Kawi - Jarwa, Dirjasupraba, 1931, #1263


Bausastra: Kawi-Jarwa

Dening Radèn Dirjasupraba

Cap-capan sapisan

Isinipun: 1. Bausastra (Ha - Nga), 2. Pratelan namining kewan-kewan, 3. Namaning peranganing badan, pangangge sarta rêrêngganing badan, 4. Namaning têtuwuhan, sêsêkaran, sarta woh-wohan.

Bukhandêl S.M. Diwarna, Kuthagêdhe saha Mataram

No. 21-B, Rêgi F ...

--- [0] ---

[Iklan]

--- 1 ---

Bausastra Kawi-Jarwa sarta Pathibasa Kawi-Jarwa

Isinipun ± 3000 têmbung, anggitanipun Radèn Dirjasupraba. Cap-capan sapisan, 1931 Musnèng batang angèsthi wijiCôndrasêngkala: Musnèng batang angèsthi wiji (1931 A.D.), [sic. 1860 A.J., 1929/30 A.D.].

Isinipun: 1. Bausastra (Ha - Nga), 2. Pratelan namaning kewan-kewan, 3. Namaning peranganing badan, pangangge sarta rêrêngganing badan, 4. Namaning têtuwuhan, sêsêkaran, sarta woh-wohan. Kawêdalakên dening:

[Grafik]

--- 2 ---

...

--- 3 ---

Bausastra Kawi - Jawi

Ha

a
= hora, tanpa.
aom
= hom, nênêkung, tapa, pahomman, patapan, pamujan.
anala
= gêni, ati.
analana
= dolanan, dolan, dolan-dolan.
analika
= nalika: niti priksa, maspadakake.
ananta
= tanpa watês, tanpa wêkasan, ula gêdhe bangêt.
anitya
= langgêng.
anila
= angin.
anih
= lumuh, suthik.
anindha
= linuwih, ngluwihi.
anung
= nung: kuwasa, pintêr, linuwih, anak anung: anak kang pintêr bangêt, paranung-anung: para pintêr, para linuwih.
anwam
= anom.
anya
= ana.

--- 4 ---

anyang
= boyongan.
acala
= cala: gunung.
anauti
= anauti: cacing.
ari
= dina, adhi, arinta, rinta: adhimu.
arina
= kidang.
ariyak
= alun.
aris
= alon, sarèh.
arimong
= rimong: macan.
are
= bodho.
arok
= awor, têmpuh, angrok, ngrok: nêmpuh.
aru-ara
= horêk, gègèr, sasaran.
arus
= pantês, ili, arusan: banyakan, tan arus: ora pantês.
arum
= wangi, lêgi, wadon.
arêgud
= nyêbrak, nyêndhal.
akasa
= kasa: langit, awang-awang.
aking
= garing.
adiraja
= sabar, sugih pangapura.

--- 5 ---

aditya
= srêngenge.
ata
= sigêg.
atanapi
= tanapi: utawa, sarta, apadene.
atakara
= teja.
atap
= tumpuk, sungsun, undhung.
atag
= akon, prentah.
atis
= adhêm, matis: krasa adhêm, kadhêmên.
atri
= tri: rame, têlu.
atruh
= truh: udan, trutruh: udan ricik.
asa
= pawadonan, kuwat, rosa.
asada
= ilat.
asung
= sung: awèh, wèwèh.
asrêt
= alot.
asrama
= tapa. pasraman: patapan. ngasrama: lagi tapa, manggon ing patapan.
awanda
= pêtêng.
awinda
= padhang.

--- 6 ---

awiyat
= awang-awang. ngawiyat: ing awang-awang.
awig
= bêcik, bisa.
awranawan.
= mêndhung.
awun-awun
= ampak-ampak.
alaya
= jahe.
alwang
= kalong.
aliwawar
= prahara.
apan
= pan: awit, tur, sanajan.
apituwi
= utawa.
apus
= tali, pring apus: pring tali, apus buntut: tali buntut.
adhing
= jodhang.
ajar
= pandhita, nujum.
aji
= ratu.
aywa
= ywa: aja.
ayu
= bêcik, slamêt.
ayun
= arêp, kêpengin. pangayunan: ngarêpan.
anyut
= kèli, larut.

--- 7 ---

ama
= pasu, wari.
amah
= murka, alu amah: kamurkan.
amla
= mla: kêcut.
amit
= pamit.
amrik
= wangi.
amêm
= antêng, mênêng.
amrêta
= tômba, banyu urip.
agra
= gra: pucak, pucaking gunung.
agya
= gya: enggal, kasusu, banjur.
agung
= gung: gêdhe.
agêr-agêr
= ganggêng.
abi
= luwih, baris, abirawa, birawa: muruh, luwih rowa, abi sêtiya têmên bangêt, abi mana linuwihing ati, abi sama, bisama wicaksana.
abra
= bra: warata, gumêbyar, ambranang.
anging
= nanging, mung.
anguwuh
= surak, ambêngok.
angrês
= wêdi, miris, giris.

--- 8 ---

andaka
= banthèng.
andaga
= mancal, ambalela, anjêjak.
andini
= sapi.
andimapa
= mokal, nglêngkara, kaandimapan kamokalan.
andon
= nêba.
andupara
= dupara: mokal, nglêngkara, bobat.
andulu
= andêlêng, nonton.
andul
= sungsun.
andrawina
= sênêng-sênêng ngombe.
anta
= wêkasan, luwih.
antah
= êmbuh.
antanu
= mangsi.
antarala
= awang-awang.
antar
= lantas, bantas.
anti
= manganti, nganti, ngêntèni.
antuk
= olèh.
antêlu
= êndhog.

--- 9 ---

antya
= luwih. kaantiyan: kaluwihan.
andhah
= asor, andhahan: sorsoran.
andhali
= tiba, mantiyung, tumêlung.
andhêm
= rungkêp, kandhêm: krungkêb, ngandhêmi: nyungkêmi, ngrungkêbi. andhêman: rungkêban dhadhane kidang jaran utawa liyane.
anthok
= tlakup.
arcamana
= raup.
arka
= hyang arka: srêngenge.
arkamaya
= teja, banyu mandi.
arda
= murka, luwih, bangêt. rôga-tiharda: lara bangêt. ardawalepa: ambalèkake ujar.
ardana
= rêdana: dhuwit.
ardawalika
= ula.
ardi
= gunung.
arta
= dhuwit. hartana: ênggon dhuwit, tukang nampa dhuwit.
artati
= lêgi, luwih.
artala
= madu.

--- 10 ---

arti
= sumurup, têgês.
arsa
= arêp, bungah.
arsaja
= anak pambarêp.
arsaya
= bungah. kaharsayan: kabungahan.
arpat
= klumpuk. marpat: nglumpukake.
arja
= rêja, têntrêm, slamêt. raharja: slamêt. karaharjan: kaslamêtan.
arjana
= kaslamêtan, bêcik.
arjuna
= jêmbangan, banyu jêmbangan.
aryana
= budi.
aryas
= watu, intên.
arga
= gunung.
argya
= kurmat. pahargyan: pakurmatan.
aksara
= gêgaman.
aksama
= apura. pangaksama: pangapura.
atma
= atmaja, anak.
atmaka
= mati, nyawa.
ascarya
= eram, gumun.

--- 11 ---

astana
= kuburan, kraton.
astati
= rayap.
astani
= bantal.
astawa
= sêmbah, bêkti. umastawa, ngastawa: ngabêkti. pangastawa: pangabêkti.
astama
= sênêng-sênêng.
astra
= gêgaman, astrawara: panah.
asti
= gajah.
astuti
= astutiya, sêmbah, bêkti. pangastuti: pangabêkti.
asmana
= pikat.
asmara
= sêdhih, sêngsêm. kasmaran: kasêngsêm, asmaradana: nêngsêmi. asmaranala: sêngsêming ati. asmaralaya: suwarga. asmaragama: sêngsêming sanggama.
astha
= wolu, bahu.
asthaga
= wolu, angus.
asthi
= sêdiya, gajah, hastina: ênggon gajah.
alpa
= kurang, tuna.

--- 12 ---

apsara
= dewa.
apsari
= widadari.
hyang
= dewa, hyang brahma, hyang siwah, hyang hiswara, hyang sri lan liya-liyane.
ancala
= cala: gunung.
ancur
= ajur.
anculan
= kala.
ancêm
= pola.
anjana
= gajah.
anjrah
= warata, sumêbar.
anjrêm
= anjêrum.
ampang
= ènthèng.
ampeyan
= pinggir, sikil. garwa ampeyan: garwa paminggir.
amba
= kula.
ambahak
= ngrayah, anjarah rayah.
ambawang
= pakèl.
ambar
= ngambar: wangi, sumêbar, sumrambah.

--- 13 ---

ambartala
= ara-ara.
agna
= kaku.
agni
= hyang agni: gêni.
angkya
= aku.
angkara
= gumêbyar, luwih, murka. angkaramurka: murka, luwih murka. mangkara-kara: gêbyar-gêbyar.
angkus
= êcis.
angkên
= upama, pindha.
angsa
= ôngsa: banyak.
angsaka
= mungsuh, satru.
angga
= awak, wujud, upama.
anggana
= ijèn, ayu.
anggara
= dina Salasa.
anggas
= walang, gadhing, ibêr-ibêran.
anggarjita
= anggagas, ngangên-angên, ngeling-eling.
anggarbini
= mêtêng, ngandhêg.
anggop
= towong, kêndhat.

--- 14 ---

anggung
= tansah.
anggi
= bumbu.
ina
= cacad, kuciwa, nistha.
ira
= intên.
irawati
= angin gêdhe, gêtêr-patêr irawati: prahara.
irah
= jêroan.
ikanang
= kang.
iku
= buntut.
iti
= êntèk, rampung, wêkasan.
itina
= sigêg, lèrên.lèrèn.
ituwa
= luwing.
itêm
= irêng.
ile
= anèh, kumaki.
iluta
= arih-arih. miluta: ngarih-arih.
iswara
= ratu.
inyang
= biyung.
ima
= imawan: mega.

--- 15 ---

indriya
= ati, rasa, pôncaindriya: rasa lima.
indupati
= rêmbulan.
inte
= injên. nginte: nginjên. juru panginte; mata-mata, têlik.
ir
= intên.
istadha
= bathuk.
imbal
= gênti, nyêlani.
ingsun
= aku.
ingwang
= aku.
inggut
= lirik. nginggut: nglirik.
inggong
= ngong: aku.
èni
= pèni.
ènu
= rêmbulan.
erang
= isin, wirang. ngerang-erang: ngisin-isin, mirang-mirangake, gawe wirang.
èrêm
= cêplok.
eka
= siji, ijèn.
etu
= mula, hetun: hetuniyo, hetuni: mulane, sêbab saka iku.

--- 16 ---

ewrên
= horêg, gègèr.
epya
= repot. kaepyan, karepotan.
èmêng
= pêtêng, susah, sêdhih.
endra
= ratu, linuwih, endraloka: jagat linuwih, kayangan, kadewan, suralaya, endrapada, endrabawana.
endung
= mega.
endhan
= gila.
endhe
= tamèng.
hèr
= har: banyu. hèrnawa: sagara. hèrtati: udan.
èksa
= waspada.
èstha
= upama, karêp, sêdhiya.
èsthi
= karêp, sêdhiya, gajah.
onêng
= kangên, mangonêng: kangên, sêdhih.
ota
= piranti, pasangan, adon-adon.
otêr
= gègèr, horêg.
ojat
= suwur. kojat: kasuwur.
opya
= alok.

--- 17 ---

ôndakara
= srêngenge.
ôntakara
= srêngenge.
ôntarapura
= kraton.
or
= ahor, gêtar.
oncom
= tempe bosok.
oncong
= colok.
ompak
= ganjêl.
una
= linuwih. wisa una, wisuna: wisa linuwih, wisa mandi.
uni
= nguni: biyèn.
uninga
= wêruh, gêni.
unu
= kècèr, kicir.
unar
= suwur.
ucup
= lêpas. ingucup: dilêpasake.
uradati
= anggêgirisi.
ure
= udhar, ucul.
uruh
= unthuk. muruh: kaya unthuk.
urus
= tata, bênêr.

--- 18 ---

ukip
= ulap. ukipên: sulap.
ukup
= sabuk.
uda
= banyu.
udara
= dara. dhara: wêtêng.
udaka
= banyu.
udakara
= kira-kira.
udanagara
= tata-krama.
udaya
= sagara.
udyana
= taman.
udrasa
= tangis.
udani
= wêruh. atur udani: awèh wêruh. ngudanèni: mêruhi, nyumurupi.
uta
= lintah.
utara
= lor. ngutara: ngalor, ing lor.
utari
= mangkono, mangkana.
utawaka
= gêni.
utamangga
= êndhas.

--- 19 ---

utêr
= bundêr.
usara
= êbun.
usada
= usadi: jamu, tômba.
uswa
= ambung. nguswa: ngambung. kinuswa-kuswa: diambungi.
uswasa
= swasa: ambêkan.
uwun
= wurung.
ulinga
= nêpsu bangêt.
ulu
= êndhas. swara, ulon: swara, uni, têkèk mati ing ulone: paribasan: mati saka swarane (gunême) dhewe.
ulun
= kula, kawula.
upa
= êlas. saupa: saêlas.
ujana
= udiyono: taman.
ujwala
= sorot, gêbyar, cahya. ngujwala: sumorot.
uji
= dadar, lèlèr.
ujung
= pucuk, pinggir, pongol. ujungan: pucukan.
ujêl
= wêlut.
unya
= uniya: uni, munya. munia: muni.

--- 20 ---

umarah
= ngangkah, golèk.
umi
= wiji, biyung.
umiyat
= miyat: andêlêng, nonton.
umyar
= angon, ngawat-awati.
umyus
= midit, sumilir.
umyung
= rame.
ubaya
= jangji. cidra ing ubaya: cidra ing jangji.
uthuh
= lalêr. nguthuh: kaya lalêr.
untar
= wudun.
untung
= bêgja.
undhagi
= pintêr, wasis.
undhan
= pancikan, pancadan.
udsaha
= usaha: panguripan, upajiwa: ngudsaha: anggaota, nyambut gawe.
usnipah
= tutup gêlungan.
ungkih
= angkah. ngungkih: ngangkah, marsudi.
ênu
= dalan. ing ênu: ing dalan.

--- 21 ---

êla
= eman, puji. ela-ela: eman-eman. ingela-ela: didama-dama, dieman-eman, diugung.
êntar
= begal. ngêntar: ambegal. kaêntar: kabegal.
êntyar
= êntèk.
ênting
= êntèk, katog. ngênting: ngêntèk, ngêtok. êntingan: êntèk-êntèkan, pungkasan.
êrdawa
= mangsi.
ênjali
= sêmbah, bêkti. ngênjali (mangênjali): nyêmbah, ngabêkti.

Na

nahên
= nandhang, mangkene, ngampêt, nahan. nahênkung: nandhang susah. nahênwaspa: nahan êluh.
nauti
= anauti: cacing.
naraca
= traju.
nara
= wong lanang.
nari
= wong wadon.
naraiswara
= naradipa, naradipati, naradipatiya, narapati: ratu.

--- 22 ---

narawôngsa
= turuning ratu, trahing ratu.
narawung
= ambarêng. narawungi: ambarêngi.
narèswari
= ratu putri.
narendra
= ratu.
naki
= iki.
nakoda
= nangkoda: sudagar alaku prau.
nadi
= kali, bêngawan, sagara.
nadukara
= manadukara: anjurungi.
nadya
= bêbayu.
nata
= ratu.
natin
= nglirik.
natar
= latar.
nasa
= dewa.
nasika
= irung.
nasun-ya
= nasunya: suwung.
nawa
= padhang, sanga.
nawala
= layang.

