula rak bingung.

Sabarun: Mulane aku kiyi ewuh, arêp dak paido mêngko sêrik atimu, la rak dadi jênêng wong tuwa dahwèn. Mulane kowe dak dongèngi kaananku biyèn, mêngkene lakune wong jaman 70 taunan saprene, wong tani sawise anggarap sawahe banjur nganggur sawatara sasi, wayahe panèn parine disimpên dhewe kanggo sadhiyan pangan. Yèn arêp balônja bahmu wedok banjur nutu, bêrase ditêmpurake nyang pasar 5 kati, payu 20 dhuwit, iku diblanjakake bumbu kang 10 dhuwit. Kang sapuluh dhuwit kanggo nukêl lawe (tuku lawe), olèh 1 uwêt. 20 pasaran wis kêna ditênun dhewe, dadi sarungku, 20 pasaran manèh dadi klambiku, mangkono sabanjure, dene panganggone bahmu wedok mau klambi kêbayak tênunan, diwènèhi klanthe (lirune bênik), dadi ora tuku dom kaya saiki, kêmbêne diiras pinjungan. Dadi ora usah tuku kotang, tapihe lurik ya tênunane dhewe, sabuke cukup angkin, ora sêtagèn. Aku yèn nyumbang sadulur duwe gawe cukup bêras, wêdhus, utawa gêdhene kêbo, nanging rêgane kêbo isih murah, iya iku kêbo siji mung f 20.-

--- 729 ---

Jaman iku isih durung ana wong sênêng manganggo rêrênggan mas intên, kajaba para luhur. Uripe wong sênêng-sênêng ora duwe utang, barêng têkan jaman saiki padha rusak nuruti ati murka, bingungmu kogawe dhewe. Wong wis duwe susuk kondhe salaka, kêpengin kang êmas. Banjur kok rewangi utang-utang, kira-kira rêga f 10.- kok utang nganti rêga f 15,05 nicil, sabên dina f 0,43, 35 dina lagi pundhat. Nanging durung nganti pundhat banjur kogadhèkake, mung payu f 6.- kanggo totol rugimu dodolan. Barang mau ilang ing gadhèn. Barêng cicilan kang durung pundhat mau ora bisa nicil, kowe banjur utang nyang bang desa. Barêng utang mênyang bang desa ora bisa ambayar, dioyak-oyak lurah, kowe banjur utang nyang polêk bang, ngaku kanggo pawitan, bakulan bandêng, la, saka malèsète jaman saiki utangmu bang banjur ora bisa nicil, dioyak-oyak agèn bang, saka bingunge atimu wani utang marang singkèk mindring. La kuwi rasakna, pêpenginan barang pangaji f 10.-, dadi ngômbra-ômbra, sisip sêmbire, kowe banjur duwe lara kêmatus, mulane saiki ênggèr, yèn laramu utang kuwi ora kok taraki utawa sarana têtômba gêmi lan ngirit, iku ora bisa waras. Lakumu paribasan nirua lakuning cèlèng (ngênêr), pangiritmu cèlèngngana, tirua laku kuna, aja melik kang dudu gêgayuhanamu.

Paniti: O, inggih bah, sasagêd-sagêd kula badhe niyat anjampèni sakit kula, kula sampun kapok nandhang sakit utang.

Piwulang ing nginggil punika lowung kangge pêpèngêt dhatêng para ingkang taksih kapengin pangangge sarana nyambut, ingkang awrat rêginipun.

Wasana lêrês lêpatipun kula nuwun samodra pangaksama.

K. No. 3022

Pawartos Wigatos

Jiyarah Minggah Khaji

(Sambêtipun Kajawèn nomêr 46)

Minggah kula sakônca saking palabuhan dhatêng kapal Sembilan mawi numpak sampan layar, linggihipun sami tumumpang sanginggiling barang-barang, kados nalika dhatêngipun, wontên ugi ingkang sami numpak sêtumbargas sewan, saking katranganipun Walandi punggawaning kapal Sembilan cacahipun khaji ingkang numpak kapal punika wontên 1184, punggawa Walandi 57 Jawi 12, dados gunggungipun ingkang numpak sadaya wontên 1253. Kapal Sembilan punika palkahipun wontên 8, kabikak sadaya, ingkang 4 nginggil 4 ngandhapipun, dados sungsun mangandhap. Sênthongan 8 punika kangke[5] jamangah 1184 sabarangipun sadaya, lan sadaya tiyang saking tanah Jawi, mandhapipun ing Tanjungpriuk sadaya. Raosipun wontên salêbêting sênthongan inggih ungkêb sangêt, langkung-langkung ingkang pikantuk panggenan ing sênthong [sê...]

--- 730 ---

[...nthong] bagian ngandhap, ungkêb lan bêntèripun sangêt.

Cadhonganipun têdha matêng limrah kados nalika pangkatipun, namung cadhong toya kabagi waradin dening punggawa kapal, botên kaêjor kados nalika pangkatipun.

[Grafik]

Sawanganing griya tembok ing Judah.

Sasampunipun têtiyang ingkang numpak tumata panggenanipun, enjingipun, inggih punika ing dintên Kêmis tangal 19 Dulkijah, sadaya pas lan tikèt, tuwin tiyangipun kapriksa satunggal-satunggal dening tuwan agèn ing Jedah saha kapriksa kasarasanipun dening dhoktêring kapal Sembilan, pamriksanipun ngantos jam 11 siyang sawêg sagêd rampung. Kintên-kintên jam 2 siyang kapal Sembilan bêdhol jangkar, wiwit pangkat layaran, purugipun mangidul, urut pasisir sagantên abrit, toyanipun cêthèk sangêt, dhasaripun katingal cêtha, wujud sela karang pating cringih, lampahing kapal karindhikakên sangêt, sadaya tiyang ingkang numpak kraos sênêng, awit lampahipun kapal antêng ngantos 4 dalu 4 dintên. Ing dintênipun kaping 5 kalêrês ing dintên Sênèn, lampahipun kapal wiwit anêmpuh samodra agêng, kapal Sembilan wiwit rongèh lampahipun, agobag-gabig, sakêdhap, ebahipun manêngên, sakêdhap mangiwa, sadaya tiyang ingkang numpak karaos ênêk wêtêngipun, ingkang badanipun ringkih lajêng sami mabuk laut, ewasamantên para jamangah khaji botên sapintêna ingkang sami mabuk, kathah ingkang tansah sami rame-rame, mêmuji sukur ing Pangeran, dene ngibadahipun khaji sampun kasêmbadan, sagêd anglampahi kanthi sampurna, lan mêmuji sukur malih dene sampun tinakdir sami sagêd sowan ngadhêp ing kubur dalêm, Kangjêng Nabi Muhammad s.a.w. ing nagari Madinah, makatên punika kandêling tekadipun sadhèrèk ingkang sami jiyarah khaji. Badhe kasambêt.

R.H.M. Muhtar, Sukaraja (Banyumas)

--- 731 ---

Layon Dalêm Gusti Kangjêng Ratu Kêncana

Ing Kajawèn nomêr 45 sampun ngêwrat pawartos cêkakan ing bab seda dalêm Gusti Kangjêng Ratu Kancana ing Ngayogya. Murih têrangipun ing ngriki mratelakakên lampah-lampahipun sawatawis.

Gusti Kangjêng Ratu Kancana punika pramèswari dalêm suwargi Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Sultan Hamêngkubuwana VII. Seda dalêm yuswa 72 taun wontên pasanggrahan ing Ngambarukma, ing dintên Sabtu tanggal 30 Mèi. Suwargi Gusti Kangjêng Ratu Kancana punika marasêpuh dalêm Ingkang Sinuhun ing Surakarta tuwin Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara.

[Grafik]

Saseda dalêm, layon dalêm lajêng kabêkta malêbêt dhatêng kadhaton. Ing dintênipun Sênèn layon kasarèkakên dhumatêng pasarean nata ing Imagiri.

Ing sadèrèngipun bidhal kathah para tamu agung ingkang nglayat dhatêng kadhaton, kados ta paduka gupêrnur ing Surakarta tuwin Ngayogyakarta, Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara sakalihan Gusti Kangjêng Ratu Timur, Kangjêng Gusti Pangeran Adipati Arya Pakualam, wêwakilipun Jendral Mayor van Maurik, pangeran-pangeran ing Surakarta, tuwan-tuwan partikêlir tuwin sanès-sanèsipun.

Bidhaling layon kajawi ginarubyug ing para putra santana, prajurit tuwin para abdi dalêm ing Ngayogya, ugi ginarubyug ing prajurit saking karaton Surakarta tuwin prajurit Mangkunagaran.

[Grafik]

Mênggah lampah-lampahipun, layon miyos saking srimanganti kidul dipun urung-urung ing prajurit saking karaton Surakarta, dipun sambati[6] upacara sanès-sanèsipun, kintên-kintên sadaya wontên tiyang 2000.

Samargi-margi tiyang ningali pêpêt-pipit wiwit saking kadhaton ngantos dumugi Imagiri botên wontên sêlanipun. Kawontênan kados makatên punika sampun limrah dados padatanipun bôngsa Jawi, manawi wontên bôngsa luhur sampun yuswa seda, sami mrêlokakên ningali, tumônja ngalap brêkah.

Ing wanci sontên sawêg rampung sumare. Botên langkung Kajawèn dhèrèk mêmuji mugi arwah dalêm ingkang sampun suwargi, tinampèna wontên ngarsanipun Pangeran.

--- 732 ---

NGOBROL ING DINTÊN SABTU

Wawasan kawontênanipun congres Istri Sedar.

Kala dintên Minggu ingkang kapêngkêr pakêmpalan Wanita "Istri Sedar", ingkang wiwit tanggal 14 dumuginipun tanggal 7 ing wulan punika adamêl congres wontên ing Bêtawi ngriki, ngawontênakên parêpatan umum ingkang wêkasan. Ingriki kula botên badhe adamêl verslag ing bab kawontênanipun rêmbag-rêmbag ing parêpatan ngriku, kadar udyana Kajawèn namung satunggiling kalawarti, ingkang namung kawêdalakên saminggu kaping kalih. Sanadyana kula andamêl verslag kanthi enggal-enggal sarta jangkêp, ewasamantên sowanipun verslag wau dhatêng para maos inggih têmtu sampun kasèp. Amila ingriki kula namung badhe adamêl wawasan sawatawis mênggah kawontênanipun parêpatan ing dintên Minggu punika.

Miturut wara-wara, bikakipun parêpatan sampun katêmtokakên jam 9. Sanadyan ing kala punika wiwit enjing jawahipun anggrêjèh tanpa wontên kèndêlipun, jam 9 thèng ing papan parêpatan, inggih punika ing gêdhong pêrmufakatan ing gang Kênari, sampun katingal kêbak dening kathahipun ... para priya, ingkang sami mrêlokakên dhatêng prêlu amirêngakên wêdhar sabdanipun para gembong-gembong ing pakêmpalan 'Istri Sedar" wau. Dene cacahipun para wanita ingkang sami mrêlokakên dhatêng, punika botên wontên sapragangsalipun cacahipun para priya, ngantos wujuding parêpatan botên mèmpêr-mèmpêr manawi punika parêpataning wanita. Pancènipun makatên inggih nama anèh, dene para priya kathah ingkang sami mrêlokakên anjênêngi parêpatan wau; ing mangka sadèrèng-dèrèngipun congres dipun wiwiti, wontên salah satunggiling jurnalis ingkang gadhah usul dhatêng pangrèhipun pakêmpalan, bilih wontên wêkdalipun anyukanana palilah dhatêng salah satunggiling kaum priya adamêl sêsorah ing bab lênggahipun para wanita ing agami Islam. Usul wau botên katampi, saha dipun wangsuli makatên: sadaya ingkang sami anjênêngi parêpatan kaèngêtakên: botên kenging pitakèn, botên kenging nêdha katrangan tuwin botên kenging mapali rêmbag. Upami dipun blakakakên makatên, wangsulan punika rak anggadhahi suraos: "Kowe kabèh ambêgogoka ana ing kono; nèk mêngko takunèk-unèkake, tak pisuhi, sanadyan takêngkuk-êngkuk pisan, iya kudu mung "nun inggih sêndika" bae. Bokmanawi kathahing para priya ingkang sami mrêlokakên dhatêng wau namung kapengin badhe anêksèni sapintên krodhanipun para jêjêndhuling pakêmpalan wanita, ingkang ngrumaosi sampun "sedar" wau. Nanging lucunipun, dene ingkang kathah rayi-rayinipun têka sami dipun tilar wontên ing dalêm, bokmanawi dipun kuwatosakên, bilih rayi-rayinipun lajêng sami "angistri sedar".

Ingajêng sampun kula aturakên, bilih miturut wara-wara, bikakipun parêpatan sampun katêmtokakên jam 9, nanging ing sarèhning ing kala punika jawahipun tansah anggrêjèh, bokmanawi inggih lajêng kirang sangêt wontênipun motor sewan, dhokar sewan tuwin tumpakan sewan sanès-sanèsipun, amila sanadyan jam 9 ing papan parêpatan sampun kêbak, inggih mêksa botên kenging dipun paibên, bilih dhatêngipun pangarsaning pakêmpalan sawêg jam 9 langkung 25 mênit. Ewasamantên kula têka lajêng kèmutan cariyosipun kyai dhalang makatên: "Wau ta, sasampunipun para wadyabala sami andhèr sumewa, sang nata lajêng miyos, dipun ayap ing para badhaya, para cèthi tuwin parêkan, lir pendah pangantèn binayang karya."

Sasampunipun pangarsa mapan lênggah, sanalika parêpatan inggih lajêng kabikak. Ingriki pantês ingalêmbana mênggah ing kawêgiganipun pangarsa, inggih punika Nyonyah Suwarni Pringgadigda, anggèning amêdharsabda, dene wontênipun jawah wau dipun anggêp kadosdene pasêmoning trajangipun pakêmpalan "Istri Sedar"; inggih punika sanadyan jawahipun dêrês, ewasamantên parêpatan mêksa dipun lajêngakên. Mênggah pikajênganipun prasêmon wau, anandhakakên bilih pakêmpalan "Istri Sedar" botên badhe mundur sanadyan badhe wontêna pêpalang ingkang ngalang-alangi dhatêng trajangipun.

Sasampunipun panitra maos sêrat-sêrat kintunan, pangarsa lajêng anyêdhahi dhatêng Nonah Bordah supados amêdharsabda. Mênggah wosing sêsorah makatên: ingriku angandharakên, bilih sadaya kawontênan punika botên wontên ingkang langgêng, sadaya têmtu mawi ewah gingsir, sanadyan jagad, babad, agami tuwin sapiturutipun. Makatên ugi kawontênanipun bangsa wanita ing gêsang sêsarêngan inggih ugi ewah-ewah miturut kalamangsa utawi jamanipun. Cêkakipun pamêdharsabda ingriku lajêng ambèbèr wawasanipun tumrap jalêr dhatêng èstri kanthi anêrangakên, bilih pangrêngkuhipun tiyang jalêr dhatêng tiyang èstri punika kadosdene raja dhatêng kawulanipun. Ingkang makatên punika pamêdharsabda amrayogèkakên supados enggal-enggal dipun sirnakakên. Salajêngipun juru sabda angawon-awon dhatêng wontênipun cara kolot, kados ta: wontênipun pingitan, anyêlir lan sasaminipun. Makatên ugi wontênipun ing bab wayuh, pêgatan, kawin pêksan, bab lakirabi ingkang taksih kênèmên, ugi dipun oncèki ngantos rêsik.

