Dasanamajarwa, Paheman Radyapustaka, 1908, #827

1. Dasanamajarwa, Paheman Radyapustaka, 1908, #827. Kategori: Arsip dan Sejarah > Galeri
2. Dasanamajarwa, Paheman Radyapustaka, 1908, #827. Kategori: Bahasa dan Budaya > Kamus dan Leksikon

DASANAMADJARWA

--- [1] ---

Dengan rasa terima kasih sedalam-dalamnya kepada Bapak Moenadi
Gubernur/Kdh. Propinsi Djawa-Tengah dipersembahkan pengalih aksaraan Djawa ke Latin serangkaian buku-buku karya pudjangga-pudjangga Indonesia.

--- [2] ---

Purwaka

Nuwun awiyosipun, saking kumêdah kêdahing Yayasan Pahêman Radyapustaka Surakarta ngaturakên darma baktinipun ing Parentah, anggènipun hambangun kawontênanipun nagari sarta jiwaning rakyat, gaduging manah, Yayasan Pahêman kawruh-kawruh adi luhung, ingkang kasêrat ing buku-buku titilaranipun para luluhur, êmpu, pujangga, sarta para sarjana sujana kina, ingkang sampun langkung sêtêngah abad, sumimpên ing Musêum Radyapustaka, minangka sarana panggigah bokmanawi lajêng wangsul gumregah tumindaking luluri kabudayan kita pribadi, hingkang sampun kaloka kajanapriya alus lan luhuripun.

Buku-buku wau sakawit kathah para sadhèrèk ingkang sami rêmên maos, amargi kasêrat sastra Jawi sarta runtut ikêtanipun, isi piwulang luhur/alus wani-warni, malah wontên ingkang isi babagan kawruh/ngèlmi kasampurnan, katrangakên cêtha gamblang, gampil dipun mangêrtosi. Namung emanipun sarêng aksara Jawi samangke sampun awis ingkang sagêd maos, buku-buku ingkang isi piwulang adi luhung wau, saya suda hingkang kaparêng maos.

Mila saking punika Yayasan Pahêman Radyapustaka Surakarta hambudidaya supados buku-buku wau klêbêt bêbasan: “Sastra luwas mungging ing sampiran”, mila lajêng dipun pilihi, katêdak kaanyarakên, tuwin kasantunan ing aksara latin, supados para ingkang botên pana aksara Jawi sagêd nguningani isinipun.

Dene ingkang kapiji rumagang anindakakên pakaryan punika para sadhèrèk ingkang sami rêmên ngudi kawruh Kajawèn, sêsêpuhipun sadhèrèk R.M.T. Sêtyoso Tjokrodipuro, pènsiunan Bupati anom Karaton Surakarta, karyawan Radyapustaka.

Ing pangangkah murih bêbrayan kita sami sagêd ngalap pigunanipun, sarta botên kecalan lacak, buku-buku wau sagêda kagiyarakên ing pundi-pundi pêrpustakaan.

Sampun samêsthinipun manawi babaran enggal punika sagêd ugi kathah kêkiranganipun; murih sampurnanipun, Yayasan Pahêman Radyapustaka bingah sangêt manawi para maos kêrsa paring sêsuluh ingkang murakapi.

Salajêngipun kamanah pêrlu bokbilih para sarjana lulusan Univêrsitas-univêrsitas bagian sastra, sami kêparêng ngoncèki sarana ilmiah, mênggah punapa maknanipun isining buku-buku wau.

Wasana pangajabipun Yayasan Pahêman Radyapustaka ing nginggil wau sadaya, sanadyan namung sapala, sagêd handayani karaharjaning bangsa Rêpublik Indonêsia.

Surakarta, Januari 1970.

--- [3] ---

Sêrat Dasanamadjarwa

Kaêcap ing pangêcapanipun Tuan Vogêl Van dêr Hêidê & Co hing Surakarta

Tahun 1838

--- [4] ---

Sêrat Dasanama punika, ingkang winêjangakên wardi suraosipun dening Pujangga R.T. Sastronagoro abdi dalêm Bupati Kadipatèn Anom, inggih punika ingkang kasbut nama: Ng. Josodipuro ingkang kaping II, anggènipun anjarwani makatên punika saking angèstokakên dhawuhing karsa dalêm Ingkang Sinuhun Pakubuwana ingkang kaping IV ingkang angadhaton ing nagari Surakarta Hadiningrat, supados kagêm wawaton ing salaminipun, minangka pêpèngêt dhumatêng kajêngipun ing asma piyambak-piyambak, katêranganipun ing ngandhap punika:

Namaning Dewa:

1. Sang Hyang: têgêsipun amadhangi awit ing ngajêng têmbungipun: Sang, têgêsipun padhang, amêndhêt saking padhanging srêngenge awan. Sawênèhing Sarjana têmbung: Sang Hyang, dipun wêrdèni angidini, kapêndhêt saking têmbung hanungswara: Sajwan, purwa saking sahiya, têgêsipun hangèstokakên.

Sarèhning pamanggih kalih wau, têpang suraosipun inggih prayogi sami kangge wawaton, awit têmbung angidèni, tuwin angèstokakên, saèstu gadhah kajêng hamadhangakên, tandhanipun Dewa kawasa sipat mirah, sipat asih, anjurungi sakajating titah sadaya.

2. Sang Jwan: têgêsipun sasotyaning manungsa, wijangipun: Sang: sêtya, hadi, jwa, manungsa saking têmbung: wong. Dene wong punika jarwanipun piyambak paklowongan inggih raga, inggih awak, inggih sarira. Satêngahing Sarjana têmbung Sang Jwang dipun wêrdèni pipijining sasotya, wijangipun: Sang, Sotya, Dewa Jwang gadhah jarwa ingsun saking têmbung ingwang. Dene têgêsipun sun wau handhewe, piniji, witipun saking têmbung suhun, têgêsipun sumêmi, inggih punika gêsang, inggih gêsang inggih wiji. Dene têmbung: sun gadhah parèrèhan ingwang, têmbung ingwang gadhah parèrèhan têmbung mami, saking sumêmi wau.

3. Hab Sara[1], têgêsipun waskitha, punika ngajêng saking têmbung: haib sara, wijangipun: aib[2] elok, samar, sara, landhêp, alus, lêpas, dados pikajêngipun ingkang lêpas botên kasamaran dene sumêrêp sadèrèngipun winarah. Ingkang gaib, ingkang elok, ingkang samar sampun kacakra wontên sirning budi sadaya.

Dene têmbung Sangsêkrita wontên ingkang mirip suraosipun têmbung hapsara ingkang punika habsara têgêsipun heroh halus. mbok manawi pamêndhêtipun ngajêng saking têmbung: absrar wau, awit halus lêpas punika bangsaning samar, punapa dene roh saèstu inggih [ing...]

--- [5] ---

[...gih] saking elok; sabab habsara punika taksih badan halus, jisim rohkani, mila bangsa habsara punika kala samantên botên mêsthi ingkang mutrakakên, nanging inggih bangsaning Jawata sadaya.

4. Jawata: têgêsipun ing paugêraning gêsang, wijangipun jiwa, nyawa, ta: paugêran; sawênèhing Sarjana têmbung: Jiwata, jinarwan: jêjêring wiji; wijangipun: ji: rahsa, inggih wiji, saking parji. Wata: jêjêr, saking: Wat.