--- 23 ---

nawung
= nganggit. sinawung: dianggit.
nala
= ati, gêni.
nalika
= niti priksa, maspadakake.
napang
= nabok.
naya
= nayana: ulat, polatan.
nayaka
= pangarêp, panggêdhe, têtunggul. nayakaningrat: kangjêng nabi Muhammad. nayaka waktra: patih.
nayadi
= sumèh.
nayogyani
= ngrujuki, anjurungi.
naga
= ula. nagapati, nagaji, nagaraja, nagendra: ratuning ula.
nabi
= wudêl.
nanda
= êlèng.
nandi
= bayu.
nanta
= watês, wêkasan. ananta: tanpa watês, tanpa wêkasan.
narpa
= ratu. narpa dayita, narpa duita, narpa umi, narpa wadu: ratu putri.
narpati
= ratu.

--- 24 ---

narmada
= kali.
natpada
= nonton, ngabêkti.
natmata
= nonton, maspadakake, namatake.
nasthaka
= lingir.
nambak
= ambêndung.
nampeka
= nêlik.
nambrama
= ambagèkake. panambrama: pambage.
nambula
= nginang.
nangkil
= seba, ngadhêp.
nanggulang
= ngêndhak, nyêgah, ambalèkake.
nrang
= nêrang. manrang: nrajang, nêmpuh.
nihan
= niyan: mangkene, mangkono, mangkana.
nikanang
= kang.
nikèn
= wong wadon.
niditya
= linuwih.
nitra
= nulis, mata.
nitya
= nitiya: ulat.

--- 25 ---

nityasa
= netiyasa, sanetiyasa: tansah.
nitêh
= ulêr.
nisaka
= rêmbulan.
niwata
= newata: panganggo.
nila
= angin, biru, manik. nila warsa: udan angin. nila pracandha: angin pangabaran.
nilakrama
= takon.
nilap
= nyilip, andhêlik, nyidra.
nilip
= nyilip, andhêlik, nyidra.
nipuna
= nimpuna: nglumpuk, mumpuni.
nidhikara
= muji.
niyata
= yêkti, nyata.
niyasa
= langgêng.
ningêp
= nyaput.
nindya
= linuwih. nindya mantri: mantri linuwih, patih.
nindi
= midih.
nindita
= pintêr, linuwih. anak anung aninditi.anindita. anak kang pinter bangêt.

--- 26 ---

ninta
= andhêmêni.
nindha
= narub, mayu.
nir
= ilang, êntèk, tanpa. nirdeya: tanpa gawe. nirhantara, nirantara: tan pêgat, ora kêndhat, ora lêt, tansah. nirrasa, nirasa: tanpa rasa.
nirlaba
= tuna.
nis
= ilang, tanpa, ora ana.
niscaya
= masthi, tan kêna ora.
niskara
= saniskara: samubarang, barang-barang.
neka
= warna. neka-neka, neka warna, maneka warna: warna-warna, rupa-rupa.
netra
= mata.
netyasa
= sanetyasa: tansah.
nendra
= turu.
nono
= mangkono, mangkana.
nor
= ngasor.
non
= dêlêng. panon: pandêlêng.
nuning
= andêlêng, nonton.
nuraga
= digdaya, pêngpêngan. kanuragan: kadigdayan.

--- 27 ---

nukarta
= nyruwe, ngaru biru, nyikara.
nuding
= ngutus.
nusa
= nuswa: pulo.
nuswapada
= donya, jagad.
nugraha
= bêgja, ganjar. kanugrahan: kabêgjan. sinugraha: diganjar.
nung
= pintêr, linuwih.
nênêr
= tètès.
nêrês
= nugêl.
nêlahi
= madhangi.
nêbah
= tlapukan, kêlud.
nêmbah
= nyêmbah.
nênggih
= inggih.

Ca

cacata
= gludhug.
cacak
= coba, jajal.

--- 28 ---

carana
= athi-athi, urang-uranging mata.
caraka
= utusan.
carat
= pancuran, mancur.
cakil
= canthèlan.
cakra
= bundêr, buwêng. cakrawati: jagad bundêr, buwênging jagad. cakrawala: bundêring langit.
cakarwa
= mliwis putih.
catur
= papat, araning dolanan.
cawaca
= cuwaca: padhang bangêt.
cala
= nistha, gunung, anjarag, calaina: cacad nistha, picak.
calimi
= cukup. mantu calimèn: mantu sacukupe.
capa
= gandhewa.
caga
= bêburon.
canga
= lombok.
canguk
= têlik, mata-mata.
candu
= lalar, pathi.
candhala
= ala.

--- 29 ---

canthoka
= kodhok.
canthang
= kêprak.
car
= mlaku. carraka, caraka: wong kang gawene mlaku, kongkonan.
carya
= ascarya: gumun, eram.
carma
= kulit, walulang.
carmin
= pangilon.
caksu
= caksuh: suluhan, urêng-urênging mata.
cancala
= obah, polah.
campah
= pênggak.
cambul
= cêmêthi.
cangkrama
= dolan-dolan, amêng-amêng.
ci
= kali.
citra
= warna, rupa, tulis, juru panitra: juru tulis, juru nulis. cinitra: tinulis.
cintya
= bêcik, ayu. acintiya: panggêdhe.
cintaka
= manuk cêkaklak.
cintra
= cacad. cintraka: cilaka, sangsara.

--- 30 ---

cinthaka
= bilai.
ceda
= cacad. cineda: dicacad.
coli
= culi: towok, kudhi.
côndra
= rupa, sasi, rêmbulan. yuswa wolung côndra: umur wolung sasi. candra sangkala: taun rêmbulan, taun kang manut lakune rêmbulan.
cuni
= ilang, panunggul (ali-ali suwêng).
cucuh
= cocoh, suduk.
cucur
= manuk kêdhasih.
curiga
= kêris.
cumanthaka
= kumlungkung, kumaki.
cundaka
= têlik. cumandaka: nêlik.
cumbu
= bali.
cêla
= cacad.
cêdhis
= lêthêk, andharidhis.
cêguk
= busuk.
cêndhani
= cêndhana.
cêmbing
= jenggot.

--- 31 ---

crêmih
= juwèh.
cêthèthèt
= kêcipir.

Ra

rana
= pêrang, paprangan. trining rana: gêni paprangan. kasambut madiyaning rana: mati pêrang, mati ing paprangan.
ranu
= banyu. singa ranu: baya.
rara
= prawan.
raras
= runtut, bêcik, asri, laras.
raditya
= srêngenge.
rata
= kreta, tunggangan. rata gothaka: kreta gêrbong, kreta pêtêng, kreta tutupan.
rati
= ratih: rêmbulan.
ratri
= latri: bêngi.
ratuh
= hratuh: lumut.
rasa
= nênêm, kaya, upama.
rasika
= bungah, suci, bêning.

--- 32 ---

rasêksa
= buta lanang.
rasêksi
= buta wadon.
rawi
= srêngenge.
rawan
= mêndhung.
rawanda
= rondha.
rapa
= lapa: luwe.
rapuh
= lara, susah, lêsu.
rajatadi
= raja brana, barang mas intên.
rajah
= ciri, tulis.
raya
= gêdhe. riyaya, riaya: dina gêdhe.
rayung
= glagah.
ramaja
= bajing.
ramya
= rame.
ramon
= sarah, kambang, bantên.
raga
= awak, wadhah.
ragi
= bumbu. paragiyan, pragèn: ênggon bumbu, wadhah bumbu, bumbon.

--- 33 ---

rago
= êlèng, guwa.
rabasa
= rusak. nrabasa: ngrusak. rinabasa: dirusak.
rangas
= giras, galak.
rangin
= laras, dhadhap.
rangu
= gajêg. rangu-rangu, kapirangu: gajêg-gajêg, gojag-gajêg.
rahsa
= wadi, rasa.
rantan
= tata, rancang.
randhi
= mênjangan, ranggah.
randhêh
= randhu.
raksasa
= buta, buta lanang.
raksasi
= buta wadon.
rat
= jagad.
rancang
= ukir. trancangan: ukiran.
ranji
= kranjang.
ranju
= borang.
rambi
= èmpèr.
ranggon
= gubug.

--- 34 ---

ri
= dina, adhi. rinta: adhimu.
rini
= wadon. siswa rini: murid wadon.
ririh
= alon, sarèh.
riris
= udan.
risakan
= kiring.
risaksana
= nuli, tumuli.
riwe
= kringêt.
rimong
= macan.
riba
= ruba: pawèwèh, bêsêl, kamelikan.
ringa
= duga. ringa-ringa: duga-duga, kira-kira.
ringan
= maringan: ènthèng.
rimbit
= jodho. sarimbit, srimbit: sajodho, sakaloron, sakalian.
rimbon
= simpênan. parimbon, primbon: simpênan, pasimpênan, buku simpênan.
rimbu
= simpênan. parimbon, primbon: buku simpênan.
ringgahan
= kandhang.
rena
= biyung.

--- 35 ---

rewônda
= kêthèk.
regoh
= lumpuh.
rota
= galak. rotadanawa: buta galak.
rowangga
= bawera.
roga
= lara. roga tiharda: lara bangêt.
robaya
= pantês, mêngko.
rontaka
= bêndhe.
rondhon
= godhong.
rok
= têmpuh, trajang. angrok: nêmpuh, nrajang.
rompak
= begal, begal sagara, bajag.
ruhun
= rumuhun: biyèn, dhisik.
ruci
= bajang. Dewa Ruci: dewa bajang.
rurah
= lêbur, rusak, angkah. ngrurah: ngrusak, nglêbur. rumarah: golèk, ngangkah. pangrurah: pangrusak.
rudah
= rusak. rudhatin, rêdatin: rusak atine, susah.
rudita
= prihatin.
rutan
= pênjalin.

--- 36 ---

ruwastha
= ugêl-ugêl.
ruwida
= susah.
ruwiya
= warata.
rujit
= anggit, suwèk, suwir. rinujit: dianggit, disuwèk. pusparujit: gubahan. rinujit-rujit: disuwèk-suwèk.
rubaya
= jangji.
rubiyah
= bojo.
rungas
= pêrung.
runtik
= muring, nêpsu, bêndu.
rukti
= rakit, pasang, rumat.
rukmi
= êmas.
rumpaka
= gubah, anggit.
rumpuk
= sungsun.
rumbah
= jangan. rumbahan: janganan. ngrumbah: anjangan.
rumbu
= sêgêr.
rêrêng
= rêngrêng: asri, ngêngrêng, anggamêng.
rêkatha
= yuyu.

--- 37 ---

rêke
= mangke.
rêdatin
= rudatin, rudahtin: susah.
rêtu
= rusuh, gègèr, horêk, suksukan.
rêtuh
= buthêk, bukêt.
rêsi
= pandhita, rêsindra: pandhita ratu.
rêsigana
= dewa.
rwawa
= luntas.
rêjasa
= arjasa: asri, bêcik.
rêgêm
= gêgêm. ngrêgêm: anggêgêm, rinêgêm-rinêgêm: digêgêm.
rêngya
= rungu, prungu. karêngiya: krungu, kaprungu.
rêngut
= jêngkêrut, mrêngut: anjêngkêrut.
rêkta
= abang. palarêkta: bolu.
rêtna
= intên. manik nawarêtna: barang intên warna sanga. rêtna wadu: bêcik-bêcike wong wadon.
rêspati
= pidêksa, pantês.
rêsmi
= asri, rêsêp, sêngsêm. sarêsmi: padha sêngsême, padha rêsêpe, cumbana.

--- 38 ---

rêncana
= godha.
rêncaka
= ribêd, susah.
rêncêm
= rêmuk, pêcah.
rêmbaka
= rêmbuyung, kêtêl. ngrêmbaka: ngrêmbuyung.
rêbda
= ngrêpda. ngrêda: andadi, sumêbar, warata.
rêngrêng
= asri, ngêngrêng, anggamêng.
rêngka
= bênthèt, nêla. mulwa rêngka: srikaya.
rênggut
= sebrak, sêndhal, jambak. ngrênggut: anjambak, nyêndhal, nyêbrak. rênggut-rumênggut: jambak-jambakan.
rênggêp
= candhak, cêkêl. ngrênggêp: nyêkêl, nyandhak.

Ka

kahastaman
= kabungahan.
kahargya
= kajèn.
kaharsayan
= kabungahan.
kahomitan
= susah, kasusahan.
kahopan
= kopèn.

--- 39 ---

kahosmurda
= kêthu.
kahol
= crita.
kahêntar
= kabegal.
kanaka
= êmas.
kanan
= têngên.
kanin
= tatu.
kanang
= kang.
kacundhuk
= kapêthuk, kapranggul.
kacung
= le, thole, bocah lanang.
kacêmba
= kacêmbang: kêcut.
karana
= jalaran, sabab, awit, amarga.
karaca
= kijing.
kariti
= sêmut.
karuna
= nangis.
karas
= kothak, papan.
karêngya
= krungu, kaprungu.
karêndar
= krêndar: sungsum.

--- 40 ---

karêndhi
= mênjangan, mênjangan tutul.
karangulu
= bantal.
karês
= balur.
kaka
= kakang, gagak.
kaki
= sikil, anggèr.
kakiki
= nyata.
kakôndha
= gandera, lêlayu.
kada
= kunthing.
kadalurung
= kêbanjur.
kadya
= kaya.
kata
= têmbung, crita.
katiga
= gêni.kêtigên.
katiwang-tiwang
= katula-tula, kalunta-lunta.
kater
= tambir.
katêka
= têkan.
katang
= kêkatang. katang-katang: sukêt.
katong
= ratu.

--- 41 ---

katrêsan
= giris, miris.
kasatika
= tutut.
kasida
= lêstari.
kasusra
= kasuwur, misuwur.
kasung
= katur.
kasub
= misuwur, kasuwur.
kaswada
= kalong.
kaswasih
= mêmêlas, mêlas asih.
kaswas
= kasyas: katur.
kawaca
= panganggo, kaprabon.
kawawa
= kuwat, kuwagang, kangkat.
kawanda
= kawandha: gêmbung.
kawindra
= kawiradiya: pujôngga.
kawilut
= kagubêd, kapulêt.
kawistara
= katara, katon.
kawuri
= kapungkur.
kawuntat
= kapungkur.

--- 42 ---

kawuryan
= katon.
kawêwang
= mêrak.
kawêlak
= kapêlak: suwèk.
kala
= jaman, nalika.
kalika
= nalika.
kalingking
= jênthik.
kalingga
= kapundhi, kaadêg.
kale
= pênding.
kaloka
= kondhang, misuwur.
kalurak
= kapundhung.
kalulun
= kelut, katut.
kalêntit
= dubur, itil.
kapa
= ulês, lurup.
kapracondhang
= kataton, katiwasan.
kaprajaya
= kataton, katiwasan.
kapwa
= kapya: padha, kabèh.
kapang-kapang
= dhampyak-dhampyak, katebang-katebang.

--- 43 ---

kapi
= kapati, sêmu, bangêt. kapirêkta, kapurônta: jambon, jambon, ênom. kapilare: sêmu bocah, kaya bocah. kapidêrêng, kapiadrêng: adrêng bangêt, karêp bangêt.
kapirangu
= mangu-mangu, sêmu gajêg-gajêg, ribêt.
kapila
= kêpila: putih.
kapiluyu
= katut, kelut, kapencut.
kapita
= kagèt.
kapidhara
= klêngêr, sêmaput.
kadhana
= lanang.
kadhini
= wadon. kadhana-kadhini: anak loro lanang wadon.
kayun
= karêp. ngayun: ngarêp.
kamantya
= luwih, ngluwihi, bangêt.
kamal
= asêm.
kamijara
= sêre.
kamutya
= kamutiyan: kamuktèn.
kamohitan
= sênêng, bungah.
kaga
= manuk.