Mênggah saking andharanipun juru sabda sadaya wau, pancèn inggih sampun salêrêsipun sarta inggih anjamani. Ananging sadaya wau rak botên kenging yèn ta dipun tindakakên sarana bêrgadagan sakdêg

--- 733 ---

saknyêt, têmtunipun inggih kêdah ragi ngulêrkambang sakêdhik. Manawi nitik kawontênanipun samangke, sadaya wau kados-kados rak sampun kathah sangêt ewahipun, kados ta: cacahipun tiyang jalêr ingkang anganggêp èstrinipun kadosdene rencang, punika samangke rak sampun suda sangêt; punapa malih tumraping têtiyang ingkang sami angsal pangajaran, punika kenging dipun wastani prasasat langka. Malah saking dayaning ewahipun jaman samangke tiyang èstri ingkang anganggêp priyanipun kadosdene dhatêng jongosipun, ugi sampun wontên. Dene wontênipun lare èstri dipun pingit tumrap ing jaman samangke kados sampun awis sangêt; dalasan para luhur kemawon, ingkang kala rumiyin angêkêr sangêt dhatêng putri-putrinipun, samangke ugi sampun kenging dayaning jaman botên anindakakên malih. Malah sawênèh wontên ingkang saking anggènipun daya-daya badhe anêtêpi jamanipun, sok lajêng kaladuk anggèning mêrdikakakên putrinipun, ngantos sagêd kalampahan wontên satunggiling putri ngupados jodho piyambak tanpa mawi idinipun tiyang sêpuh, dumèh sampun anocogi dhatêng pamanahipun. Makatên ugi bab sanès-sanèsipun, punika manawi kapandhing kalihan kawontênanipun kala sadasa taun ingkang kapêngkêr, kados rak sampun kathah sangêt ewahipun. Dene ewahipun dèrèng sagêd adamêl pamarêm, punika sanès sabab ingkang wigatos, jalaran sadaya-sadaya manawi tumindakipun kanthi grusah-grusuh, ingkang kathah wohipun sok botên eca katêdha. Amila inggih kêdah tumindak kalayan sarèh, namung ingkang sagêd amranani.

Samangke ngandharakên sawatawis sêsorahipun sadhèrèk Suwarni Pringgadigda. Mênggah wosipun makatên:

Têtiyang èstri sagêda anggadhahi wêwênang tumut angrêmbag tatanan praja tuwin anggadhahi wêwênang tumut lêlumban wontên ing jagad kapolitiekan. Salajêngipun juru sabda anuntên nyukani wawasan dhatêng parêpatan mênggah wontênipun ebah-ebahan kaum putri ing tanah Inggris ing kala rumiyin, punika ngantos kalampahan para putri wau saking kakêning manahipun sami ambalangi griya-griya parlement, dalêmipun para minister lan sanès-sanèsipun. (Yak, iya mêdèni. Corr.).

Sasampunipun juru sabda ngandharakên sêdyaning pakêmpalan "Istri Sedar", inggih punika ambudidaya supados para kaum wanita drajadipun sagêda angsal panganggêp manusa ngantos 100%. Tumrap samangke "Istri Sedar" botên tumut lêlumban dhatêng politiek, sanadyan trajangipun dhatêng kabangsan. Sasampunipun nyariyosakên kuwajibaning wanita wontên ing salêbêting griya tuwin wontên ing sajawining wangon, juru sabda lajêng anêrangakên ngantos talêsih ing bab babadipun pakêmpalan cooperatie ing nagari Inggris. Punika sagêdipun lêstantun kadumugèn ing sêdyanipun, botên liya ugi saking pambantunipun para kaum putri.

Makatên mênggah wosing sêsorahipun sadhèrèk Suwarni. Ingriku kados prêlu kacariyosakên, bilih sadhèrèk Suwarni sayêktos satunggiling wanita ingkang saklangkung micara. Emanipun dene sadhèrèk wau sajakipun ragi karêm sangêt dhatêng ... ngoncèki awoning têtiyang jalêr. Ewasamantên minangka tutuping atur kula punika, sanadyan andharanipun juru sabda putri kêkalih wau ing lahir ngontog-ontog kawêdhar pangerang-erangipun dhatêng trajangipun kaum priya, ingkang dipun anggêp angasorakên drajating kaum putri, nanging kula sadaya kaum priya kêdah botên kenging lajêng umob panggalihipun, malah katampia kalihan sênêng lan wêninging panggalih, sabab sadaya andharanipun sang pamêdhar sabda wau maligi nêdya ngrêmbag dhatêng kasoraning para kaum ibu sagêda angsal kaluhuran ing samêsthinipun.

Dene bab wontên sawatawis kaladuking andharanipun sang juru sabda, punika kaum bapa kêdah angêgungakên samodra pangapuntên, jalaran sadaya kawontênan punika, wiwitipun têmtu sok wontên ingkang dèrèng lêrês lan sae tumindakipun. Mila saangsal-angsal para kaum bapa sami amitulungana dhatêng ancasing kaum ibu ingkang utami wau, sukur-sukur sagêd kasêmbadan dados kanca kenging kaajak ngêmbat ruwêd-rêntênging praja, kadosdene ingkang dados pangajapanipun pakêmpalan "Istri Sedar" punika.

PÊNTHUL.

Pawartos saking Rêdhaksi

Tuwan A ing Sumatrah. Paramasastra karanganipun Mas Ngabèi Dwijasewaya, ingkang sade toko: N.V. voorheen H. Buning. Ngayogyakarta. Sêrat Paramasastra Spraakkunst en taaleigen van het Javaansch, deel II. Karanganipun Tuwan J. Kats, ingkang sade Boekhandel Visser & Co. Bêtawi, rêginipun f 2.30.

Tuwan Ting Sing Giok ing Baturêtna. Karangan panjênêngan sampun dumugi, sawêg kapriksa.

Redhaksi tampi panjurung katandhan nama: Timun. Panjurung wau botên kapacak, sapisan botên mratelakakên nama lugu, kaping kalih karangan wau suraosipun mangsuli dhatêng karangan ing sêrat kabar sanès, lêrêsipun kêdah kapanjurungakên dhatêng sêrat kabar ingkang ngêwrat ing bab wau.

--- 734 ---

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Indhonesiah

Pirantos kangge mêndhêt madu.

Ing dhusun Kradenan, Kuthawinangun, Kêbumèn, wontên tiyang damêl pirantos kangge mêndhêt madu saking tala tawon. Pirantos wau prasaja sangêt, damêlanipun gampil, wragadipun sakêdhik. Anggènipun sami kalihan pirantos wêdalan dhêpartêmèn têtanèn, madu ing tala sagêd kacêpêng, tur tala sarta gananipun botên risak.

Pamulangan Taman Siswa ing Kêdhiri.

Awit saking ada-adanipun para priyantun guru, benjing wulan Juli ngajêng punika ing Kêdhiri badhe dipun wontêni pamulangan Taman Siswa, ing kampung Pandhean, calon murid sampun kathah.

Kuli ingkang kaantukakên dhatêng tanah jawi.

Salêbêtipun wulan ingkang kapêngkêr kuli ing Dhèli ingkang dipun antukakên dhatêng tanah Jawi, awit saking dayanipun môngsa malèsèt, wontên 1590.

Lotre enggal malih.

Parentah ngidini panyuwunipun pangrèh pêkên taunan ing Surabaya, ngawontênakên lotre barang, pangaos 25000 rupiyah, kabage dados 10.000 lot, rêgi nyaringgit. Panggêbagipun dipun têmtokakên dhawah tanggal 11 Oktobêr 1931.

Kangjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral.

Sarêng sampun wontên ing Bêtawi sawatawis dintên, Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral kaparêng têdhak dhatêng Cipanas, dipun dhèrèkakên algêmin sèkrêtaris saha ajudan-ajudan.

Prahara ing Pêkalongan.

Angrintênakên tanggal 8 Juni ingkang kapêngkêr ing Pêkalongan wontên prahara agêng, dangunipun sajam. Wontên griya sawatawis risak, kathah wit-witan sami sol.

Radèn Adipati Arya Wiranatakusuma.

Wontên ing konprènsi pangrèh praja ing Priyangan têngah dèrèng dangu punika, Radèn Adipati Arya Wiranatakusuma, bupati ing Bandhung, ngumumakên karsanipun anggènipun badhe lèrèh saking kalênggahanipun. Samangke sampun pindhah dalêm, dhatêng Pêngalengan.

Rêsèpsi ing dalêm kabupatèn ing Kêdhiri.

Dèrèng dangu ingkang bupati ing Kêdhiri, Radèn Tumênggung Muladi, ngawontênakên rêsèpsi wontên ing dalêm kabupatèn, prêlu têtêpangan, jalaran ingkang bupati wau taksih enggal. Tamunipun kathah, ingkang kathah bôngsa Walandi.

Kwiksêkul Walandi.

Dhirèktur dhepartêmèn pangajaran amarak-marakakên dhatêng para dhirèktur H.B.S. 5 taun saha P.H.S. ing Bêtawi, bilih para ingkang gadhah dhiplomah H.B.S. 5 taun utawi dhiplomah P.H.S. kenging nglêbêti kwiksêkul Walandi ing Surabaya, Bêtawi utawi Bandhung. Saugêr bijinipun basa Walandi sakêdhik-sakêdhikipun 6, dipun papanakên wontên ing klas ingkang inggil piyambak, dados salêbêtipun sataun sagêd rampung sinaunipun.

Tangsi pulisi ing Mênggala.

Ing Mênggala, Lampung, dipun wontêni tangsi pulisi enggal. Kala tanggal 5 Juni ingkang kapêngkêr tangsi enggal wau dipun bikak, dipun èstrèni para pangagêng ing Lampung.

Rêdi Awu.

Sampun sawatawis wulan punika rêdi Awu ing pulo Sangi, lèr Sêlèbês, ragi nguwatosakên. Tiyang ingkang sami manggèn ing sukunipun rêdi wau sami kadhawuhan pindhah dhatêng panggenan sanès. Rêdi wau sampun kaping pintên-pintên anjêblos, ing taun 1641, 1711, 1856 saha 1892. Ingkang ambêbayani inggih punika talaga ing puncak, lêbêtipun 170 mètêr, kirang langkung isi toya 45 yuta mètêr kibik.

Bayaran sêkolah ing liburan Pasa.

Kawartos, parentah anêtêpakên, benjing malih murid pamulangan pribumi gupêrmèn salêbêtipun liburan Pasa dipun kengingakên bayaran sêkolah.

Pakêmpalan panulak wukêr ing Medhan.

Benjing tanggal 17 Juni ngajêng punika ing Medhan badhe dipun wontêni pakêmpalan panulak wukêr.

Konggrèsipun para ahli ukum.

Benbing[7] tanggal 29 wulan punika para ahli ukum ing tanah Indhonesiah ngriki badhe ngawontênakên konggrès ingkang kaping kalih wontên ing pamulangan luhur pangadilan ing Bêtawi. Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana kaparêng ngèstrèni konggrès wau.

Tukang damêl arta palsu.

Dèrèng dangu pulisi opsinêr ing Kisaran (Sumatra pasisir wetan) angsal pawartos bilih ing Sêrbangan wontên tiyang sawatawis sami ngabotohan mawi arta palsu. Pulisi lajêng anggropyok, kalampahan sagêd nyêpêng tiyang kalih saha ambêskup arta rupiyahan san [sa...]

--- 735 ---

[...n] saha têngahan palsu, pangaos f 40.50. Tiyang kalih wau sami ngakên.

Botên lêt dangu pulisi lajêng anggropyok malih dhatêng ing kampungipun têtiyang wau ing Bandar Salipah. Ing ngriku pinanggih pirantos kangge damêl arta palsu. Wontên tiyang tiga kacêpêng, bôngsa Malayu, taksih darah salah satunggilipun sultan ing Sumatra pasisir wetan.

Ing Kisaran ugi wontên tiyang katahan, kadakwa damêl arta talenan saha kêthipan palsu.

Margi-margi saha irigasi ing tanah sabrang.

Paduka Tuwan van Buuren, dhirèktur dhepartêmèn B.O.W. mêntas tindak papriksa dhatêng Borneo kidul wetan Sêlèbês saha Bali. Miburut[8] katranganipun Paduka Tuwan van Buuren dhatêng wêwakiling Aneta, margi agêng saking Banjarmasin, nglangkungi Martapura saha Amuntai ing wêwêngkon Hulusunge, Borneo kidul wetan, samangke sawêg dipun dandosi. Margi wau badhe dipun lajêngakên dumugi Samarindha, mawi simpangan dhatêng Balikpapan saha Tanah Grogot. Susukan Sêrapat ingkang anjog dhatêng Kuala Kapuas dipun wiyarakên saha dipun lêbêtakên. Margi Kluwah-Tamianglayang sampun mèh rampung. Margi Nêgara- Kêndhongan taksih awon. Prakawis irigasi ing wêwêngkon Hulusunge samangke sawêg dipun padosi sakecanipun, ing ngriku kêkathahên toya. Sabin-sabin ing wêwêngkon Gowah, Sêlèbês, wiyaripun kirang langkung 35.000 bau. Ilèn-ilènipun badhe dipun dandosi. Margi saking Makasar dhatêng Mangkutanah samangke sagêd dipun langkungi mawi oto, ing Sêlèbês têngah. Dèrèng dangu margi enggal, Mamasah-Palewali dipun bikak kangge umum. Margi saha irigasi ing Bali kathah ingkang sampun dipun saèkakên.

Griya gangsal wêlas kêbêsmi.

Kala tanggal 5 Juni ingkang kapêngkêr ing dhusun Têrutung (Sumatra pasisir kilèn) wontên griya gangsal wêlas kêbêsmi. Kapitunan kirang langkung wontên 10.000 rupiyah. Griya-griya wau botên dipun tanggêlakên.

Rêdi Gêdhe.

Têtiyang ingkang sami manggèn ing sacêlakipun rêdi Gêdhe ing Priyangan sami ajrih, jalaran dipun kabarakên rêdi wau ragi nguwatosi, sarêng dipun priksa dhatêng bôngsa ahli rêdi, katêranganipun botên wontên punapa-punapa.

Mohamadiyah Bayalali

Benjing wulan Juli ngajêng punika Mohamadiyah Bayalali badhe ambikak pamulangan kados ing ngandhap punika:

1. Kopsêkul, ing kitha Bayalali, kangge lare èstri wêdalan pamulangan, ôngka II sanadyan botên tamat, saha wêdalan pamulangan dhusun. Wulanganipun mawi basa Walandi sawatawis, lan ugi dipun wulang padamêlan èstri, upaminipun: ocal-ocal, nyongkèt sapiturutipun. Bayaran sakêdhik-sakêdhikipun 1 rupiyah.

2. Pamulangan dhusun (volksschool) ing Pênggung, ing Musuk, ing Tumang saha ing Tawangsari.

Kursus hanacaraka.