5. Gana: têgêsipun wujud kawasa; sawênèhing Sarjana têmbung: gana, kajarwan: luhur, dados saking wancahaning têmbung: gagana: kabêkta bangsaning para Dewa sagêd hangambah ngawang-awang.

6. Maha Nasa: têgêsipun langkung kawasa, wijangipun: maha luwih, agêng, nasa: kawasa.

7. Dewa: kabêkta saking namaning panggènan. Sawênèhing Sarjana têmbung: dewa dipun têgêsi: karsa ingkang linangkung, wijangipun: de: kajêng, wa: linangkung.

8. Dewata, têgêsipun: paugêraning pulo, dewata.

9. Jawata, têgêsipun: guruning tanah Jawi.

10. Suksmanasa, têgêsipun: kawasa kang samar, wijangipun: suksma: samar, nasa: kawasa.

11. Hamara, têgêsipun: samar, hamor.

12. Bathara, têgêsipun: agêng, jêmbar rèhipun.

13. Widadara, têgêsipun: roh ingkang langgêng, wijangipun: widodo, slamêt: inggih langgêng, ra: roh. Sawênèhing Sarjana têmbung: widadara dipun têgêsi: ganda karakêt, wijangipun kadamêl dados kalih wanda wida, ganda, borèh. Dara: rakêt.

14. Sura, têgêsipun: roh dening saking kabêkta badan alus.

15. Sidtya, têgêsipun: têrang dene wêruh sadurunge winarah.

16. Hong, têgêsipun: kinajrihan.

17. Rêsi, têgêsipun: suci.

18. Wiku, têgêsipun: pitêdah kawruh.

Namaning Widadari:

1. Habsari, têgêsipun: sasotyaning èstri, wijangipun hab: gaib, sosotya, sari, sêkar, nanging kangge wandaning èstri, utawi minangka jodho kêmbaraning dewa kang nama habsara.

2. Dewati, têgêsipun: rahsa ingkang hayu, wijangipun: de: kajêng, hayu. Wati: rahsa saking wot utawi minangka dados kêmbaraning [kêm...]

--- [6] ---

[...baraning] dewata.

3. Dèwi, têgêsipun: langkung hayu, wijangipun, De: kajêng hayu. Wi: luwih utawi minangka kêkêmbaraning dewa.

4. Bathari, têgêsipun: pangagênging pawèstri utawi kêkêmbaraning Bathara.

5. Waranggana, lêrêsipun: Warahanggana, têgêsipun: piniji para agêng, wijangipun Wara: agêng. Hanggana: dhewe, piniji.

6. Surawadu, têgêsipun: dewa wadon, wijangipun Sura: dewa Wadu: wadon.

7. Suraduhita, têgêsipun: dewaning wadon, wijangipun Sura: dewa, duhita: wadon.

8. Widadari, têgêsipun: tuking ganda, wijangipun Wida: ganda, dari: tuk.

9. Surarêtna, têgêsipun: dewaning wadon, wijangipun Sura: dewa, rêtna: candra.

Namaning Ratu:

1. Naradipa, têgêsipun: wong kang amadhangi, wijangipun: Nara: uwong, dipa: padhang. Dene panjênêngan Ratu hamadhangakên pêtênging kawula, kadosta: angruwat kang kacacat, tiyang malih sato, tuwin sawarnining tiyang ingkang salah kadadosan, sapanunggilanipun pinari-purna, angganjar dasih ingkang kamlaratan, marasakên ingkang sakit, mulyakakên ing apapa.

2. Naranata, têgêsipun: uwong umarentah, wijangipun: Nara: uwong, nata: marentah.

3. Narapati, têgêsipun: sosotyaning manungsa, wijangipun: Nara: uwong, Pati: sotya. Sawênèhing Sarjana ugi nêgêsi wong amarèntah, wijangipun Nara: uwong, pati: parentah.

4. Bupati, têgêsipun: parentahing bumi, wijangipun Bu: bumi, pati: parentah.

5. Bumipala, têgêsipun: panungguling bumi, wijangipun Bumi: sanjarwa[3], pala: panunggul.

6. Buminata, têgêsipun: parentahing bumi, wijangipun: Bumi: sampun jarwa, nata: parentah.

7. Prabu, têgêsipun: marabot, sawênèh anêgêsi: bapa, inggih bapaking manungsa kathah, saking têmbung Arab: Praabu, têgêsipun: bapa.

8. Katong, têgêsipun: dewa katingal.

9. Ratu, têgêsipun: narambahi.

--- [7] ---

10. Pamasa, têgêsipun: kawasa.

11. Hèrayangsa, têgêsipun: piniji ing dewa, wijangipun: Hèrywang: dewa, sa: piniji.

12. Narpadipa, têgêsipun: kajêng adamêl padhang, wijangipun, Narpa: kajêng, dipa: padhang.

13. Aji, têgêsipun: kajèn kinawêdèn.

14. Raja, têgêsipun: pangagêng.

15. Sunan, têgêsipun: pupundhèn.

16. Sinuhun, têgêsipun: ing ngêbun-êbun[4].

17. Hisywara, têgêsipun: linuhur.

18. Narendra, têgêsipun: gugununganing wong, wijangipun Nara: uwong, endra: gunung.

19. Sri, têgêsipun: bagus, hayu, mila têmbung Sri kangge dhatêng sêsêbutan Ratu priya, Ratu putri.

20. Mahawirya, têgêsipun: agung, luhur, wijangipun Maha: agêng, wirya: luhur.

21. Pangêmpyan, têgêsipun: angaubi utawi barukuti.

Dene ing dewa nagari ingkang kangge inggih amung prabu, raja, ratu, nata, narendra, narpati; dene tanah Ngarab sêsêbutanipun: Sultan, têgêsipun: inggih botên bèntên kaliyan têmbung jawi Susuhunan utawi Sinuhun. Dene sêsêbutan kangjêng wênang dhatêng kakung, wênang dhatêng putri, kajêngipun inggih ingkang bagus utawi ingkang ayu. Têmbung ratu: inggih wênang dhatêng kakung, inggih wênang dhatêng putri.

Bandara punika têmbung wancah, èntaripun: banda hudara, têgêsipun: têrah têdhaking wong bangsa agung, luhur, wijangipun: banda: agêng, hudara: luhur.

22. Pramèswari, têgêsipun: langkung linuhuring wèstri, wijangipun: parama: linangkung, iswari: linuhuring èstri.

23. Pramèswara, têgêsipun: inggih sami kaliyan pramèswari, anamung sastranipun ing ngajêng pramèswara.

24. Warasupadmi, têgêsipun: pangagênging garwa, wijangipun: Wara: pangagêng, supadmi: garwa.

25. Padniswara, têgêsipun: garwa ingkang linuhur, wijangipun padni: garwa, iswara: luhur.

26. Dahita, têgêsipun: mustikaning wadon, inggih wadon ingkang pinusthika.

27. Narpawadu, têgêsipun: ratuning wadon, wijangipun Narpa: ratu, wadu: wadon.

--- [8] ---

28. Narpadahita, têgêsipun: ratu musthikaning wadon.

29. Narpahèstri, têgêsipun: ratu wadon, wontên malih têgês: èstri jumurung inggih punika: wajibing èstri jumurung ing priya, tan kenging lênggana ing sapakon.