--- 44 ---

kagum
= kagèt.
kagyat
= kagèt.
kabul
= katurutan, kalakon.
kabyaktan
= kayêktènan.
kabyatan
= kabotan.
kandarang
= kêndhali.
kantaka
= klêngêr, sêmaput.
kantar
= ulat, tamèng.
kantu
= klêngêr, sêmaput.
kandha
= kôndha: crita. maca kandha, maca kôndha: maca crita. darma kôndha: crita bêcik.
karna
= kuping, sungu.
karni
= ambaning kuping, sungu.
kardi
= gawe. kinardi: digawe.
karta
= têntrêm, slamêt.
karti
= gawe, banyu.
kartika
= lintang.

--- 45 ---

karsana
= bungah.
karya
= gawe. kinarya: digawe. pakaryan: pagawean, panguripan.
karma
= tata, basa, tata krama.
kaksan
= sanalika.
kas
= kuwat, santosa.
kalpa
= ali-ali.
kalpika
= ali-ali.
kalbu
= ati.
kapti
= karêp, sêdiya.
kancana
= êmas.
kampita
= kagèt, lindhu.
kambil
= abah-abah jaran.
kambing
= wêdhus.
kanggêg
= kandhêg.
kratalasa
= bulus.
krama
= patrap, pratingkah.
kramika
= ulêr.

--- 46 ---

kyasa
= sêpêt.
kyama
= bulus, pênyu.
kirana
= rêmbulan, sorot.
kirata
= wong alasan. kiratabasa: basane wong alasan.
kitiran
= manuk pêrkutut.
kisi
= susuk kondhe, kancing gêlung.
kintaka
= layang.
kirna
= sakèhe. palakirna: sakèhe woh-wohan.
kirtya
= makirtiya: gawe.
kisma
= lêmah.
kingkin
= susah.
kridha
= ulah. kridhasara, kridha astra, kridhastra: ulah gêgaman.
kriya
= tukang.
kerah
= karêp.
kering
= kiwa. kanan kering: kiwa-têngên.
ketang
= kilang.
keswa
= rambut, gêlungan.

--- 47 ---

kewala
= bae.
kelikan
= kêsèd, sungkan.
kewran
= kèwuhan.
kejani
= lutung.
kengis
= katon sathithik.
kèn
= prawan, wadon.
kentar
= katut, kèli.
kendhang
= kèli, buwang.
ko
= kowe.
kohên
= kowe.
konêng
= kobêr.
kocika
= palanangan.
koce
= sondhèr.
kosara
= kusara: êbun.
koswa
= rêngga, panganggo, kaprabon.
koligha
= sadulur sinara wadi, sadulur sinara wèdi.
kolêm
= kulah.

--- 48 ---

komis
= brêngos.
kongas
= ngambar, sumêbar. ngongasake: ngetokake, ngumukake, mamèrake.
kontab
= kondhang, misuwur.
kotbuta
= kaya buta, mêdèni, anggilani.
kongkal
= kasingsal, kontal, kasongkèl.
krodha
= muring, nêpsu, mêta.
kroya
= karoya: wit waringin.
kunarpa
= bangke, mayit, layon.
kunira, kumkuma
= kunir.
kunêng
= sigêg, lèrèn.
kuras
= rêsik.
kuranji
= asêm.
kurug
= kalung.
kurita
= rante, oyod.
kucumbi
= bojo.
kukila
= manuk.

--- 49 ---

kukuwung
= cumlorot, sumorot.
kukya
= kuku.
kuda
= kudaka: jaran.
kutêr
= putêr.
kutu
= tuma.
kuswa
= ambung, isêp, kinuswa-kuswa: diambungi.
kuswara
= kasêbut.
kusuma
= kêmbang.
kusung-kusung
= kêsusu, ngaya-aya.
kuwawa
= kawawa: kuwat, kuwagang, kangkat.
kuwu
= dhepokan palerenan.
kuwôndha
= mayit, bangke, layon.
kulita
= rakêt, rumakêt.
kulup
= thole, anggèr.
kuji
= kanthong, kujian: kanthongan.
kumara
= kumandhang.
kumuda
= kêmbang tanjung.

--- 50 ---

kumut
= kêbês, têlês kêbês.
kuthira
= pasêr.
kuthila
= kêthèk.
kuthip
= bajang.
kun
= aku.
kurma
= kurniya: bulus pênyu.
kunjara
= kandhang gajah.
kumbayana
= wadhah banyu, gênthong, klêmuk, jêmbangan, klênthing.
kumbi
= selak, mukir.
kung
= susah, sêdhih, prihatin.
kêni
= kêna.
kêning
= alis.
kêta
= gumêtêr.
kêtur
= candhana.
kêlir
= aling-aling.
kêping
= gèpèng, pèsèk, kimpès.
kêjar
= bêdhak, mburu.

--- 51 ---

kênya
= prawan.
kênyar
= gêbyar, sorot, kumênyar: gumêbyar, sumorot.
kêmat
= kaluwihan, pamèr.
kêmit
= jaga.
kêndhuru
= wit gêndhuru.
krêdya
= kagèt.
krêdyat
= kêrdiyat: kagèt.
krêpuk
= pèpèt, sompok, kakrêpuk: kapèpèt, kasompok.
krêmun
= grimis.
krêsna
= irêng, wage.

Da

dahana
= gêni.
dahat
= bangêt.
daut
= dhaut: bêdhol, pêdhot.
danawa
= buta.
daniswara
= sugih tur priyayi, sugih singgih.

--- 52 ---

danu
= dhanu: mega, panah, gandhewa.
danuja
= satriya linuwih.
danurja
= turune wong pintêr, turune wong sugih ngèlmu.
dara
= dhara: wêtêng, lintang gêdhe, prawan.
darana
= drana: sabar, sarônta.
darani
= caping.
daraka
= draka: sabar, sarônta.
darapon
= supaya.
daruna
= sabab, jalaran, wiwitan, bêbuka. paran darunanira: apa sêbabe, kêpriye bêbukane.
dadya
= dadi.
data
= padu, para data, pradata: para padu, pangadilan, jêksa. andata: madu, padon.
datan
= ora. datanpa: tanpa, ora nganggo.
dasa
= batur lanang, sapuluh.
dasi
= batur wadon.
dasih
= kawula, abdi batur. andasih: ngawula.

--- 53 ---

dalasa
= dalah, kêlayan.
daya
= kuwat, rosa. kadayan: kêkuwatan karosan.
darsa
= darsana: tuladan, tuladha. sudarsana: tuladan bêcik.
darpa
= kumudu, kadêrêng, bangêt.
darma
= wèwèh, bêcik. darmawasita: pitutur bêcik.
darbe
= duwe.
daksina
= ênggon, kidul, wêkasan. daksinalaya: kuburan wêkasaning pati.
dagda
= limpat. widagda: luwih limpat.
dang
= kukus. dangan: kukusan.
drana
= sabar, sarônta. sabar drana: sabar têmênan.
drawina
= ombe. drawinan: ombèn-ombèn. andrawina: sênêng-sênêng ngombe.
drawaya
= mili, dlèwèran.
drawasa
= trajang, tiwas. kadrawasan: katiwasan. andrawasi: niwasi.
drawita
= bêngkah, bênthèt.
drastha
= makutha.

--- 54 ---

drasthi
= alis.
dwara
= lawang.
dwaja
= umbul-umbul.
dyana
= dhuwit, ganjaran. diyanawimala: rajabrana, ganjaran luwih lara.
dyah
= putri.
dyasa
= sirna.
dirada
= gajah.
dite
= dina Ngaad.
ditya
= srêngenge, ngluwihi.
diwasa
= môngsa, sêdhêng.
diwangsa
= diwôngsa: sanak, akrab.
diwangkara
= srêngenge.
dipara
= gajah.
dipôngga
= gajah.
dipan
= padhang. andipani: madhangi.
diya
= sulaya. diya-diniya: pasulayan.
dimapa
= nglêngkara, mokal.

--- 55 ---

dimèn
= supaya.
dibya
= linuwih, pêng-pêngan, utama. sudibya: luwih utama, linuwih.
dik
= bangêt, awang-awang, keblat papat. diksura, dêksura: kuwanènên.
dirja
= slamêt.
dirya
= katon, katara.
dirga
= dawa. dinirgakna ingkang yuswa: diganjara umur dawa.
dirgama
= borang.
dirgantara
= awang-awang.
dwi
= loro.
dwija
= guru, pandhita. dwijawara: guru linuwih, pandhita gêdhe.
dwistha
= karêp, sêdiya.
dri
= gunung. wanadri: alas pagunungan.
driya
= ati.
de
= dene.
dewata
= dewa lanang.
dewati
= dewa wadon.

--- 56 ---

deya
= mardeya: gawe.
denta
= anggone.
doradasih
= daradasih, duradasih: nyawa têrus impèn ana nyawane, impèn duwe nyawa, impèn têrus.
don
= papan, ênggon, panggonan. andon: nêba.
duhita
= putri. narpaduita: ratu putri.
dura
= asin, adoh.
duratmaka
= maling.
dukacipta
= nêbsu batin, prihatin.
dukut
= sukêt.
duta
= utus, utusan. dinuta: diutus.
dulya
= dêlêng, dahwèn.
dulu
= dêlêng. dinulu: didêlêng.
dulur
= iring. dinulur: diiringake. andulur: ngiringake.
dupara
= nglêngkara, mokal.
dupi
= barêng, têkan.
dumaya
= mêndhung.

--- 57 ---

dumadi
= tumitah, kang dititahake.
duhkita
= susah, sêdhih.
dur
= ala. durjana: wong ala. dursila, duryasa, durniti: patrap ala, panggawe ala. durcara: gunêm ala. duratmaka, dur atmaka: nyawa ala, maling, buta.
duryan
= durèn.
duryat
= sorot, pêngpêngan.
durma
= macan.
durmas
= drumas: kuningan.
durga
= ala, pakewuh, bêbaya.
duk
= tuju, dhèk, nalika. duksamana: nalika samana. dukdinuk: tuju-tinuju.
duksina
= kidul.
duskarta
= sangsara, ora slamêt.
drustha
= ala.
dlurung
= banjur. kadlurung: kêbanjur.
dêlaha
= dalahan, dêlahan: pungkasan, ing têmbe, mati, jaman kalanggêngan. praptèng dêlahan: têkan jaman kalanggêngan, têkan mati.

--- 58 ---

dêring
= bêras. padêringan, padaringan: gênthong wadhah bêras, simpênan bêras.
dêling
= cêtha, ujar, kôndha.
dêmi
= thithik, saksi. sadêmi: sathithik. dêmi Allah: kalawan saksi Allah.
dêmung
= gêndhing.
dênta
= gadhing, untu.
drêdya
= trêsna, asih. kadrêdiyan: katrêsnan.
drêman
= wêrdèn.

Ta

tahên
= ampêt, tahan, kayu taun sandhang. nahên: ngampêt, nahan, nandhang. mangkene nahênkung: nandhang susah. nahên waspa: nahan êluh, ngampêt êluh.
tanapi
= utawa, sarta, apadene.
tanaya
= anak.
tanu
= blungon, mangsi.
taratya
= kêmbang trate.

--- 59 ---

taru
= godhong.
taruna
= anom. prabu taruna: ratu anom.
taruwara
= kêkayon.
tarêm
= tandur. tarêman: tanduran.
taka
= pati.
tata
= angin, gêtih ing otot.
tatab
= kêbuk, maras.
tasik
= sagara, pupur.
tawan
= boyong. tawanan: boyongan. katawan: kaboyong.
tawak
= tôngga.
tawo
= madu.
tala
= lêmah, tawon. pratala: sap-sapaning lêmah, warna-warnaning lêmah.
taling
= kuping.
talu
= wiwit.
taluh
= blêthokan, kringêt.
tapang
= angin, glêpung.
tajum
= antêng.

--- 60 ---

tajêm
= mênêng, ayêm, têntrêm, antêng.
tayuh
= drajat, kaluhuran.
taman
= ora.
tamuhana
= tamuyana: manuk prênjak.
taga
= sato.
tagyana
= pacangan.
tabid
= tabib: dhukun.
tabuh
= jam.
tan
= datan: ora.
tandya
= banjur, nuli, têrus.
tantra
= tôntra: bala.
tansipi
= tansah, bangêt.
tandhana
= gandera.
tanya
= takon.
tanbara
= dhudha.
tanbuh
= tambuh: ora wêruh. tumambuh: api-api ora wêruh. mitambuhi: api-api araora. mêruhi.

--- 61 ---

tar
= ora. tarlèn: ora liya.
tarkas
= endhong.
tarpa
= tanpa.
tartamtu
= tar tamtu: masthi.
tanjak
= ngigêl, mênthang.
tampang
= bandhul, êmblèg.
tampis
= êntèk.
tamping
= pinggir.
tampo
= tape.
tampu awang
= dhampu awang.
tampêr
= wêdhi. uyah tampêr: uyah wêdhi.
tambang
= tali, opah. panambang: kanggo nalèni. tambangan: opahan.
tambula
= kinang. nambula: nginang.
tambêng
= budhêg, tamèng.
tang
= kang.
tangkar
= pêncar.
tangkil
= seba, adhêp. tinangkil: sineba, ingadhêp.

--- 62 ---

tangke
= êpang.
tangkêp
= tutup. tumangkêp: nutup.
tanggap
= tampa. tumanggap: nômpa. pananggap: juru nômpa.
tranggana
= lintang.
trantang
= kudhi.
tyas
= ati. matiyas: mikir.
tiarda
= bangêt. rôga-tiarda: lara bangêt.
tinon
= katon.
tirah
= têtirah: pinggir.
tikin
= iki, iku.
titi
= êntèk, katam, tamat.
têtika
= solah, tindak, pariksa.
titir
= kêrêp.
tiwar
= simpar. katiwar-tiwar: kasimpar-simpar.
tiwikrama
= mêsu, prihatin bangêt.
tiwe
= swiwi.
tila
= ratus.

--- 63 ---

tilarsa
= lêmpuyang.
tilam rum
= tilam wangi: paturon.
tilam sari
= paturon.
tidharsa
= manuk kêdhasih.
tidhêm
= sirêp, surêm.
timun
= timun.
tingêl
= budhêg.
tinting
= pilih.
tindha
= payon, payu, tarub.
tirta
= banyu. tirtamarta: banyu urip.
tikta
= pait. wila tikta: maja pait.
tiksna
= landhêp, gathèkan.
tikbra
= susah.
tismasa
= môngsa adhêm, badhidhing.
timpung
= pincang.
timbul
= kumambang.
tri
= atri: têlu, rame. trimurti: têlu-têluning atunggal. trisula: gêgaman alandhêp têlu.

--- 64 ---

tèki
= taki: tapa. têtèki, tèki-tèki: mangun tèki: martapa nglakoni tapa.
tekang
= kang, sing.
tètèh
= cêtha, têrang.
tetah
= tuntun.
tèlèr
= wit kelor, kuwat, umbêl.
towang
= towong, kêndhat.
toya di
= banyu rêsik, banyu suci. katoya rasa upaya: kêna mêmanising ruba, dibêsêli.
tôntra
= bala.
tuhu
= têmên. mituhu: tumêmên. nuhoni: nêmêni, nêtêpi.
tunu
= obong. tumunu: kobong.
turida
= susah, prihatin.
turôngga
= jaran. turôngga rata: jaran rakitan.
tuding
= êkon, tinuding: diêkon.
tuwêk
= kêris.
tulya
= tuli: tulèn, têmênan.