Tuwan Sastrasilarja, ing Kulur, Dhistrik Têmon, bawah Ngayogyakarta, ada-ada ngwontênakên kursus hanacaraka, dipun namakakên N.I.A.S. (Nedya Ichtijar Angoedi Sastra) ingkang katampi dados murid namung tiyang sêpuh ingkang dèrèng sagêd maos saha nyêrat.

Pakêmpalanipun para punggawa pulisi pribumi.

Benjing tanggal 5, 6, saha 7 Sèptèmbêr ngajêng punika pakêmpalanipun para punggawa pulisi pribumi badhe ngawontênakên konggrès wontên ing Sêmarang, ngiras mèngêti adêgipun pakêmpalan wau jangkêp sadasa taun.

Asiah

Raja Husèn seda.

Raja Husèn, tilas raja ing tanah Arab, ramanipun Raja Phesal saha Èmir Abdullah, kala tanggal 4 Juni ingkang kapêngkêr seda. Raja Husèn wau kala taun 1916 wontên ing Mêkah ngundhangakên mardikanipun tanah Arab. Ing taun 1924 panjênênganipun sèlèh kaprabon, jalaran dipun êsur Sultan Ibnu Saod, raja ing Nèjêd.

Kraman ing Burmah.

Dèrèng dangu prajurit Indhia campuh prang kalihan kaum kraman ing Burmah. Kaum kraman ingkang tiwas saha tatu wontên satus, dene prajurit parentah botên wontên ingkang tiwas.

Pêrangan kalihan bangsanipun piyambak ing Tiongkok.

Prajurit parentah, wolung bragada, sami pacak baris wontên ing sacêlakipun Yicang, ing kikisipun Unan saha Kwangtung. Dene prajurit Kanton anggènipun pacak baris botên têbih saking ngriku, lêt kalih dasa mil. Dumuginipun tanggal 9 Juni dèrèng campuh.

Eropah

Pakêmpalanipun para bôngsa (Volkenbond).

Panityanipun pakêmpalan para bôngsa prakawis margi-margi badhe ngintunakên tiyang ahli sawatawis dhatêng Tiongkok, prêlu mitulungi parentah Tiongkok anggènipun mranata margi-margi toya, saha ngawontênakên pahêman kawruh yêyasan (Techniek). Tiongkok punika warga pakêmpalan para bôngsa badhenipun mêndhêt tiyang ahli saking nagari ingkang netral, ingkang botên gadhah kabêtahan wontên ing Tiongkok, upaminipun Jêrman.

--- 736 ---

Wêwaosan

Dhêndhaning Angkara

18

IX. Tinêmpuh ing pakèwêd.

Kawontênanipun praja Ngêsam ing sapunika, kados wontên salêbêting cangkriman, pangintênipun tiyang kathah, botên wontên ingkang nocogi, mila botên wontên tindak ingkang titis tumraping lêlampahan punika.

Mênggahing nata Ngêsam, ing sapunika namung judhêg, dening panêmpuhing mêngsah saya ngangsêg, lan mirid saking pangangsêging mêngsah wau, sampun tamtu kasantosanipun anglangkungi, awit punika tamtu nata ingkang pinunjul piyambak. Saking judhêging panggalihanipun sang nata, satêmah namung mêmpên wontên ing pasarean kemawon. Saya judhêg malih sarêng sang prabu mirêng bilih ing kadhaton dipun ambah ing tiyang jalêr anèm, punika sintên.

Tumrapipun nata ing Bagêdad, sarêng kalampahan sagêd ngangsêg dhatêng praja, ing galih inggih lajêng rangu-rangu, awit ing praja katingal nyênyêt kemawon, botên wontên titikipun punapa-punapa. Mila sang prabu inggih namung kèndêl nyabarakên panggalih, angèngêti saking sampun botên wontên èwêd-pakèwêd.

Sapunika wangsul nyariyosakên, Abdullah tuwin sang putri ingkang nuju pêpanggihan wontên ing patamanan, sang putri tansah mandêng dhatêng Abdullah ingkang taksih kamitênggêngên, wusana lajêng nyundhul pangandika: Abdullah, wantêring unimu agawe tratabing atiku, kaluhuranku nganti kasoran dening prabawamu, awit aku ngrêti, kowe mêsthi têgêl agawe tiwasing awakku.

Abdullah mungêl piyambakan kalihan ngucêg mripatipun: Aku iki ngimpi apa mêlèk. Unimu kang kaya mangkono kuwi ora pantês koucapake ana ngarêpanaku, awit unimu iku ora agawe guyu. O, putri, saiki lagi cêtha panduluku, kowe kang ana ngarêpanaku.

Saiki kowe arêp apa: Abdullah.

Abdullah mangsuli sêmu nalôngsa: Putri, sêrênging atiku ora ana kang bisa tumiba ing kowe. Warnamu bisa agawe luluhing kanêpsonku. Iya kapriye manèh yèn pêpasthèning awakku mung samene. Putri, aku ora kuwat ngêmong kowe. Aku ngrumasani yèn sumêngka bangêt.

Kuwi uni apa Abdullah, dene nglantur ora ana pêdhot-pêdhote. Karêpmu bae kapriye. Yèn kowe pancèn bisa minangkani kaya kasaguhanmu dhèk biyèn, sêdyamu mêsthi kalakon.

Aku wis mangrêti mênyang gêlaring lêlakon kabèh. Mêmanising putri putraning ratu, iku mung tinêmu lêlamisan, e, saupama mêmanise mau ora agawe apêsing awakku, aku mêsthi bisa agawe piwalês minôngka dhêndhaning kaluputane.

Hèh, Abdullah wong kang kakehan gunêm, aku ora bisa nglairake têmbung pangalêmbana tumrap luwêsing gunêmmu, awit dêrênging gunêmmu kang arasa sêrêng, salawase iya mung bakal isi têmbung pamiluta. Wis, bab iku ilangana, aku mung arêp wêruh sabênêre kapriye.

Abdullah mangsuli kalihan andhingkluk: O, putri, jalaran saka dêrênging panjalukmu, aku kêpêksa nglairake, kowe iku cidra: putri.

Cidra kapriye, Abdullah.

Putri, kowe arêp krama karo nata Bagêdad.

Sang putri nalika mirêng ucap makatên wau sangêt ing dukanipun, wadananipun ingkang sawang rêmbulan lajêng katingal abrit, wusana ngandika kalihan kêcoh: Huh, he, Abdullah, ucapmu kang tanpa pangarah-arah, bisa agawe nêpsuku, awit unimu kang kaya mangkono mau têgês angrèmèhake bangêt mênyang awakku. Wis, Abdullah, saiki kowe mêtua, gawemu apa ana ing kene. Sang putri sasampunipun ngandika makatên lajêng badhe wangsul.

Abdullah nalika sumêrêp sang putri badhe tindak, tanganipun surawean gajêg-gajêg, kados badhe anggondhèlana, nanging Abdullah kandhêg dening kawêngku ing tatakrama, dèrèng kasampiran wêwênang ingkang samantên, wusana lajêng wicantên alon: Putri, mandhêga dhisik, ta. Uniku mau rak jênêng durung kowangsuli.

Yèn aku mangsuli unimu, dadi aku kêpêksa koêkon ngucap ucap-ucapan kang aku êmoh ngucapake.

Ta, mandhêga dhisik. Têgêse warta mau apa ora nyata.

Abdullah, salawase aku mung duwe uni sapisan, kasêtyan ya mung sapisan.

Putri, apa kasêtyanmu isih kaya kasêtyanku.

Pitakonmu iku kêpêksa tak anggêp lêlucon, Abdullah, têgêse aku kêpêksa angguyu. Kowe sumurupa, putri iku salawase ora owah ucape.

Adhuh, putriku. (Badhe kasambêtan)

--- 141 ---

Nomêr 36 taun I.

Taman Bocah

Lampiran Kajawèn kawêdalakên sabên Sabtu.

Narima Nêmu Bêgja

Sambungane Kajawèn nomêr 45.

Banyak diijolake pitik.

Yèn mungguh wong lumrah, carane ijol-ijolan kuwi mêsthi golèk undhakan, nanging yèn Pak Klênthêng ora, jaran dadi sapi, sapi dadi wêdhus, saiki wêdhus dadi banyak. Samono mau ya ora kêna diluputake, awit mungguh kasênênganing uwong kuwi beda-beda, ana uwong sing luwih dhêmên tikus tinimbang sapi, nanging rak ya jênêng angguyokake. Kaya Pak Klênthêng mau, wah, barêng duwe banyak, rumasane wis kaya duwe bôndha gêdhe bangêt, banyake banjur dibopong, êndhase tansah diêlus-êlus, yèn guluning banyak monglang-manglung, dianggêp kaya pacak gulu. Yèn nyuwara ngok, kêling, dianggêp kaya sindhèn, banjur disênggaki. Nanging nyatane, patrape Pak Klênthêng sing kaya ngono mau malah digêguyu ing wong akèh.

Suwe-suwe ana bocah nyêdhaki karo takon: Banyakipun punika badhe dipun bêkta dhatêng pundi rama.

Pak Klênthêng banjur ngingêtake, wêruh sing aruh-aruh mau bocah, mirid basa-basanane, gênah yèn bocah wêruh tatakrama. Pak Klênthêng banjur mangsuli: Arêp tak gawa mulih nak, banyak iki mau anggonku ijol-ijolan karo wêdhus gèmbèl.

Bocah: Wathuh, arak inggih kathah rêgining menda rama.

Pak Klênthêng: Pancèn ya mangkono nak. Nanging kowe ngrêtia, banyak kuwi wis wiwit kuna mula pancèn gêdhe bangêt gawene, kaya ta dhèk jaman purwa, tau dadi titihane midadari, ya kuwi Dèwi Basundari.

Bocah: Punapa sapunika inggih kenging panjênêngan titihi, rama.

Pak Klênthêng: E la, bocah iki ngajak dhebat-dhebatan. Kowe sumurupa, banyak kuwi yèn diingu ana pomahan, didohi ing durjana maling juti, kadidene wong ngingu asu, sabên ana klebating jalma manungsa, mêsthi banjur nyuwara kêling-kêling, kuwi ora beda kaya patrape asu jugug, dadi ngingu banyak kuwi rak sasat ngingu asu kang ora mêkruhi. Anggone muni Pak Klênthêng mau dikawèk-kawèkake, saka rumasa yèn gunêman karo bocah ngrêti basa.

--- 142 ---

Bocahe mau pancèn ngrêti, malah banjur gawe têmbung blondrongan, unine: Tiyang inggih sawêg têlèkipun kemawon, manawi pinanggih saênggèn-ênggèn inggih anggatêli.

Pak Klênthêng: Kuwi lagi têlèke, wis ana gawene. Saiki êlare, wah yèn digawe nulis, ngalahake pèn wêton toko. Saya êndhoge, yèn dicêplok, siji bae wis sapiring, dipindhang ya enak, didadar ya nyamlêng. Apa kowe wis tau mangan êndhog banyak, nak.

Bocah: Dèrèng nate. Nanging kok sajak botên kadugi nêdha.

Pak Klênthêng: Kuwi rak saka durung tau. Mênyanga ênggonku, tak suguh cêplok êndhog banyak.

Bocah: La, banyak panjênêngan punika rak jalêr, rama.

Pak Klênthêng: Besuk sing ngêndhog bojone iki. Saya nak, banyak kuwi yèn diopor.

Bocah: Inggih ngênêg-ênêgi rama. Bocah mau sawise muni ngono banjur lunga.

Pak Klênthêng dhêlêg-dhêlêg, rumasa digêguyu bocah, nanging ya malah anggêguyu gênti, garunênge: Bocah kêmajon kuwi, dikandhanana apa-apa iya mung anggêguyu. Wong wis gênah dikandhani pigunaning banyak kaya ngono jare. E, gus, anggawa pitik. Pitikmu arêp kogawa mênyang ngêndi.

Bocah anggawa pitik: Ajêng kula sade, wa.

Pak Klênthêng: Kene, tak ijoli banyak, ya.

Bocah: Kula ênggih purun.

Pak Klênthêng: Na iya, nya banyakku gawanên, wis, dolên nyang pasar. Barêng bocahe wis lunga, Pak Klênthêng clathu dhewe: Bocah kok gampang apus-apusane. Pitik kuwi nèk ngêndhog, rak, we, sasat ngêndhog êmas. Cêkake wong ora doyan êndhog pitik kuwi padhane wong mati. Wis, saiki mulih, mampir pasar sadhela.

Bungahing Bocah Ora Kêna Dikira-kira

Ana bocah nangis, dinêng-nêngi ora gêlêm mênêng-mênêng, wong sing nulung nganti wêgah. Suwe-suwe ditogake bae.

Watake bocah doyan nangis, barêng ditogake malah banjur anggiyêng kaya rêbab, sanadyan wis ora ana êluhe, iya isih ambrêngêngêng bae.

[Grafik]

Bocah mau sajêrone nangis, wêruh ana kodhok, tangise banjur grag-grêg mandhêg, suwe-suwe malah banjur mênêng, andhodhok tanggung namatake kodhok, sabên kodhoke mancolot, bocahe milu anjondhil, karo ngêtutake saparaning kodhok. Saka bungahe malah banjur surak-surak.

Kaya mangkono uriping bocah cilik.

--- 143 ---

Bab Lare Lêlados

Kajawèn ôngka 37 ing bagian Taman Bocah wontên pitakènipun Mas Suripta, murid pamulangan ôngka II ing Ungaran, ngupados sêsêrêpan bab pratikêlipun lare lêlados, angladosi tamu tumrap pasamuwan gadhah damêl sapanunggilanipun. Saking pamanggih kula piyambak, sanadyan lupiya-lupiya lare lêlados punika sampun kathah, kalampah ing pundi-pundi, ewadene botên kirang lare lêlados ingkang kuciwa dhatêng sêsawangan, makatên punika kabêkta saking dhêdhasaring lare: 1. kirang prigêl, 2. kirang wiyar têbanipun kêkêmpalan kalihan priyantun, 3. lumuh takon atêtiron, pinanggihipun asring damêl kusud utawi ngirangakên tatakrama wontên ing pasamuwan, mila lêrês pancèn prêlu dipun giyarakên ing Kajawèn ngriki, supados sagêd dados pêpiridanipun lare-lare ingkang ambêtahakên. Kula wiwiti kados ing ngandhap punika:

Pasamuwan gadhah damêl sasaminipun ingkang mawi nyêdhahi tamu, punika agêng alit raosipun sami kemawon, sami nama angurmati utawi angaosi tamunipun ingkang pinarak ngriku. Mênggah sakawitipun, wontênipun lêlados ing pasamuwan, têmtunipun panggenan para luhur, lajêng dipun tulad para priyantun, lajêng dipun tulad malih para sadhèrèk pakampungan mandhapipun ing padhusunan. Botên ngêmungakên adining rêrênggan, miraosing sêgah sapanunggilanipun ingkang dumunung kaurmatan utawi angaosi tamu, nanging dalah lare-lare ingkang lêlados pisan, inggih kawical dados paraboting kaurmatan ugi.