30. Nareswari, têgêsipun: ratu dhudhuwuraning wadon, wijangipun Nara: wong, sarèhning tumrap ratu èstri dados katêgêsan: pawongan, Iswari: ratu wadon.

31. Waraduhita, têgêsipun: pangagênging wadon, wijangipun: Wara: pangagêng, duhita: wadon.

32. Natareni, têgêsipun: ratuning wadon, wijangipun Nata: ratu, Reni: wadon.

33. Kangjêng Ratu, têgêsipun: sang ratu hayu.

34. Warareni, têgêsipun: pangagênging èstri, wijangipun: Wara: pangagêng, reni: èstri.

35. Srimahèswari, têgêsipun: ratu pangagênging putri.

36. Sori, têgêsipun: musthikaning putri.

37. Rêtnadayinta, têgêsipun: sosotyaning wadon.

Namaning lanang:

1. Lanang, têgêsipun: lana inggih punika: jêjêg, ngadêg.

2. Jalêr, têgêsipun: bênêr.

3. Jalu, têgêsipun: anêdya têlu: ngaras[5], 2 prêmbayun, 3 pawèstrèn.

4. Priya, lêrêsipun têmbung: parikaya, têgêsipun: kuwawi makantuk, wijangipun pari: pakantuk, kaya: kuwat.

5. Sataradya, têgêsipun: mranata nagari, wijangipun: Sata: mranata, radya: nagari.

6. Mantriwisesa, têgêsipun: kadunungan wêwênang tigang prakawis: ulat, ulah, ilat, têgêsipun ulat: pamawasan, dene anguningani pangolahing praja, ulah: mangêrtos, dene mangêrtos samukawis lampah-lampahing praja, ilat: lidah.

7. Walija, têgêsipun: wêtuning kuwat, wijangipun: Wali: kuwat, ja: wêtu.

8. Kakung, têgêsipun: kaku, ingkang kaku wau yèn nuju kajêngipun.

9. Purusa, têgêsipun: palurusa utawi marosa inggih punika kuwat.

Namaning wadon:

--- [9] ---

1. Taruni, têgêsipun: yèn dèrèng mangsa; dados kaupamèkakên godhong nèm inggih sinom.

2. Kintaka, têgêsipun: manawi sampun mangsa, dados kaupamèkakên sêkar pudhak.

3. Wahila, têgêsipun: yèn maksih kapingit.

4. Wararana, têgêsipun: yèn wontên paprangan, wijangipun: Wara: wadon, rana: paprangan.

5. Lantasi, têgêsipun: yèn lumajêng.

6. Wanodya, têgêsipun: yèn sampun panggih.

7. Marnadu, têgêsipun: yèn sampun sapaturon kajêngipun maranahadu inggih abên prang tangkis kaliyan waos.

8. Sarika, têgêsipun: yèn sampun anak-anak dados kaupamèkakên sêkar.

9. Kênya, têgêsipun: yèn taksih parawan, kaupamèkakên yèn taksih wantah.

10. Rara, têgêsipun: yèn taksih parawan tanggung, dados kaupamèkakên pindha sosotya.

11. Parawan, têgêsipun: ingkang taksih dèrèng laki, têgêsipun prawa: sorot, dados kaupamèkakên taksih sumorot. Kapirit saking dèrèng kalong cahyanipun, punapa dene taksih suci, inggih punika taksih lêgan loncang-lancing.

12. Hèstri, têgêsipun: rêmbês titiga prakawis: 1 ngêdalakên toya, 2 mijilakên rah, 3 mahyakakên mani numpah.

Namaning Patih:

1. Patih, têgêsipun: matah.

2. Patya, têgêsipun: mataha.

3. Matriman, têgêsipun: anglangkungi tigang prakawis: bupati, papati, senapati.

4. Mantrimukya, têgêsipun: inggih dados tungguling prakawis wau. Têgêsipun mukya: panunggul.

5. Natapraja, têgêsipun: anata nagari, wijangipun nata: matrap, matah; praja: nagari.

6. Nataradya, têgêsipun: mranata nagari, wijangipun nata: mranata; radya: nagari.

7. Mantriwisesa, têgêsipun: kadunungakên wawênang tigang prakawis. ulat, ulah, ilat, têgêsipun: ulat: pamawasan, dene anguningani pangolahing praja, ulah: mangêrtos, dene mangêrtos samukawis lampah-lampahing praja, ilat: lidhah, dene lêpas [lê...]

--- [10] ---

[...pas] dhatêng pangolahing para pabên. Sawênèhing Sarjana mantri punika dipun jarwani angawruhi tigang prakawis: nistha, madya, utama. Nisthanipun dene anyumêrêpi dhatêng alit, madya dene anyumêrêpi dhatêng têngah, kadosta: bupati lan sapanunggilanipun, utamènipun dene angêmbani dhawuhing ratu.

8. Mantrimukya, têgêsipun: Mantri mukti awit sadaya abdidalêm sapanginggiling jajar minggah kasêbut Mantri.

Namaning Tumênggung:

1. Tumênggung, têgêsipun: dhêdhênggung utawi tumanggung, dene hanananggung dhatêng sawawêngkonipun.

2. Bopati, têgêsipun: kabubuhaning parentah.

3. Nayaka, têgêsipun: polatan utawi panunggul.

4. Wadana, têgêsipun: pangajêng, dene dados pangajênging bawahan.

5. Manggala, têgêsipun: pangagêng.

6. Prawara, têgêsipun: pangagêng.

7. Pratiwa, têgêsipun: sarwa samêkta, wijangipun têmbung parati, miranti, kiwa, karo.

8. Pradara, têgêsipun: têngah antaraning pangagêng, awit dara gadhah jarwa hantara hagêng.

Namaning utusan:

1. Utusan, têgêsipun: putusan inggih pangrampungan.

2. Duta, têgêsipun: hanglantarakên.

3. Caraka, têgêsipun: hangimbalakên pangandika.

4. Hanggandhèk, têgêsipun: ngêmban dhawuh utawi nggandhèng.

5. Cundhaka, têgêsipun: têlik.

6. Nibasara, têgêsipun: huncal-huncal.

7. Darsana, têgêsipun: hanulad.

8. Prajaka, pradaka, têgêsipun: pamariksa.

9. Cundhamani, têgêsipun: anyundhukakên raos, kajêngipun mundhi dhawuh.

10. Sunandha, têgêsipun: linuwihing wicara.

Namaning Wong:

1. Wong, têgêsipun: awak, kajêngipun kalowong.

2. Nara, têgêsipun: landêp, purba saking têmbung sara.

--- [11] ---

3. Jana, têgêsipun: sugih panyana, utawi dumunung.

4. Janma, têgêsipun: têdhaking jan utawi dumunung luwih.

5. Manusa, têgêsipun: punjèning rahsa, wijangipun: manu: mani; sa: sawiji.

6. Tiyang, têgêsipun: warasaning dewa, utawi jêjêr.

7. Janmi, têgêsipun: dumunung ing bumi.

8. Manusiha, têgêsipun: musthikaning banyu. Anggènipun winardèn makatên punika, dene manusa asal saking banyu.

Namaning Langit:

1. Akasa, têgêsipun: santosa.

2. Langit, têgêsipun: kumêlip.

3. Gêgana, têgêsipun: anglimputi, inggih anguwaosi, mila katêmbungakên anguwaosi: langkung luhur utawi panggènan langkung têbih.