--- 65 ---

tumuntur
= mèlu.
tumpak
= dina Sabtu.
tumpal
= sèrèt, tumpang.
tungkat
= têkên.
tungguk
= tunggu, jaga.
tunggul
= unggul, dhuwur, gêndera.
tunggung
= gêtun.
truna
= banyu, ênom, bodho, jaka.
truni
= ênom, prawan.
truh
= udan. truhtruh: udan-udan, udan ricik.
trustha
= bungah, êlèng.
trusthi
= êlèng.
têrusan
= lawang butulan.
têkit
= cêthik.
têlari
= lêmari cilik.
têpi
= pinggir.
têpu
= dhêdhak.

--- 66 ---

têdhuh
= mêndhung, timbrêng, srêngenge ora katon.
têguh
= rosa, kuwat, wêntala.
têbêng
= aling-aling.
têngran
= aran.
têrbis
= jurang, pèrèng.
têmpayang
= gênthong.
têmbaya
= jangji. patêmbayan: prajangjian.
têmbing
= pinggir.
trêna
= êlung.

Sa

sahaya
= kônca, batur, rewang.
sahar
= unthuk.
sahab
= jêjêl, sêsêk.
saha
= mrica.
sahid
= pintêr, cukup.
sahing
= cabe.

--- 67 ---

saudara
= sadulur, kadang.
sana
= ênggon, panggonan.
saniskara
= sabarang, samubarang.
sanepa
= upama, tuladha, pasêmon.
sanetyasa
= sanitiyasa, nitiyasa: tansah.
sanubari
= ati.
sara
= panah, lêlandhêp.
sarasidya
= kêmbang tunjung.
sari
= kêmbang.
sarija
= itil.
saroja
= rangkêp. kasaroja: karangkêp. sinaroja: rinangkêp. mata sinaroja: mata rangkêp, mata ronyok, têmbung sinaroja: dwi lingga.
saruni
= sruni: suling.
sakatha
= kreta.
sakèthèng
= lawanging kutha.
sadana
= wèwèh, sêkti.
sadarpa
= kadêrêng, bangêt.

--- 68 ---

sadarga
= kira-kira.
sadak
= kancing gêlung.
sadêmi
= sathithik.
sata
= pitik.
satata
= tansah.
satak
= satus.
satiti
= langgêng.
satikswa
= sathithik.
sato
= kewan. sato iwèn: kewan iwèn. sato galak: kewan galak.
sasa
= lintang.
sasana
= sana: ênggon, panggonan. asana: manggon.
sasaki
= akik.
sasadara
= sasadhara: lintang gêdhe, rêmbulan.
sasra
= sèwu. sasra bau: bau sèwu.
sasi
= rêmbulan.
sasôngka
= rêmbulan.
sawala
= gèsèh, sulaya. data sawala: sulaya padune, sulaya rêmbuge.

--- 69 ---

sawaja
= swaja: bêlo.
sawastu
= mêsthi, têmênan.
sawega
= piranti, mrabot, sadhiya.
sawung
= barêng. sinawung: binarêng, dianggit.
sawunggaling
= jago êmas, jago patohan.
sawêgung
= kabèh.
salatara
= mlandhingan.
salaba
= slaba: laron sulung.
salemuka
= pilingan.
saloka
= upama, pasêmon.
salu
= ambèn.
sapala
= sapele, sathithik, utama.
sapangu
= sadhela.
sadhawara
= atur. manadha wara: matur.
sajuga
= siji, sawiji.
saya
= piranti. sayèng kaga: kala.
sayaka
= panah.

--- 70 ---

sayasta
= kasur.
sayoga
= sumêta, sêdhiya.
sayogya
= prayoga.
samadya
= gajah.
samatra
= sathithik.
samapta
= sumêta, sadhiya, miranti.
samirana
= angin.
samodra
= sagara.
samuha
= bêcik, kumpul. manganggo samuha: manganggo bêcik. samuhan: tontonan manganggo bêcik. lagune bêcik, jogède bêcik. pasamuan: kumpulan bêcik, jagongan.
samêndhang
= sadhela.
saban-saban
= sabên-sabên.
sangara
= sêngara: banyu.
sandi
= samar, wadi, samun. sandi sastra: tulis kang disamar, tulis kang digawe wadi. sandi upaya: paêkan ngrêmit.
sandeya
= sandiya: kuwatir, sumêlang.

--- 71 ---

santa
= sabar, sarèh, bêcik.
santika
= sêkti.
santya
= mênging, muji, santiya pudiya, santiya budiya: mêmuji, nênuwun.
sandhang
= anggo. nyandhang: ngangga.nganggo. sandhangan: anggon-anggon.
sandhang walikat
= kêris.
sarkara
= lêgi.
sardana
= sugih.
sardala
= siyung.
sardula
= macan.
sarpa
= ula. sarpa krêsna: ula dumung.
sarjana
= wong pintêr.
sarju
= sênêng.
saksana
= nuli, tumuli.
sad
= nênêm. sadrasa, sadrasa: rosarasa. nênêm. sadpada: sikil nênêm, bangsa kinjêng, bangsa kombang.
satmaka
= urip.

--- 72 ---

sastra
= tulis. parama sastra: tulis kang linuwih. sastra sandi: tulisan kang digawe wadi, tulisan wadi. sastraji: layanging ratu.
sapta
= pitu.
sancaka
= srawungan.
sancaya
= srawungan.
sampêt
= rampung, cukup.
sambrama
= bage. panambrama: pambage. manambrama: ambagèkake.
sabda
= gunêm cêlathu.
sangkala
= taun.
sangkaya
= pantês. datan sangkaya: ora pantês.
sangkin
= saya, sangsaya. sangkin andadra: saya andadra.
sangkêp
= ganêp, cukup.
sangsipta
= mulane, jalaran saka iku.
sanggya
= kabèh.
sanggraha
= dhepokan, omah palèrènan.
srawa
= sêmut.
sraya
= rewang, tulung. minta sraya: njaluk tulung, njaluk direwangi.

--- 73 ---

swanita
= kringêt.
swakuda
= jaran.
swasa
= uswasa: ambêkan.
swami
= garwa, pramèswari.
swamipa
= pinggir, pasisir.
swandana
= tunggangan, kareta.
sinipi
= bangêt, kapati-pati.
sinidhikara
= didongakake, dipujèkake.
sinom
= wadon, pradapa.
sinukarta
= dirêngga, disruwe, diaru-biru.
sira
= kowe.
sirung
= pêtêng, lindhuk.
sikara
= tangan, bau.
siking
= gêni, upêt.
sida
= prasida: lêstari.
sidi
= bênêr. pramana sidi: awas têmênan.
sidik
= waskitha.

--- 74 ---

sita
= luwih.
sitarêsmi
= rêmbulan.
sitibêntar
= sêtinggil.
sitèngsu
= rêmbulan.
siswa
= kônca, wêtu.
siwah
= beda.
siwi
= anak, seba. sumiwi: sumeba. sumiwèng: seba ing.
siwi bantya
= anak mantu.
sila
= patrap, pratingkah. dursila: patrap ala, maling.
silar
= singkir. sumilar: sumingkir.
sipi
= bangêt, kapati-pati.
sidhikara
= puji, môntra, donga.
siyaga
= dandan, miranti.
siyasat
= siksa.
sigra
= enggal, rikat, wahing.
singanadi
= baya, bajul.
singaranu
= baya.

--- 75 ---

singangsana
= dhampar palênggahaning ratu.
sindu
= banyu.
sindura
= mêthuk.
sindung riwut
= lesus, prahara.
sirna
= ilang, musna.
sipta
= cipta.
slira
= salira, mênyawak.
sri
= ratu. sriwêdari: tamaning ratu. srinata, srinarpati, srinarendra, sripamasa: ratu.
sribupati
= ratu.
sing
= saking.
singsim
= ali-ali.
singgang
= poking dami.
sena
= prajurit pikukuh.
seta
= putih.
setra
= kubur tan kapêndhêm.
seswa
= murid. seswarini: murid wadon.

--- 76 ---

sewa
= sewaka: seba. sumewa: sumeba, seba. pasewakan: paseban. sinewaka, siniwaka: sinowan.
sèntèl
= kempol.
sona
= asu.
sori
= ratu putri.
soroh
= wèh, wèwèh, sinorohwadi, sinarawèdi: diwèhi wadi.
soka
= susah.
sokana
= sêdhih, susah.
sokanandi
= abang ênom sêmu kuning.
sota
= rasa.
sowang
= dhewe, ijèn. sowang-sowang: dhewe-dhewe, ijèn-ijèn.
sonya
= suwêng.
song
= rong, lèng.
su
= luwih, bangêt.
suhun
= sunggi, pundhi. sinuwun: kang dipundhi, disunggi. sinuhun-suhun: dipundhi-pundhi, disunggi-sunggi, diaji-aji. susuhunan: wong kang dipundhi-pundhi.

--- 77 ---

sunya
= sunya, suwung.
sunar
= sorot.
sunu
= anak, sorot.
sura
= wani, kêndêl, linuwih.
sura duhita
= widadari, putri linuwih.
sura wadu
= widadari, putri linuwih.
suralaya
= kadewan.
suraya
= gêgêdhug, kêndêl.
surastri
= sulastri: widadari.
suka
= bungah, sênêng. kasukan: kasênêngan, suka-suka, sênêng-sênêng, bungah-bungah.
sukarta
= rêngga, aru-biru, sruwe.
sukra
= dina Jumuah, cèlèng.
sudama
= lintang, bodho bangêt.
sudarsana
= darsana: tuladan bêcik.
sudarma
= bapa, bêcik. sudarman: kabêcikan.
sudra
= sangsara, asor nistha.
sudira
= kêndêl.

--- 78 ---

sudibya
= linuwih.
suta
= anak.
sutikna
= sutikna: landhêp, anggitan.
susra
= suwur. kasusra: kasuwur.
susila
= patrap bêcik.
suweda
= sweda: driji.
sulayah
= angglimpang, klumah.
sulah
= slumbat, sunduk, sujèn.
sulaksana
= awak.
sulastri
= widadari, patrêm.
supadi
= supadiya: supaya.
sujita
= turune wong linuwih.
suyati
= pandhita.
suyasa
= yasa: dalêm.
sumawana
= apadene.
sumantri
= mantri linuwih, patih.
sumarsana
= kêmbang kanthil.

--- 79 ---

sumêne
= sumaya.
sumêngka
= munggah.
sumirat
= sumorot, gumêbyar.
sumyar
= ambyar, sumêbar.
sugata
= suguh. pasugatan: suguhan.
subadya
= subadi: santasa.santosa.
sundara
= bêkisar, sawangan.
sunya
= suwêng.
sumbaga
= misuwur, gunasêkti. sugih sumbaga: sugih guna sêkti.
sung
= awèh. sinung: diwènèhi. kasung: katur. pisungsung: pawèwèh.
sungkawa
= susah.
sru
= sêro,sêru. bangêt.
sênên
= sorot, cahya.
sêca
= sêtiya: têmên.
sêrah
= suruh.
sêrang
= têmpuh, trajang. nêrang, manrang: nêmpuh, nrajang.
sêkung
= adrêng, bangêt.

--- 80 ---

sêkêl
= susah.
sêlah
= kêmbên.
sêbit
= suwèk. sinêbit: disuwèk.
sêndhaya
= para nyai.
srênggala
= asu, asu ajêg.ajêg.

Wa

wahana
= banyu, tunggangan. wadiya wahana: prajurit jaranan.
wail
= pancing.
waudadi
= sagara.
wauwa
= wawa.wowo.
wanara
= kêthèk.
wanadri
= alas pagunungan.
wanawasa
= alas ngrètèk, alas trataban.
wanarga
= wana arga, wanagiri: alas pagunungan.
wanita
= wadon.
wanodya
= wadon.

--- 81 ---

wacana
= gunêm, cêlathu.
wacu
= klambi. wacu kambala: klambi ôntra kusuma.
wara
= wadon, linuwih. wara sêmbadra, wara srikandhi. wara hastra: gêgaman linuwih, panah. wara duita: putri linuwih, widadari. wara wadu: putri linuwih, widadari. dwijawara: guru linuwih, pandhita gêdhe.
wara taruna
= jaka, jêjaka.
wara taruni
= prawan.
wara sana
= dhampar palênggahaning ratu.
wara wirêsmi
= rêmbulan.
warana
= aling-aling, wêsi.
warayang
= panah, bêdhil, gênthong.
warastra
= wara astra: gêgaman linuwih, panah.
warang
= pacang, pingit, sêngkêr. warangan: pacangan, pingitan, sêngkêran.
waranggana
= widadari.
warêgung
= gudhe.
warih
= banyu.
wadya
= bala. wadiyawahana: prajurit jaranan.

--- 82 ---

wadanta
= widara.
wadu
= wadon, putri. narpawadu: ratu putri. warawadu: putri linuwih, widadari.
wati
= jagad. cakrawati: jagad bundêr. dwarawati: lawanging jagad.
wasa
= rusak, sêdhêng. wanawasa: alas rusak, alas trataban, alas ngrètèk.
wasi
= pandhita, sabab.
wasita
= pitutur. darmawasita: pitutur bêcik.
wasir
= wasèrèn: nayaka, panggêdhe.
wasistha
= wicaksana.
wawa
= gawa, tandhing. wawan: gawan. winawa: digawa. wawan sabda: tandhing gunêm, padu.
wala
= bocah.
waluya
= slamêt, waras.
waju
= klambi. waju kambala: klambi ôntra kusuma.
waya
= banyu.
wayasa
= wyasa: gagak.
waga
= pawadonan.

--- 83 ---

wahya
= wêtu, lair. kawahya: kawêtu, kalair.
wahdat
= wadat: ijèn.
wanda
= wônda: awak.
wandawa
= sanak, kulawarga.
wandu
= sanak.
wantu
= bantu, watak, winantu: kabantu. mawantu: ambantu.
wanteya
= manuk garudha, luhur.
warna
= banyu, ucap, crita. winarna, kawarna: kocap, kacrita.
wardaya
= ati.
wardugangga
= lintah.
warsa
= warsi: udan, taun. triwarsa: têlung taun. warsaya: mangsa rêndhêng.
warsita
= wursita: ucap, crita, winursita, kawarsita: kocap, kacrita.
waktra
= rai. nayaka waktra: patih.
wastra
= jarit.
wastu
= èstu, masthi.
waswa
= wastu: èstu, masthi, têmênan.

--- 84 ---

waspa
= êluh.
walgita
= layang.
wancak
= walang, palang. wancak driya, walang kayun: walang ati, sumêlang. walang sangkêr: wêwalêr.
wakawawangkawa.
= awang-uwung, kêkuwung, kluwung.
wangsa
= wangsa: bangsa, sanak.
wangwang
= banjur, nuli.
wra
= mawra: warata, sumêbar.
wraha
= cèlèng, warata.
wrahat
= arahan. wrahat bala: bala arahan.
wrahatsari
= kêmbang cêpaka.
wratmaka
= kêmbang gambir.
wi
= luwih, bangêt.
wihara
= wiyara: patapan, susah.
winata
= kêmbang tunjung.
winaya
= anggang-anggang.
winarna
= kocap, kacrita.