Sapunika bab patrap pratikêlipun lare lêlados ingkang nama sae botên damêl kusud utawi kuciwa tumrap pasamuwan ngriku. Lare-lare ngladosi tamu, kêdah sami manganggea sandhangan ingkang sarwa rêsik lan pantês, makatên malih pamatrapipun ngangge-angge, kêdah ingkang sarwa prasaja. Nanging sampun pisan-pisan mangangge ingkang katingal dêksura tumrap ing pasamuwan utawi pajagongan, inggih ugi sampun mangangge sandhangan sarwa rêgêd, lêthêk sasaminipun ingkang sagêd damêl kirang rêsêp dhatêng sêsawangan, sampun kasupèn kêdah sruwalan (ngangge kathok).

Bilih jagonganipun lênggah dhepokan (botên kursèn) lare lêlados kêdah sagêd lampah dhodhok, langkung-langkung ingkang bagiyan ngajêng, kêdah ingkang sampun prigêl samudayanipun. Ambêkta tadhahan isi ladosan, patrapipun kasanggi ing tangan kiwa têngên, tadhahan kapandhi inggilipun sampun ngantos kirang saking watês saantawising dhadha. Bilih sampun cakêt kalihan palênggahan tamu-tamu, lajêng wiwit lampah dhodhok, kalihan taksih nyanggi tadhahan isi ladosan wau, panyanggining tadhahan kaumbulakên malih kapara inggil ngantos dumugi watês rai, sadaya wêkdal wau kêdah botên kenging tilar nastiti lan ngati-ati. Dumugi sangajênging cakêt lênggahipun tamu ingkang tinuju, tadhahan kasèlèhakên ngajêng nuntên ladosanipun kacaosakên sumèlèh ngajênging pinarakan piyambak-piyambak. (Badhe kasambêtan)

P.K. 585.

--- 144 ---

Tabêri ing Gawe

Candhake Kajawèn nomêr 45.

[Pocung]

Wong yèn bingung nganti kaya bapak pucung / cake ora eca / cêthane kaya si klinci / golèk bêcik malah nêmoni cilaka //

dhisike mung golèk sambèn trima lowung / barêng wis tumindak / nganti ngrêkasakke ati / ing bêngine awake karasa sayah //

ing dhèk mau klinci satangine turu / ngalawèr anggagas / mungguh lakuning wong urip / nomêr siji mung prakara golèk pangan //

dadi luput yèn wong nrima anjalêbut / lan lumuh tumandang / kang sakira dadi kasil / ing lumuhe aran wong anjarag tuna //

wise tutug panggagase nganti jêdhug / klinci nuli mangkat / tumindak kaya dhèk wingi / adhang-adhang ana sapinggiring dalan //

nuli wêruh ana kewan aruh-aruh / lah ayo kisanak / bok aku kopitulungi / rêsikana sêpatuku iki coba //

nuli ngathung anjaluk nuli ditulung / truwèlu akôndha / bisa têmên anglakoni / kowe iku jênêngmu arak kêmôngga //

milu-milu ing ombyake jaman maju / nganggo sêpatonan / kang ora ragad sathithik / bok ya trima kaya adat sing wis kuna //

apa sirmu patrap kang mangkono iku / dudu kaborosan / ngatase wong urip ringkih / waragade rak jênêng ora mainan //

kaya iku sikile kabèh wêwolu / koênggoni padha / nganti nywara pating thriyit / apa cukup waragad sakêna-kêna //

barêng krungu kêmôngga muni lan nêpsu / kowe iku apa / mung waton kêduga muni / anênacad mênyang laku kêlumrahan //

nadyan aku nganggoa sêpatu wolu / aku ora nyambat / lan bakal ora nglong-longi / prêlu apa kowe dahwèn waton kôndha //

amêcucu truwèlu karo angguyu / aku ora nacad / têmêne mung saka giris / anandangi pagawean ora lumrah //

tak pitutur rungokna lan ati jujur / ing sakawit ana / jago kang sikile trincing / kon anyikat sêpatune aku mada //

pamadaku ing batin karo angguyu / dene mung amayar / nyikati sêpatu pitik / mung tak garap sadhela ora rêkasa //

nanging jêbul esuke ana jumêdhul / si gajah sing têka / sikil papat kon ngrêsiki / wêgahku mung saka angèlingi cacah //

wuwuh-wuwuh ing saiki aku wêruh / sikilmu sing têka / sêpatonan papat sisih / dadi tikêl lan sikil sing aku wêgah //

[Grafik]

dadi aku ora niyat arêp nêpsu / wis kene prènèkna / klicni nuli anandangi / ngarah-arah ora agawe rêkasa //

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

Ôngka 49, 3 Sapar Taun Je 1862, 20 Juni 1931, Taun VI

Kajawèn

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]

--- [753] ---

Ôngka 49, 3 Sapar Je 1862, 20 Juni 1931, Taun VI

Kajawèn

Kawêdalakên sabên dintên Rêbo lan Sabtu

Rêgining sêrat kabar punika ing dalêm tigang wulan ... f 1.50, bayaranipun kasuwun rumiyin, botên kenging langganan kirang saking 3 wulan.

Juru ngarang - administrasi Bale Pustaka, ing sawingkinging kantor palis, tilpun nomêr 2791 - Bêtawi Sèntrêm.

Pasanggrahan 't Loo' nagari Walandi

[Grafik]

Kangjêng Sri Maharaja Putri Wilhèlminah kagungan pasanggrahan wontên ing Apeldoorn, nagari Walandi. Ing nginggil punika gambaripun.

--- 754 ---

Rêmbagipun Garèng lan Petruk

Bab Botên Têpang Nuwuhakên Gêgêthingan

Sambêtipun Kajawèn nomêr 47.

Garèng: Truk, Truk, lagi dina Rêbo kang kapungkur anggonku ngêntèni nganti cêngklungên, kowe jêbul ora katon cungurmu, wah, sadhiyanane kanggo kowe nganti kapiran kabèh, yaiku: êndhog pindhang wukan, jadah wis ayit, wajik bisa mlaku-mlaku dhewe, wedang tèh ...

Petruk: Wiyah, wong nyadhiyani sadulure kok sing kira-kira ora kêna dipangan mêngkono. Anggonku dina Rêbo ora sônja mrene kuwi jalaran saka ora kobêre. Mara ta pikirên bae, esuk tumêkane awan kapêksa kudu plêsir, barêng têkan ngomah saka sayahe banjur mapan turu, tangi turu nonton bal-balan, saka nonton bal-balan banjur têrus nyang gambar idhup.

[Grafik]

Garèng: We, hla sêmbrana, nèk caramu sing kaya mêngkono kuwi ora jênêng kowe ora kobêr, nanging wêktumu sing kok ècrèt-ècrèt tanpa ana gunane. Ora, Truk, lagi anu kae sabênêre aku rak arêp ambantah rêmbugmu, kowe jêbul ngajak lèrèn, ajaa kowe rak sida rê ... muk têmênan. Kayadene kowe anjupuk paribasan Inggris: Time is money, kang atêgês: waktu iku dhuwit. Mungguh karêpe paribasan kiyi rak: kowe kuwi aja sok nganggur, timbangane kowe thênguk-thênguk nganggur, luwih bêcik kok gawenên nyambutgawe, kang bakal anuwuhake asil alias phulus. Yak, Truk, nèk paribasan sing kaya ngono kuwi, iya ora kêna yèn ta dicakake nyang wong-wong bangsane inyong kiyi. Jalaran, bôngsa Inggris lan liya-liyane sing padha tunggal sèh, kuwi sandhung jêgluk sing diimpi-impi rak mung: dhuwit, awit rumasane: sing bisa gawe kuwasa ana ing donya, gawe mukti, gawe sênêng, sarta ing sarèhning bojone kudu mung siji, sing kêna kanggo sarana gawe ngrèntèngi nganti sapirang-pirang kang tanpa nganggo disahake nyang pangulune, kuwi ora liya iya mung: dhuwit. Mulane anggone daya-daya golèk dhuwit, iya sok dilakoni nganti kolu nyang bapa biyunge dhewe. Iya jalaran kang mangkono kuwi, mulane banjur ana tuwuh

--- 755 ---

paribasan kaya ing ngarêp mau. Beda karo bangsane dhewe, Truk, nèk dhuwit kuwi dianggêp: rêrêgêding donya, kang ngisruh-isruhi nyang laku kautaman. Kowe apa ora kèlingan pangandikane Sunan Kalijaga nyang Adipati Sêmarang, kuwi ana sing mangkene:

Jêng sunan nyauri aris / kiyai sampun mangkana / tan sae dintên akire / sampun amangeran donya / donya dadya brahala / tan manggih swarga rahayu / yèn mangeran lawan donya //

Donya kuwi karêpe dhuwit, nèk kowe arêp ngrêti, Truk. Hara, wis ana unèn-unèn kaya mangkono, nèk wong Jawa nganti mêthik paribasan sing karêpe dikon mati-matian golèk dhuwit, yak, kiyi jênênge rak salah wèsêl sing bingkanane kae.

Petruk: Hara, Kang Garèng kiyi rak banjur kaliru surup. Anggonku mêthik paribasan Inggris kuwi mung kanggo tuladan bae, aku ora ngandhakake cocogku nyang paribasan mau. Mungguh anane mangeran nyang dhuwit, ora ngêmungake nyang dhuwit bae, sanadyan nyang apa-apa, anggêr jênêng mangeran, iya mêsthi bisa ene. Mungguhing panêmuku, Kang Garèng, tumrape jaman saiki kiyi, dhuwit kuwi dicêdhaki bangêt-bangêt ora kêna, nanging yèn nganti didohi bangêt nyang dhuwit iya ora bêcik. Sababe wong kuwi yèn dicêdhaki bangêt-bangêt ing dhuwit, yèn ora kandêl-kandêl imane, pancèn iya nyata, kadhang-kadhang sok banjur lali nyang laku kautaman, iya sabab saka kêgubêl dening dhuwit mau. Kosokbaline, yèn didohi bangêt-bangêt nyang dhuwit, saka kagodha dening gêgodrilane wêtênge, iya sok bisa uga ngungkurake kautaman. Mulane nèk mungguh panêmuku, wong urip ana ing donya kuwi iya kudu diwajibake golèk phulus, malah nèk bisa iya sing nganti olèh ukih kae. Mung bae niyating golèk dhuwit mau, aja kok sêdyakake arêp ditumpuk-tumpuk supaya mêngkone kanggo disojahi, nanging anggone golèk dhuwit mau, ing têmbe arêp kanggo sangu ngibadah, têgêse kanggo sangu nindakake kautaman. Nèk aku ora kaliru gajêg-gajêge ana unèn-unèn mangkene: sêngkutên anggonmu golèk dhuwit, awit elinga yèn uripmu kuwi isih pirang-pirang atus taun. Pêngên ênggonmu ngibadah, awit durung kinaruwan yèn kowe bisa mênangi dina mêngko bêngi. Nanging bab kiyi padha ditutup samene bae, saiki padha ambanjurake rêmbuge ing ngarêp. Anggonku ing ngarêp aku amrayogakake supaya bangsane dhewe padha nyilih têmbung-têmbunge bôngsa sêdulur-sêdulure dhewe, kuwi mangkene upamane, aku arêp nganggo têmbung paribasan: thênguk-thênguk nêmu kêthuk, isbating ngèlmu, golèk gêni anadamar,[9] lo, kuwi mungguh cara Sundha, cara Madura utawa Bali kapriye. Mangkono sabalike, kudu padha surup-sinurupan, utawa kudu padha sumurupe.

Garèng: Iya wis ngrêti aku saikine karêpmu, Truk, nanging kowe sajake ora ngèlingi nyang modhêne jaman saiki. La kuwi nèk omong satêmbung rong têmbung ora nganggo disalundhingi nganggo basa mônca, kuwi ngêse rada kurang. Kaya ta: mrentah sopir motor supaya lakune [laku...]

--- 756 ---

[...ne] rada digawe alon sathithik, lo, kuwi nèk anggone mrentah mangkene upamane: alon sopir, ngêse ya kurang bangêt, seje yèn anggène prentah mangkene: langsam, pir, langsam, wah, sajake kok le luwês. Malah aku wis tau krungu omong-omongane uwong, saka anggone kêpengin arêp pamèr basa mônca, ing môngka ora bisa, kuwi banjur ngapalake jênêng-jênêngane tômba, kaya ta: burwatêr, karbol, yodhuporêm.

Petruk: Wiyah, kok le ora mèmpêr, Kang Garèng kiyi. Sing kok kandhakake kuwi rak mung kanggo gêguyon bae. Ora, Kang Garèng, sanyatane mono pancèn iya têmênan, bôngsa Jawa kuwi kurang bangêt sêsurupane mungguh kaanane ing Pasundhan, mangkono uga kosokbaline. Dongèng Jawa upamane, kuwi akèh sing pêthikan saka ing tanah mônca, nanging mèh ora ana sing saka tanah Sundha, kajaba layang Panji Wulung, tur sing didongèngake mau lêlakon ing nagara mônca. Kosokbaline bôngsa Sundha iya kurang nyumurupi kaanan-kaanan ing Jawa Têngah. Hla, saikine mungguhing panuwunku marang para priyayi-priyayi sing pancèn bisa, ambok ya padha mêrsudi paring sêsurupan nyang bôngsa-bangsane dhewe mungguhe kaanane Pasundhan. Upamane bae diwiwiti mêthik dongèng-dongèngane, jalaran, ora ngêmungake sing slopan jalinggring utawa nganggo karembong sutra, sanadyan dongèng-dongèngane ing Pasundhan kuwi, iya akèh sing ambalindrik, kaya ta: dongèng Lutung Kêsarung, Pangeran Kurnèl, lan isih akèh manèh tunggale. Mêngkono uga sabalike, priyayi-priyayi Sundha padha marsudia marang kaanane kajawan. Wis, wis, Kang Garèng, rêmbug kiyi padha dilèrèni samene bae, seje dina padha rêmbugan bab liya manèh.

[Grafik]

Kados ingkang sampun nate kawartosakên bab imbakipun museum ing Majakarta. Ing sisih punika gambaripun griya museum Majapait dipun tingali saking ngajêngan.

--- 757 ---

Jagading Wanita

Parêpatan Sarekat Istri Jacatra

Kala ing dintên Ngahad tanggal 14 wulan punika, pakêmpalan wanita Sarekat Istri Jacatra damêl parêpatan wontên ing gêdhong pêrmupakatan ing Gang Kênari Batawi.

Ingkang ngrawuhi ing parêpatan wau kathah, tumrap golongan putri namung sawatawis. Jam 9 langkung parêpatan dipun wiwiti dening pangarsa Nyonyah S.Z. Gunawan. Sasampuning ngaturakên pambagya dhatêng ingkang sami rawuh sadaya, lajêng amêdhar sabda, sanadyan wontêning para putri ingkang rawuh botên sapintêna, ananging mênggahing pangajêng-ajêng, inggih badhe manggih wohipun, awit para putri wau tamtu badhe kaparêng anularakên wartos dhatêng para putri sanès-sanèsipun.

Mênggah ancasing pakêmpalan punika badhe ngrakêtakên golonganing wanita ingkang pangajaran kalihan ingkang botên. Ngawontênakên papan kangge sinau padamêlan tangan, olah-olah tuwin sanès-sanèsipun. Kajawi punika ugi badhe ngawontênakên wulangan ing bab agami Islam tumrap dhatêng para putri. Lan malih sarèhning ing bab babagan agami, punapa malih tumrap ingkang gêgayutan bab wayuh, punika tansah nuwuhakên darêdah, mila ing parêpatan ngriku prêlu miji panjênênganipun Tuwan Achmad Soerkattie, supados angandharakên sêsorah ing bab wayuh.