5. Jumantara, têgêsipun: antara kang lêpas têbane, inggih antara ingkang alus.

6. Widik-widik, têgêsipun: polatan bênêr, inggih têbih, labêt ing nginggil punika lantas kemawon mbotên kalingan ing wawarnèn wadhag.

7. Namu-namu, têgêsipun: hamus-hamus.

Namaning Lintang:

1. Lintang, têgêsipun: linangkung, dene kathahipun anglangkungi sadaya wawarnèn ingkang katingal.

2. Kartika, têgêsipun: kêrbèt, dene kasawang saking ngalam donya katingal pating kêrlip.

3. Sukra, têgêsipun: maramong, awit dene katingal abyor.

4. Sudama, têgêsipun: sumorot pindha damar.

5. Sasa, têgêsipun: sawiji-wiji, dene dados wiwijèning samukawis wawarnèn ing donya punika sadaya, dèrèng wontên samukawis sampun mujudakên lintang adhapur sinaroja, awarni manusa, sato, ibêr, dharat, bujêngan toya, dandosan.

Namaning Rêmbulan:

1. Rêmbulan, têgêsipun: patêmpuhan.

2. Candra, têgêsipun: bundêr utawi rêngga, dene wujudipun

--- [12] ---

sarwa hangrêsêpakên.

3. Purnawa[6], têgêsipun: wêtah, inggih punika yèn wulan gangsal wêlas.

4. Wulan, têgêsipun: wêtahan, inggih punika yèn wulan jangkêp umur tigang dasa dintên.

5. Sasi, têgêsipun: miji, inggih punika yèn umuripun nuju sangalikur dintên.

6. Sitarêsmi, têgêsipun: hangrêsêpakên manah, wijangipun: sita: hati; rêsmi: ngrêsêpakên.

7. Sitangsu, têgêsipun: pamanahan anglangkungi; ngingsêp.

Namaning Srêngenge:

1. Srêngenge, têgêsipun: sêrêng tumangi, inggih punika murugakên dhatêng kêkêncêngan.

2. Surya, têgêsipun: sosorotipun anuju kahayuban.

3. Rawi, têgêsipun: kumaringêt, angêdalakên toya dados jawah.

4. Harka, têgêsipun: hanganakakên banyu, wijangipun: har: banyu; ka: hanak.

5. Bagaskara, têgêsipun: urub kang adamêl kiyat, wijangipun bagas: kiyat; kara: urub, gawe.

6. Bagaspati, têgêsipun: ratuning papadhang, wijangipun: bagas: padhang; pati: ratu.

7. Wrahaspati, têgêsipun: mamrih waras, wijangipun Wrahas: waras, pati: marentah, angrèh, mamrih.

8. Haruna, têgêsipun: Mêrês banyu, dene sagêd anggaringakên samukawis kang atêlês.

9. Siwandakara, têgêsipun: pangawak urub, wijangipun: siwanda: awak, kara: urub.

10. Raditya, têgêsipun: narambahi kaluwihan, wijangipun: rad: jagad, ditya: linangkung. Sawênèhing Sarjana anêgêsi hadi-hadining jagad.

11. Jamahagni, têgêsipun: paningal latu, wijangipun: jamata: paningal, agni: latu.

12. Tandhaning dumadi, têgêsipun: pratandhaning titah, dene tandhaning gêsang saking latu, witing latu saking srêngenge.

Namaning Banyu:

1. Hudaka, têgêsipun: banyu mungguhing wawadhah.

--- [13] ---

2. Êtuh, têgêsipun: banyu yèn mungguhing woh-wohan.

3. Warih, têgêsipun: banyu yèn mungging oyod, utawi mungguhing karambil.

4. Tirta, têgêsipun: banyu yèn mungguhing sumur.

5. Lowak, têgêsipun: banyu yèn mungguhing rêrêmbês.

6. Wulusan, têgêsipun: banyu mancur saking gunung.

7. Pêtha, têgêsipun: banyu kang munthuk malêndhung.

8. Rancakkersi, têgêsipun: banyu mili katalangan.

9. Sindu, têgêsipun: banyuning lesan inggih punika idu.

10. Sinduhupaka, têgêsipun: banyu bangawan, wijangipun: sindu: banyu, hupaka: kêklêmapakaning lèpèn.

11. Suci, têgêsipun: banyu ing pasimpênan kadosta: jêmbangan, gênthong, padasan, kêndhi, kulah sapanunggilanipun.

12, Harjuna, têgêsipun: banyu yèn mungguhing watu, utawi toya ing jun, wijangipun har: banyu, juna: jun.

13. Jala, têgêsipun: bantu molah, inggih mili.

14. Sih, têgêsipun: banyu ngasrêpi.

15. Jahning, têgêsipun: banyu têlaga.

16. We, têgêsipun: banyu rêrambas.

17. Rapu, têgêsipun: banyu sinolah.

18. Sagara, têgêsipun: banyu angidêri jagad.

19. Tasik, têgêsipun: banyu polatan têbih.

20. Laut, têgêsipun: banyu ngêlangut.

21. Jalanidi, têgêsipun: banyu kang bênêr, utawi banyu kang hangêndhog inggih banyu hangêdhung.

22. Hèrnawa, têgêsipun: banyu sawangan ingkang têbih.

23. Samodra, têgêsipun: banyu matêmpukan mubêng.

24. Hudaya, têgêsipun: banyu kang akèh utawi banyu munjung inggih banyu kuwat, dene pakumpulanipun langkung kathah.

25. Hudadi, têgêsipun: banyu wuwuh-wuwuh.

26. Jadiyan, têgêsipun: banyu angalun.

Namaning Bumi:

1. Bumi, têgêsipun: lêbu sumêmi.

2. Lêmah, têgêsipun: mahmah.

3. Bantala, têgêsipun: dhadhasar.

4. Kisma, têgêsipun: kikising banyu.

5. Pratala, têgêsipun: ambah-ambahan.

6. Pratiwi, têgêsipun: ambah-ambahan êlêt-êlêting banyu.

--- [14] ---

7. Rat, têgêsipun: narambahi.

8. Jagad, têgêsipun: ambah-ambahan.

9. Wati, têgêsipun: ngêkahi.

10. Loka, têgêsipun: sumarambah.

11. Lêbu, têgêsipun: pangêmotan.

12. Bawana, têgêsipun: jêmbar.

13. Mandala, têgêsipun: wawatês.

14. Pramudita, têgêsipun: angwontênakên sarwa tumuwuh.

Namaning Gunung:

1. Gunung, têgêsipun: gênêng, angatingalakên jurang-jurangipun.

2. Hendra, têgêsipun: yèn katingal saking katêbihan.

3. Giri, têgêsipun: yèn kalingan sukuning gunung.

4. Parwata, têgêsipun: yèn kalingan ing luhur.

5. Wukir, têgêsipun: yèn pinuju cinangkraman. Têgêse cinangkraman manawi kangge lêlangênan.

6. Hancala, têgêsipun: manawi kanggènan tiyang anastapa.

7. Hasalingga, têgêsipun: bilih kêdêgan[7] pucuking rêdi.

8. Haldaka, têgêsipun: bilih tinimbang samining hardi.

9. Wanawasa, têgêsipun: hardi mawi wana.

Namaning angin:

1. Maruta, têgêsipun: pamoring loro dene sagêd anunggil toya akaliyan nunggil amun-amun.

2. Bayu, têgêsipun: angin damêl rahayuning têtanêman.

3. Bajra, têgêsipun: hangèbêki.

4. Prahara, têgêsipun: angin agêng.

5. Pancawara, têgêsipun: angin pakumpulan gangsal, saking têngah inggih punika ngandhap nginggil, sanèsipun saking keblat sakawan.