--- 85 ---

winiwi
= wira-wiri.
wicara
= gunêm, ujar.
wicitra
= rupa luwih bêcik, ayu bangêt.
wira
= prajurit, pêngpêngan, panggêdhe, kuwasa. wira utama, wirotama: prajurit utama.
wirangrong
= susah, kedanan.
wirong
= susah, purik, pasang, rimong.
wirungan
= pawon.
wikan
= wêruh.
wiku
= pandhita. sangawiku: sang pandhita.
widada
= tulus, lêstari.
widadara
= dewa.
widayaka
= pujangga.
widayat
= pulung, wahyu.
widagda
= limpat putus.
widi
= dewa.
widik
= keblat papat, awang-awang. widik-widik: awang-awang, katon sadhela.

--- 86 ---

widigda
= alun, putus, luwih limpat.
widung
= kupu.
witana
= sitinggil.
witaradya
= bangsa luhur, trahe wong mêngku nagara.
wisata
= lêlaku, lunga, lêlungan.
wisaya
= panggawe, piranti, paeka. misaya: golèk.
wisesa
= kuwasa. misesa: nguwasani, ngêrèh. kawisesa: kêrèh. mantri wisesa, mantri sesa: mantri kuwasa, patih.
wiso
= iso: usus.
wisuna
= wisa linuwih, wisa mandi.
wisudha
= unggah. misudha: ngunggahake. kawisudha: diunggahake.
wiwaha
= rêngga, bêcik, adi. wiwahan: rêrênggan. pamiwaha: pangrêngga.
wiwara
= lawang.
wiwaga
= piranti.
wila
= maja. wilatikta: maja pait.
wilaca
= limpe. winilaca, kawilaca: dilimpe, dilimpèkake.
wilasa
= wêlas, pêlêm.

--- 87 ---

wilasita
= êlèng.
wilapa
= layang.
wilaja
= maja alasan, wulu cumbu.
wilaya
= lêpas.
wilaba
= andaru.
wilis
= ijo.
wipra
= pandhita.
wipanca
= dlima.
widhe
= lêncir.
wijah
= bungah. mawijah-wijah: bungah-bungah.
wijaya
= unggul, mênang. wijaya kusuma: kêmbang kang unggul dhewe.
wijayanti
= luwih unggul, luwih sêkti.
wijil
= wêtu. mijil: mêtu: kawijil: kawêtu.
wiyara
= wiyar, patapan.
wiyadi
= susah.
wiyata
= wulang. pawiyatan: pamulangan.

--- 88 ---

wiyati
= awang-awang, langit.
wiyat
= awiyat: awang-awang.
wiyoga
= susah.
wiyôngga
= kodhok.
wimala
= luwih lara, lara bangêt.
wimursita
= mursita: klêngêr, sumaput, tiba.
wigati
= pêrlu, luwih pêrlu.
wigêna
= prihatin, susah.
wibawa
= mukti, kawibawan: kamuktèn.
wibajra
= angin linuwih, prahara.
wibi
= biyung.
winda
= ambu, wisa. windaka: ambon-ambon.
windu
= wayu. windu tirta: banyu wayu.
wirya
= luhur, mukti. wiryawan: kaluhuran, kamuktèn.
wisma
= omah, wismaka: kêthu.
wima
= wêtu. mimba: mêtu.
wimbuh
= wuwuh.

--- 89 ---

wignya
= pintêr.
wingwrin
= wêdi, giris.
wrin
= wêruh. tanwrin: ora wêruh.
wriga
= kidang.
we
= banyu.
wèni
= rambut.
wèri
= mungsuh.
weda
= wedha. wediya: ngèlmu, kawruh.
wèstri
= bêbaya. jaga wèstri: jaga baya.
wèsthi
= pakewuh, bêbaya. jaga wèsthi: jaga baya.
wèdha
= gêni.
wre
= kêthèk.
wônda
= awak, wujud.
wot
= êmot, oyod. winot: diêmot.
wotsari
= wot santun: nyêmbah.
wot sinom
= nyêmbah.
wong
= êmong. winongwong, winong-wong, winong: diêmong.

--- 90 ---

wurahan
= sumêbar, gègèran.
wuri
= buri. kawuri: kapungkur.
wuruk
= kusir.
wukir
= gunung.
wuduk
= gurih. sêga wuduk: sêga gurih.
wuwus
= wêtu, gunêm, ujar tangis.
wulan
= rêmbulan.
wulangun
= sêngsêm, kangên, sumêlang.
wulinga
= berag, bêsus.
wuling
= uling.
wulon
= rambutan.
wuyung
= susah. wayang-wuyung: susah bangêt, poyang-paying.
wuntat
= buri. kawuntat: kapungkur.
wuntu
= buntu.
wurya
= wiwit, katon, wuryan: wiwitan, tontonan. tigas kawuryan: anyar katon.
wursita
= ucap, crita. winursita, kawursita: kocap, kacrita.

--- 91 ---

wuk
= uwuk, suwuk: wurung.
wênês
= mêlês.
wêca-wêca
= bangkong, kongkang.
wêruju
= waruju: wuragil.
wêka
= anak.
wêdari
= taman.
sriwêdari
= tamaning ratu.
wêtis
= pace.
wêlada
= woh êlo.
wêlagar
= obong. kawêlagar: kaobong, kobong.
wêgang
= tikus.
wêgig
= putus, pintêr, baud.
wêrcita
= cacing.
wêrka
= wrêka: ulêr.
wêrdi
= jarwa, andadi, akèh wohe.
wêrjit
= cacing.
wrêsa
= udan.
wrês
= dêrês.

--- 92 ---

wrêsti
= udan.
wrêdha
= tuwa. mantri wêrdha: patih.
wrêksa
= kayu.
wrêgil
= wêrgil: paran, ênggon.

La

lahita
= gada.
lana
= langgêng, lêstari, jajah. lêlana, malana: anjajah.
lanat
= cucuk. lumanat: nucuk.
larwan
= laron.
laris
= laku. lumaris: lumaku.
larung
= kèli, labuh.
ladrang
= lancap.
lata
= oyod.
latuha
= lumut.
latak
= latêk: êndhut.
latang
= latêng.

--- 93 ---

lawana
= pêdhês.
lawan
= karo, sarta, mungsuh, timbang. lawanan: timbangan, mungsuhan.
lawad
= lumawad: awor.
lawat
= lawata: muluk.
lawiya
= wajib.
lawu
= pêrèng,pèrèng. èrèng-èrèng.
lawun
= pêdhut.
lawung
= umbaran, ngamuk, landheyan.
lawên
= sorot, cahya.
lalahi
= saradan.
lalawora
= lalawara: tanpa gawe, ala nganggur.
lalang
= alang-alang.
lalis
= mati.
lapa
= luwe, ngêlih.
ladha
= lombok.
laju
= têrus.
laya
= alaya, pralaya, malaya: mati.

--- 94 ---

layap
= liyêp, rayap.
lanyo
= umuk.
lama
= lawas.
lamun
= yèn, manawa.
laga
= pêrang, paprangan. palagan: paprangan.
lagya
= lagi.
langên
= sênêng. lêlangên: sênêng-sênêng. kalangênan: kasênêngan.
langon
= langên: sênêng. lêlangon: sênêng-sênêng.
langun
= langên: sênêng.
landhi
= mênjangan rangkah.
larwa
= gangsir.
laksana
= laku. lumaksana: lumaku.
laksita
= laku. lumaksita: lumaku.
laklak
= têlak.
lancar
= lêpas, lumancar: lumêpas, nglêpasi.
lanji
= lunyu, lonthe.
lamlam
= sênêng. nglamlami: nyênyênêng.

--- 95 ---

lampita
= pralampita: pralambang, pasêmon.
lampus
= mati.
lambang
= ijol. lambang sari, lambang santun: ijol sari, cumbana, bedhangan.
lagnyana
= wuda.
langkap
= gandhewa. mênthang langkap: mênthang gandhewa.
langking
= irêng. pête langking: pête irêng, kêdhawung.
linang
= ilang, pindêng, luminang: mêndêng, ngrusak.
lirip
= towong, kêndhat.
lidhah
= ilat, kilat.
lidhi
= sada.
limaya
= jêruk.
limut
= lali. linalimut: dilali-lali.
limus
= timun.
lindhih
= tumpang, tindhih. lumindhih: numpang, nindhih, nindhihi.
lindhung
= lindhu, aling-aling.
lir
= pêdhot, kaya, kabèh. saliring: sakabèhing.

--- 96 ---

lirwa
= cidra, tinggal, rèmèh.
liklik
= sêntil.
listya
= alus, endah, bêcik, ayu. sulistiya: wong ayu.
limput
= kêmul, aling-aling, kodhêng.
limbang
= iling. lumimbang, nglimbang: ngiling.
limbe
= kimpul.
lingga
= adêg, pundhi, sunggi. kalingga: kaadêg, kapundhi, kasunggi. dahat kalingga murda: disunggi-sunggi bangêt, dipundhi-pundhi bangêt.
linggar
= oncat, lunga, linggaran: lungan.
lena
= mati.
lèjêm
= lêjêm: sêmuning rai.
lèn
= liya. tarlèn: ora liya.
lèndhi
= lonthe.
lembak
= kambang. lembak-lembak: kambang-kambang.
lona
= pêdhês.
locana
= êluh, pasuluhan, urang-uranging mata.

--- 97 ---

locita
= unandika, graita. nglocita: ngunandika, anggraita, ngangên-angên.
loka
= jagad. loka endra, lokendra: jagad linuwih, kahyangane bathara endra. loka pala: wohing jagad. lokananta, lokanônta: watêsing jagad, pungkasaning jagad, gamêlan ing suralaya. triloka: jagad têlu, jagad têtêlu.
lowe
= luwing.
londho
= kêndho.
luhung
= adi, angur, aluwung.
lunas
= mati.
lukita
= têmbung.
luda
= tlutuh.
ludaka
= cêthik.
ludra
= dewa, srêngên, nêpsu, galak.
ludira
= rudira: gêtih.
lusi
= cacing.
lulus
= lêstari.
lupa
= marlupa: lungkrah, lêmês, lêsu, lali.
ludhaha
= banyu idu.

--- 98 ---

lumalat
= nonton, andêlêng.
lumrang
= warata, ngambar, sumêbar.
lumung
= duwe êlung, ngêlung.
luba
= murka, kêthaha.
lungaya
= gulu.
lungid
= anggitan, landhêp, gathèkan.
lunda
= alun.
lungsir
= sutra.
lêtuh
= buthêk, bukêt, rêgêd.
lêlayu
= gêndera.
lêmak
= gajih.
lêguta
= kulina, udi, rêmbug. linêguta: diudi, dibudi, dikulinakake, dirêmbug.
lêngis
= wit waru.
lêntur
= lêmês.
lêntang
= lumah. lumêntang: mlumah.
lênjing
= alu.

--- 99 ---

lêmbi
= walang.
lêmbora
= iwak tômbra.
lêbda
= lêmês, pintêr, olèh. lêbda jiwa: olèh urip.
lêngka
= pait, langu.
lêngkawa
= teja, kêkuwung.
lênglêng
= sêngsêm, asri, dhêlêg-dhêlêg.
lênggana
= langgana: sungkan, suthik, mopo. datan lênggana: ora mopo, saguh. langganan: sungkanan.

Pa

pahala
= pakolèh, pituwas.
pahat
= pêrês, pipit, saring sarana umêb.
pail
= oncat. pailan: mangsa koncatan pangan.
paing
= gêthing.
pae
= beda, seje.
paès
= ilo. paesan: pangilon.
pahom
= puja, mahom: muja. pahoman: pamujan.

--- 100 ---

panaha
= pangira.
panahên
= pangampêt.
panalika
= paniti priksa, pamriksa.
panasbaran
= brangasan.
pani
= godhoh, kuping.
panika
= kalam, palanangan.
panon
= pandêlêng.
panukma
= panêlik, panitis, samun.
panêkar
= priyayi cilik.
panêpi
= sèrèt, sèrèting sêmbêt.
panêmbung
= panggitik, cêmêthi.
pacara
= kêna supata.
pacima
= kulon, pacimatara: lor kulon.
pacu
= sikut.
para
= kowe, raka para: kakangmu.
parahi
= timun.
parama
= linuwih. parama sastra: tulis kang linuwih. parama yoga.

--- 101 ---

paran
= apa, kapriye, kêmbang gêdhang. ana paran: ana apa. kadi paran: kaya apa, kapriye. paran darunanira: apa sababe, kapriye sababe.
parasdya
= rasaning ati.
parangmuka
= satru, mungsuh.
pari
= luwih. parimurti: linuwih. parimarma: luwih wêlas, wêlas bangêt, kawêlasan, pangowêl, pangeman. paribasa: basa kang linuwih. paripurna: rampung têmênan, rampung-rampungan. pariminta.
paris
= tamèng.
pakarti
= panggawe, pagawean. pakartinya: pagaweane.
pakirtya
= panggawe. makirtiya: anggawe, gawe.
pakuwon
= pamondhokan.
pakênira
= kowe.
pada
= sikil, ênggon. marcapada: ênggon uwong, jagad, donya. ngèstupada, nguswa pada: ngabêkti.
padarakan
= urakan. pidak padarakan: turune wong urakan.
paduka
= sampeyan, sikil, trumpah.
patani
= ambèn, èmpèr.

--- 102 ---

pataka
= bilai, mati.
patra
= godhong.
patik
= trètès. pinatik: tinrètès.
patikbra
= kawula.
patêmbaya
= prajangji, sêmaya.
pasraman
= patapan.
paso
= jêmbangan.
pawana
= angin. pawanan: kanginan.
pawaka
= gêni.
pawal
= krikil.
pawitra
= bêning, rêsik.
pawitarja
= dhêdhasar bêcik. rèh-pawitarja: dhêdhasar pratingkah bêcik.
pawongan
= para nyai.
pala
= woh. pala rêkta: woh abang, bolu. pala gumantung: woh gumantung.
palana
= lapak, lapak gajah.
palakrama
= pala-krami: salaki-rabi.

--- 103 ---

palastra
= mati.
palastha
= rampung.
palam
= daging.
paliyas
= pangluput. paliyasan: pangluputan.
palôngka
= dhampar.
palupi
= tuladha, lêpiyan.
palugon
= paprangan.
papa
= asor, cilaka, nistha. papasana: naraka.
padhêm
= mati, pinadhêm: dipatèni.
pajampuwa
= muga-muga.
pajang
= rêngga. pinajang: dirêngga. pajangan: rêrênggan. majang: ngrêngga.
pajungkungan
= pamujan.
payudara
= susu.
payudan
= paprangan.
payuh
= ukêl.
payus
= pucêt, kucêm.

--- 104 ---

pama
= upama.
pamasa
= ratu.
pamihat
= pandêlêng.
pamilawa
= jagal.
pagut
= tarung, têmpuh, tuju. magut: narungi, nuju, nêmpuh.
pangasih
= sumur, pucuk, poncot.
pangastuti
= pangabêkti.
pangrawit
= pangrajang.
pandara
= rêngga. mandara: ngrêngga. pinandara: rinêngga. pinandara sanggyaning pahargyan: rinêngga sakèhing kahurmatan.
pandaya
= piranti, paeka.
pandak
= tlatèn.
pandam
= diyan, pêpadhang.
pandêling
= pangucap.
pantaka
= pati, mati.
panti
= omah.
pantèn
= thole, ênggèr.

--- 105 ---

pantên
= pari.
pandhana
= pandhan.
pandhaya
= julik.
pandhak
= cebol.
pandhe
= pintêr.
pandhuya
= pintêr, baud.
pandhêm
= balang, bandhêm.
parwata
= gunung.
parwasa
= rusak, têmpuh, trajang. marwasa, mrawasa: ngrusak, nêmpuh, nrajang.
parpat
= kumpul, klumpuk. marpat: ngumpulake, nglumpukake.
parjaya
= trajang, têmpuh, suduk, tiwas. marjaya: nêmpuh, nyuduk. pinarjaya: ditrajang, disuduk.
parma
= kanugrahan.
paksa
= pêksa: uwang, bau, swiwi. paksi: kang aswiwi, manuk.
padni
= ratu putri.
padma
= kêmbang tunjung.