Ing sadèrèngipun ngandharakên sêsorah bab wayuh, pangarsa ngacarani nyonyah Suwarsa, supados sêsorah ing bab ancasing pakêmpalanipun ingkang nama Roekoen Istri. Nyonyah Suwarsa lajêng mêdhar sabda ing bab ancasing sêdyanipun pakêmpalan Roekoen Istri, badhe nindakakên rekadaya ngudi kamajênganing wanita, tuwin ngudi icaling tindak kanisthaning wanita, sarana ngadani ngawontênakên papan kangge ngupakara lare lola, ingkang wosipun nênuntun murih sampun wontên tindak botên prayogi tumrap kadadosanipun ing têmbe. Môngka ing bab tindak makatên punika tumraping golongan bôngsa sanès sampun sami nindakakên, dados tumrap golongan Indhonesiah kêgolong kantun piyambak, mila ing sapunika nêdya badhe dipun adani.

Sêsorahipun Nyonyah Suwarsa punika sagêd nênangi dhatêng panggalihaning ngakathah, ing wêkasan wontên ingkang sami kaparêng paring darma, ingkang gunggunging arta angsal f 50.-. kajawi punika taksih wontên ingkang nyagahi urun sabên wulan utawi sabên taun. Nyonyah Suwarsa ngaturakên gênging panuwun dhatêng ingkang sami mirah ing panggalih wau.

Lajêng gêntos Tuwan Achmad Soerkattie, sêsorah bab wayuh mêndhêt wêwaton Islam. Nanging sarèhning tuwan wau botên patos lêbda dhatêng basa Malayu, sêsorahipun dipun tindakakên dening tiyang sanès minôngka juru basa.

Sêsorahipun tuwan wau sakalangkung panjang, cêtha awijang, mênggah wosing sêsorah, jalaran saking sae saha ngadilipun, wêwênangipun tiyang jalêr wayuh, ngantos angèl dipun têtêpi ingkang manut [manu...]

--- 758 ---

[...t] pêpathokanipun, dados kenging kadrêba, lôngka tiyang sagêdipun anêtêpi. Limrahipun ingkang pinanggih ing tindak wayuh, namung kabêkta saking dêrêng angkaraning manah.

Sêsorahipun Tuwan Achmad Soerkattie wau, nuwuhakên ebahing panggalihanipun ngakathah, lajêng nuwuhakên usul warni-warni, dene suraosipun, wontên ingkang nglairakên suka sukur, dene ing bab punika lajêng sagêd gumêlar kasumêrêpan ingakathah. Wontên ingkang nêdha katrangan sèlèhipun ingkang yêktos. Wontên ingkang mastani tindak adil punika botên wontên, dados ingkang dipun wastani adiling tiyang wayuh wau, inggih botên sagêd badhe lêrês. Tuwin taksih wontên usul sanès-sanèsipun malih.

Ing ngajêng pancèn sampun dipun kajêngakên dhatêng Tuwan Achmad Soerkattie, badhe lêga anampèni pitakenan ing bab sêsorahipun. Mila usul-usul ingkang prêlu dipun wangsuli, inggih wontên ingkang dipun têrangakên wontên ing ngriku, wontên ingkang sampun dados pamarêm. Nanging tumrap pitakenan ingkang langkung panjang tuwin warni-warni, botên sagêd lajêng dipun wangsuli sanalika wontên ing ngriku, saking sampun botên nyêkapi wancinipun, nanging Tuwan Achmad Soerkattie, badhe botên pisan-pisan angêmohi dhatêng pitakenan-pitakenan wau. Malah mrayogèkakên, supados pitakenan wau dipun êwrata ing cathêtan, mangke badhe dipun wangsuli kanthi têtela, tumrap ingkang badhe pitakèn wau, purun dhatêng ing panggenanipun Tuwan Achmad Soerkattie utawi ngundang, punika sami katampi kanthi lêgawaning manah.

Sasampunipun punika pangarsa angaturakên panuwun dhatêng para pamêdhar sabda tuwin dhatêng ingkang sami rawuh sadaya, dene kaparêng mrêlokakên rawuh wontên ing parêpatan. Ing wêkasanipun mratelakakên, ing bab malangi tindak wayuh, ing sapunika nama sawêg sami dados rêmbag, dene kêlampahanipun, namung gumantung ing priya tuwin wanita, inggih punika manawi priya botên nêdya kagungan tindak makatên, tuwin wanita lumuh dipun makatênakên.

Wusana parêpatan kabibarakên. Wilujêng ingkang pinanggih.

[Grafik]

Dèrèng dangu Pagoejoeban Toeloeng Tinoeloengan Istri ing Pandhegêlang, Bantên, ngawontênakên pahargyan, minôngka mèngêti satauning adêgipun. Ing sisih punika gambaripun pangrèh tuwin warganipun pakêmpalan wau. Mugi widadaa gêsangipun.

--- 759 ---

Bab Têtanêman

Pangolahing Jengkol utawi Piguna Sanèsipun.

Sami-sami bangsaning wowohan, jengkol punika kalêbêt kapering piyambak, kenging dipun wastani dipun sirik ing tiyang, tumrap golonganing bôngsa alusan, nêbihakên sangêt dhatêng jengkol, malah tiyang nêdha jengkol wau dipun anggêp saru.

Nanging ingkang samantên wau lajêng kenging kagêrba manjing dhatêng kalimrahan, têgêsipun limrah wontên golongan ingkang gadhah panganggêp makatên, nanging tumrap golongan sanès, upaminipun tiyang Batawi, malah nganggêp, jengkol punika satunggiling têtêdhan ingkang mikantuki sangêt, sagêd adamêl ecanipun tiyang nêdha, sarana kangge lalab. Kacariyos raosipun kêmriyak, gurih. Mila wontênipun ing Batawi, jengkol punika manawi nuju usum, dhatêngipun ngantos grobagan, botên ngantos lumèbèr dhatêng sanès nagari.

Manawi mirid kawontênaning jengkol wontên ing Batawi kados makatên punika, têtela manawi dados padagangan lumayan. Lan tumrapipun tiyang ing Batawi inggih lajêng gadhah kawruh pangolahing jengkol.

Sayêktosipun manawi dipun padosi sababipun, anggèning jengkol dipun sirik punika namung jalaran anggadhahi daya awon, mila tumrapipun ingkang kikrik, lajêng botên purun nêdha, awit kadadosaning gônda jengkol ngantos kawawa anduwa gandaning karbol ingkang namung tipis-tipisan. Mênggah kadadosaning gônda wau, sumêgrakipun pinanggih wontên ing jengkol ingkang dipun têdha mêntahan, inggih punika ingkang kangge lalab. Ing sadèrèngipun nyariyosakên pangolahing jengkol, prayogi nyariyosakên kanggenipun lalab rumiyin.

Tumraping kangge lalab, jengkol punika wontên warni tiga, inggih punika jengkol ênèm, sêpuh tuwin kumkuman. Ingkang nama jengkol kumkuman punika jengkol sêpuh dipun kum, dadosipun lajêng anjêbèr tipis-tipis. Tumrap ingkang doyan, jengkol makatên wau dipun wastani ingkang eca piyambak, nanging inggih punika, kadadosaning gandanipun inggih kiyat piyambak. Mênggah pangolahipun.

Wontênipun ing Batawi, manawi pinuju usum jengkol, lajêng kathah lêlawuhan utawi panganan jengkol, kados ta:

Krawon jengkol, punika jengkol sêpuh dipun godhog wongsal-wangsul dipun santuni toyanipun, ngantos ical gandanipun. Sasampunipun matêng dipun oncèki kulitipun ayam, dipun sigari, panêdhanipun mawi klapa parudan dipun sarêmi, raosipun pulên cêmênil kados gayam.

Kangge lêlawuhan, sarananipun inggih dipun godhog rumiyin, sasampunipun tanak, lajêng kenging kaolah sakaparêngipun, kangge ampas.

Êmping jengkol. Salugunipun inggih namung pangolah satunggal punika ingkang sagêd manjing dados [dado...]

--- 760 ---

[...s] padagangan, pandamêlipun: jengkol wau sasampunipun dipun godhog tanak, lajêng dipun sigari. Sasampunipun makatên, sadhiyaa têlênan sela alus, tuwin gandhik inggih ingkang alus, jengkol ingkang dipun godhog wau, kapêndhêta satunggal-satunggal (sapalih), katumpangna ing têlênan, lajêng dipun thuthukana gandhik ngantos tipis sangêt, manawi sampun lajêng dipun susuki dipun pe, wujudipun lajêng kados lèmpèng. Sasampunipun garing, kenging kagorèng, panêdhanipun kalihan sarêm lêmbat.

Têtêdhan ingkang kados makatên punika, kenging dipun rimat ngantos dangu, kadosdene caranipun ngrimat êmping ingkang taksih mêntah. Limrahipun wontên ing Batawi, panyadenipun dipun bêngkêki, sabên sabêngkêk isi sadasa, rêginipun sabenggol. Mila tumrapipun tiyang Batawi, jengkol punika dipun anggêp pawêdaling pakêbonan ingkang lumayan, malah manawi gadhah wit jengkol kathah, sagêd kangge anyêkapi kabêtahan agêng.

Nanging jengkol punika wontên manèkipun sakêdhik, manawi tiyang nêdha ingkang mêntah ngantos kêladuk sagêd nuwuhakên sêsakit, ingkang dipun wastani jengkolên, inggih punika sakit botên sagêd toyan. Limrahipun saras dening dipun urus-urusi.

Kosokwangsulipun, saking cariyosipun tiyang ingkang sampun nate nindakakên, toya jengkol (pandamêlipun, jengkol kaparut lajêng dipun pêrês), dipun abêni adas pulawaras, punika kenging kangge jampi ambancarakên toyan.

Bab jengkol punika sanadyan nama kawruh sapele, sagêd ugi migunani dhatêng ingkang sami dèrèng sumêrêp pigunanipun kados ingkang kapratelakakên ing nginggil.

[Grafik]

Ing nginggil punika gambar palabuhan ing Kaapstad. Dene kithanipun Kaapstad wau katingal ing sawingkingipun dumunung ing sukuning rêdi Meja (Tafelberg) Aprikah Kidul.

--- 761 ---

Ulah Raga

Kagunan Anglangi

Kagunan anglangi punika manawi dipun manah sabrebedan namung kados kasênêngan kemawon, awit limrahipun namung pinanggih ing lare-lare ingkang nuju bingah-bingah ngambah ing toya, babarpisan botên wontên pangajaran ing bab anglangi. Dados sagêdipun anglangi wau namung saking kulina anêniru, manawi dipun pitakèni, pathokanipun tiyang nglangi, namung dipun wangsuli sarana ngebahakên tangan lan suku.

Sarèhning nglangi punika babagan toya, limrahipun ingkang sagêd nindakakên inggih namung tiyang ingkang cêlak kalihan toya, kados ta tiyang ingkang cêlak lèpèn agêng, limrahipun dipun wastani tiyang minggiran, cêlak talaga-talaga tuwin cêlak sagantên. Mila tumrap tiyang ingkang têbih kalihan toya, limrahipun botên sagêd anglangi.

Mirid kawontênan ingkang kados makatên punika, kagunan anglangi punika sajak botên patos dipun bêtahakên, awit nama namung dados kabêtahanipun tiyang ngambah toya. Nanging manawi dipun manah lêrês, pamanggih kados makatên punika kalèntu sangêt, botên angèngêti bilih toya punika ugi wontên kalamangsanipun adamêl bêbaya, kados ta manawi nuju bêna, ngambah lèpèn tuwin sanès-sanèsipun, punika manawi botên sagêd anglangi, lajêng dados tiyang kacipuhan, saha lajêng rumaos manawi kasandhung ing pakèwêd sayêktos. Dados para maos inggih botên kêkilapan bab wontênipun tiyang kalap utawi kêblabak ing toya, punika sababipun botên sanès inggih namung jalaran saking botên sagêd anglangi.

[Grafik]

Manawi tumrapipun bôngsa kilenan, nglangi punika dipun wastani satunggiling ulah raga, sami dipun sinau ing têtiyang jalêr èstri, dados botên namung katindakakên ing tiyang ingkang cêlak toya kemawon, sanadyan papan ingkang têbih toya, inggih dipun wontênakên pasiraman, ingkang prêlu kangge suka-suka dhêdhasar ulah raga sarana nglangi. Jalaran saking majênging pangudi, tumraping nglangi wau ngantos wontên tiyang kadugi nglangi anyabrangi toya ingkang têbih panglanginipun ngantos adamêl eraming ngakathah, wontên malih ingkang damêl pangeram-eram, nglangi dipun raos kados tiyang lêlangên wontên ing dharatan, salêbêtipun anglangi dipun sambi êsês tuwin maos sêrat kabar.

--- 762 ---

Kawruh makatên wau dangu-dangu inggih tumular dhatêng bôngsa Indhonesiah ngriki, kathah para neneman ingkang rêmên lêlangên wontên ing pasiraman sarana nindakakên kagunan anglangi.

Nanging manawi dipun manah, bab kagunan anglangi wau, ing pundi-pundi ingkang wontên toyanipun lêbêt, inggih wontên tiyangipun ingkang sagêd anglangi, namung kaot botên sumrambah dhatêng sabên tiyang, dados kagunan wau ing pundi-pundi wiwit kina mila sampun wontên.

Mirid kawontênaning jaman nalika dèrèng kados sapunika, kagunan anglangi wau tumrapipun têtiyang minggiran, botên namung tumônja kangge kasênêngan kemawon, nanging ugi piguna kangge mitulungi tiyang andon lampah ingkang marginipun kalangan lèpèn, pratikêlipun sarana nyabrangakên.

Ingkang nama nyabrangakên wau botên sarana baita utawi gèthèk, sarana ananting tiyang ingkang dipun sabrangakên, kabêkta nglangi ing toya lèpèn, tur limrahipun manawi nuju toya agêng, dados tiyang ingkang dipun sabrangakên inggih kêproh, nanging tumindakipun wau nama pitulungan agêng, awit ingkang kêkesahan makatên punika, limrahipun tiyang badhe dhatêng pêkên, lajêng botên kandhêg anggènipun mangupajiwa. Makatên ugi wêwatêkanipun tiyang minggiran, ing bab dhatêng kawontênaning toya, punika inggih beda kalihan ingkang sanès tiyang minggiran, upaminipun wontên kasangsaran ing toya, tiyang kêcêmplung utawi tiyang kèli, têtiyang minggiran wau pambiyantunipun bêbasan kados êtoh pêjah, purun anêmpuh pakèwêd ingkang wosipun namung nêdya têtulung, ngrumaosi manawi laladan ing toya punika kados dados têtanggêlanipun.

Nanging mênggahing sajatosipun, wontênipun gadhah wêwatêkan kados makatên punika, botên sanès inggih saking jalaran adhêdhasar gadhah kagunan anglangi.

Ingkang makatên punika lajêng katingal, inggih kagunan anglangi punika pancèn agêng paedahipun, sapisan, adamêl kasarasan, kaping kalih sagêd dados pêpagêring badanipun piyambak, tuwin katiganipun kenging kangge mitulungi kasangsaraning tiyang sanès.