6. Lesus, têgêsipun: angin ngêros.

7. Angin, têgêsipun: sagêd sumurup ing sadhengah panggenan kang bolong utawi tansah amolah kumêjib[8] kêjêp.

8. Pawana, têgêsipun: angèbêki kawontênan.

9. Anginkakim, têgêsipun: prahara kang langkung kêras, adamêl risak.

10. Angin sar-sar, têgêsipun: angin tanpa sangkan inggih damêl risak.

11. Hayaskara, têgêsipun: angin buwang mega.

--- [15] ---

12. Aliwawar, têgêsipun: angin ingkang ngentarakên watu.

13. Angin ngasip, têgêsipun: lesus sagantên, ingkang damêl risaking baita.

14. Angin ngasêp, têgêsipun: prahara damêl risak.

15. Sindhungriwut, têgêsipun: prahara têmpuran saha mawi jawah.

16. Gulingan, têgêsipun: angin handhasar, anyakecakakên sare.

Namaning Blêdhèg:

1. Blêdhèg, têgêsipun: kabêkta saking swara jumêbrèt.

2. Gêlap, têgêsipun: mawi tandha gumêbyar kumêlap.

3. Gragsa, têgêsipun: ingkang damêl risak samukawis.

4. Wrahaspati, têgêsipun: ratuning galak, wijangipun: wrahas: galak, pati: ratu.

5. Kêthug[9], têgêsipun: suwantên ingkang nglangkungi sora.

6. Kupak, têgêsipun: langkung bantêr.

7. Patêr, têgêsipun: swara ingkang kadi mubêng.

8. Cancala, têgêsipun: anjêjak, dene anjêjak umbulipun dhatêng tawang.

9. Jalada, têgêsipun: balêdhèg wor mêndhung.

Namaning Jawah:

1. Udan, têgêsipun: banyu tumurun.

2. Warsa, têgêsipun: banyu bênêr dene dèrèng kacampuran ing toya sanès.

3. Riris, têgêsipun: jawah kêrêp.

4. Jawah, têgêsipun: wêtuning banyu inggih toya karingêt.

5. Garimis, têgêsipun: jawah lêmbat.

6. Rêrêp-rêrêp, têgêsipun: jawah tuturuh.

7. Hawrur, têgêsipun: banyu sumawur.

8. Têruh, têgêsipun: banyu tandha gara-garaning sinatriya.

9. Rarabi, têgêsipun: jawah sontên.

10. Surur, têgêsipun: jawah ngarècèh.

11. Warsaya, têgêsipun: ananing banyu dene witing toya saking jawah.

12. Wrêsthi, têgêsipun: jawah adêrês langkung lêmbat.

Namaning Mêndhung:

--- [16] ---

1. Mêndhung, têgêsipun: mangêndhong, dene dados ngêndhonganing toya jawah.

2. Jaladara, têgêsipun: êndhêg-êndhêganing awang-awang, wijangipun jala: anggrêg-anggrêg, udara: awang-awang.

3. Kuwera, têgêsipun: panggènan pêngêmotan toya jawah.

4. Jaladha, têgêsipun: banyu angêndhong, dene andhongan toya jawah.

5. Dhanu, têgêsipun: mêndhung pêtêng.

6. Himahèrya, têgêsipun: mega angêmu toya, inggih mêndhung ugi.

7. Himaudaka, têgêsipun: inggih mega ngêmu toya, wijangipun hima: mega, udaka: banyu, saking wancahaning têmbung hudaka.

Namaning Mega:

1. Hima, têgêsipun: yèn ngglingi[10] wulan nipis.

2. Dirada, têgêsipun: mega cêmêng nunggil mega abrit.

3. Himakapura, têgêsipun: yèn mega angidêri srêngenge.

4. Sastiti, têgêsipun: yèn mega amor lan kakayon.

5. Himantaka, têgêsipun: yèn mega papag lan banyu.

6. Hulur, têgêsipun: yèn mega panjang hanjalèntrèng.

7. Kokap, têgêsipun: yèn mega putih kadi kukus.

8. Mega, têgêsipun: pangêmotaning banyu, amargi karingêt sapanunggilanipun asring manggèn ing ngriku, minangka kasangsangan[11].

Namaning Kukuwung:

1. Kukuwung, têgêsipun: kabêkta saking wujudipun kuwung, inggih ngêlowong.

2. Wangkawa, têgêsipun: kumalowong.

3. Danu, têgêsipun: kuwung marganing udan, wijangipun: dan: udan, nu: dalan, amargi kuwung punika tejaning banyu, sabên banyu kasorot dening surya mawa kuwung, sasirnaning kuwung têmtu jawah lajêng tumurun.

4. Danumaya, têgêsipun: kuwung ingkang sorotipun langkung wêning, jalaran rêsik tanpa mêndhung, wêkasan botên dhawahakên jawah, sabab saking kabuncang ing angin.

5. Tejaherwo, têgêsipun: tejaning banyu, wijangipun: ja sampun mastani, herwo: banyu.

--- [17] ---

Namaning Calèrèt:

1. Calèrèt, têgêsipun: sumêlèt.

2. Kilat, têgêsipun: calèrèt ingkang dumunung wontên mega kandêl badhe jawah.

3. Lidah[12], têgêsipun: kilat ingkang mangsaning dalu.

4. Widyata, têgêsipun: kilat sumêla mega pêtêng.

5. Thathit, têgêsipun: kilat anyarêngi galudhug.

6. Kêdap[13], têgêsipun: mangsa pinuju pêtênging jawah karya papadhang.

7. Kêlap, têgêsipun: gilap, inggih punika sorot hawaning latu bêntèr ingkang dumunung wontên ngamun-amun, manawi katrajang dening mêndhung, mega jawah, bêsatipun dados balêdhèg.

Namaning Galudhug:

1. Galudhug, têgêsipun: swara têtumbukan, têmpukaning daya angin, latu, amun, toya kang kinarubêng dening mêndhung.

2. Gêtêr, têgêsipun: swara kang ngobahakên pangrasa, amargi swantênipun amêtik wontên talingan, jalaran kakubêng mêndhung dados tanduking swara mêlêg botên sagêd buntas marênca.

3. Guntur, têgêsipun: swara kang angebahakên pangrasa kados dene nggorêgakên jagad sadaya.

4. Grah, têgêsipun: swara adamêl obahing jagad, utawi damêl gêtêring talingan.

5. Gumuruh, têgêsipun: swara tampan-tinampan.

Namaning Buta:

1. Buta, têgêsipun: agêng, utawi mamak, saka kabêkta asring angrêbat lan angrubut.

2. Danawa, têgêsipun: cêpak nêpsu, wijangipun dan: nuli, hawa: nêpsu, tuwin têdhaking Bathara Dhanu.

3. Ditya, têgêsipun: linuwih, dene sarwa sêmbada sagêd manjing ajur-ajèr.

4. Raksasa, têgêsipun: bangsaning bêrkasakan.

5. Raksasa, têgêsipun: mangsa sidhêkah, wijangipun rasa: aksa, rasa: mangsa, aksa tingalan, dados sidhêkah punika sabên tingalaning jawata, tuwin para nata katelat sagunging manungsa sadaya.