--- 106 ---

padmasana
= dhampar.
pascima
= kulon.
palwa
= prau.
palwaga
= kêthèk.
panjuta
= ting, obor, diyan.
prana
= ati, tuju, kapranan: katuju.
pranaja
= dhadha.
pracadi
= pracaya.
pracalita
= thathit, kilat.
pracika
= kalajêngking.
pracima
= kulon.
pracôndha
= prahara.
pracondhang
= tiwas, tatu. kapracondhang: katiwasan, kataton.
prakatha
= surak, rame, gumuruh, gumêdêr.
prakuswa
= putus, rosa.
prakêmpa
= gonjing.
pradana
= ganjaran, loma.

--- 107 ---

pradata
= paradata: para padu, jêksa.
pradipta
= urub, gêbyar. mradipta: murup, gumêbyar. pradiptaya: luwih gumêbyar.
pradôngga
= gamêlan.
pratala
= lêmah, sapsapaning lêmah. saptapratala: lêmah warna pitu, lêmah sap pitu.
pratama
= bêcik, putus, pambarêp. yoga pratama, pratama yoga: anak pambarêp.
pratiwa
= priyayi, mantri, punggawa.
pratiwi
= lêmah.
pratipa
= lesus.
pratima
= golèk.
pratistha
= manggon, mungguh.
pratignya
= prajangji.
pratônggapati
= srêngenge.
praswa
= githok.
prasida
= lêstari, sida, têkan.

--- 108 ---

prasêdya
= karêp, sêdiya.
prasêtya
= prajangji, katêmênan.
prawa
= cahya, sorot. prawan: kang duwe cahya, kang duwe sorot.
prawata
= gunung.
prawira
= prajurit, pêng-pêngan.
prawita
= jalaran, wêwinih.
pralaya
= mati.
pralampita
= pralambang, pasêmon.
pralêbda
= pakolèh, pintêr, prigêl.
praja
= nagara.
prajaka
= kongkonan.
prajaya
= tiwas, trajang, têmpuh, suduk. kaprajaya: katrajang, kasuduk.
praya
= pikir, karêp, ati.
pramati
= linuwih, pêng-pêngan.
pramu
= luwih, ômba, jêmbar. pramudita: luwih jêmbar. pramusesa: jajahan ômba.
pragya
= susah.

--- 109 ---

pragalba
= rosa, galak.
pragosa
= kêthèk.
pragola
= rukêt.
praba
= sorot, cahya.
prabu
= ratu, pantês.
prastawa
= awas, têrang, dhamang.
prastha
= pasangan tikus, githok.
prasthi
= alis, sêdiya.
prapta
= têka, têkan.
prambayun
= susu, pangarêp.
priya
= lanang.
priyôngga
= dhewe, ijèn.
pribadi
= dhewe, ijèn.
pringga
= bêbaya, pakewuh. wana pringga: alas kang ambêbayani, alas gêdhe. surapringga: surabaya.
pine
= beda. kapine: kabeda. bau kapine: bau kabeda, pilih asih.
picis
= dhuwit. maspicis: dhuwit mas.

--- 110 ---

pikut
= cêkêl. pinikut: dicêkêl.
pidana
= ukuman.
pita
= kuning. jalak pita: podhang. kunir pita: têmu.
pilangên
= cumbana. kêmbang pilangên.
pidhir
= wêdi.
piyarsa
= pyarsa: prungu. kapiyarsa, kapyarsa: kaprungu.
piyuh
= dèrès.
pingul
= putih.
pindêl
= bisu.
pindha
= kaya, èmpêr.
pirma
= eman, wêlas, owêl.
pingging
= bodho.
pelag
= bêcik, bagus.
peya
= panas.
pendah
= kukuh, beda, luwih.
pendhe
= pêdhang.
pèt
= cêkêl, jupuk. pinèt: dicêkêl, dijupuk.

--- 111 ---

ponang
= punang: kang, sing.
pônca
= lima. pôncaindriya, pônca-ndriya: rasa lêlima. pônca weda: ngèlmu lêlima. pônca baya: bêbaya lima.
pôncakara
= tarung, padu, kêrêngan.
pôncawôra
= prahara.
pôncaniti
= pasowanan.
puha
= lara.
puhara
= puwara: wêkasan, têmahan.
puhi
= manasi, mêrês.
puhun
= jêmpol.
puna
= pulih.
punagi
= punagya: kaul, nadar, jangji.
punah
= rusak, sirna. pamunah: pangrusak.
punar
= kuning. sêga punar: sêga kuning.
pura
= puri: kraton. purana: papaning kraton.
purusa
= pêksa, palanangan, lanang.
puruhita
= maguru, anggêguru. [anggê...]

--- 112 ---

[...guru.]
pukulun
= gusti, panjênêngan dalêm.
pusara
= tali.
pusika
= kucing.
puwa-puwa
= panasan, panasatèn, mêmanasi.
puwun
= jêmpol.
pupuh
= gitik, campur, campuh. pêrang pupuh: pêrang campuh.
pudhaka
= kêmbang pandhan.
puyi
= gêni.
puyika
= gêni.
puyuh
= gêmak.
punya
= duwe.
purna
= rampung. pari-purna: rampung-rampungan, rampung têmênan.
purwa
= wiwit, wetan. purwa-duksina: kidul wetan. murwani: miwiti. purwaka: wiwitan, bêbuka, pambuka.
pustaka
= layang, buku. pustaka-warti: layang kabar. radiya pustaka: layang nagara, buku nagara. bale pustaka: gudhang buku.
puspa
= kêmbang. puspa krêsna: kêmbang têlasih.

--- 113 ---

puspita
= kêmbang.
pusthi
= cêkêl. pinusthi: dicêkêl.
punghas
= wêkasan. punghaskala: jaman wêkasan, kiyamat, wêktu wêkasan.
punggung
= bodho.
pênat
= sayah.
pênuh
= kêbak.
pênêd
= bêcik, asri.
pêra
= akas.
pêrot
= usus.
pêkathik
= tukang ngarit.
pêkik
= bagus.
pêlari
= lêrak.
pêndil
= pêthil.

Dha

dhaèng
= panji.

--- 114 ---

dhanu
= mega, mêndhung, gandhewa.
dhara
= dara: prawan, wêtêng. sasadhara: lintang gêdhe, rêmbulan.
dhatu
= ratu. kêdhaton, dhatulaya: kraton.
dhadhak
= tlutuh, sabab, jalaran. dhadhakan: sabab, jalaran.
dhandhang
= gagak.
dhag
= lowong. didhagake: dilowongake. ngêdhag-êdhag: barang tanpa isi tutupe kabukak. ngadhag-adhag: tanpa rewang, tanpa kônca (tumrap wong lara).
dhangkak
= bucu.
dhangdhi
= gogor.
dhihin
= dhisik.
dhiri
= awak.
dhingin
= dhisik.
dhindhing
= aling-aling.
dhepok
= patapan. mardhepok, dhêdhepok: manggon ing patapan.
dho
= pindho: loro. dhomas: wolung atus.
dhucung
= unggul. rêbut dhucung: rêbut unggul.

--- 115 ---

dhukut
= sukêt.
dhustha
= ala, maling.
dhêdhêp
= sirêp, lêrêp.
dhêndha
= gada, gitik. bau dhêndha.
dhêstha
= ganjil.
dhêsthi
= piala, alis. andhêsthi: miala.
drêstha
= siyung.

Ja

jana
= wong, gajah. durjana: wong ala.
janawi
= kali, banyu.
janela
= cêndhela.
jati
= tuhu, têmên. anjatèni: nuhoni.
jawata
= dewa.
jawat
= gêpok, senggol, êlar. anjawat: nyenggol, ngaruh-aruhi.
jalanidhi
= jala nidi: sagara.
jaladri
= jaladhi: sagara.

--- 116 ---

jaladha
= mêndhung.
jalagra
= riyak.
jalu
= lanang.
jaludha
= gadhing. jaludha tata gati: gadhing kêmbar.
jaya
= unggul, pêng-pêngan, sêkti.
jamul
= irêng mêlês. waja jamul: untu sisig.
jabang
= bocah.
jatha
= siyung.
jahning
= banyu.
janma
= titis, uwong. manjanma: nitis.
jalma
= janmi: uwong.
janggala
= kagila-gila.
jinêm
= turu, mênêng. jinêmrum, jinêm wangi: paturon.
jirak
= kapundhung.
jiwangga
= awak.
jinjing
= jinjit, cincing.
jimbun
= kawak.

--- 117 ---

jingga
= abang.
jegos
= bisa.
johar
= sêsôtia.
jodhi
= tiwas, asor. anjodhi: gawe tiwas, ngasorake.
jor
= asor, rusak. anjor: ngrusak.
jro
= jêro, sajrone.
jurit
= pêrang. prajurit: wong kang gawene pêrang.
juti
= ala, panggawe ala.
juwita
= putri.
jumantara
= awang-awang.
juga
= siji, ijèn.
jugul
= bodho, boncis.
jum
= tata, dum. anjum asta: salaman.
jênar
= kuning.
jêring
= jengkol.
jêngku
= dhêngkul.
jrênih
= bêning, rêsik, têrang. jinrênih: ditêrangake.

--- 118 ---

Ya

yadi
= birahi.
yata
= sigêg, mangkene.
yasa
= gawe, dalêm.suyasa: dalêm.
yayah
= kaya, bapa. yayah kadi: kaya.
yayi
= adhi.
yama
= jêksa. titikaning yama mungguh: mungguh pamriksaning jêksa.
ywa
= aja.
yaksa
= buta.
yatna
= awas, prayitna, eling.
yatma
= yatmaka: nyawa, urip.
yyang-yyang
= dewa.
yeka
= yèku: iya iku. yèki: iya iki. yèkang: iya iku kang.
yowati
= prawan.
yoga
= anak, tapa, bêcik. yoga brata: laku bêcik, laku tapa, mêmuja.
yogya
= bêcik, prayoga.

--- 119 ---

yogi
= bêcik, pandhita. sang ayogi: sang pandhita.
yuda
= pêrang. payudan: paprangan. yuda gama: pêrang agama, pêrang sabil. yuda asmara, yudasmara: cumbana. yuda yana: lurahing pêrang.
yuwana
= slamêt, tulus.
yuyud
= tali.
yumana
= ati bêcik, lêganing ati. kayumanan: kaslamêtan.
yuga
= yoga: bêcik, prayoga, anak, puja, tapa.
yun
= arêp, kapengin. ngayun: ngarêp. pangayunan: ngarêpan. ayun uninga: arêp wêruh, kapengin wêruh. kayun: karêp. kayuyun: kasêngsêm.
yukti
= yêkti: têmên, bêcik.
yungyun
= sêngsêm, eram. kayungyun: kasêngsêm.

Nya

nyarawidya
= nyoroh wadi, nyara wèdi.
nyarandu
= mratani, ngratani.

--- 120 ---

nyakrawati
= ngubêngi jagad.
nyawung
= ambarêng, nganggit, ngêmban.
nyarwètèh
= anèh, ora lumrah.
nyidhikara
= nyidhikara: muja môntra.
nyitra
= nulis, ngrupa.
nyintaka
= kaya manuk cêkaklak.
nyu
= ênyu: krambil, cêngkir.
nyudênta
= ngênyu dênta: ngrambil gadhing, nyêngkir gadhing.
nyuluh
= nyoloki, ngobori.
nyugata
= nyuguh.
nyundaka
= nêlik.
nyêrang
= nêmpuh, nrajang.
nyêtha
= ambadhe, ambatang.
nyênggut
= nyêbrak, nyêndhal.

--- 121 ---

Ma

maha
= luwih. maha agung: luwih agung. maha wikan: luwih priksa. maha tirta: banyu agung, banyu gêdhe. maha dwija: pandhita gêdhe. maha rasa: panah linuwih. maha jana: wong linuwih. maha japa: puja linuwih.
mahawan
= ngambah, ngliwati.
mahat
= mêrês, ngêpuh, nyaring sarana umob.
mahatma
= wêkasan.
mahas
= nusup, manggon ing pasêpèn.
mahyas
= maèsi, ngrêngga.
mahya
= alok.
maèswara
= maiswara: ratu.
maèrtambang
= mêtêng.
maom
= muja.
mausadi
= jamu, tamba.
maup
= mêmule.
mana
= ati. yumana: lêganing ati, ati bêcik. kayu manan: kaslamêtan.

--- 122 ---

manahên
= nahan, ngampêt, nyandhêt, mênggak.
manaruhi
= notohi.
manadukara
= jumurung, anjurungi, ngrujuki, ambiyantoni.
manawung
= nganggit, ambarêngi.
manawur
= nyêbar.
manadha wara
= matur.
manabda
= calathu, kôndha.
manira
= aku.
manitra
= nulis.
manilib
= nyilib, andhêlik.
maniyup
= nyêbul, andamu, nepasi.
manik
= sêsotiya. manikmaya: sêsotiya linuwih, sêsotiya gumilang. manik nawa rêtna: sêsotiyawarna sanga.
maneka warna
= maneka-neka: warna-warna, mônca warna.
manèp
= nglimpe.
manrang
= nunjang, nêmpuh, nrajang.
manuwara
= ngrêsêpake, tanduk manis, ngarih-arih.

--- 123 ---

manukma
= nitis, nêlik, nyamun.
manundha
= nungsun, ngundha.
manungku
= mêlêng. manungku puja: mêlêng mêmuja.
manêkung
= mêmuja.
manêbah
= ngadoh. nêbak.
manêngkung
= monêngkung: nyêrêng, mêsu, marsudi bangêt.
macarana
= ngrêngga.
macu
= nyikut.
mara
= aku, ayo.
marawaya
= mrawaya: mili, andalèwèr. marawayan, mrawayan: dlèwèran.
marikêlu
= andhêkukul.
marindang
= anggorèng.
maru
= timbang, sisih, tandhing.
maruta
= angin.
marêki
= nyêdhaki.
makala
= kancil.
madura
= madu: lêgi.

--- 124 ---

madukara
= kombang.
madubrata
= kombang.
madya
= sêdhêng, têngah, samadiya: sêdhêngan, gajah.
madya gantang
= awang-awang.
madyantara
= awang-awang.
mataya
= anjogèt, ngigêl.
matis
= adhêm, kadhêmên, krasa adhêm.
matyas
= mikir.
masih
= maksih. misih: isah.isih.
mawantu
= mantu, ambantu.
mawra
= warata.
mawèh
= gawe.
mawur
= sumêbar, nyêbar.
mawuk
= murungake, ngamuk.
mawrung
= mamprung.
mawêrdi
= andadi, tulus.
malaya
= lêpas, mlana, lêlana.

--- 125 ---

malat
= nênangi, golèk. malatkung: nênangi susah, golèk susah. malat sih: golèk asih.
maleca
= cidra. maleca ing jangji: cidra ing jangji.
malela
= lêmbut.
maluya
= bali.
malêtik
= mancolot.
mla
= mlê: kêcut.
maya
= gumilang, bêning, padhang. maya-maya: gilang-gumilang.
mamak
= lamur, picak.
mami
= aku.
magut
= nrajang, nêmpuh, narungi.
mabonglot
= oncat, nglungani, ngoncati.
mangayu bagya
= anjurungi, ngrujuki, ambiyantoni.
mangamêr
= ngarih-arih, ngrêrapu.
manglah
= lara.
mangu
= mandhêg tumulih.