Kawruh Sawatawis

Angin Gêndhing

Sambêtipun Kajawèn nomêr 48.

Mila kabêkta saking kawontênan ingkang makatên, lan beda sangêt kalihan padunungan-padunungan sanès, nadyan sami-sami tanah pasisir, angin wau lajêng katêlah nama: angin gêndhing, wiwit kina dumugi sapriki.

Kajawi saking punika, katêrangakên malih, mirid andharan ing nginggil, angin wau arah-arahipun asli saking rêdi Lemongan, dados inggih wontên èmpêripun saupami angin wau dipun sêbut: angin lemongan, ananging kadospundi

--- 763 ---

nalar-nalaripun dene lajêng katêlah karan angin gêndhing, punika katranganipun makatên:

Saurutipun margi agêng wiwit saking Prabalingga mangetan ngantos dumugi Paiton, punika sok tiyanga kraos katêmpuh ing angin agêng ngêmungakên wiwit saking wêwêngkon dhistrik Gêndhing sapangilèn. Nanging mênggah sajatosipun, ing Gêndhing ngriku lêrês botên wontên kaelokan punapa-punapa, agêngipun wontên guwa punapa susuh angin, punika botên. Dados têtela bilih angin wau kabêkta saking dayanipun rêdi latu Lemongan punika.

Sapunika gêntos angraosakên bab panganggêping tiyang, prakawis angin gêndhing wau inganggêp awon, punika pancèn kapara nyata, nanging inggih ngêmungakên tumrap tiyang ingkang katêmbèn ngambah ngriku yèn nuju môngsa kasêbut nginggil. Wangsul tumrap têtiyang ingkang sampun kulina manggèn inggih botên punapa-punapa, amargi bab wau kaanggêp kawontênan limrah kemawon. Dados inggih botên anèh yèn ta tumrap tiyang botên kulina, sagêd nuwuhakên sêsakit, inggih punika badan karaos pating priyang, botên beda kados ing tanah-tanah parêdèn manawi pinuju wontên angin agêng lêlajêngan tanpa kèndêl, malah sawênèhipun nganggêp bilih punika angin dede sabaènipun.

Sanadyan sampun cêtha awon, nanging mênggahing angin gêndhing wau inggih mêksa wontên saenipun, inggih punika: ing pundi-pundia ingkang nama tanah pasisir makatên hawanipun langkung bêntèr tinimbang parêdèn. Dados saiba pasambating têtiyang ing ngriku, saupami botên wontên angin ingkang kados makatên. Amila inggih mangrêtosa bilih angin wau dayanipun sagêd anglarud hawa bêntèr, ingkang tumrapipun dhatêng badan saya kirang prayogi.

Pramila yèn kapirid saking kawontênan ingkang kados makatên wau, sarta manawi tiyang purun angothak-athik, ing ngriku lajêng sagêd manggih wêwadosing alam punika, inggih punika: sakathahing panganggêp awon ingatasing pamanggih piyambak punika, trêkadhang inggih prayogi ingatasing asanès, makatên ugi kosokwangsulipun, mila samôngsa badhe nyundhukakên kalihan raos, punika sadaya kêdah sarana ngèngêti ing papan lan êmpan. Dados awon lan sae wau salaminipun tansah dados têtimbangan.

Wasana namung dumugi samantên bab andharaning angin gêndhing, lowung minôngka wêwah-wêwahing wêwaosan.

Nirrasa.

Mênggahing bab angin ingkang kados makatên punika dhatêngipun manut môngsa, tumrapipun ing tanah Medhan, dipun wastani angin bohorok, ing Cirêbon tuwin Têgal: kombang, ing Pasuruan: gêndhing, ing Makasar broeboe, dene tumrap ing parêdèn ing Jawi Têngah limrahipun mastani angin brubuh.

Red.

Pawartos saking Rêdhaksi

Radèn Suparjana. Karangan panjênêngan bab impèn botên kapacak, kamanah botên sapintêna pigunanipun.

Lêngganan nomêr 4523 ing Serang. Pamrayogi panjênêngan punika sampun nate karêmbag, nanging botên sagêd kasêmbadan.

Lêngganan nomêr 3170 ing Purwakêrta. Panjurung panjênêngan botên kapacak, awit lêrêsipun botên kapacak ing Kajawèn.

Lêngganan nomêr 5244 ing Purwakêrta. Pandangu panjênêngan punika langkung prayogi pados katrangan dhatêng priyantun guru. Bale Pustaka botên sade sêrat kados ingkang panjênêngan dangokakên. Damarwulan II dèrèng wontên.

Radèn S. ing Sêmarang. Gambar kintunan Panjênêngan botên kapacak, amargi kirang cêtha, sampun cuwa ing panggalih.

--- 764 ---

NGOBROL DINTÊN SABTU

Uba-rampening kamardikan.

Sabên tiyang, inggih ingkang luhur utawi ingkang asor, punapadene ingkang utami utawi ingkang nistha, punika sadaya têmtu sami ngajêngi dhatêng kamardikan. Makatên ugi sabên bangsa, botên ngêmungakên bangsa ingkang sampun luhur drajatipun, sanadyan bangsa ingkang taksih nistha, malah ingkang taksih wuda blêjêd pisan, têmtunipun inggih mêksa melik dhatêng kamardikan. Nanging sajatosipun, ingkang dados ubarampening kamardikan punika botên gampil. Upaminipun kemawon mênggahing kamardikanipun tiyang limrah, punika botên cêkap dumèh sampun bawa piyambak, lajêng badhe sapurun-purun, nanging mêksa inggih taksih katangsulan dening kuwajibanipun ngagêsang ingalam donya punika. Mangga, samangke sami ngrêmbag ing bab raos mardika rumiyin.

Mênggahing kula ingkang dipun wastani raos mardika, punika raos sakeca ingkang sagêd dipun tindakakên kanthi botên nyolok mripat, têgêsipun: sadaya panindakipun kanthi sakeca, botên kuwatos bilih ing têmbe badhe dipun saru utawi dipun cênthulani ing sanès. La, sagêdipun makatên punika, sangunipun têmtu botên sakêdhik, nanging mêsthi inggih kathah tuwin angèl-angèl, kados ta upaminipun: waras, pintêr, andhap asor, sae manahipun, têmên tuwin sasaminipun. Sukur bage sagêd sugih arta, punika saya utami malih, awit lajêng sagêd anggampilakên punapa ingkang badhe katindakakên ing salêbêting raos kamardikan wau. Nanging mênggahing kula, ingkang kula anggêp pêrlu piyambak punika inggih gangsal prakawis kasbut nginggil, manawi salah satunggalipun ngantos gothang, raosing kamardikan têmtu badhe kithal. Kados ta upaminipun: wontên satunggiling bangsa mudha pintêr, tiyang inggih bangsaning Meester, thik andhap asor, dados botên pêtontang-pêtontong dumèh wêdalan pamulangan luhur, tur têmên, botên tukang main apus, kawêwahan sae manahipun, têgêsipun: purun suka payung tiyang kêjawahan, suka têkên tiyang kêlunyon, tuwin purun suka obor tiyang kapêtêngan, nanging ndilalah kagodha ing sêsakit krowak, ngantos ambêtipun blarongan dhatêng pundi-pundi. Ingkang makatên punika rak inggih lajêng nyuda raosing kamardikanipun. Jalaran saking ambêtipun ingkang botên kantên-kantênan wau, ing wusana wontên ing pundi-pundi lajêng anggadhahi rikuh, awit rumaos dipun sigèni ing tiyang. Makatên ugi manawai kadunungan waras, andhap asor, sae manahipun sarta têmên, nanging bodho, têmtunipun sandyan wontên ing pundi-pundi anggènipun mapakakên badanipun sagêd kanthi mardika (sakeca), nanging jalaran bodhonipun wau wontên ing pundi-pundi inggih namung dipun pupuk bawang kemawon, têgêsipun: botên dipun opèni.

Sapunika waras, pintêr, sae manahipun tuwin têmên, nanging clohak-clohok botên mangrêtos dhatêng tatakrama, têmtunipun inggih lajêng dipun anggêp bangsanipun dhidhong. Ing wusana tiyang ingkang badhe ngêmpali inggih lajêng rumaos wêgah. Makatên sapiturutipun.

Samantên mênggahing pamanggih kula ing bab raos kamardikan tumrapipun tiyang limrah. Dados amrih sagêd gêsang mardika, punika botên cêkap dumèh sampun sugih arta tuwin sagêd bawa piyambak, nanging ugi kêdah sampun gadhah sangu warni-warni, supados gêsangipun wau sagêd wilujêng botên manggih rubeda punapa-punapa.

Kadospundi samangke mênggahing satunggiling bangsa murih sagêdipun angsal kamardikan. La, punika saya êmbahning angèl malih. Botêk cêkap, bilih ingriku sampun kathah têtiyangipun ingkang sampun pintêr-pintêr, sampun kathah bangsanipun Meester, Indinyur, dhoktêr-dhoktêr sawarnining kawruh, kados ta: dhoktêr ing bab kawruh basa, kawruh jampi-jampi, ilmu-alam, ilmu bumi, punapadene dhoktêr-dhoktêr ing bab kawruh ... dhomino utawi tayub. Nanging ugi sampun kêdah sagêd nyêkapi punapa ingkang dados kabêtahaning praja.

Samangke mênggahing tanah Indhonesia. Kula botên badhe maibên dene bangsa kula têtiyang Indhonesia sami daya-daya ngudi dhatêng kamardikanipun tanah wutah-rahipun, lan kula pitados bilih sêdyanipun wau danguning dangu mêsthi badhe kalêksanan. Nanging sadaya wau kêdah katindakakên kanthi pramana lan waspada, awit sajatosipun mênggahing tanah Indhonesia ing samangke taksih kathah kêkiranganipun murih sagêdipun madêg mandhiri kanthi sampurna. Para maos têmtunipun sami botên kêkilapan, bilih satunggiling nagari punika murih sagêd anyêpêngi kamardikanipun kanthi sayêktos, gêsangipun sampun ngantos gumantung dhatêng sanès praja. Ing mangka mênggahing samangke tanah Indhonesia punika gumantungipun dhatêng sanès praja, taksih ragi sangêt. Kados ta: pangangge, punika taksih kapêksa andhatêngakên saking sanès nagri, dalasan uwos kemawon têka ingkang katanêm ing tanahipun piyambak dèrèng anyêkapi kangge kabêtahaning têtiyangipun, ingkang anjalari ugi lajêng kapêksa andhatêngakên saking sanès praja. Kabêtahaning nagari sanès-sanèsipun, kados ta: opsir-opsir kapal, ingkang anuntun baita-baita ambêkta barang dhatêng saindênging jagad, tuwin liya-liyanipun, ingriki botên pêrlu kacariyosakên. Ingriki cêkap kaandharakên, bilih ing samangke ing tanah Indhonesia taksih kathah sangêt kêkiranganipun murih sagêdipun

--- 765 ---

mardika ingkang kathi wilujêng. Amila andadosakên bingahing para nasionalis sadaya, dene samangke pambudidayanipun dhatêng kamardikan punika, para têtiyang tanah Indhonesia botên sami kasupèn anggènipun ugi ngudi dhatêng karaharjaning tanah wutah-rahipun wau. Awit para nasionalis sami anguningani, sanadyan nagarinipun sagêd mardika, manawi ra'yatipun mlarad, ngantos sadaya pamêdalipun nagari kacêpêng ing tanganipun bangsa manca, mardikanipun wau rak nama botên sampurna.

Mênggah pambudidayanipun têtiyang tanah Indhonesia dhatêng karaharjaning nagarinipun, punika botên ngêmungakên adamêl bingahing para kaum bangsanipun piyambak kemawon, sanadyan bangsa Walandi pisan, ingkang pancèn rêmên dhatêng têtiyang Indhonesia ugi sami anjumurungakên. Buktinipun: nalika Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana Gupêrnur Jendral amêdhar sabda wontên ing Raad kawula, ugi ngandika makatên:

... golongan Europa, saya malih golongan pribumi, ugi katingal sangêt anggènipun sami angudi indhaking kawilujênganipun ngakathah ing bab punapa kemawon.

Kawontênan wau umumipun, saya malih tumrap jaman rêkaos ingkang sapunika, pancèn kenging kawastanan adamêl bingahing manah. Awit yêktosipun gêsang ing tanah Indiya-Nederland punika sasampunipun tatanan praja dipun ewahi, botên kenging botên kêdah dipun inggilakên: wêwatêkan, kawruh tandang kêdah kaudi cêkapipun, ngantos sagêd timbang utawi babag anggènipun sêsrawungan kalihan tanah utawi bangsa manca. Samukawis tindak ingkang tujunipun badhe anyêkapi kabêtahan wau tumrapipun jaman samangke kêdah dipun alêmbana, awit manawi angèngêti kapêrluanipun praja sarta kawula, pancèn inggih prêlu sangêt.

Makatên mênggah dhawuh pangandika dalêm Kangjêng Tuwan Ingkang Wicaksana. Dhawuh pangandikadalêm wau botên namung wontên ing lathi kemawon nanging inggih mawi bukti, inggih punika sarana ngawontênakên priyantun-priyantun ingkang kapatah anênuntun ajêngipun pakêmpalan-pakêmpalan cooperatie-cooperatie wau kenging nyuwun rechtspersoon pribumi. Nanging kadosdene padatanipun, kathah-kathahing tiyang têmtu lajêng wontên ingkang nyudyanani dhatêng wontênipun rechtspersoon cara pribumi wau, inggih punika jalaran wontênipun pranatan: salaminipun lampahing pakêmpalan cooperatie dèrèng sagêd sae, tansah dipun awat-awati dening para ambtenaar ingkang kajibah ngawat-awati cooperatie wau. Ewasamantên ingkang makatên punika inggih botên kenging dipun paibên, kadar punika satunggiling ada-ada enggal, têmtunipun inggih wontên kemawon ingkang nyujanani utawi nguwatosakên. Nanging mênggah salêrêsipun, wontênipun para ambtenaar wau anitipriksa tuwin ngawat-awati mênggahing pakêmpalan-pakêmpalan cooperatie, punika botên sanès amrih sagêdipun sae tuwin wilujêng tumindakipun. Dene manawi pancèn sampun têtela sae tumindakipun, para ambtenaar wau inggih prasasat botên ngaru-biru malih.