6. Gandarwa, têgêsipun: wujud manungsa.

--- [18] ---

7. Asura, têgêsipun: wanthèn, dene botên wontên ingkang kahêropakên.

8. Wil, têgêsipun: hangarad, inggih punika kangge gègèrèd.

9. Wisada, têgêsipun: sagêd siluman.

10. Yaksa, têgêsipun: angrusak sidhêkah dene sabên ari rudraksa mêmulenipun Sang Hyang Guru para danawa sami kapancènan ingkang dados aratanipun sajèn.

11. Rarêksi, têgêsipun: buta wadon jodhoning rasêksa.

12. Diyu, têgêsipun: buta wadon.

Namaning Kêthèk:

1. Kêthèk saminipun kothèk, têgêsipun sugih swara.

2. Wre, têgêsipun: sagêd anjêlih.

3. Kapi, têgêsipun: sugih wulu.

4. Kuthila, têgêsipun: awon bathukipun.

5. Wanara, têgêsipun: kewan warna manungsa, wijangipun: Wan: kewan, nara: wong.

6. Plawaga, têgêsipun: dene sarwa cikat.

7. Palwaga, têgêsipun: dene sarwa tarampil.

8. Palgosa, têgêsipun: sarwa mangêrti.

9. Rewanda, têgêsipun: pangawak swara, wijangipun re: swara, wanda: awak.

10. Kalidan, têgêsipun: sarwa mikat.

11. Kênyung, têgêsipun: kêthèk wadon.

12. Gapila, têgêsipun: tarampil.

Namaning Gajah:

1. Gajah, têgêsipun: sugih solah, lungguhipun yèn anèng wana.

2. Hasthi, Hèsthi, têgêsipun: tinunggangan.

3. Dirada, têgêsipun: yèn mêta.

4. Didiradda[14], têgêsipun” gajah siyung kalih, wijangipun: dwi: loro, radda: untu, inggih punika gadhing.

5. Wanniti, têgêsipun: yèn pinolasan inggih punika pinêrabotan saput parantos.

6. Matêngga, têgêsipun: yèn binêkta cangkrama.

7. Dwipangga, têgêsipun: ngunjuk kaping kalih, wijangipun dwi: loro, pangga: sêrot, dene yèn ngombe saking tlale, lajêng katampèn panyêroting cangkêm.

--- [19] ---

8. Samaja, têgêsipun: yèn binêkta aprang.

9. Jagamuka, têgêsipun: gajah ngamuk, gajah pangarêp, gajah yèn tinunggangan ing buta.

10. Brajamuka, têgêsipun: gajah ngamuk ngangge dadamêl utawi yèn binarêng.

11. Liman, têgêsipun: haliman dene sami-sami bubujêngan wana alim piyambak dhatêng prakawis sacumbana, utawi wontên ingkang mastani liman punika kados suku lima, dene têlalenipun sagêd dumugi siti, utawi wontên ingkang mastani malih liman punika yèn nuju wontên cancangan wantilan.

12. Gathamuthu, têgêsipun: bilih badhe cumbana, awit katingal agêntha mathuthuk.

Namaning Jaran:

1. Jaran, têgêsipun: ujar njaran, dene wontên gêdhogan ijèn mbotên kawoworan bangsanipun.

2. Kuda, têgêsipun: sagêd midêr.

3. Wajik, têgêsipun: wijik, inggih punika suku panggènan wijikan nama wajik, karan namaning turangga.

4. Turangga, wijangipun turahongga, tura: alus, ongga[15]: badan, katêgêsan lêmês badanipun.

5. Kapal, têgêsipun: wantèh, dene sarwa mangêrti dhatêng pangajaran.

6. Swa, têgêsipun: jaran kinasih, inggih punika tumpakan.

7. Hurdakan, têgêsipun: tunggangan.

8. Gêdhog, têgêsipun: gêgêdhug, dene sami-sami kewan linangkung piyambak.

Namaning Macan:

1. Macan, lêrêsipun macwan, têgêsipun: waciya inggih punika anggêro, anggêmprong.

2. Singa, têgêsipun: sagêd mungêl singahong.

3. Singka, têgêsipun: inggih ingkang sagêd mungêl singahong.

4. Saradula, têgêsipun: têtêmpukaning lalandhêp, kadosta: untu siyungipun, ilat kados parut, cakar kuku lancip.

5. Mong, têgêsipun: kang sagêd mungêl mahong.

6. Harimong-harimong: têgêsipun: mêramong, dene abang mawi lorèk.

7. Keswari, têgêsipun: sarwa bruwut-bruwut.

--- [20] ---

8. Jagur, têgêsipun: macan ndhêkêm.

9. Margapati, têgêsipun: rakêt ratu.

Namaning Banthèng:

1. Banthèng, têgêsipun: bêndhing, dene lumanang-lanang.

2. Garddaka, têgêsipun: sugih nêpsu.

3. Handaka, têgêsipun: pangawakan lêmbu.

4. Angun-angun, têgêsipun: banthèng rosa.

5. Sikandana, têgêsipun: banthèng lanang.

6. Sikandini, têgêsipun: banthèng èstri.

7. Jajawi, têgêsipun: banthèng èstri.

8. Griksa, têgêsipun: gêtapan labêt saking kêndêl, gêtapanipun botên was-sumêlangan, gêtapan nêpsu kêdah ngamuk.

9. Garagsa, têgêsipun: angajrihi, dene sabên sumêrêp samukawis kêdah ambujung, angamuk, punapa malih manawi kataton lajêng handêr kapurunanipun.

Namaning Lêmbu:

1. Lêmbu, têgêsipun: hamot, dene ngamot samukawis babêktan kuwawi.

2. Sapi, têgêsipun: amêdamêl kasar utawi kêndêl dhatêng papanas.

3. Handaka, têgêsipun: sapi angon.

4. Handana, têgêsipun: sapi lanang pilalan.

5. Handini, têgêsipun: sapi wadon pilalan.

6. Gah, têgêsipun: agahan dene botên tampik ingkang dipun wawratakên.

7. Pirdos têmbung Arab inggih sapi, ananging alit-alit, inggih bangsa tanah Ngarab.

Namaning Kêbo:

1. Kêbo, têgêsipun: bodho, dene sami-sami bêbujêngan bodho piyambak tumindakipun kêdah kalayan kagirikakên.

2. Mahesa, têgêsipun: karêp ing jêjombok.

3. Mundhing, têgêsipun: tumandhing, dene kaliyan kancanipun piyambak sami bêrik, ngantos adamêl karisakan.

4. Boti, têgêsipun: mahesa jalêr.

5. Kêrbo, têmbung malajêng, kajêng saha têgêsipun: kêrêp

--- [21] ---

kungkum, dene têmbung mahesa sawêrni katêgêsan jarwa sota: omah desa.