--- 126 ---

manguntur
= sitinggil. manguntur tangkil: bangsal cilik ing sitinggil kanggo siniwaka.
mangimur
= ngarih-arih, ngrêrapu, nglêlipur.
mangintya
= ngincêng, nginjên.
mandana
= ruwêd, bundhêt.
mandara
= ngrêngga, maèsi.
mandari
= mimi.
mandakini
= bale kambang.
mandakiya
= bale kambang.
mandata
= madoni.
mandaya
= nganggo piranti, maeka.
mandrawa
= adoh.
mandira
= mandera: wit waringin.
mandriya
= mikir.
manduta
= anduta: ngongkon, ngutus.
manduk
= nuju.
mantya
= luwih, bangêt. mantiyani: ngluwihi, sakamantiyan: ngluwihi, bangêt.

--- 127 ---

mantri wrêdha
= mantri muka, mantri wisesa. mantri sesa: patih.
mandhaga
= pantês.
mandhala
= pulo, unèn-unèn, ênggon. mandhalasana: ênggon unèn-unèn.
mandhegani
= manggêdhèni, nindhihi.
marna
= ngrupa, ngrêngga, nganggit. marnani: rupa-rupa, ngrupakake, ngrênggani.
marca
= uwong. marcapada: ênggon uwong, jagad. manusa pada: jagad.
markata
= murub, ambranang, mêncorong.
mardawa
= lêmês, alus. mardawani: nglêlêmêsi.
mardeya
= gawe.
mardu
= mêrdu: lêmês, alus.
martana
= urip.
marta
= adhêm.
martua
= mara tuwa.
marpat
= ngumpul, ngumpulake, nglumpukake.
marpêki
= nyêdhaki, nyakêti.

--- 128 ---

maryana
= ambudi.
marma
= mula, wêlas. marmane: mulane. sumarma, pari marma: luwih wêlas.
marga
= dalan. margalena: dalaning pati, dalane wong mati. samarga-marga: sadalan-dalan, turut dalan. marga suta: dalan bayi.
margana
= angin, panah.
margadipa
= marga pati: macan.
marbudi
= nyipta, anggagas.
marbuk
= sumrambah, warata, ngambar.
maksih
= masih: isih.
matsika
= klabang.
mas
= patangatus. dhomas: wolung atus.
masma
= angkêr.
masmu
= sêmu.
mastuti
= nyêmbah, ngabêkti, ngrujuki.
mancala
= malik, malih. mancala putra: malik lanang. mancala putri: malik wadon.

--- 129 ---

manjanma
= manjalma: nitis.
manjila
= mêncil, andhewe, misah.
mangkara
= gumêbyar. mangkara-kara: gumêbyar-gêbyar.
mangsêh
= mangsah.
manggala
= gajah, panggêdhe. manggalani: manggêdheni.
manggilut
= ngudi, marsudi, mamah.
manggistha
= manggis.
manggrui
= nêmoni.
manggung
= tansah, calon sêlir.
myang
= sarta, karo, lan.
mranani
= ngênani, nuju.
mracondhang
= natoni, niwasi.
mradipta
= murub, gumêbyar.
mrasada
= anggêdhong.
mrawasa
= ngrusak, nêmpuh, nrajang.
mrajaya
= natoni, nêmpuh, nyuduk.
mrabawa
= duwe prabawa.

--- 130 ---

miyarsa
= krungu, ngrungu.
mina
= iwak loh.
micapa
= nubruk.
mirata
= maras.
miraga
= nglarani, gawe lara.
mirong
= kêmul, masang, nganggo rimong.
miruda
= minggat, lolos.
midosa
= ngukum.
misrama
= enak, mirasa.
misaya
= miranti, golèk sarana piranti. misaya mina: golèk iwak.
miwah
= sarta, karo, lan.
milangêni
= milangoni: gawe asri, gawe bungah, nyênêngake.
milir
= ngèli.
miluta
= ngarih-arih, mulasara, ngrêrapu.
miya
= ngêndhoni.
miyatani
= nyatani, nêmêni.
miyaga
= miyagah, miyagahi: nguwasani.

--- 131 ---

miyat
= nonton, andêlêng.
minta
= nglugas, anjaluk. mintaya: anjaluk. mintasraya: anjaluk tulung. minta raga: nglugas raga.
mimba
= mêtu.
merang
= isin, wirang.
mèdi
= silit
mèsi
= isi
mèpu
= sumuk, panas, manasi.
mendaka
= cêmpe.
mentar
= mintar: lunga.
mèt
= mèmèt: golèk.
mèstu
= umèstu: nyêmbah, ngabêkti.
mènjèng
= lonthe, kênès-mèndès.
moha
= murka, kêthaha. drêmba-maha: drêmba tur kêthaha.
mohita
= susah. kamoitan: kasusahan, nandhang susah.
moda
= wêngku.
mojar
= kôndha, calathu.

--- 132 ---

môndra
= sugih, luwih.
mong
= rimong, arimong: macan. mongging ranu: baya.
môngka
= minôngka.
môngga
= pisan, anggawêr, anggôndra, têgêg, datan môngga puliha: ora pisan pulih, ora anggôndra pulih.
muara
= wêkasan, plabuhan.
munah
= ngrusak, nglêbur.
munya
= munya: muni.
muni
= pandhita. muniwara: pandhita gêdhe. munindra: raja pandhita.
muram
= nyimpang.
mure
= modot. dirgamure: modot dawa.
muka
= rai, mantrimuka: patih.
musika
= tikus.
musrik
= sêkuthu, madhani.
musus
= nguyêg.
muwus
= kôndha, nangis.
mudha
= ênom. roning mudha: êlung. ratu mudha: ratu anom. mudha pangarsa: panggêdhe ôngka loro.

--- 133 ---

mundhing
= kêbo.
murca
= ilang, pisah, tiba. murcasing ngêmbanan: pisah saka êmbanan, tiba saka êmbanan.
murcita
= klêngêr, sumaput, tiba.
murda
= êndhas.
murti
= cêcak, linuwih, tunggal. parimurti: linuwih, linuwih bangêt. trimurti: têluning atunggal. murti gung gora sabda: têkèk.
murba
= nitahake. murbèng jagad: nitahake jagad.
muksa
= musna, sirna anglês.
mungkar
= ala.
mêne
= saiki, mêngko.
mêjana
= sêdhêng. dêdêg mêjana: dêdêg sêdhêngan.
mêlagar
= ngobong, nglarag.
mêluk
= ngrangkul.
mêta
= ngamuk. gajah mêta: gajah ngamuk.
mêmêla
= mêmêlas, mêlas asih.
mêrcu
= marcu: gêni. mêrcon, mêrcon: dolanan kang mawa gêni.

--- 134 ---

mêpêk
= mèh, andungkap.

Ga

gana
= lanang, tawon.
ganal
= agal, gêdhe.
gatra
= êlèng.
gati
= pêrlu, têmên, kêkêtêk, wigati: luwih pêrlu. anggatèkake: mêrlokake, nêmêni, tumêmên.
galiga
= gliga: uci-uci.
galuh
= prawan, wadon.
gapura
= lawang, kori.
gadhung
= ijo. gumadhung: ijo royo-royo, ijo ijone.
gagal
= mrucut.
gagana
= awang-awang.
gathita
= êjam.
gwah
= mungguh, bab. gwah laksitaning jana: mungguh lakuning uwong.

--- 135 ---

gandya
= wujud. gandyaning wônda: wujuding awak.
gandarwa
= dewa, gêndruwo. gandarwa sura: dewa lanang.
gandês
= pantês.
gantya
= ganti.
gardaba
= warak.
garjita
= gagasan, angên-angên. anggarjita: anggagas, ngangên-angên.
garba
= wêtêng, ringkês. garban: ringkêsan. ginarba: diringkês.
garbini
= anggarbini: mêtêng.
gra
= agra: pucak. sumêngka agraning wukir: munggah pucaking gunung.
grandim
= jagung.
gya
= banjur, nuli, enggal.
gambira
= bungah, berag.
gambiralaya
= sagara.
gambuh
= dhamang, pintêr, prigêl.
gini
= wadon: gana-gini: barange wong lanang wadon.

--- 136 ---

giri
= gunung. wanagiri: alas pagunungan. girindra, giriwara: gunung gêdhe. girilaya: gunung bêbanjêngan, gunung kuburan.
girisa
= kêkês, miris.
giro
= gila: kagèt kêbogiro: kêbo kagèt (araning gêndhing).
gita
= rikat, anggit. ginita: dianggit. gitaya: anggitan, gathèkan.
giwang
= sêling.
gili
= punthuk, gumuk, pulo. anggili prapta: kaya gumuk têka.
gile
= tumbar, katumbar.
gilut
= mamah, udi. manggilut: mamah, ngudi, marsudi.
giyota
= prau.
griwa
= githok, cêngêl.
gintungan
= kusambi.
genda
= dadah.
gora
= gêdhe. gora sabda, goraswara: ambêngok, anggêro. gora pracôndha: prahara. goraya: luwih gêdhe.
goragadha
= aru-biru, gludhug, umuk, pamèr.

--- 137 ---

gothaka
= gêrbong, guwa, rata gothaka: kreta gêrbong, kreta tutupan, kreta pêtêng.
guna
= kapintêran, pangasihan. kêna guna: kêna pangasihan. gunawan: kapintêran linuwih.
gunita
= gunêm, rasan. ginitan: gunêman, rarasan. gumunita: anggunêm.
gutis
= sikut.
guling
= turu. gumuling: gumlindhing, gumlinting.
guluda
= gorokan.
gupala
= rêca.
gupita
= budi, anggit. ginupita: diparsudi, dibudi dianggit.
gupuh
= enggal.
gumulung
= gumlundhung, glundhungan.
gubah
= ronce, anggit. gubahan: roncèn. kagubah: kaanggit.
gundhala
= trêbang.
guntur
= gludhug.
gurnita
= rame, gumuruh, gêlap.

--- 138 ---

gurniti
= kilat.
gurnang
= gong jumêgur.
gurda
= kayu wringin, wit waringin.
gusthi
= gunêm, rasan. ginusthi: digunêm, dirasani.
gul-gula
= mênyan.
gung
= agung: gêdhe.
gênêng
= mênggêr, dhuwur, punthuk, gumuk.
gêrah
= gludhug.
gêrot
= bondhot, bulêd. alas gêrotan: alas bondhotan, alas gêdhe.
gêtêm
= bêton kaluwih.
gêlar
= tata. ginêlar: ditata. gêlaring prang: tataning prang.
gêpila
= kêpila: putih.
gêmpang
= sirna, rusak.
gêng-gêng
= jèjèr-jèjèr.
grêndaka
= banthèng kawak.

--- 139 ---

Ba

bahak
= rayah. ambahak: ngrayah. ambêbahak: anjarah rayah.
bauwarna
= gêlang.
bana
= panah, alas gêdhe. banaarja, bana rêja, banarja: têgal, ara-ara.
banas
= setan. banaspati: lêlêmbut gêni mêtu saka ing bumi.
banawa
= prau.
bacira
= alun-alun, ara-ara.
barong
= gombyok. singa barong: macan duwe gombyok. barongan têtironing singa barong.
baruna
= banyu.
barung
= barêng. binarung: dibarêng.
baki
= cèlèng.
basu
= têkèk.
basuki
= slamêt. andum basuki: andum slamêt.
bawana
= jagad. tribawana: jagad têtêlu endrabawana: jagad linuwih. kadewan, kahyangan, suralaya.
bale
= ambèn, omah. bale pustaka: gêdhong buku.

--- 140 ---

balendar
= blèndèr: lunyu. blèndèran: lunyon, lonthe.
baluwarti
= bètèng.
balênggi
= blênggi: gombyok. blênggèn: nganggo gombyok.
badhong
= pawadonan.
bajra
= angin. bajrapati: prahara.
bayu
= angin. bayubajra: prahara.
baga
= pawadonan.
bagaskara
= srêngenge.
bagya
= bêgja, slamêt, bage. pambagya: pambage.
babu
= biyung.
bathara
= dewa.
bathari
= widadari.
bathara gana
= mega.
bathu
= urun. bathon: urunan.
bah rubah
= barubah: rusak. barubahing galih: rusaking ati.
bahna
= banjir.
bahni
= gêni.

--- 141 ---

bandana
= beka, tali. kabandana: ditalèni.
bandarakan
= padarakan: urakan. pidak bandarakan: turune wong urakan.
bantala
= lêmah. bantala rêngka: nêla.
bandhung
= gêdhe, sungsun. sumur bandhung: sumur gêdhe, sumur sungsun.
bangkit
= bisa, pintêr.
baskara
= srêngenge.
bagna
= rusak, ilang, lêbur. bagnawirya: ilang kamuktène.
banjar
= urut. bêbanjaran: urut-urutan. ambanjari: ngurut, mrênca.
bamban
= wiwit.
bra
= ratu, murub, ambranang, warata.
brana
= barang, tatu. nandhang brana: nandhang tatu, kataton. rajabrana: rajaning barang, mas intên.
brakara
= sulung.
brakithi
= sêmut.
brata
= laku, tapa. yogabrata: laku bêcik. tapa brata: laku tapa.

--- 142 ---

braja
= gêgaman.
brama
= gêni. bramastra: panah gêni.
bramantya
= bramatiya: muring, nêpsu.
bramara
= brêmara: kombang.
braminta
= susah.
brahma
= gêni.
brahmana
= pandhita lanang.
brahmani
= pandhita wadon.
brastha
= rusak, lêbur.
brangti
= susah, birai.
byantara
= ngarêpan. ngabyantarane: ing ngarêpane.
byakta
= yêkti, têmên. kabyaktan: kayêktènan.
byat
= bwat: abot. kabyatan: kabotan.
bina
= gila, anggilani. kabina-bina: kagila-gila.
birawa
= bungah, muruh, luwih rowa.
birat
= ilang.
bisama
= wicaksana.

--- 143 ---

bisik
= bisika: parab, juluk, jênêng. bêbisik: pêparab, jêjuluk.
bijang
= pundhak.
bijaksana
= wicaksana.
biyada
= prawan, wong wadon.
biyas
= pucêt, kucêm.
bima
= anggêgilani.
bimana
= abimana: linuwihing ati, ati bêcik.
bibi
= biyung.
binda
= tumpang. binda upaya: tumpanging paekan.
bintala
= gandhewa.
biksa
= lêlêmbut.
biksuka
= sapi.
blitar
= têmbaga.
blilu
= bodho. bodho blilu: bodho bangêt. blilu tau: bodho nanging wis tau.
belu
= jagang.
bèji
= tlaga, sêndhang, blumbang.
bèngkas
= ilang, rusak.

--- 144 ---

bolot
= dhangkal, rêgêding awak. kokot bolot: gêbèl dhangkal.
boja
= pangan. bojana: mangan. kêmbul bojana: pista. bojakrama: pasuguh, pambage.
boma
= bomantara: awang-awang.
boga
= pangan, rêjêki. sandhang boga: sandhang pangan. ngupa boga: golèk pangan.
bonglot
= lunga, oncat. mabonglot: oncat, ngoncati, nglungani.
bônda
= tlikung, tali, pêrang. bondawala: pêrang ijèn, pêrang tandhing. bondawala pati: pêrang ijèn rêbut pati. angrok bondawala pati: nglabuhi pêrang ijèn rêbut pati.
botrawi
= sêndhang.
brôngta
= birai, susah.
burat
= borèh.
budaya
= budi, pikir.
buwahpada
= dlamakan.
buja
= bau, tangan.
bujakara
= kêlat bau.