Minangka mungkasi obrolan kula ing dintên punika, kula ping kalihi anggèn kula nglahirakên bingahing para têtiyang tanah Indhonesia sadaya, dene samangke kathahing têtiyang ingkang sami ngudi dhatêng karaharjaning tanah wutah-rah dalah têtiyangipun saya dangu saya ngrêbda, inggih punika kenging katitik saking kathahing pakêmpalan-pakêmpalan cooperatie tuwin toko-toko, inggih ingkang agêng-agêng sarta ingkang alit-alit, ingkang pating jrêdhul pating jrêdhil tuwuh wontên ing tanah Indhonesia ngriki. Mênggah sajatosipun adamêl ada-ada punapa-punapa punika pancèn inggih angèl sangêt, nanging langkung angèl malih anggènipun sagêd nglêstantunakên punapa ingkang sampun kaadêgakên wau. Dados ngadêgakên toko upaminipun, punika pancèn inggih nama angèl, nanging saya angèl malih anggènipun ngudi murih toko wau sagêda lêstantun gêsang, sukur gêsangipun sagêd saya ngrêbda. Sarananipun botên sanès, inggih sampun ngantos lena, têgêsipun lêbêt wêdaling arta, sanadyana namung saêndhil pisan kêdah dipun cathêti wontên ing buku. Mênggah sayêktosipun anyathêt-nyathêti sadaya lêbêt wêdaling arta punika satunggiling kawruh dagang ingkang mênjila. Manawi angsal tuntunan buku ingkang sae, pancènipun kawruh wau botên angèl. Mangga nyobia kemawon mundhut buku dhatêng kantor Bale Pustaka, ingkang dipun namani: wêwarah panyêkêle buku dagang. Rêginipun tur namung f 0.80, salajêngipun panjênêngan sagêd nindakakên padagangan panjênêngan kathi saèstu. Makatên mênggah aturipun pun Pêthul

KATUR REDACTIE SEDYATAMA

Wontênipun Kajawèn manawi mêthiki pêkabaran botên mawi dipun pratelakakên namanipun sêrat kabar ingkang dipun pêthik, jalaran sampun dipun têrangakên: pêthikan saking sêrat-sêrat kabar sanès. Mugi kawuningana.

--- 766 ---

Pêthikan saking Sêrat-sêrat Kabar Sanès

Indhonesiah.

Banthèng Indhonesiah

Salêbêtipun pêkên dalu kabangsan ing Surabaya, komite angawisi, kalawarti Banthèng Indhonesiah botên kenging dipun sade ing ngriku, jalaran kaanggêp botên cocog kalihan kayakinanipun komite.

Persatoean Indonesia.

Wontên pawartos, sêrat kabar Persatoean Indonesia, gadhahanipun Nyonyah Sukarna, badhe dipun wêdalakên sabên Minggu.

Paprentahan Mandhiri.

Andhi Odhang Arumatewah ing Wajo, Andhi Makarakah Ranrang Bete Polah, Andhi Makulau Ranrang Talotènrèng, Andhi Ninongrangrang Tuwah saha Andhi Taipatolah ing Wajo, katêtêpakên dados pangagêng praja Mandhiri ing Wajo, ondêr apdhèling Wajo, apdhèling Bone, gupêrmèn Sêlèbês tuwin wêwêngkonipun.

Kopêrasi ing Ambarawa.

Ing dhistrik Ambarawa samangke kirang langkung wontên pakêmpalan kopêrasi sakawan wêlas, kopêrasi kabêtahan padintênan (verbruikscooperatie) saha kopêrasi sambut-kapisambut (credietcooperatie), ingkang kathah kopêrasi kabêtahan padintênan.

Kasingkirakên.

Tiyang nama Gee Liep Giap, umur 37 taun, tilas jongos toko saha tilas warga kwomintê ing Surabaya, kalairan ing Hokciah, propinsi Hokian Tiongkok, sasampunipun têlas anggènipun nglampahi ukuman, dipun têtêpakên badhe kawêdalakên saking tanah Indhonesiah, prêlu kangge anjagi tata têntrêmipun ngakathah.

Sarekat Chauffeur Indonesia.

Benjing tanggal 21 Juni ngajêng punika pangrèh agêng S.C.I. ing Surabaya, badhe dhatêng Tulungagung, angabsahakên pang S.C.I. king ngrika. Tanggal 27 Juni lajêng badhe dhatêng Jêmbêr saha Lumajang, damêl propagandhah.

Ama Andhapan.

Ing kampung Batur, dhistrik Kaloran, kabupatèn Têmanggung, kathah tanêman pantun risak, jalaran kaparag ama andhapan.

Bang Nasional.

Benjing têngah-têngahanipun wulan Juni ngajêng punika ing Ngayogya badhe dipun wontêni pang Bang Nasional Indhonesiah, mawi pawitan 20 000 rupiah.

Ama Tikus.

Wêkdal samangke ing Blimbing, Gunungkidul, kathah tanêman risak, jalaran kaparag ama tikus.

Tukang Damêl Arta Palsu.

Pulisi ing Surakarta mêntas nyêpêng tukang damêl arta palsu. Tiyang wau sampun lami anggènipun nindakakên pakrêtinipun wau, botên namung wontên ing Surakarta kemawon, ugi wontên ing Pathi, Kudus, Pêkalongan saha Batang. Tiyang wau bôngsa Tionghwa, ngangge nama Jawi: Harjasanjaya.

Pamulangan ôngka kalih enggal.

Benjing tanggal 1 Juli ngajêng punika: 1. ing Solok, ondêr apdhèling tuwin apdhèling Solok, 2. ing Pasirtalang, ondêr apdhèling Solok, 3. ing Pauh Kêmbar, ondêr apdhèling Pariaman, 4. ing Anamlingkung saha Pêkandhangan, ondêr apdhèling Pariaman apdhèling Padhang, 5. ing Batukambing, ondêr apdhèling Maninjo, apdhèling Agam badhe dipun wontêni pamulangan ôngka kalih.

Rantaman Taun 1932.

Tumrap taun 1932 ngajêng punika rantamaning arta mêdal wontên 808 yuta rupiyah. Dene rantamaning arta malêbêt (paos sapanunggilanipun) 716 yuta rupiyah, dados kirangipun watawis 91 yuta rupiyah. Kêkiranganipun wau badhe kaungkrêd dados 73 1/2 yuta rupiyah, sarana ngindhakakên paos.

Dr. Satiman.

Dr. Satiman wangsul angajawi. Watawis tigang taun anggènipun sinau babagan ngèlmi kukum wontên ing pamulangan luhur ing Lèdhên, nagari Walandi. Tanggal 23 Juni ngajêng punika dumugi ing Tanjungpriuk numpak kapal Jêrman. Rumiyin piyambakipun sinau wontên ing pamulangan luhur kadhoktêran ing amsêtêrdham.

Dintên agêng ing Taun 1932.

Dintên agêng opisil tumrap taun 1932 dipun têtêpakên kados ing ngandhap punika:

1. taun baru Walandi ... Jumuwah, 1 Januari.

2. taun baru Tionghwa ... Jumuwah, 1 Januari.

3. Grêbêg Pasa (Idul Pitri) ... Sênèn, 8 Pèbruari saha Salasa, 9 Pèbruari.

4. sedanipun ingkang wicaksana Kong Hu Cu, Kêmis 24 Marêt.

--- 767 ---

5. sedanipun Kangjêng Nabi Ngisa (goede Vrijdag), Jumuwah, 25 Marêt.

6. kalih dintênipun Kangjêng Nabi Ngisa wungu saking seda (tweede Paasdag) Sênèn 28 Marêt.

7. Cingbing ... Salasa, 5 April.

8. Grêbêg Bêsar (Idul Kurban) Ngadad, 17 April

9. wiyosan dalêm Paduka Ingkang Minulya Pangeran Hèndrik, Salasa, 19 april.

10. wiyosan dalêm Paduka Prinsès Yulianah, Sêtu, 30 April.

11. Mekradipun Kangjêng Nabi Ngisa (hemelvaartsdag) Kêmis, 5 Mèi.

12. tumurunipun Rohkul Kudus, dintên ingkang kaping kalih (tweede Pinksterdag), Sênèn 16 Mèi.

13. Suran ... Sênèn, 16 Mèi.

14. Grêbêg Mulud, Sêtu, 16 Juli.

15. wiyosan dalêm paduka ibu dalêm Kangjêng Sri Bagendha Maharaja Putri, Salasa, 2 agustus.

16. wiyosan dalêm Kangjêng Sri Bagendha Maharaja Putri Wilhèlminah, Rêbo, 31 Agustus.

17. miyosipun Ingkang Wicaksana Kong Hu Cu, salasa 27 Sèptèmbêr.

18. mekradipun Kangjêng Nabi Mohamad, Sêtu 26 Nopèmbêr.

19. miyosipun Kangjêng Nabi Ngisa, dintên ingkang kapisan (eerste Kerstdag), Ngahad 25 Dhesèmbêr.

20. miyosipun Kangjêng Nabi Ngisa, dintên ingkang kaping kalih (tweede Kerstdag), Sênèn 26 Dhesèmbêr.

Môngsa Malèsèt ing Wanagiri, Sala.

Kawartosakên, wulu pamêdal ingkang dados bakuning têdhanipun tiyang siti ing bawah Wanagiri, botên wontên ajinipun, gaplèk satunggal dhacin padatan f 3.- sapunika f 0,50, uwos. f 9.- sapunika f 3.-, jagung f 0.75 kacang f 1.- tuwin wulu pamêdal sanèsipun. Dene para dagang ingkang sami tandho gaplèk tuwin uwos, wiwit wulan Januari ngantos sapriki sami susah dening kaplèsèting gagasanipun, dene samukawis ingkang dipun tandho namung dados têdhanipun bubuk. (R.S.)

Tuwan Mr. V.J. Feldman

Tuwan Mr. F.J. Feldman kawisudha dados akpokat[10] saha prokurir Hooggerechtshof Indhia Nèdêrlan.

Taman Siswa ing Jêmbêr.

Benjing malêm Minggu tanggal 20/21 Juni punika pamulangan Taman Siswa ing Jêmbêr badhe damêl pahargyan sawatawis, kangge mèngêti anggènipun sampun tigang taun ngadêg.

Pamulangan Luhur Tèhnik.

Benjing tanggal 4 Juli ngajêng punika pamulangan luhur tèhnik ing Bandhung umuripun sawêlas taun. Dhawahipun dintên wau ing ngriku badhe dipun wontênakên pahargyan sawatawis.

Pakêmpalan Punggawa Nagari Enggal.

Dèrèng dangu para punggawa ing dhepartêmèn panggaotan nagari (Gouvern.-Bedrijven) ngadêgakên pakêmpalan. Pakêmpalan punika badhe malêbêt dhatêng Verbond van Landsdienaren (pakêmpalanipun para punggawa nagari).

Pamulangan Enggal ing Imagiri.

Benjing wulan Juli ngajêng punika ing Imagiri, Ngayogya, badhe dipun wontêni pamulangan enggal tiga, inggih punika: Pamulangan Dhusun (gadhahanipun kasultanan), H.I.S. saha sêkakêl sêkul (gadhahanipun Mohamadiyah).

Asiah

Presidhèn Tiongkok.

Kala tanggal 15 Juni ingkang kapêngkêr Cang Kai Sèk kapilih malih dados presidhèn ing Tiongkok.

Pêrang Kadang ing Tiongkok.

Wontên prajurit Mansuri sèkêt èwu pacak baris dhatêng ing sacêlakipun Pèping. Sanadyan miturut katranganipun parentah Mansuri anggènipun pacak baris wau namung nama mindhah pabarisan, nanging panampinipun ngakathah Mansuri kaanggêp badhe mitulungi Nanking saha ngalang-alangi para panuntun militèr Mansuri sampun ngantos ngrencangi Kanton.

Eropah

Cacah Jiwanipun Praja Itali.

Miturut petangan cacah jiwa kala tanggal 21 April, praja Itali cacah jiwanipun watawis wontên 41 yuta.

Têdhak Dhatêng Paris.

Kala tanggal 16 Juni ingkang kapêngkêr Kangjêng Sri Maharaja Putri Wilhèlminah sakulawarga rawuh ing Paris, dipun tampèni ing para pangagêng. Saking kaparêng dalêm Kangjêng Maharaja Putri Presidhen Doumer kapathêdhan bintang grootkruis in de Orde van den Nederlanschen Leeuw.

Paduka Tuwan Jhr. Mr. B.C. de Jonge.

Kala tanggal 15 Juni ingkang kapêngkêr Paduka Tuwan Jhr. Mr. B.C. de Jonge, badhe gêgêntosipun Ingkang Wicaksana Kangjêng Gupêrnur Jendral Jhr. Mr. A.C.D. de Graeff mriksani ing pamulangan têngahan têtanèn. Museum têtanèn saha kursus gêndhis ing dhepèntêr, nagari Walandi.

--- 768 ---

Wêwaosan

Dhêndhaning Angkara

20.

Prabu anèm: Hèh, ayo kowe gênti malêsa.

Abdullah: Wajibe aku isin nandhingi wong kang ora mitayani.

Prabu anèm botên kuwawi mirêngakên ucap ingkang mêmirang wau, lajêng nêmpuh, tandangipun kêsit kados thathit, barunging pêdhang ngantos botên katawis, namung kêmirêngan kêncrangipun tuwin kêtingal gêbyar wêdaling latu, nanging botên dangu, Prabu anèm anggaloso dhawah, nandhang tatu astanipun. Ing ngriku para nata sanèsipun lajêng ngêbyuk purun, Abdullah dipun kroyok ngantos kecalan papan, nanging mêksa botên kewran, sakêdhap-sakêdhap wontên nata ingkang dhawah gumalinting, dangu-dangu larut sadaya sami angunduri.

Rampunging pêrangan sampun nyandhak dalu, pêtêngipun andhêdhêt, namung lintang-lintang ing langit katingal pating krêlap, asuka padhang sumamar. Abdullah lingak-linguk, botên kantênan puruging sêdya, badhe mêdal kadhung-kadhung ing lampah, dening manggèn wontên salêbêting pêpêtêng. Abdullah piyambak inggih botên mangrêtos, punapa sababipun, dene sabibaring pêrang punika manahipun lajêng tab-taban, kados wontên ingkang dipun samarakên. Môngka manawi mirid kawontênaning mêngsah, botên manawi adamêl kasamaran makatên. Wusana Abdullah lajêng linggih ngêkêp dhêngkul, pêdhangipun sumèlèh ing sandhingipun, taksih ligan, nandhakakên saking botên tilar kaprayitnan.

Salêbêtipun linggih nyêkukruk, abdullah anggagas dhatêng lêlampahanipun sakawit angèngêti ing bab cidranipun dhatêng Nata Bagêdad, ngrumaosi manawi sihing ratunipun dipun walês ing awon, anggènipun gadhah sujana dhatêng gusti, pinanggihipun botên nyata. Nyut lajêng santun angggas dhatêng sang putri, ngrumaosi manawi piyambakipun punika tiyang ingkang bêgja, ingatasing tiyang alit, ngantos sagêd nampèni kasêtyaning putri linangkung. Dados sampun sêdhêngipun manawi manggih pakèwêd ingkang kados makatên, awit inggih namung pandamêl makatên punika ingkang sagêd anjalari kasêmbadaning sêdya. Saha sagêd ngangkat dhatêng kaluhuran. Wusana nyut, Abdullah kèngêtan dhatêng ki sudagar, malah ngantos kalair ucapipun: O, kyai, samantên katrêsnan sampeyan dhatêng kula, pangeman sampeyan dhatêng kula botên beda kados putra piyambak. Kula rumaos ngrisak panggalih sampeyan, anggèn kula ambêrung nuruti adrênging manah, adamêl kasamaran sampeyan sabên dintên. O, kyai, tiyang sêpuh kula. Abdullah sasampunipun ngucap makatên, lajêng nangis sênggruk-sênggruk kados lare alit.