Namaning Wêdhus:

1. Wêdhus, têgêsipun: wêdhodhos, labêt dening karêm ambijik.

2. Menda, têgêsipun: meda, dene sami-sami bangsaning kewan menda punika kathah medanipun piyambak, amung anuruti kajêngipun kemawon.

3. Padrawana, têgêsipun: kewan kasor, labêt botên wontên pigunanipun, wijangipun padra: kasor, wana: kajêngipun kewan utawi kiwa.

4. Domba, lêrêsipun têmbung pradomba, wijangipun padro: menda, humba: têmpuk, dados têgêsipun wêdhus wau inggih karêm bêrik.

5. Kambing, têgêsipun: karon gêmbèr.

Namaning Cèlèng:

1. Cèlèng, têgêsipun: cêlêng, dene wujudipun cêmêng.

2. Waraha, têgêsipun: saronggot, dene cèlèng punika dadamêlipun saronggot, inggih punika siyung kakalih.

3. Sungkara, têgêsipun: damêlipun hangêsuk, wijangipun: sung: hangêsuk, kara: gawe, dene yèn mêdal kapurunanipun amung majêng tekat.

4. Gênjik, têgêsipun: punika cèlèng alit, kabêkta saking lampahipun taksih ngèjèg, awit badanipun dèrèng agêng, dados taksih sarwa cikat trampil.

Namaning Asu:

1. Asu, têgêsipun: langkung madon, wijangipun as: kawadonan, su: luwih, sawênèhing Sarjana mastani asu punika lêrêsipun angsuk kabêkta dene karêm gancèt, mila lajêng katêmbungakên anjing liripun gandhèng.

2. Sêgawon, têgêsipun: sêkul awon, dene karêm tinja, kabasakakên malih: soga.

3. Sranggala, têgêsipun: jêgug, dene sagêd jêgug.

5. Sonna, têgêsipun: sugih uni, dene gêrêng, jêgug, anyêngkong.

--- [22] ---

Namaning Ula:

1. Ula, huluwa, têgêsipun: nguntal, dene yèn nêdha amung kaulu mbotên amamah.

2. Srapa, sarappa, têgêsipun: galak, dene yèn nêdha kasarap kemawon.

3. Bujongga, têgêsipun: pangawak bahu, dene tanpa bahu namung awak kemawon, dene dhaplange awak wus prasasat bapange bahu.

4. Hardawalika, têgêsipun: panjang sagêd bêkuk, wijangipun harda: dawa, panjang, lika: nêkuk.

5. Basuki, têgêsipun: waluya, dene darbe lisah kamulyan dumunung wontên pêthit.

6. Naga, têgêsipun: sawêr agêng.

Namaning Bêdhati:

1. Bêdhati, têgêsipun: yèn pangirid sapi wadon.

2. Sennang, têgêsipun: yèn pangirid sapi lanang.

3. Manggra, têgêsipun: yèn pangirid banthèng.

4. Salamuka, têgêsipun: yèn pangirid sapi lanang-wadon.

5. Hastapada, têgêsipun: yèn pangirid maesa lanang.

6. Sambira, têgêsipun: yèn pangirid banthèng munya.

7. Wèsthi, têgêsipun: yèn pangirid jajawi.

8. Tmakantu, têgêsipun: yèn pangirid janma lanang wadon.

9. Dhudhulu, têgêsipun: yèn pangirid jaran wadon.

10. Sisikaswaninda, têgêsipun: yèn pangirid kuda kakalih.

11. Sisirat hancakhanda, têgêsipun: yèn pangirid kuda sakawan.

12. Gocaka, têgêsipun: yèn padhati ginarobong, dados kajêngipun wangun angguha, adat pangiridipun gajah, jalaran saking langkung awrat.

13. Gabrata, têgêsipun: yèn pangirid sima.

14. Gegèndik, têgêsipun: yèn pangirid menda agêng.

15. Cêkunthuk, têgêsipun: yèn pangirid sêgawon agêng.

16. Calitha, têgêsipun: yèn pangirid kidang ngujung.

17. Salikna, têgêsipun: yèn pangirid kapal tutul.

Namaning Tunjung:

1. Pakaja, têgêsipun: yèn mêkar satêngahing banyu.

2. Kumuda, têgêsipun: yèn mêkar jroning banyu.

3. Sarasidya, têgêsipun: yèn mèdêm.

--- [23] ---

4. Saroja, têgêsipun: yèn dumunung anèng dharat.

5. Saroparuka, têgêsipun: yèn wigar.

6. Kamuda, têgêsipun: yèn kasatan toya.

7. Samapih, têgêsipun: yèn tumuwuh ing watu.

8. Tunjung, têgêsipun: manawi sampun wujud witipun.

9. Têrate, têgêsipun: manawi mêgar wontên balekambang.

10. Singlih, têgêsipun: yèn sêkar badhe wigar.

11. Midênah, têgêsipun: yèn mêkar dalu.

Namaning Sêkar:

1. Sêkar, têgêsipun: kang anêdhêng mêkar.

2. Kêmbang, têgêsipun: manawi kaingsêp madunipun dening kombang.

3. Kusuma, têgêsipun: kang sumêdhêng gandanipun.

4. Padna, têgêsipun: sêkar kang sawêg mèdêm, gandanipun taksih anunggil madunipun.

5. Puspa, têgêsipun: kaanggit katharik-tharik, punapa dene kasêling-sêling panggènanipun.

6. Puspita, têgêsipun: sêkar kang asêdhêng warni jêne inggih punika badhe mêgar.

7. Sari, têgêsipun: sarwa sae, inggih punika anêdhêng sumêkar gandanya arum.

Namaning Godhong:

1. Godhong, têgêsipun: kanggo êdom, inggih punika kangge êdom dhatêng witipun, dados minangka agêdhong dhatêng wit.

2. Ron, têgêsipun: damêl rêrêmpyoh dhatêng wit.

3. Rondhahon, têgêsipun: godhong ngrêmbaka.

4. Dhahon, têgêsipun: godhong sumêdhêng.

5. Patra, têgêsipun: hantara, dene godhong dados antara gêsanging wit. Bandanipun[16] lêma kêra saking gêdhong[17].

6. Hunjungan têmbung krama dhusun, têgêsipun: ambasakakên: ijo, ijêm saking wujuding godhong kang ijêm, lajêng jêprah.

Namaning kali:

1. Kali, têgêsipun: kahili, dene kahilènan toya.

2. Lèpèn, têmbungipun ngajêng lèpwèn, kajêngipun lèp wèn, têgêsipun ilèn-ilèn, wèn: panggènan toya.

--- [24] ---

3. Narmada, lêrêsipun têmbung laharmada, têgêsipun: pangêmotaning banyu.

4. Bangawan, lêrêsipun têmbung ngajêng banawan, têgêsipun: ban: banyu, awan: dalan, dados dêdalaning banyu.

5. Banawi, banawe, têgêsipun: kumpulaning banyu.

6. Ci, têgêsipun: nggèn pasucèn.

Namaning Jurang:

1. Jurang, têgêsipun: jêro.

2. Sigrong, têgêsipun: sing gêrong.

3. Rèjèng, têgêsipun: rèjèng jarèh-jarèh.

4. Trêjung, têgêsipun: menggak-menggok.

5. Siluk, têgêsipun: langkung rumpil, dene sarwa makèwêdi.

7. Gahana, lêrêsipun guhan tuwin guwahan, têgêsipun: pajêgongan, têgêsing gowahan cêgowahan.

8. Pajrongan, têgêsipun: pajorongan, kabêkta ingkang dèrèng uninga ningali jorogan.

Namaning Guwa:

1. Guwa, têgêsipun: lêmah ngêsong.

2. Guha, têgêsipun: goh, inggih punika siti hanggêrong.

3. Rago, têgêsipun: siti rogoh, dene nggêrong.

4. Song, têgêsipun: rong kang ngêsuk.

5. Gothaka, têgêsipun: guthitan, godhagan.

6. Gotaka, têgêsipun: nggèn palowongan, inggih godhakan[18].

7. Susupan, têgêsipun:pangèndhungan, dene asring kadamêl palindhunganing sato galak.

8. Paduhan, têgêsipun: panggogosan, dene anggêrong, angêsong.

Namaning Pandhita:

1. Pandhita, têgêsipun: pupundhèn, dene pinundhi-pundhi sarerehan wêwêngkonipun sadaya.

2. Dwija, têgêsipun: hangèsthi trus lair batin.

3. Dwijawara, têgêsipun: muruk sêja kalih prakawis, sapisan: angastuti dewa, kaping kalih: amrih karahayon.

4. Suyati, têgêsipun: amêsu cipta, wijangipun Suya: amêsu, ti: cipta.

--- [25] ---

5. Rêsi, têgêsipun: suci, dene anêtêpi panggalih suci.

6. Wasistha, têgêsipun: langkung awas kadosta: sumêrêp sadèrèngipun winarah.

7. Ajar, têgêsipun: wajib mumulang.

Namaning Pandhita:

Saking ngandhap anama: indhung-indhung, têgêsipun tiyang karèrèhan ingkang sawêg mogok, damêlipun babat-babat wana ing saubêngipun hardi.

Inggahipun malih anama: gluntung, têgêsipun: tiyang sampun gagriya nyagak sakawan, damêlipun angrêmbat, usung-usung mêndhêt kajêng tuwin toya.

Inggahipun malih anama: ulu gluntung, têgêsipun: lurah kampung, ingkang kabêbahan amranata sadaya padamêlan

Inggahipun malih anama: cantrik, têgêsipun: ingkang kabêbahan samukawis utawi jagi kèngkènan.

Inggahipun malih anama: cèkèl, têgêsipun: juru tanêman utawi jagi rumêksa pêtêgilan. Awon sae wontên tanggêlaning cèkèl.

Inggahipun malih anama: puthut, têgêsipun: ingkang rumêksa wontên sanggar palanggatan utawi kabêbahan masang pirantosing sêsaji pamujan.

Inggahipun malih anama: manguyu, têgêsipun: ingkang kabêbahan anabuh gêntha kakêlèng salêbêtipun pamujan.

Inggahipun malih anama: janggan, têgêsipun: ingkang dados juru sêrat utawi anganggit-anggit.

Inggahipun malih anama: wasi, têgêsipun: ingkang dados juru pangadilan angrampungi prakawis.

Inggahipun malih anama: ajar, têgêsipun: juru mumulang kawajibaning para ulah arja.

Inggahipun malih anama: pandhita, têgêsipun: guru agêng ingkang sarwa putus.

Rèh Pandhita Êstri:

Saking ngandhap anama: kêbatan, têgêsipun: tiyang èstri brêgajagan, jagi sasadeyan utawi tutumbasan dhatêng pêkên.

Inggahipun anama: abêt-tabêt[19], têgêsipun: jagi pangangsu utawi raramban.

Inggahipun malih anama: abon-abon, têgêsipun: jagi panyapu [pa...]

--- [26] ---

[...nyapu] utawi mamasuh, susuci, sapanunggilanipun.

Inggahipun malih anama: kaka-kaka, têgêsipun: tiyang èstri jagi olah-olah.

Inggahipun malih anama: endhang, têgêsipun: jagi kèngkènan utawi ngladosi.

Inggahipun malih anama: bidang, têgêsipun: jagi dados inya anêsêpi putra wayahipun Ki Ajar.

Inggahipun malih anama: dhayang, têgêsipun: jagi têtêbah utawi anyêbar sêkar ing palanggatan.

Inggahipun malih anama: sontrang, têgêsipun: dados dhukun amulasara suku sakit utawi anggula-wênthah putra wayahipun Ki Ajar.

Inggahipun malih anama: mêntrik, têgêsipun: juru rarawat bangsaning busana punapa dene dhadhaharan.

Inggahipun malih anama: dungik, têgêsipun: pipingitan calon garwanipun Kiyai Ajar, pandamêlanipun cariyos lalampahanipun jaman kina ingkang dados têpa palupining para pawèstri.

Kalanturipun dipun wastani dongèng.

Namaning Warni: 4:

Abang (rêta) têgêsipun: abanging godhong

Rêtati têgêsipun: abanging gêtih

Rêtaga têgêsipun: abanging sêkar

Rêtadu têgêsipun: abanging kewan

Rêtama têgêsipun: abanging galuga

Rêtasa têgêsipun: abanging apu

Irêng (krêsna) têgêsipun: hirênging uwong

Krêsnadusani têgêsipun: hirênging nila

Krêsnatanu têgêsipun: hirênging mangsi

Krêsnagrêdawa têgêsipun: hirênging kayu

Krêsnasêkêri têgêsipun: hirênging hangus

Krêsnahasthaka têgêsipun: hirênging kewan

Krêsnanisaka têgêsipun: hirênging rêtna

Krêsnahumani têgêsipun: hirênging mega

Kuning (Jênar) têgêsipun: kuning sêmu ijo

Dinar têgêsipun: kuning hêmas

Kuning (punar) têgêsipun: kuning kunir

Kuning jêne têgêsipun: kuning mas

Kuning kuning têgêsipun: kuning wong

--- [27] ---

Kuning pita têgêsipun: kuning sandhangan

Kuning kapuronta têgêsipun: kuning jarik

Kuning jêning têgêsipun: kuning sorot

Kuning blêngah têgêsipun: kuning bêngle

Putih (putih) têgêsipun: putihing siyung untu

Putih wênês têgêsipun: putihing wong

Putih pinge têgêsipun: putihing sêkar

Putih dipta têgêsipun: putihing gadhing

Putih pêthak têgêsipun: putihing waspa, luh

Putih kapas têgêsipun: putihing kapuk

Putih seta têgêsipun: putihing punar

Putih mina têgêsipun: putihing iwak

Putih pik têgêsipun: putihing minyak

Putih hicana têgêsipun: putihing sungging

Putih lawon têgêsipun: putihing jarik

Putih sudhi têgêsipun: putihing hati

----- oOo -----

Catatan kaki:

1. Habsara (kembali)
2. gaib (kembali)
3. sampun jarwa (kembali)
4. ingêbun-êbun (kembali)
5. 1 ngaras (kembali)
6. Purnama (kembali)
7. kèdêgan (kembali)
8. kumêjêb (kembali)
9. Kêtug (kembali)
10. ngalingi (kembali)
11. sangsangan (kembali)
12. Lidhah (kembali)
13. Kêdhap (kembali)
14. Dwiradda (kembali)
15. angga (kembali)
16. Tandhanipun (kembali)
17. godhong (kembali)
18. godhagan (kembali)
19. abêt-abêt (kembali)