--- 145 ---

bujôngga
= ula gêdhe.
bumi
= lêmah.
bungkul
= wungkul: wutuh. bungkulan, wungkulan: wutuhan. sabungkul: sawutuh. wiji wungkul: wiji wutuh.
buntala
= panah, gandhewa.
bêsta
= bonda. kabêsta: kabonda.
bêntar
= dhuwur. sitibêntar: sitinggil.

Nga

ngacari
= ngancari: ngaturi.
ngacarani
= ngancarani: ngaturi, ambagèkake.
ngacintya
= andhêmêni.
ngaras
= ngambung.
ngarip-arip
= ngarêm-arêmi. pangarip-arip: pangarêp-arêp.
ngadiraga
= ngasrèni awak, manganggo bêcik.
ngadiyah
= ngluwihi.
ngawiyat
= awang-awang.

--- 146 ---

ngalika
= nêlik.
ngalul
= ngulinakake.
ngalunapung
= tansah nêpsu, têrus nêpsu.
ngapilangên
= nyumbana.
ngayap
= ngiringake, ngadhêp, ingayap: diiringake, diadhêp.
ngayubagya
= jumurung, nayogyani.
nganyut
= andudut. nganyut driya: andudut ati. nganyut tuwuh.
ngamandaka
= gawe-gawe, doracara.
ngamêr
= ngarih-arih, nglêmêsi, ngênêng-ênêngi.
ngandani
= ambêciki.
ngantaka
= matèni.
ngantyani
= nganti, manganti: ngêntèni.
ngandhêmi
= ngrungkêbi.
ngranuhi
= saya krasa, muwuhi.
ngratika
= nyipta.
ngrajaniti
= ngadili.
ngrantam
= nata, ngrancang, anggladhi, ngulinakake.

--- 147 ---

ngrantêg
= ngiyêg-iyêg.
ngrancana
= anggodha, nganggit, ngrêngga.
ngrancaka
= ribêd.
ngaksi
= nonton, andêlêng.
ngascaryani
= anggumuni, ngeram-eramake.
ngastawa
= nyêmbah, ngabêkti. pangastawèng ulun: pangabêkti kula.
ngastuti
= nyêmbah, ngabêkti. nawala kanthi pangastuti hamba: sêrat saha pangabêkti kula.
ngasthaka
= anggayuh, ngangkah.
nglancari
= nglêpasi.
ngisapu
= mangku.
ngimur
= nglimur: nglipur, ngarih-arih.
nginte
= nginjên. juru panginte: mata-mata, têlik.
ngisthawa
= nyana.
ngimpun
= ngumpulake.
nginggut
= mlirik, nglirik, mlerok.
ngripta
= nata, nganggit. pangripta: panata, panganggit, pangarang.

--- 148 ---

ngling
= kôndha, calathu.
ngrima
= anjambak.
ngèstrèni
= anjurungi, ngrujuki, nêksèni.
ngèstupada
= ngabêkti.
ngèpi
= nyêbari.
nguni
= biyèn, dhisik.
nguniwèh
= utawa.
ngucup
= ngucupi: nglêpasi. ingucup: dilêpasake.
nguruh
= ngunthuk.
ngudara
= mêtêng.
ngudakani
= ngilèni banyu.
nguswa
= ngambung.
ngulul
= ngrêngga. pangulul: pangrêngga.
ngupadi
= ngupaya, golèk, anggolèki.
ngujwala
= sumorot.
ngujiwat
= awèh ulat. ngujiwati: tansah awèh ulat. pujiwati: wong kang gawene awèh ulat.

--- 149 ---

ngumala
= sumorot.
ngênguwung
= sumorot, gumêbyar.
ngrujit
= nyuwèk, nyuwir, nganggit.
ngrurah
= ngrusak.
nglut
= ngoyak, amburu, ngêsuk.
ngumbara
= ngambara: mabur.
ngrumpaka
= ngrupaka, rumapaka:rumumpaka. nganggit, ngrêngga.
ngungkih
= ngangkah, ngarah.
ngrompak
= ambègal, ambajag.
ngong
= aku.
ngongkal
= nyongkèl, ambungkar, andhungkar.
ngêla-êla
= ngeman-eman, andama-dama, ngalêmbana. ingêla-êla: didama-dama, dialêmbana, dieman-eman.
ngêmasi
= mati.
ngêntar
= ambegal.
ngênting
= êntèk, ngêtog.
ngêndhanu
= anggamêng.

--- 150 ---

ngênjali
= mangênjali: nyêmbah.
ngêmbun
= mundhi.
ngrêngih
= ambrêngêngêng, rêngêng-rêngêng, ngidung.
ngrêmbaka
= kêtêl, ngrêmbuyung, ngrêmpoyok.
ngrênggêp
= nyêkêl.

--- 151 ---

Pathibasa: Kawi - Jarwa.

2. Pratelan namaning kewan-kewan.

anauti
= cacing.
arina
= kidang.
arimong
= macan.
alwang
= kalong.
andaka
= banthèng.
andini
= sapi.
ardawalika
= ula.
astati
= rayap.
asti
= gajah.
asmana
= pikat.
asthi
= gajah.
anjana
= gajah.
angsa
= banyak.
anggas
= ibêr-ibêran.
ituwa
= luwing.
uta
= lintah.
ujêl
= wêlut.
nauti
= cacing.
naga
= ula.
nagapatiEntri ini dibagi menjadi empat entri: nagapati, nagaraja, nagaji, nagendra.
= ratuning ula.
nagaraja
= ratuning ula.
nagaji
= ratuning ula.
nagendra
= ratuning ula.
nitêh
= ulêr.
cakarwa
= mliwis putih.
caga
= bêburon.
canthoka
= kodhok.
cintaka
= manuk cêkaklak.
cucur
= manuk kêdhasih.
ramaja
= bajing.

--- 152 ---

rimong
= macan.
rewônda
= kêthèk.
rêkatha
= yuyu.
karaca
= kijing.
karêndhi
= mênjangan tutul.
kariti
= sêmut.
kaka
= gagak.
kaswada
= kalong.
kawêwang
= mêrak.
kaga
= manuk.
kambing
= wêdhus.
kratalasa
= bulus.
kramika
= ulêr.
kyama
= pênyu.
kitiran
= pêrkutut.
kejani
= lutung.
kukila
= manuk.
kuda
= jaran.
kutu
= tuma.
kuthila
= kêthèk.
kurma
= pênyu, bulus.
dirada
= gajah.
dipara
= gajah.
dipôngga
= gajah.
durma
= macan.
tanu
= blungon.
tala
= tawon.
tamuhana
= prênjak.
tidharsa
= manuk kêdhasih.
turôngga
= jaran.
sata
= pitik.
sawaja
= bêlo.
sawung galing
= jago atos.
salaba
= laron, sulung.

--- 153 ---

samadya
= gajah.
sardula
= macan.
sarpa
= ula.
sadpada
= kinjêng, kombang.
srawa
= sêmut.
swakuda
= jaran.
singanadi
= bajul.
singaranu
= baya.
slira
= mênyawak.
sukra
= cèlèng.
sundara
= bêkisar.
srênggala
= asu ajag.
wanara
= kêthèk.
wayasa
= gagak.
wanteya
= manuk garudha.
wardu gangga
= lintah.
wancak
= walang.
wraha
= cèlèng.
winaya
= anggang-anggang.
widhêng
= [...]yuyu.
wiyôngga
= kodhok.
wriga
= kidang.
wre
= kêthèk.
wuling
= uling.
wêca-wêca
= kongkang.
wêgang
= tikus.
wêrcita
= cacing.
wêrka
= ulêr.
wêrjit
= cacing.
larwan
= laron.
layap
= rayap.
landhi
= mênjangan ranggah.
larwa
= gangsir.
lowe
= luwing.

--- 154 ---

lusi
= cacing.
lêmbi
= walang.
lêmbora
= iwak tômbra.
palwaga
= kêthèk.
pracika
= kala jêngking.
pragosa
= kêthèk.
pusika
= kucing.
dhandhang
= gagak.
dhangdhi
= gogor.
makala
= kancil.
madukara
= kombang.
madubrôngta
= kombang.
mandari
= mimi.
margapati
= macan.
matsika
= klabang.
manggala
= gajah.
mendaka
= cêmpe.
mong
= macan.
monging ranu
= baya.
musika
= tikus.
mundhing
= kêbo.
murti
= cêcak.
murti gung gora sabda
= têkèk.
gana
= tawon.
gardaba
= warak.
grêndaka
= banthèng kawak.
baki
= cèlèng.
basu
= têkèk.
brakara
= sulung.
brakatha
= [...]sulung.
brakithi
= sêmut.
bramara
= kombang.
biksa
= lêlêmbut.

--- 155 ---

biksuka
= sapi.
bujôngga
= ula gêdhe.

3. Namaning Peranganing Badan, Pangangge, sarta Rêrêngganing Badan.

asa
= pawadonan.
asada
= ilat.
antêlu
= êndhog.
irah
= jêrowan.
iku
= buntut.
istadha
= bathuk.
udara
= wêtêng.
utamangga
= êndhas.
usnipa
= tutup gêlung.
anggas
= gadhing.
nadya
= bêbayu.
nasika
= irung.
nala
= ati.
nabi
= wudêl.
nandi
= bêbayu.
netra
= mata.
newata
= panganggo.
nêbah
= tlapukan.
carana
= athi-athi.
carma
= walulang, kulit.
caksuh
= suluhan.
curiga
= kêris.
cuni
= panunggul.
cêmbing
= jenggot.
rajatadi
= mas intên.
riwe
= kringêt.

--- 156 ---

ruwastha
= ugêl-ugêl.
rukmi
= êmas.
kaosmurda
= kêthu.
karêndar
= sungsum.
kaki
= sikil.
kawaca
= kaprabon.
kawanda
= gêmbung.
kalingking
= jênthik.
kale
= pênding.
kalêntit
= itil.
karna
= kuping, sungu.
karni
= ambaning kuping, sungu.
kalpa
= ali-ali.
kalpika
= ali-ali.
kalbu
= ati.
kisi
= kancing gêlung.
keswa
= rambut.
kocika
= palanangan.
koce
= sondhèr.
koswa
= panganggo.
komis
= brêngos.
kurug
= kalung.
kurita
= rante.
kukya
= kuku.
kêning
= alis.
dara
= wêtêng.
darani
= caping.
drastha
= makutha.
drasthi
= alis.
driya
= ati.
dênta
= gadhing, untu.
tatab
= kêbuk.
taling
= kuping.
tyas
= ati.

--- 157 ---

tiwe
= swiwi.
tungkat
= têkên.
têkit
= cêthik.
sarija
= itil.
sadak
= kancing gêlung.
salemuka
= pilingan.
sandhang walikat
= kêris.
sardala
= siyung.
sikara
= tangan bau.
singsim
= ali-ali.
sèntèl
= kempol.
sonya
= suwêng.
suweda
= driji.
sulaksana
= awak.
sulastri
= patrêm.
sêlah
= kêmbên.
wacu
= klambi.
waju
= klambi.
waga
= pawadonan.
wanda
= awak.
wardaya
= ati.
waktra
= rai.
wastra
= jarit.
waspa
= êluh.
wiso
= usus.
wismaka
= kêthu.
wèni
= rambut.
lanat
= cucuk.
lak-lak
= têlak.
lidhah
= ilat.
lik-lik
= sêntil.
locana
= pasuluhan.
ludaka
= cêthik.

--- 158 ---

ludira
= gêtih.
ludhaha
= idu.
lungaya
= gulu.
lêmak
= gajih.
pani
= godhoh.
panika
= palanangan.
pacu
= sikut.
pada
= sikil.
paduka
= sikil.
palam
= daging.
payudara
= susu.
paksa
= uwang, swiwi, bau.
pranaja
= dhadha.
praswa
= githok.
prastha
= githok.
prasthi
= alis.
prambayun
= susu.
puhun
= jêmpol.
purus
= palanangan.
pêrot
= usus.
dhara
= wêtêng.
dhiri
= awak.
dhêsthi
= alis.
dhrêstha
= siyung.
jalagra
= riyak.
jaludha
= gadhing.
jatha
= siyung.
johar
= sêsotiya.
jêngku
= dhêngkul.
manik
= sêsotiya.
mirata
= maras.
mèdi
= silit.
muka
= rai.
murda
= êndhas.

--- 159 ---

gliga
= uci-uci.
griwa
= cêngêl.
gutis
= sikut.
guluda
= gorokan.
bauwarna
= gêlang.
badhong
= pawadonan.
baga
= pawadonan.
bijang
= pundhak.
burat
= borèh.
buwahpada
= dlamakan.
buja
= bau.
bujakara
= kêlat bau.

4. Namanipun Têtuwuhan, Sêsêkaran sarta Sowohan.

alaya
= jae.
agêr-agêr
= ganggêng.
ambawang
= pakèl.
canga
= lombok.
cêndhani
= cêndhana.
cêthèthèt
= kêcipir.
ratuh
= lumut.
rayung
= glagah.
rangin
= dhadhap.
randhêh
= randhu.
risakan
= kiring.
rondhon
= godhong.
rutan
= pênjalin.
rêwawa
= luntas.
kêkatang
= sukêt.
kalurak
= kapundhung.

--- 160 ---

kamal
= asêm.
kamijara
= sêre.
kroya
= waringin.
kunira
= kunir.
kuranji
= asêm.
kurita
= oyod.
kusuma
= kêmbang.
kumuda
= kêmbang tunjung.
kêtur
= cêndhana.
kêndhuru
= wit gêndhuru.
dukut
= sukêt.
duryan
= durèn.
tahên
= kayu taun.
taratya
= wit trate.
taru
= godhong.
taruwara
= kêkayon.
tarkas
= endhong.
tangke
= êpang.
tilarsa
= lêmpuyang.
timuna
= timun.
trêna
= êlung.
sahang
= mrica.
saing
= cabe.
sarasidya
= kêmbang trate.
sari
= kêmbang.
salatara
= woh mlandhingan.
singgang
= poke dami.
sumarsana
= kêmbang kanthil.
sêrah
= suru.
warêgung
= gudhe.
wratsari
= kêmbang cêpaka.
wratmaka
= kêmbang gambir.
winata
= kêmbang tunjung.
wila
= maja.

--- 161 ---

wilaja
= maja alas.
wipanca
= dlima.
wot
= oyod.
wulon
= rambutan.
wêtis
= pace.
wêlada
= êlo.
wrêksa
= kayu.
lata
= oyod.
latuha
= lumut.
latang
= latêng.
lalang
= alang-alang.
ladha
= lombok.
limaya
= jêruk.
limus
= timun.
limbe
= kimpul.
luda
= tlutuh.
lêngis
= waru.
parai
= timun.
patra
= godhong.
pala
= uwoh.
palarêkta
= bolu.
pantên
= pari.
pandhana
= pandhan.
padma
= kêmbang tunjung.
pudhaka
= kêmbang pandhan.
puspa
= kêmbang.
puspakrêsna
= tlasih.
puspita
= kêmbang.
dhadhak
= tlutuh.
dhukut
= sukêt.
jirak
= kapundhung.
jugul
= boncis.
jêring
= jèngkol.
nyu, ênyu
= cêngkir.

--- 162 ---

mandira
= wit waringin.
manggistha
= wit manggis.
grandim
= jagung.
gile
= katumbar.
gintungan
= woh kusambi.
gêrot
= bondhot.
gêtêm
= bêton kaluwih.
gurda
= kayu wringin.

Hak Pengarang Kaayoman Staatsblad. Sêrat punika bilih tanpa tôndha tangan, botên afsah kawontênanipun

Boekh S. M. DIWARNO

[Tanda tangan]

--- [163] ---

ERRATARalat sudah langsung dimasukkan dalam teks.

--- [164] ---

...

--- [0] ---

[Iklan]

--- [0] ---

[Iklan]