Manah samar punika sanyata dados sasmita awon. Abdullah botên ngintên babarpisan, bilih ing sacêlakipun wontên tiyang andhêdhêp saha lajêng nubruk abdullah tuwin wicantên: Maling aguna, kowe tak cêkêl.

Ing sanalika Abdullah badhe budi, nanging lajêng dipun byuk ing tiyang kathah, saha lajêng dipun bêkta dados bêbandan. Abdullah botên gadhah cipta malih kajawi pêjah. Sêsambatipun: O, putri, aku tiwas.

Nalika Abdullah sêsambat makatên wau, kapirêngan tiyang ingkang nyêpêngi, Abdullah lajêng dipun ungêl-ungêli kalihan dipun tapuk: Unimu kang kaya mangkono kuwi, mung mênêng dening iki. Kêpluk.

Abdullah: Apa kowe ora isin napuki wong bêbandan.

Isina napuk, iya sae anjêjêg. Abdullah lajêng dipun jêjêg: gabrus. Lajênging wicantênipun: Ayo, mlaku, aja nganti kakehan tawan.

Abdullah kêpêksa miturut, lajêng dipun lêbêtakên ing pajagèn: galundhêng, mêmêlas.

X. Sang Putri dipun kunjara

Nyarêngi lêlampahan nunggil sadalu, ing kadhaton wayang-wuyungan, solahing tiyang pating bilulung, swara pating gêdêbug, pating jlêrit, sami alok ing kadhaton tinêmpuh ing bêbaya agêng.

Nalika sang prabu mirêng swara ingkang kados makatên wau lajêng miyos saking pasarean, animbali abdi bupati caos. Bupati caos sasampunipun sowan, sang prabu ngandika sêmu andharêdhêg: Nayaka, apa kang gawe gègèr sajroning kadhaton.

Nayaka: Kawula nuwun, para nata môncapraja sami lumêbêt ing Kradènayon.

Apa sira ora bisa malangi lêbuning para nata mau, lan mungguh prêlune apa dene padha malêbu manyêng kadhaton tanpa cêcala.

Kawula nuwun, kados sinuhun sampun uninga dhatêng wêwatêkanipun para nata môncapraja, ingkang sêdyanipun namung sami badhe damêl rêrêsah wontên ing ngriki, awit sadaya wau nama satru dalêm. Lan malih sarèhning sampun têtela, kêkiyataning para nata wau angasorakên prabawaning praja Ngêsam, tamtu kemawon malêbêtipun dhatêng pura tanpa mawi kasamaran.

Ucapira kang mangkono iku atêgês ngasorake kaluhuran ingsun, lah apa prêlune sira anjaga tata têntrêming kadhaton, yèn tinêmune kaya mangkene. Sira apa ora wirang marang awakira dhewe. (Badhe kasambêtan)

--- 145 ---

Nomêr 37 taun I.

Taman Bocah

Lampiran Kajawèn kawêdalakên sabên Sabtu.

Cangkriman

He, para mitra-mitraku kabèh, aku arêp andongèng marang kowe, nanging dongèngku iki ora tumônja mênyang apa-apa, kêjaba mung dadi cangkriman. Dadi mungguh saknyatane, dongèng iki ora ana. Mangkene dongèngku:

Ana wong loro siji aran Pak Suta, sing siji aran Pak Naya. Pak Suta iku tangane sing siji lagi lara ora kêna dianggo nyambutgawe, dadi yèn tumandang apa-apa barang sing ditandangi mau iya mung ditandangi tangan siji.

Anuju sawijining dina Pak Suta mênyang ênggone Pak Naya prêlu anjaluk bata 5 iji sing wutuh-wutuh arêp dianggo gawe kêrên. Barêng wis nêmbung mangkono iku wangsulane Pak Naya: Kowe kêna anjaluk bata 5 kogawa mulih, nanging anggonmu anggawa kudu mung sak rambahan, sarta anggonmu anggawa ora kêna kosôngga, pranggul utawa koindhit, nanging kudu kocangking, panyangkingmu bata lima iku ora kêna kowadhahi utawa kotalèni, dadi ya mung bata 5 kocangking tangan siji. Pak Suta barêng ngrungu kandhane Pak Naya mangkono iku banjur judhêg sarta bangêt anggone kewuhan. Saupama bata 5 iku dirangkêp, tangane masthi ora cakêp.

Mara kapriye mitra-mitraku kabèh, Pak Suta iku bisane tangan siji nyangking bata 5 ora kanthi diwadhahi utawa ditalèni.

Mitramu, R. H. Supraba.

Narima Nêmu Bêgja

Sambungane Kajawèn nomêr 47.

Pasulayan rêmbug.

Pak Klênthêng mlaku nginthag nyang pasar karo ambopong pitik. Upami sing dibopong mau jago, ya rada cakrak, apêse iya diarani botoh arêp adu jago, nanging barêng sing digawa mau babon, mèmpêre iya kaya wong mêntas ambêdhog pitik, bêgja-bêgjane diarani wong arêp adol pitik sing butuh bangêt. Mula lakune tansah diingêtake ing wong akèh.

Nanging tumrape Pak Klênthêng, diingêtake ing uwong iku malah rumasa digumuni, mula lakune Pak Klênthêng saya digawe-gawe, jangkahe ajêg, [ajê...]

--- 146 ---

[...g,] nanging alon, kaya wong mêcaki dalan.

Batine Pak Klênthêng: Sapa sing ora gêdhe atine, dhasar anggawa babon ana têngah pasar, thik diingêtake wong akèh, apêse bae diarani wong sugih pitik. Wong-wong kae mêsthi ana sing ambatin mangkene: Wong sing ambopong pitik kuwi, sabên dina mêsthi mangan cêplok êndhog, yèn mangan lawuhe iwak pitik. Hêh, uripe wong kaya ngono kuwi, rak kaya têmênggung, wênang anggadho dhadha mênthok sakarêp-karêpe.

Ing kono wêtênge Pak Klênthêng anyauri: Klikik. Pak Klênthêng banjur muni dhewekan: E, wêtêngku ngrêti ngêlih. Sabar dhisik.

Pak Klênthêng sajrone muni mangkono mau, tangane karo ngêmèk-êmèki kanthongan kêlambi, ing kono grênjêl, krasa ana dhuwite bolongan loro, atine clês, banjur arêp jajan, malêbu mênyang koplakan. Nalika dhèwèke arêp malêbu, kêpêthuk uwong manggul sênik, Pak Klênthêng banjur takon: Niku napa, dhi.

Wonge mangsuli: Dhêdhak, kang, ajêng dibucal.

Pak Klênthêng: Pundi gawa mriki, kula ijolane pitik lêmu.

Uwong sing manggul dhêdhak mau andomblong karo ngulungake lan muni: Môngga mawon.

Pak Klênthêng têrus malêbu koplakan, dhêdhak disèlèh ana pipi lawang, banjur linggih ngambèn karo muni: Didamêlake wedang tèh, sapacitane.

Ing ambèn kono akèh wong barêngane jajan, ana sing lagi wedangan, ana sing wis rampung, kari linggihan bae karo udud kêlobot, kukuse nganti anggêmbulêng kaya bêdhiyan.

Wong sing udud mau sudagar rajakaya, mêntas tuku utawa adol sapi saka pasar, dhuwite diwadhahi cangklong gêdhe disandhing linggih. Wong mau sasuwene tansah nyawang Pak Klênthêng, nanging ing batin satêngah nêpsu, awit wêruh Pak Klênthêng anggone anyèlèhake gêgawane nganti mabul-mabul, wusana disapa: Dika niku nyèlèhake napa ta, kang, nêgi le nganti mabul-mabul têkan ngriki.

Pak Klênthêng mangsuli karo ngêcurake wedang saka ing teko: Niku dhêdhak, mas sudagar.

Sudagar: Dika niku anèh, kang, dhêdhak mawon mang morake linggihan uwong.

Pak Klênthêng: O, Mas, dhêdhak niku dede sadhêdhak-dhêdaka, asline saking ayam, sakawite saking jaran. Pak Klênthêng banjur nyaritakake lêlakone kabèh, wiwit budhal saka omah nganti satêkaning koplakan mau.

Sudagar: We la, dika niku jênêng wong anèh, patrap dika niku botên lumrah. Lagi jaran mang ijolake sapi mawon, jênêng êmpun tuna, kok malah nganti têkan dhêdhak. La mêngke satêka dika ngomah rak dikrawus bojo dika.

Pak Klênthêng: O, Bojo kula niku wong alus, botên tau nêpsu, kula botên tau dikrawus, salawase mung diêlêm.

Sudagar: Ah, kôndha dika niku goroh. Napa ênggih wong lanang duwe tindak kaya ngotên, olèh pangalêm. Cêkake yèn nyata ngotên, dika kula wèhi dhuwit limang atus rupiyah.

Pak Klênthêng: Êngga dika tumut kula, yèn dika ajêng wêruh nyatane.

Sudagar sugih, banjur ngêtutake Pak Klênthêng.

--- 147 ---

Bab Lare Lêlados

Candhake Kajawèn nomêr 47.

Tatanan majêngipun sadaya pasugatan, punika ingkang dipun ladosi rumiyin piyambak kêdah pangagêng utawi ingkang minôngka sêsêpuhing tamu. Bilih lênggahipun tamu-tamu abêbanjêngan urut sêpuhing pangkat kalênggahan, lare ngladosi kêdah tata urut kacang, anggènipun nyaosakên ladosan anyambêti ngajêngipun cakêt, wiwit ôngka satunggal sambêt-sinambêt dumugi sakêmputipun radin, dados sadèrèngipun palados ngajêngipun cakêt nyaosakên ladosan dhatêng tamu, palados wingking satêrusipun sami kèndêl rumiyin, sampun ngantos nyaosakên ladosan, nanging kêdah nyambêti palados ing ngajêngipun cakêt, wondene salêbêtipun sami kèndêl ngêntosi, pambêktanipun tadhahan mantun kapandhi, santun katumpangakên lêrêsing dhêngkul têngên, nanging taksih dipun lawani tangan kiwa têngên, samôngsa ngajêngipun cakêt sampun majêng, wingkingipun lajêng sambêt kalihan lampah dhodhok nyaosakên ladosan, patrap pratikêlipun botên beda kados palados ngajêng piyambak kasêbut nginggil. Bilih tataning palênggahan tamu dipun damêl sapôntha-sapôntha, upaminipun angupêng meja sagolongan-sagolongan, punika ugêr ingkang sagolongan panggenan pangagêng sampun kaladosan jangkêp, palados ing wingkingipun têrus lajêng anyaosakên ladosan cêkapipun sapôntha-sapôntha wau, dados botên susah tatanan urut kacang sarta mawi ngêntosi ngajêngipun kados tatanan lênggah banjêngan, makatên malih patraping lampah dhodhok, tumrap palados ing panggenan pa[11] pangagêng, watawis namung wontên 50% nipun lampah dhodhok bilih lênggah banjêngan, langkung-langkung palados tumrap pêpanthan sanès-sanèsipun, lampah dhodhokipun cêkap bilih sampun kirang satindak kalih tindak kemawon kalihan pinarakanipun tamu-tamu. Mila makatên, amargi lênggahan kupêng utawi ngêpang meja, punika lare ladosan dhawah wontên pêngkêraning tamu-tamu, dados anggèning ngladosakên cêkap saking pêngkêran kiwa têngên. Wangsul lênggahan banjêngan têngah godhag, palados kêdah langkung ngajênging pinarakanipun tamu-tamu, makatên ugi anggènipun nyaosakên ladosan, kêdah wontên ngajêngan lêrês, pramila lampah dhodhokipun kêpêksa kêdah sawatawis dangu, wongsal-wangsul rambah-rambah lêstantun makatên.

Lare palados, badhe ngangkat tadhahan isi ladosan sêgahan tamu, punika wiwit saking panggenan pangrantunan, kêdah mawas utawi nyatitèkakên wujuding ladosan sapirantosipun, sampun ngantos katingal kenging rêrêgêd utawi kirang, nanging kêdah dipun taliti rêsik sarta kajangkêpakên punapa mêsthinipun. Lare-lare palados wêkdal sawêg lêlados wontên salêbêting pandhapa utawi wontên sangajênging para tamu, sampun ngantos cantênan punapa-punapa ingkang ngantos kêpirêngan tiyang, nanging kêdah namung kèndêl kanthi polatan sumèh. Badhe kasambêtan.

P.K. 585.

--- 148 ---

Tabêri ing Gawe

Candhake Kajawèn nomêr 47.

[Kinanthi]

Truwèlu sansaya bingung / kanthi dhêg-dhêgan ing ati / ora ngira babar pisan / tansah kêpêthuk mrangguli / anèh-anèhe ing jaman / nganti ngrasa gawe giris //

dadi mungguh sing kêtêmu / tumrap ing jamane kuwi / apa gagrak sing tumindak / sapa bae anyênêngi / ora ketang tômbok bôndha / watone sênêng ing ati //

tindak sing mangkono mau / iya luput iya bêcik / bêcik yèn pancèn sêmbada / sapa sing arêp ngrasani / nanging yèn pancèn rêkasa / prêlu apa dituruti //

[Grafik]

ora kêndhat si truwèlu / bangêt gone mikir-mikir / wusana bisa anggagas / sing nyatane makolèhi / tumindaking pagawean / kang nêkakake rijêki //

wusana bisa angguyu / saka bungahe ing ati / jalaran saka rumasa / bisa olèh dalan bêcik / sarananing olèh pangan / saka anggone tabêri //

mula wong tabêri iku / yèn sanyata diantêpi / jênêng wis ngambah utama / awit uwis diantêpi / klinci banjur ura-ura / karo linggih kêthip-kêthip //

enake wong urip iku / yèn bisa nglakoni mukti / sing wite saka rêkasa / anglakoni panas pêrih / kamuktène dadi tômba / êmate bisa nêrusi //

pola mungguh lêlakonku / apa nyata kurang apik / sabên esuk wis sadhiya / kanthi sabar angêntèni / parênge sing padha têka / arêp ngrêsikake sikil //

tak garap kanthi angguyu / tur ya sabar lan satiti / sapa wonge ora rêna / yèn aku bisa nglakoni / mung ing batin aku samar / yèn mrangguli kaya sing wis //

sikil luwih saka petung / sing nyang ati gawe giris / truwèlu wise anggagas / samare thukul ing ati / môngka nyata wus têtela / samar iku nêniwasi //

ora suwe banjur krungu / swara têka pating krêngkit / jêbul sing têka kalabang / sikile disêpatoni / mêsthi bae tanpa cacah / tur nyata anggêgilani //

nganti anggêblag truwèlu / nratabe satêngah mati / ananging nuli kêpêksa / kudu tumindak nglakoni / awit jênêng wis disêdya / kudu angarêpi wajib //

mungguh uwosing pitutur / wong anom wajib ngèlingi / nyang kabèh ing pagawean / kang wis têtêp dadi wajib / ora kêna krasa wêgah / kudu mantêp lan tabêri //

--- [0] ---

[Iklan]

Catatan kaki:

1. têlat. (kembali)
2. ingkang. (kembali)
3. kenging. (kembali)
4. sawêr. (kembali)
5. kangge. (kembali)
6. sambêti. (kembali)
7. Benjing. (kembali)
8. Miturut. (kembali)
9. adêdamar, (kembali)
10. adpokat. (kembali)
11. para. (kembali)